Transcriber’s Note: Pronunciation markers in the Latin are inconsistent. No attempt has been made to standardize them.
The Notes refer to the body of the text by page, chapter and line number. In this e-text, [page numbers] are given in the left margin, chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers in the right margin; this may not display well on all devices.
Maps are clickable for a larger version, if your device supports this.
EUTROPIUS
EDITED FOR SCHOOL USE
BY
J. C. HAZZARD, Ph.D.
PROFESSOR OF LATIN, PORTLAND ACADEMY
NEW YORK ·:· CINCINNATI ·:· CHICAGO
AMERICAN BOOK COMPANY
To
REV. JACOB COOPER, D.D., D.C.L., LL.D.
WITH GRATEFUL AFFECTION
Copyright, 1898, by
AMERICAN BOOK COMPANY.
EUTROPIUS.
W. P. I
PREFACE
The Breviarium of Eutropius has for many years been used successfully in German schools, but, though an American edition was published in the early part of this century, the author has of late years received little attention in this country. Yet in character and subject the Breviarium is admirably adapted for elementary work. While the Viri Romae deals only with the early history of Rome and the lives of a few great men of the republican age, the Breviarium gives an outline of the history of Rome from the founding of the city to the death of the Emperor Jovian in 364 A.D., and is thus in subject closely related to the Latin course. The Latin is good, remarkably so for the time of its composition, and is not so difficult as that of Nepos or of parts of the Viri Romae.
In editing the text the beginner has constantly been had in mind, and so references to the standard Latin Grammars have been added more copiously than some will consider judicious. It has been found, however, by experience in the classroom, that a reference to the grammar when carefully studied is worth far more than a translation of a difficult passage or comment upon it. The grammatical references are placed at the bottom of the page where they belong. In the Notes, which are principally historical and geographical, the editor has tried to aid the student in mastering the difficulties that occur rather than to do his work for him. The references to the histories are intended rather for the teacher than for the pupil. If a few minutes can be spent every day in reading to the class the portions referred to, the time will not be wasted, and it will fill in the outline of the history that the text contains. It is strongly urged that each student should be provided with a copy of some good outline of Roman History (Creighton’s Primer is admirable), and follow the text in it from day to day. In this way a knowledge of the principal facts of Roman History may be obtained with but slight conscious effort on the part of the student.
In the analyses of the books and the chapters the accepted dates have been given, indicating where Eutropius is mistaken in his chronology. In marking the quantities of the long vowels, Lewis, in his Elementary Latin Dictionary, has been followed, except where later authorities differ from him.
The editor desires to acknowledge his obligation to Rev. J. R. Wilson, D.D., Principal of Portland Academy, for advice and assistance, and to Professors Arrowsmith and Whicher, for permission to use material from their First Latin Readings.
The Grammars cited are Harkness’ Standard Latin Grammar (H.), Mooney (M.), Allen and Greenough (A. & G.), Gildersleeve (G.), and Bennett (B.). References to Harkness’ new Latin Grammars (1898) will be found on [p. 242].
J. C. H.
Portland, Oregon,
June, 1898.
CONTENTS
EUTROPĪ
BREVIĀRIĪ AB URBE CONDITĀ
LIBER PRĪMUS
From the Founding of Rome to the Capture of the City by the Gauls, 753-390 B.C. The Regal Period, 753-509 B.C.
Rome Founded, 753 B.C. Romulus, 753-716 B.C.
1. Rōmānum imperium ā Rōmulō exōrdium habet, quī
Rhēae Silviae, Vestālis virginis, fīlius et, quantum putātus
est, Mārtis, cum Remō frātre ūnō partū ēditus est. Is cum
inter pāstōrēs latrōcinārētur,[1] decem et octō annōs[2] nātus
urbem exiguam in Palātīnō monte cōnstituit, XI Kal. Māiās, 5
Olympiadis sextae annō tertiō, post Trōiae excidium, annō
trecentēsimō nōnāgēsimō quārtō.
2. Conditā cīvitāte,[3] quam ex nōmine suō Rōmam vocāvit,
haec ferē ēgit. Multitūdinem fīnitimōrum in cīvitātem
recēpit, centum ex seniōribus[4] lēgit, quōrum cōnsiliō omnia 10
ageret,[5] quōs senātōrēs nōmināvit propter senectūtem. Tum,
cum uxōrēs ipse et populus suus nōn habērent,[6] invītāvit
ad spectāculum lūdōrum vīcīnās urbī Rōmae nātiōnēs atque
eārum virginēs rapuit. Commōtīs bellīs propter raptārum
iniūriam Caenīnēnsēs vīcit, Antemnātēs, Crustumīnōs, Sabīnōs,
Fīdēnātēs, Vēientēs. Haec omnia oppida urbem cingunt.
Et cum ortā subitō tempestāte nōn compāruisset,
annō rēgnī trīcēsimō septimō ad deōs trānsīsse crēditus est 5
et cōnsecrātus. Deinde Rōmae[7] per quīnōs diēs senātōrēs
imperāvērunt et hīs rēgnantibus annus ūnus complētus est.
Numa Pompilius, 715-672 B.C.
3. Posteā Numa Pompilius rēx creātus est, quī bellum
quidem nūllum gessit, sed nōn minus cīvitātī[8] quam Rōmulus
prōfuit. Nam et lēgēs Rōmānīs mōrēsque cōnstituit, quī 10
cōnsuētūdine proeliōrum iam latrōnēs ac sēmibarbarī putābantur,
et annum dēscrīpsit in decem mēnsēs prius sine
aliquā supputātiōne cōnfūsum, et īnfīnīta Rōmae sacra ac
templa cōnstituit. Morbō dēcessit quadrāgēsimō et tertiō
imperiī annō. 15
Tullus Hostilius, 672-640 B.C.
4. Huic successit Tullus Hostīlius. Hīc bella reparāvit,
Albānōs vīcit, quī ab urbe Rōmā duodecimō mīliārio[9] sunt,
Vēientēs et Fīdēnātēs, quōrum aliī sextō mīliāriō absunt
ab urbe Rōmā, aliī octāvō decimō, bellō superāvit, urbem
ampliāvit adiectō Caeliō monte. Cum trīgintā et duōs annōs 20
rēgnāsset,[10] fulmine ictus cum domō suā ārsit.
Ancus Marcius, 640-616 B.C.
5. Post hunc Ancus Mārcius, Numae ex fīliā nepōs, suscēpit
imperium. Contrā Latīnōs dīmicāvit, Aventīnum montem
cīvitātī adiēcit et Iāniculum, apud ōstium Tiberis cīvitātem
suprā mare sextō decimō mīliāriō ab urbe Rōmā condidit.
Vīcēsimō et quārtō annō imperiī morbō periit.
Lucius Tarquinius Priscus, 616-578 B.C.
6. Deinde rēgnum Prīscus Tarquinius accēpit. Hīc numerum
senātōrum duplicāvit, circum Rōmae aedificāvit, lūdōs 5
Rōmānōs īnstituit, quī ad nostram memoriam permanent.
Vīcit īdem etiam Sabīnōs et nōn parum agrōrum sublātum
īsdem urbis Rōmae territōriō iūnxit, prīmusque triumphāns
urbem intrāvit. Mūrōs fēcit et cloācās, Capitōlium incohāvit.
Trīcēsimō octāvō imperiī annō per Ancī fīliōs occīsus 10
est, rēgis ēius, cuī ipse successerat.
Servius Tullius, 578-534 B.C.
7. Post hunc Servius Tullius suscēpit imperium, genitus
ex nōbilī fēminā, captīvā tamen et ancillā. Hīc quoque
Sabīnōs subēgit, montēs trēs, Quirīnālem, Vīminālem, Ēsquilīnum,
urbī adiūnxit, fossās circum mūrum dūxit. Prīmus 15
omnium cēnsum ōrdināvit, quī adhūc per orbem terrārum
incognitus erat. Sub eō Rōma omnibus in cēnsum dēlātīs
habuit capita LXXXIII mīlia cīvium Rōmānōrum cum hīs,
quī in agrīs erant. Occīsus est scelere generī suī Tarquinī
Superbī, fīliī ēius rēgis cuī ipse successerat, et fīliae quam 20
Tarquinius habēbat uxōrem.
Lucius Tarquinius Superbus, 534-510 B.C.
8. L. Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus rēgum,[11]
Volscōs, quae gēns ad Campāniam euntibus[12] nōn longē ab
urbe est, vīcit, Gabiōs cīvitātem et Suessam Pōmētiam
subēgit, cum Tuscīs pācem fēcit et templum Iovī in Capitōliō
aedificāvit. Posteā Ardeam oppūgnāns, in octāvō
decimō mīliāriō ab urbe Rōmā positam cīvitātem, imperium
perdidit. Nam cum fīlius ēius, et ipse Tarquinius iūnior,
nōbilissimam fēminam Lucrētiam eandemque pudīcissimam, 5
Collātīnī uxōrem, stuprāsset eaque dē iniūriā marītō et patrī
et amīcīs questa fuisset, in omnium cōnspectū sē occīdit.
Propter quam causam Brūtus, parēns et ipse Tarquinī,
populum concitāvit et Tarquiniō[13] adēmit imperium. Mox
exercitus quoque eum, quī cīvitātem Ardeam cum ipsō rēge 10
oppūgnābat, relīquit; veniēnsque ad urbem rēx portīs clausīs
exclūsus est, cumque imperāsset annōs quattuor et vīgintī
cum uxōre et līberīs suīs fūgit. Ita Rōmae rēgnātum est
per septem rēgēs annīs ducentīs quadrāgintā tribus, cum
adhūc Rōma, ubi plūrimum, vix ūsque ad quīntum decimum 15
mīliārium possidēret.
Establishment of the Republic. Election of Consuls, 509 B.C.
9. Hinc cōnsulēs coepēre, prō ūnō rēge duo, hāc causā
creātī, ut, sī ūnus malus esse voluisset,[14] alter eum habēns
potestātem similem coërcēret.[15] Et placuit nē imperium
longius quam annuum habērent,[16] nē per diūturnitātem potestātis 20
īnsolentiōrēs redderentur, sed cīvīlēs semper essent,
quī sē post annum scīrent futūrōs esse prīvātōs. Fuērunt
igitur annō prīmō ab expulsīs rēgibus cōnsulēs L. Iūnius
Brūtus, quī māximē ēgerat ut Tarquinius pellerētur, et Tarquinius
Collātīnus, marītus Lucrētiae. Sed Tarquiniō Collātīnō 25
statim sublāta est dīgnitās. Placuerat enim nē quisquam
in urbe manēret quī Tarquinius vocārētur. Ergō acceptō
omnī patrimōniō suō ex urbe migrāvit et locō ipsīus factus
est L. Valerius Pūblicola cōnsul.
War with Tarquinius.
10. Commōvit tamen bellum urbī Rōmae rēx Tarquinius,
quī fuerat expulsus, et, conlēctīs multīs gentibus, ut in rēgnum 5
posset restituī dīmicāvit. In prīmā pūgnā Brūtus cōnsul
et Ārūns, Tarquinī fīlius, in vicem sē occīdērunt, Rōmānī
tamen ex eā pūgnā vīctōrēs recessērunt. Brūtum mātrōnae
Rōmānae, dēfēnsōrem pudīcitiae suae, quasi commūnem
patrem per annum lūxērunt. Valerius Pūblicola Sp. Lucrētium 10
Tricipitīnum conlēgam sibi fēcit, Lucrētiae patrem, quō
morbō mortuō iterum Horātium Pulvillum conlēgam sibi
sūmpsit. Ita prīmus annus quīnque cōnsulēs habuit, cum
Tarquinius Collātīnus propter nōmen urbe[17] cessisset, Brūtus
in proeliō perīsset, Sp. Lucrētius morbō mortuus esset. 15
War with Porsenna, 508 B.C.
11. Secundō quoque annō iterum Tarquinius ut reciperētur
in rēgnum bellum Rōmānīs intulit, auxilium eī ferente
Porsennā, Tusciae rēge, et Rōmam paene cēpit. Vērum
tum quoque victus est.
Tertiō annō post rēgēs exāctōs Tarquinius cum suscipī 20
nōn posset in rēgnum neque eī Porsenna, quī pācem cum
Rōmānīs fēcerat, praestāret auxilium, Tusculum[18] sē contulit,
quae cīvitās nōn longē ab urbe est, atque ibi per quattuordecim
annōs prīvātus cum uxōre cōnsenuit.
Quārtō annō post rēgēs exāctōs, cum Sabīnī Rōmānīs 25
bellum intulissent, victī sunt, et dē hīs triumphātum est.
Quīntō annō L. Valerius ille,[19] Brūtī conlēga et quater
cōnsul, fātāliter mortuus est, adeō pauper ut conlātīs ā populō
nummīs sūmptum habuerit[20] sepultūrae. Quem mātrōnae
sīcutī Brūtum annum lūxērunt.
Institution of the Dictatorship, 501 B.C.
12. Nōnō annō post rēgēs exāctōs cum gener Tarquinī 5
ad iniūriam socerī[21] vindicandam[22] ingentem conlēgisset exercitum,
nova Rōmae dīgnitās est creāta, quae dictātūra appellātur,
māior quam cōnsulātus. Eōdem annō etiam magister
equitum factus est, quī dictātōrī obsequerētur. Neque quicquam
similius potest dīcī quam dictātūra antīqua huic 10
imperiī potestātī, quam nunc Tranquillitās Vestra habet,
māximē cum Augustus quoque Octāviānus, dē quō posteā
dīcēmus, et ante eum C. Caesar sub dictātūrae nōmine atque
honōre rēgnāverint. Dictātor autem Rōmae prīmus fuit
T. Larcius, magister equitum prīmus Sp. Cassius. 15
Secession of the Plebeians. Establishment of the Tribunate, 494 B.C.
13. Sextō decimō annō post rēgēs exāctōs sēditiōnem
populus Rōmae fēcit, tamquam ā senātū atque cōnsulibus
premerētur. Tum et ipse sibi tribūnōs plēbis quasi propriōs
iūdicēs et dēfēnsōrēs creāvit, per quōs contrā senātum et
cōnsulēs tūtus esse posset. 20
War with the Volsci, 493 B.C.
14. Sequentī annō Volscī contrā Rōmānōs bellum reparāvērunt,
et victī aciē etiam Coriolōs cīvitātem, quam habēbant
optimam, perdidērunt.
Coriolanus, 491 B.C.
15. Octāvō decimō annō postquam rēgēs ēiectī erant expulsus
ex urbe Q. Mārcius, dux Rōmānus, quī Coriolōs cēperat, 5
Volscōrum cīvitātem, ad ipsōs Volscōs contendit īrātus et
auxilia contrā Rōmānōs accēpit. Rōmānōs saepe vīcit, ūsque
ad quīntum mīliārium urbis accessit, oppūgnātūrus[23] etiam
patriam suam, lēgātīs quī pācem petēbant repudiātīs, nisi
ad eum māter Veturia et uxor Volumnia ex urbe vēnissent,[24] 10
quārum flētū et dēprecātiōne superātus remōvit exercitum.
Atque hīc secundus post Tarquinium fuit quī dux contrā
patriam suam esset.
Slaughter of the Fabii, 477 B.C.
16. C. Fabiō et L. Virgīniō cōnsulibus trecentī nōbilēs
hominēs, quī ex Fabiā familiā erant, contrā Vēientēs bellum 15
sōlī suscēpērunt, prōmittentēs senātuī et populō per sē omne
certāmen implendum. Itaque profectī, omnēs nōbilēs et
quī singulī māgnōrum exercituum ducēs esse dēbērent, in
proeliō concidērunt. Ūnus omnīnō superfuit ex tantā familiā,
quī propter aetātem puerīlem dūcī nōn potuerat ad 20
pūgnam. Post haec cēnsus in urbe habitus est et inventa
sunt cīvium capita CXVII mīlia CCCXIX.
Dictatorship of Cincinnatus, 458 B.C.
17. Sequentī tamen annō cum in Algidō monte ab urbe
duodecimō fermē mīliāriō Rōmānus obsiderētur exercitus, L.
Quīntius Cincinnātus dictātor est factus, quī agrum quattuor
iūgerūm[25] possidēns manibus suīs colēbat. Is cum in opere
et arāns esset inventus, sūdōre dētersō togam praetextam 5
accēpit et caesīs hostibus līberāvit exercitum.
Decemvirs appointed, 451 B.C. Laws of XII Tables promulgated, 450 B.C. Death of Virginia; Decemvirs deposed, 449 B.C.
18. Annō trecentēsimō et alterō ab urbe conditā imperium
cōnsulāre cessāvit et prō duōbus cōnsulibus decem factī
sunt, quī summam potestātem habērent, decemvirī nōminātī.
Sed cum prīmō annō bene ēgissent,[26] secundō ūnus ex hīs, 10
Ap. Claudius, Virgīnī cūiusdam, quī honestīs iam stīpendiīs
contrā Latīnōs in monte Algidō mīlitārat,[27] fīliam virginem
corrumpere voluit; quam pater occīdit, nē stuprum ā decemvirō
sustinēret, et regressus ad mīlitēs mōvit tumultum.
Sublāta est decemvirīs[28] potestās ipsīque damnātī sunt. 15
Revolt of the Fidenates, 438 B.C.
19. Annō trecentēsimō et quīntō decimō ab urbe conditā
Fīdēnātēs contrā Rōmānōs rebellāvērunt. Auxilium hīs
praestābant Vēientēs et rēx Vēientium Tolumnius. Quae
ambae cīvitātēs tam vīcīnae urbī sunt ut Fīdēnae sextō,
Vēī octāvō decimō mīliāriō absint. Coniūnxērunt sē hīs 20
et Volscī. Sed Mam. Aemiliō dictātōre et L. Quīntiō Cincinnātō
magistrō equitum victī etiam rēgem perdidērunt.
Fīdēnae captae et excīsae.
War with Vei, 396 B.C.
20. Post vīgintī deinde annōs Vēientānī rebellāvērunt.
Dictātor contrā ipsōs missus est Fūrius Camillus, quī prīmum 5
eōs vīcit aciē, mox etiam cīvitātem diū obsidēns cēpit,
antīquissimam Ītaliae atque dītissimam. Post eam cēpit
et Faliscōs, nōn minus nōbilem cīvitātem. Sed commōta
est eī invidia, quasi praedam male dīvīsisset, damnātusque
ob eam causam et expulsus cīvitāte.[29] 10
Rome Captured by the Gauls, 390 B.C.
Statim Gallī Senonēs ad urbem vēnērunt et victōs Rōmānōs
ūndecimō mīliāriō ā Rōmā apud flūmen Alliam secūtī
etiam urbem occupāvērunt. Neque dēfendī quicquam nisi
Capitōlium potuit; quod cum diū obsēdissent et iam Rōmānī
famē labōrārent, acceptō aurō, nē Capitōlium obsidērent, 15
recessērunt. Sed ā Camillō, quī in vīcīnā cīvitāte
exsulābat, Gallīs[30] superventum est gravissimēque victī sunt.
Posteā tamen etiam secūtus eōs Camillus ita cecīdit ut et
aurum, quod hīs datum fuerat, et omnia quae cēperant
mīlitāria sīgna revocāret. Ita tertiō triumphāns urbem 20
ingressus est et appellātus secundus Rōmulus, quasi et ipse
LIBER SECUNDUS
From the Capture of the City to the End of The First Punic War, 390-241 B.C.
Military Tribunes with Consular Power Elected, 444 B.C.
1. Annō trecentēsimō sexāgēsimō quīntō ab urbe conditā,
post captam autem prīmō, dīgnitātēs mūtātae sunt, et prō
duōbus cōnsulibus factī tribūnī mīlitārēs cōnsulārī potestāte.
Hinc iam coepit Rōmāna rēs crēscere. Nam Camillus eō
annō Volscōrum cīvitātem, quae per septuāgintā annōs 5
bellum gesserat, vīcit et Aequōrum urbem et Sūtrīnōrum
atque omnēs dēlētīs eārundem exercitibus occupāvit et trēs
simul triumphōs ēgit.
2. T. etiam Quīntius Cincinnātus Praenestīnōs, quī ūsque
ad urbis Rōmae portās cum bellō vēnerant, persecūtus ad 10
flūmen Alliam vīcit, octō cīvitātēs, quae sub ipsīs agēbant,
Rōmānīs adiūnxit, ipsum Praeneste aggressus in dēditiōnem
accēpit. Quae omnia ab eō gesta sunt vīgintī diēbus,[31]
triumphusque ipsī dēcrētus.
3. Vērum dīgnitās tribūnōrum mīlitārium nōn diū persevērāvit. 15
Nam post aliquantum nūllōs placuit fierī et quadriennium
in urbe ita fluxit ut potestātēs ibi māiōrēs nōn
essent. Praesūmpsērunt tamen tribūnī mīlitārēs cōnsulārī
potestāte iterum dīgnitātem et trienniō persevērāvērunt.
Rūrsus cōnsulēs factī. 20
Death of Camillus, 365 B.C.
4. L. Genuciō et Q. Servīliō cōnsulibus mortuus est
Camillus. Honor eī post Rōmulum secundus dēlātus est.
Invasion of the Gauls; Torquatus, 361 B.C.
5. T. Quīntius dictātor adversus Gallōs, quī ad Ītaliam
vēnerant, missus est. Hī ab urbe quārtō mīliāriō trāns
Aniēnem fluvium cōnsēderant. Ibi nōbilissimus dē senātōribus
iuvenis L. Mānlius prōvocantem Gallum ad singulāre
certāmen prōgressus occīdit, et sublātō torque aureō collōque 5
suō impositō in perpetuum Torquātī et sibi et posterīs
cognōmen accēpit. Gallī fugātī sunt, mox per C. Sulpicium
dictātōrem etiam victī. Nōn multō[32] post ā C. Mārciō Tuscī
victī sunt et octō mīlia captīvōrum ex hīs in triumphum
ducta. 10
First Samnite War, 343-341 B.C.
6. Cēnsus iterum habitus est. Et cum Latīnī, quī a Rōmānīs[33]
subāctī erant, mīlitēs praestāre nōllent, ex Rōmānīs
tantum tīrōnēs lēctī sunt, factaeque legiōnēs decem, quī modus
sexāgintā vel amplius armātōrum mīlia efficiēbat. Parvīs
adhūc Rōmānīs rēbus tanta tamen in rē mīlitārī virtūs erat. 15
Quae cum profectae essent adversum Gallōs duce L. Fūriō,
quīdam ex Gallīs ūnum ex Rōmānīs, quī esset[34] optimus,
prōvocāvit. Tum sē M. Valerius tribūnus mīlitum obtulit,
et cum prōcessisset armātus corvus eī[35] suprā dextrum bracchium
sēdit. Mox commissā adversum Gallum pūgnā īdem 20
corvus ālīs et unguibus Gallī oculōs verberāvit, nē rēctum
posset aspicere. Ita ā tribūnō Valeriō interfectus. Corvus
nōn sōlum victōriam eī, sed etiam nōmen dedit. Nam
posteā īdem Corvīnus est dictus. Ac propter hōc meritum
annōrum trium et vīgintī cōnsul est factus. 25
Latin War, 340-338 B.C.
7. Latīnī, quī nōluerant mīlitēs dare, hōc quoque ā Rōmānīs
exigere coepērunt, ut ūnus cōnsul ex eōrum, alter ex
Rōmānōrum populō creārētur. Quod cum esset negātum,
bellum contrā eōs susceptum est et ingentī pūgnā superātī
sunt; ac dē hīs perdomitīs triumphātum est. Statuae cōnsulibus 5
ob meritum victōriae in rōstrīs positae sunt. Eō
annō etiam Alexandrīa ab Alexandrō Macedone condita est.
Second Samnite War, 326-304 B.C.
8. Iam Rōmānī potentēs esse coepērunt. Bellum enim in
centēsimō et trīcēsimō ferē mīliāriō ab urbe apud Samnītas
gerēbātur, quī mediī sunt inter Pīcēnum, Campāniam et 10
Āpūliam. L. Papīrius Cursor cum honōre dictātōris ad id
bellum profectus est. Quī cum Rōmam redīret, Q. Fabiō
Māximō, magistrō equitum, quem apud exercitum relīquit,
praecēpit nē sē absente pūgnāret.[36] Ille occāsiōne repertā
fēlīcissimē dīmicāvit et Samnītas dēlēvit. Ob quam rem ā 15
dictātōre capitis[37] damnātus, quod sē vetante pūgnāsset,[38]
ingentī favōre mīlitum et populī līberātus est, tantā Papīriō
sēditiōne commōtā ut paene ipse interficerētur.
Romans defeated at Caudine Forks, 321 B.C.
9. Posteā Samnītēs Rōmānōs T. Veturiō et Sp. Postumiō
cōnsulibus ingentī dēdecōre[39] vīcērunt et sub iugum mīsērunt. 20
Pāx tamen ā senātū et populō solūta est, quae cum
ipsīs propter necessitātem facta fuerat. Posteā Samnītēs
victī sunt ā L. Papīriō cōnsule, septem mīlia eōrum sub
iugum missa. Papīrius prīmus dē Samnītibus triumphāvit.
Eō tempore Ap. Claudius cēnsor aquam Claudiam indūxit
et viam Appiam strāvit. Samnītēs reparātō bellō Q. Fabium
Māximum vīcērunt tribus mīlibus hominum occīsīs. Posteā, 5
cum pater eī Fabius Māximus lēgātus datus fuisset, et
Samnītas vīcit et plūrima ipsōrum oppida cēpit. Deinde
P. Cornēlius Rūfīnus M. Curius Dentātus, ambō cōnsulēs,
contrā Samnītas missī ingentibus proeliīs eōs cōnfēcēre.
Tum bellum cum Samnītibus per annōs quadrāgintā novem 10
āctum sustulērunt. Neque ūllus hostis fuit intrā Ītaliam
quī Rōmānam virtūtem magis fatīgāverit.
War with the Gauls and Etruscans, 283 B.C.
10. Interiectīs aliquot annīs iterum sē Gallōrum cōpiae
contrā Rōmānōs Tuscīs Samnītibusque iūnxērunt, sed cum
Rōmam tenderent ā Cn. Cornēliō Dolābellā cōnsule dēlētae 15
sunt.
War with Tarentum and Pyrrhus, 281-272 B.C. Battle of Heraclea, 280 B.C.
11. Eōdem tempore Tarentīnīs, quī iam in ultimā Ītaliā
sunt, bellum indictum est, quia lēgātīs Rōmānōrum iniūriam
fēcissent. Hī Pyrrhum,[40] Ēpīrī rēgem, contrā Rōmānōs
auxilium poposcērunt, quī ex genere Achillis orīginem 20
trahēbat. Is mox ad Ītaliam vēnit, tumque prīmum Rōmānī
cum trānsmarīnō hoste dīmicāvērunt. Missus est
contrā eum cōnsul P. Valerius Laevīnus, quī cum explōrātōrēs
Pyrrhī cēpisset, iussit eōs per castra dūcī, ostendī
omnem exercitum tumque dīmittī, ut renūntiārent Pyrrhō 25
quaecumque ā Rōmānīs agerentur.[41] Commissā mox pūgnā,
cum iam Pyrrhus fugeret, elephantōrum auxiliō vīcit, quōs
incognitōs Rōmānī expāvērunt. Sed nox proeliō fīnem
dedit; Laevīnus tamen per noctem fūgit, Pyrrhus Rōmānōs
mīlle octingentōs cēpit et eōs summō honōre trāctāvit, 5
occīsōs sepelīvit. Quōs cum adversō vulnere et trucī vultū
etiam mortuōs iacēre vīdisset, tulisse ad caelum manūs
dīcitur cum hāc vōce: sē tōtīus orbis dominum esse potuisse,
sī tālēs sibi mīlitēs contigissent.
Embassy of Cineas.
12. Posteā Pyrrhus coniūnctīs sibi Samnītibus, Lūcānīs, 10
Bruttiīs Rōmam perrēxit, omnia ferrō[42] īgnīque vāstāvit, Campāniam
populātus est atque ad Praeneste vēnit, mīliāriō ab
urbe octāvō decimō. Mox terrōre[43] exercitūs, quī eum cum
cōnsule sequēbātur, in Campāniam sē recēpit. Lēgātī ad
Pyrrhum dē redimendīs captīvīs[44] missī ab eō honōrificē 15
susceptī sunt. Captīvōs sine pretiō Rōmam mīsit. Ūnum
ex lēgātīs Rōmānōrum, Fābricium, sīc admīrātus, cum eum
pauperem esse cognōvisset, ut quārtā parte rēgnī prōmissā
sollicitāre voluerit ut ad sē trānsīret, contemptusque est ā
Fābriciō. Quārē cum Pyrrhus Rōmānōrum ingentī admīrātiōne 20
tenērētur, lēgātum mīsit, quī pācem aequīs condiciōnibus
peteret, praecipuum virum, Cīneam nōmine,[45] ita ut
Pyrrhus partem Ītaliae, quam iam armīs occupāverat,
obtinēret.
13. Pāx displicuit remandātumque Pyrrhō est ā senātū eum 25
cum Rōmānīs, nisi ex Ītaliā recessisset,[46] pācem habēre nōn
posse. Tum Rōmānī iussērunt captīvōs omnēs, quōs Pyrrhus
reddiderat, īnfāmēs habērī, quod armātī capī potuissent, nec
ante eōs ad veterem statum revertī, quam sī bīnōrum hostium
occīsōrum spolia retulissent. Ita lēgātus Pyrrhī reversus 5
est. Ā quō cum quaereret Pyrrhus, quālem Rōmam
comperisset, Cīneās dīxit rēgum sē patriam vīdisse; scīlicet
tālēs illīc ferē omnēs esse, quālis ūnus Pyrrhus apud Ēpīrum
et reliquam Graeciam putārētur.[47]
Missī sunt contrā Pyrrhum ducēs P. Sulpicius et Decius 10
Mūs cōnsulēs. Certāmine commissō Pyrrhus vulnerātus est,
elephantī interfectī, vīgintī mīlia caesa hostium, et ex Rōmānīs
tantum quīnque mīlia; Pyrrhus Tarentum fugātus.
Fabricius; Battle of Beneventum, 275 B.C.
14. Interiectō annō contrā Pyrrhum Fābricius est missus,
quī prius inter lēgātōs sollicitārī nōn poterat quārtā rēgnī 15
parte prōmissā. Tum, cum vīcīna castra ipse et rēx habērent,
medicus Pyrrhī nocte ad eum vēnit, prōmittēns venēnō sē
Pyrrhum occīsūrum, sī sibi aliquid pollicērētur. Quem Fābricius
vinctum redūcī iussit ad dominum Pyrrhōque dīcī
quae contrā caput ēius medicus spopondisset. Tum rēx 20
admīrātus eum dīxisse fertur: ‘Ille est Fābricius, quī difficilius
ab honestāte quam sōl ā cursū suō āvertī potest.’ Tum
rēx ad Siciliam profectus est. Fābricius victīs Lūcānīs et
Samnītibus triumphāvit.
Cōnsulēs deinde M. Curius Dentātus et Cornēlius Lentulus 25
adversum Pyrrhum missī sunt. Curius contrā eum pūgnāvit,
exercitum ēius cecīdit, ipsum Tarentum fugāvit, castra
cēpit. Eā diē caesa hostium vīgintī tria mīlia. Curius in
cōnsulātū triumphāvit. Prīmus Rōmam elephantōs quattuor
dūxit. Pyrrhus etiam ā Tarentō[48] mox recessit et apud
Argōs, Graeciae cīvitātem, occīsus est.
15. C. Fabiō Liciniō C. Claudiō Canīnā cōnsulibus annō 5
urbis conditae quadringentēsimō sexāgēsimō prīmō lēgātī
Alexandrīnī ā Ptolemaeō missī Rōmam vēnēre et ā Rōmānīs
amīcitiam quam petierant obtinuērunt.
16. Q. Ogulniō C. Fabiō Pīctōre cōnsulibus Pīcentēs bellum
commovēre et ab īnsequentibus cōnsulibus P. Semprōniō 10
Ap. Claudiō victī sunt; et dē hīs triumphātum est. Conditae
ā Rōmānīs cīvitātēs Arīminum in Galliā et Beneventum
in Samniō.
17. M. Atīliō Rēgulō L. Iūliō Libōne cōnsulibus Sallentīnīs
in Āpūliā bellum indictum est, captīque sunt cum cīvitāte 15
simul Brundisīnī, et dē hīs triumphātum est.
First Punic War, 264-241 B.C.; Romans victorious in Sicily, 264 B.C.
18. Annō quadringentēsimō septuāgēsimō septimō, cum
iam clārum urbis Rōmae nōmen esset, arma tamen extrā
Ītaliam mōta nōn fuerant. Ut igitur cognōscerētur[49] quae
cōpiae Rōmānōrum essent, cēnsus est habitus. Tum inventa 20
sunt cīvium capita ducenta nōnāgintā duo mīlia trecenta trīgintā
quattuor, quamquam ā conditā urbe numquam bella
cessāssent.
Et contrā Āfrōs bellum susceptum est prīmum Ap. Claudiō
Q. Fulviō cōnsulibus. In Siciliā contrā eōs pūgnātum est et 25
Ap. Claudius dē Āfrīs et rēge Siciliae Hierōne triumphāvit.
19. Īnsequentī annō Valeriō Mārcō et Otāciliō Crassō cōnsulibus
in Siciliā ā Rōmānīs rēs māgnae gestae sunt. Tauromenītānī,
Catinēnsēs et praetereā quīnquāgintā cīvitātēs in
fidem acceptae. Tertiō annō in Siciliā contrā Hierōnem,
rēgem Siculōrum, bellum parātum est. Is cum omnī nōbilitāte 5
Syrācūsanōrum pācem ā Rōmānīs impetrāvit deditque
argentī[50] ducenta talenta. Āfrī in Siciliā victī sunt et dē
hīs secundō Rōmae triumphātum est.
Battle of Mylae, 260 B.C.
20. Quīntō annō prīmī bellī, quod contrā Āfrōs gerēbātur,
prīmum Rōmānī C. Duiliō et Cn. Cornēliō Asinā cōnsulibus 10
in marī dīmicāvērunt parātīs nāvibus rōstrātīs, quās Liburnās
vocant. Cōnsul Cornēlius fraude dēceptus est. Duilius
commissō proeliō Karthāginiēnsium ducem vīcit, trīgintā et
ūnam nāvēs cēpit, quattuordecim mersit, septem mīlia hostium
cēpit, tria mīlia occīdit. Neque ūlla victōria Rōmānīs[51] 15
grātior fuit, quod invictī terrā[52] iam etiam marī[52] plūrimum
possent.
C. Aquīliō Flōrō L. Scīpiōne cōnsulibus Scīpiō Corsicam
et Sardiniam vāstāvit, multa mīlia inde captīvōrum abdūxit,
triumphum ēgit. 20
Invasion of Africa by the Romans, 256 B.C.
21. L. Mānliō Vulsōne M. Atīliō Rēgulō cōnsulibus bellum
in Āfricam trānslātum est. Contrā Hamilcarem, Karthāginiēnsium
ducem, in marī pūgnātum, victusque est. Nam
perditīs sexāgintā quattuor nāvibus retrō sē recēpit. Rōmānī
vīgintī duās āmīsērunt. Sed cum in Āfricam trānsīssent, 25
prīmam Clypeam, Āfricae cīvitātem, in dēditiōnem
accēpērunt. Cōnsulēs ūsque ad Karthāginem prōcessērunt,
multīsque castellīs vāstātīs Mānlius victor Rōmam rediit et
vīgintī septem mīlia captīvōrum redūxit, Atīlius Rēgulus
in Āfricā remānsit. Is contrā Āfrōs aciem īnstrūxit. Contrā 5
trēs Karthāginiēnsium ducēs dīmicāns victor fuit, decem
et octō mīlia hostium cecīdit, quīnque mīlia cum decem et
octō elephantīs cēpit, septuāgintā quattuor cīvitātēs in fidem
accēpit. Tum victī Karthāginiēnsēs pācem ā Rōmānīs petīvērunt.
Quam cum Rēgulus nōllet nisi dūrissimīs condiciōnibus 10
dare, Āfrī auxilium ā Lacedaemoniīs petīvērunt. Et
duce Xanthippō, quī ā Lacedaemoniīs missus fuerat, Rōmānōrum
dux Rēgulus victus est ultimā perniciē. Nam duo
mīlia tantum ex omnī Rōmānō exercitū refūgērunt, quīngentī
cum imperātōre Rēgulō captī sunt, trīgintā mīlia 15
occīsa, Rēgulus ipse in catēnās coniectus.
Romans shipwrecked near Sicily.
22. M. Aemiliō Paulō Ser. Fulviō Nōbiliōre cōnsulibus ambō
Rōmānī cōnsulēs ad Āfricam profectī sunt cum trecentārum
nāvium classe. Prīmum Āfrōs nāvālī certāmine superant.
Aemilius cōnsul centum et quattuor nāvēs hostium dēmersit, 20
trīgintā cum pūgnātōribus cēpit, quindecim mīlia hostium
aut occīdit aut cēpit, mīlitem suum ingentī praedā
dītāvit. Et subācta Āfrica tunc fuisset, nisi quod tanta
famēs erat ut diūtius exercitus exspectāre nōn posset.
Cōnsulēs cum victricī classe redeuntēs circā Siciliam 25
naufragium passī sunt. Et tanta tempestās fuit ut ex quadringentīs
sexāgintā quattuor nāvibus tantum octōgintā servārī
potuerint; neque ūllō tempore tanta maritima tempestās
audīta est. Rōmānī tamen statim ducentās nāvēs reparāvērunt,
neque in aliquō animus hīs īnfrāctus fuit. 30
23. Cn. Servīlius Caepiō C. Semprōnius Blaesus cōnsulēs
cum ducentīs sexāgintā nāvibus ad Āfricam profectī sunt.
Aliquot cīvitātēs cēpērunt. Praedam ingentem redūcentēs
naufragium passī sunt. Itaque cum continuae calamitātēs
Rōmānīs[53] displicērent, dēcrēvit senātus ut ā maritimīs 5
proeliīs recēderētur et tantum sexāgintā nāvēs ad praesidium
Ītaliae salvae essent.
Battle of Panormus, 250 B.C.
24. L. Caeciliō Metellō C. Fūriō Placidō cōnsulibus Metellus
in Siciliā Āfrōrum ducem cum centum trīgintā elephantīs
et māgnīs cōpiīs venientem superāvit, vīgintī mīlia hostium 10
cecīdit, sex et vīgintī elephantōs cēpit, reliquōs errantēs
per Numidās, quōs in auxilium habēbat, conlēgit et Rōmam
dēdūxit ingentī pompā, cum elephantōrum numerus omnia
itinera complēret.
Regulus sent to Rome to solicit Peace, 250 B.C.
25. Post haec mala Karthāginiēnsēs Rēgulum ducem, 15
quem cēperant, petīvērunt ut Rōmam proficīscerētur et pācem
ā Rōmānīs obtinēret ac permūtātiōnem captīvōrum faceret.
Ille Rōmam cum vēnisset, inductus in senātum nihil quasi
Rōmānus ēgit dīxitque sē ex illā diē,[54] quā in potestātem
Āfrōrum vēnisset, Rōmānum esse dēsīsse. Itaque et uxōrem 20
ā complexū remōvit et senātuī suāsit nē pāx cum
Poenīs fieret; illōs enim frāctōs tot cāsibus spem nūllam
habēre; sē tantī[55] nōn esse, ut tot mīlia captīvōrum propter
ūnum sē et senem et paucōs, quī ex Rōmānīs captī[56] fuerant,
redderentur. Itaque obtinuit. Nam Āfrōs pācem petentēs
nūllus admīsit. Ipse Karthāginem rediit, offerentibusque
Rōmānīs ut eum Rōmae tenērent, negāvit sē in eā urbe
mānsūrum in quā, postquam Āfrīs servierat, dīgnitātem
honestī cīvis habēre nōn posset. Regressus igitur ad Āfricam 5
omnibus suppliciīs exstinctus est.
Publius Claudius defeated near Drepana, 249 B.C.
26. P. Claudiō Pulchrō L. Iūniō cōnsulibus Claudius
contrā auspicia pūgnāvit et ā Karthāginiēnsibus victus est.
Nam ex ducentīs et vīgintī nāvibus cum trīgintā fūgit,
nōnāgintā cum pūgnātōribus captae sunt, dēmersae cēterae. 10
Alius quoque cōnsul naufragiō classem āmīsit, exercitum
tamen salvum habuit, quia vīcīna lītora erant.
Battle of Lilybaeum, 242 B.C. Battle of the Aegates Islands and End of the War, 241 B.C.
27. C. Lutātiō Catulō A. Postumiō Albīnō cōnsulibus, annō
bellī Pūnicī vīcēsimō et tertiō Catulō bellum contrā Āfrōs
commissum est. Profectus est cum trecentīs nāvibus in 15
Siciliam; Āfrī contrā ipsum quadringentās parāvērunt.
Numquam in marī tantīs cōpiīs pūgnātum est. Lutātius
Catulus nāvem aeger ascendit; vulnerātus enim in pūgnā
superiōre fuerat. Contrā Lilybaeum, cīvitātem Siciliae,
pūgnātum est ingentī virtūte Rōmānōrum. Nam LXIII 20
Karthāginiēnsium nāvēs captae sunt, CXXV dēmersae, XXXII
mīlia hostium capta, XIII mīlia occīsa, īnfīnītum aurī, argentī,
praedae in potestātem Rōmānōrum redāctum. Ex
classe Rōmānā XII nāvēs dēmersae. Pūgnātum est VI Īdūs
Mārtiās. Statim pācem Karthāginiēnsēs petīvērunt tribūtaque 25
est hīs pāx. Captīvī Rōmānōrum quī tenēbantur ā
Karthāginiēnsibus redditī sunt. Etiam Karthāginiēnsēs
petīvērunt ut redimī eōs captīvōs licēret quōs ex Āfrīs
Rōmānī tenēbant. Senātus iussit sine pretiō eōs darī quī
in pūblicā cūstōdiā essent; quī autem ā prīvātīs tenērentur
ut pretiō dominīs redditō Karthāginem redīrent atque id
pretium ex fiscō magis quam ā Karthāginiēnsibus solverētur. 5
28. Q. Lutātius A. Mānlius cōnsulēs creātī bellum Faliscīs
intulērunt, quae cīvitās Ītaliae opulenta quondam fuit.
Quod ambō cōnsulēs intrā sex diēs, quam vēnerant, trānsēgērunt
XV mīlibus hostium caesīs, cēterīs pāce concessā,
agrō tamen ex medietāte sublātō. 10
LIBER TERTIUS
From the End of the First to the End of the Second Punic War, 241-201 B.C.
1. Fīnītō igitur Pūnicō bellō, quod per XXIII annōs trāctum
est, Rōmānī iam clārissimā glōriā nōtī lēgātōs ad Ptolemaeum,
Aegyptī rēgem, mīsērunt auxilia prōmittentēs, quia
rēx Syriae Antiochus bellum eī intulerat. Ille grātiās
Rōmānīs ēgit, auxilia nōn accēpit. Iam enim fuerat pūgna 15
trānsācta. Eōdem tempore potentissimus rēx Siciliae Hierō
Rōmam vēnit ad lūdōs spectandōs[57] et ducenta mīlia modiōrum[58]
trīticī populō dōnum exhibuit.
Sardinia taken by the Romans, 238 B.C.
2. L. Cornēliō Lentulō Fulviō Flaccō cōnsulibus, quibus
Hierō Rōmam vēnerat, etiam contrā Ligurēs intrā Ītaliam 20
bellum gestum est et dē hīs triumphātum. Karthāginiēnsēs
tamen bellum reparāre temptābant, Sardiniēnsēs, quī ex
condiciōne pācis Rōmānīs pārēre dēbēbant, ad rebellandum[59]
impellentēs. Vēnit tamen Rōmam lēgātiō Karthāginiēnsium
et pācem impetrāvit.
3. T. Mānliō Torquātō C. Atīliō Bulcō cōnsulibus dē 5
Sardīs triumphātum est, et pāce omnibus locīs factā Rōmānī
nūllum bellum habuērunt, quod hīs post Rōmam conditam
semel tantum Numā Pompiliō rēgnante contigerat.
War with the Illyrians, 229 B.C.
4. L. Postumius Albīnus Cn. Fulvius Centumalus cōnsulēs
bellum contrā Īllyriōs gessērunt et multīs cīvitātibus captīs 10
etiam rēgēs in dēditiōnem accēpērunt. Ac tum prīmum ex
Īllyriīs triumphātum est.
Invasion of the Gauls, 225 B.C.
5. L. Aemiliō cōnsule ingentēs Gallōrum cōpiae Alpēs trānsiērunt.
Sed prō Rōmānīs tōta Ītalia cōnsēnsit, trāditumque
est ā Fabiō historicō, quī eī bellō interfuit, DCCC mīlia 15
hominum parāta ad id bellum fuisse. Sed rēs per cōnsulem
tantum prōsperē gesta est. XL mīlia hostium interfecta
sunt et triumphus Aemiliō dēcrētus.
6. Aliquot deinde annīs post contrā Gallōs intrā Ītaliam
pūgnātum est, fīnītumque bellum M. Claudiō Mārcellō et 20
Cn. Cornēliō Scīpiōne cōnsulibus. Tum Mārcellus cum[60]
parvā manū equitum dīmicāvit et rēgem Gallōrum, Viridomarum
nōmine, manū suā occīdit. Posteā cum conlēgā
ingentēs cōpiās Gallōrum perēmit, Mediōlānum expūgnāvit,
grandem praedam Rōmam pertulit. Ac triumphāns Mārcellus 25
spolia Gallī stīpitī imposita umerīs suīs vexit.
Second Punic War begun, 218 B.C.
7. M. Minuciō Rūfō P. Cornēliō cōnsulibus Histrīs bellum
inlātum est, quia latrōcinātī nāvibus Rōmānōrum fuerant,
quae frūmenta exhibēbant, perdomitīque sunt omnēs. Eōdem
annō bellum Pūnicum secundum Rōmānīs inlātum est per
Hannibalem, Karthāginiēnsium ducem, quī Saguntum, Hispāniae 5
cīvitātem Rōmānīs[61] amīcam, oppūgnāre aggressus
est, annum agēns vīcēsimum aetātis, cōpiīs congregātīs CL
mīlium. Huic Rōmānī per lēgātōs dēnūntiāvērunt ut bellō
abstinēret. Is lēgātōs admittere nōluit. Rōmānī etiam
Karthāginem mīsērunt, ut mandārētur Hannibalī[62] nē bellum 10
contrā sociōs populī Rōmānī gereret. Dūra respōnsa ā
Karthāginiēnsibus data sunt. Saguntīnī intereā famē victī
sunt, captīque ab Hannibale ultimīs poenīs adficiuntur.
Bellum Karthāginiēnsibus indictum est.
Hannibal crosses the Alps.
8. Tum P. Cornēlius Scīpiō cum exercitū in Hispāniam 15
profectus est, Ti. Semprōnius in Siciliam. Hannibal relīctō
in Hispāniā frātre Hasdrubale Pȳrēnaeum trānsiit. Alpēs,
adhūc eā parte[63] inviās, sibi patefēcit. Trāditur ad Ītaliam
LXXX mīlia peditum, X mīlia equitum, septem et XXX elephantōs
addūxisse. Intereā multī Ligurēs et Gallī Hannibalī 20
sē coniūnxērunt. Semprōnius Gracchus cognitō ad Ītaliam
Hannibalis adventū ex Siciliā exercitum Arīminum trāiēcit.
Battle of the Trebia, 218 B.C. Battle of Trasumenus, 217 B.C.
9. P. Cornēlius Scīpiō Hannibalī prīmus occurrit. Commissō
proeliō, fugātīs suīs ipse vulnerātus in castra rediit.
Semprōnius Gracchus et ipse cōnflīgit apud Trebiam amnem.
Is quoque vincitur. Hannibalī multī sē in Ītaliā dēdidērunt.
Inde ad Tusciam veniēns Hannibal Flāminiō cōnsulī occurrit.
Ipsum Flāminium interēmit; Rōmānōrum XXV mīlia
caesa sunt, cēterī diffūgērunt. Missus adversus Hannibalem 5
posteā ā Rōmānīs Q. Fabius Māximus. Is eum differendō[64]
pūgnam ab impetū frēgit, mox inventā occāsiōne vīcit.
Battle of Cannae, 216 B.C.
10. Quīngentēsimō et quadrāgēsimō annō ā conditā urbe
L. Aemilius Paulus P. Terentius Varrō contrā Hannibalem
mittuntur Fabiōque succēdunt, quī abiēns ambō cōnsulēs 10
monuit ut Hannibalem, callidum et impatientem ducem,
nōn aliter vincerent quam proelium differendō.[64] Vērum
cum impatientiā Varrōnis cōnsulis contrādīcente alterō cōnsule
apud vīcum, quī Cannae appellātur, in Āpūliā pūgnātum
esset, ambō cōnsulēs ab Hannibale vincuntur. In eā 15
pūgnā tria mīlia Āfrōrum pereunt; māgna pars dē exercitū
Hannibalis sauciātur. Nūllō tamen proeliō Pūnicō bellō
Rōmānī gravius acceptī sunt. Periit enim in eō cōnsul
Aemilius Paulus, cōnsulārēs aut praetōriī XX, senātōrēs captī
aut occīsī XXX, nōbilēs virī CCC, mīlitum XL mīlia, equitum 20
III mīlia et quīngentī. In quibus malīs nēmō tamen Rōmānōrum
pācis mentiōnem habēre dīgnātus est. Servī, quod
numquam ante, manūmissī et mīlitēs factī sunt.
War in Spain, 218 B.C.
11. Post eam pūgnam multae Ītaliae cīvitātēs, quae Rōmānīs
pāruerant, sē ad Hannibalem trānstulērunt. Hannibal 25
Rōmānīs obtulit ut captīvōs redimerent, respōnsumque est ā
senātū eōs cīvēs nōn esse necessāriōs quī, cum armātī essent,
capī potuissent. Ille omnēs posteā variīs suppliciīs interfēcit
et trēs modiōs ānulōrum aureōrum Karthāginem mīsit,
quōs ex manibus equitum Rōmānōrum, senātōrum et mīlitum
dētrāxerat. Intereā in Hispāniā, ubi frāter Hannibalis 5
Hasdrubal remānserat cum māgnō exercitū, ut eam tōtam
Āfrīs[65] subigeret, ā duōbus Scīpiōnibus, Rōmānīs ducibus,
vincitur. Perdit in pūgnā XXXV mīlia hominum; ex hīs
capiuntur X mīlia, occīduntur XXV mīlia. Mittuntur eī ā
Karthāginiēnsibus ad reparandās vīrēs XII mīlia peditum, 10
IV mīlia equitum, XX elephantī.
Battle near Nola, 215 B.C.
12. Annō quārtō postquam ad Ītaliam Hannibal vēnit,
M. Claudius Mārcellus cōnsul apud Nōlam, cīvitātem Campāniae,
contrā Hannibalem bene pūgnāvit. Hannibal multās
cīvitātēs Rōmānōrum per Āpūliam, Calābriam, Bruttiōs occupāvit. 15
Quō tempore etiam rēx Macedoniae Philippus ad eum
lēgātōs mīsit, prōmittēns auxilia contrā Rōmānōs sub hāc
condiciōne, ut dēlētīs Rōmānīs ipse quoque contrā Graecōs
ab Hannibale auxilia acciperet. Captīs igitur lēgātīs Philippī
et rē cognitā Rōmānī in Macedoniam M. Valerium Laevīnum 20
īre iussērunt, in Sardiniam T. Mānlium Torquātum prōcōnsulem.
Nam etiam ea sollicitāta ab Hannibale Rōmānōs
dēseruerat.
13. Ita ūnō tempore quattuor locīs pūgnābātur: in Ītaliā
contrā Hannibalem, in Hispāniīs contrā frātrem ēius 25
Hasdrubalem, in Macedoniā contrā Philippum, in Sardinia contrā
Sardōs et alterum Hasdrubalem Karthāginiēnsem. Is ā
T. Mānliō prōcōnsule, quī ad Sardiniam missus fuerat, vīvus
est captus, occīsa duodecim mīlia, captī cum eō mīlle
quīngentī, et ā Rōmānīs Sardinia subācta. Mānlius victōr
captīvōs et Hasdrubalem Rōmam reportāvit. Intereā
etiam Philippus ā Laevīnō in Macedoniā vincitur et in
Hispāniā ab Scīpiōnibus Hasdrubal et Māgō, tertius frāter 5
Hannibalis.
Campaign in Sicily, 214-210 B.C.
14. Decimō annō[66] postquam Hannibal in Ītaliam vēnerat,
P. Sulpiciō Cn. Fulviō cōnsulibus Hannibal ūsque ad quārtum
mīliārium urbis accessit, equitēs ēius ūsque ad portam.
Mox cōnsulum[67] cum exercitū venientium metū[68] Hannibal 10
ad Campāniam sē recēpit. In Hispāniā ā frātre ēius Hasdrubale
ambō Scīpiōnēs, quī per multōs annōs vīctōrēs
fuerant, interficiuntur, exercitus tamen integer mānsit; cāsū
enim magis erant quam virtūte dēceptī. Quō tempore etiam
ā cōnsule Mārcello Siciliae māgna pars capta est, quam 15
tenēre Āfrī coeperant, et nōbilissima urbs Syrācūsāna;
praeda ingēns Rōmam perlāta est. Laevīnus in Macedoniā
cum Philippō et multīs Graeciae populīs et rēge Asiae Attalō
amīcitiam fēcit, et ad Siciliam profectus Hannōnem quendam,
Āfrōrum ducem, apud Agrigentum cīvitātem cum ipsō 20
oppidō cēpit eumque Rōmam cum captīvīs nōbilissimīs mīsit.
XL cīvitātēs in dēditiōnem accēpit, XXVI expūgnāvit. Ita
omnis Sicilia recepta est; ingentī glōriā[69] Rōmam regressus
est. Hannibal in Ītaliā Cn. Fulvium cōnsulem subitō
aggressus cum octō mīlibus hominum interfēcit. 25
War in Spain, 210-206 B.C.
15. Intereā ad Hispāniās, ubi occīsīs duōbus Scīpiōnibus
nūllus Rōmānus dux erat, P. Cornēlius Scīpiō mittitur,
fīlius P. Scīpiōnis, quī ibīdem bellum gesserat, annōs nātus
quattuor et vīgintī, vir Rōmānōrum omnium et suā aetāte
et posteriōre tempore ferē prīmus. Is Karthāginem Hispāniae 5
capit, in quā omne aurum, argentum et bellī apparātum
Āfrī habēbant, nōbilissimōs quoque obsidēs, quōs ab Hispānīs
accēperant. Māgōnem etiam, frātrem Hannibalis,
ibīdem capit, quem Rōmam cum aliīs mittit. Rōmae[70] ingēns
laetitia post hunc nūntium fuit. Scīpiō Hispānōrum obsidēs 10
parentibus reddidit; quārē omnēs ferē Hispānī ūnō
animō ad eum trānsiērunt. Post quae Hasdrubalem, Hannibalis
frātrem, victum[71] fugat et praedam māximam capit.
Recapture of Tarentum, 209 B.C.
16. Intereā in Ītaliā cōnsul Q. Fabius Māximus Tarentum
recēpit, in quā ingentēs cōpiae Hannibalis erant. Ibi etiam 15
ducem Hannibalis Carthalōnem occīdit, XXV mīlia hominum
cāptīvōrum vēndidit, praedam mīlitibus dispertīvit, pecūniam
hominum vēnditōrum ad fiscum rettulit. Tum multae
cīvitātēs Rōmānōrum, quae ad Hannibalem trānsierant
prius, rūrsus sē Fabiō Māximō dēdidērunt. Īnsequentī 20
annō Scīpiō in Hispāniā ēgregiās rēs ēgit et per sē et per
frātrem suum L. Scīpiōnem; LXX cīvitātēs recēpērunt. In
Ītaliā tamen male pūgnātum est. Nam Claudius Mārcellus
cōnsul ab Hannibale occīsus est.
17. Tertiō annō postquam Scīpiō ad Hispāniās profectus 25
fuerat, rūrsus rēs inclitās gerit. Rēgem Hispāniārum māgnō
proeliō victum in amīcitiam accēpit et prīmus omnium ā
victō obsidēs nōn poposcit.
Battle of Metaurus, 207 B.C.
18. Dēspērāns Hannibal Hispāniās contrā Scīpiōnem diūtius
posse retinērī, frātrem suum Hasdrubalem ad Ītaliam
cum omnibus cōpiīs ēvocāvit. Is, veniēns eōdem itinere[72] quō 5
etiam Hannibal vēnerat, ā cōnsulibus Ap. Claudiō Nerōne
et M. Līviō Salīnātōre apud Sēnam, Pīcēnī cīvitātem, in
īnsidiās compositās incidit. Strēnuē tamen pūgnāns occīsus
est; ingentēs ēius cōpiae captae aut interfectae sunt, māgnum
pondus aurī atque argentī Rōmam relātum est. Post 10
haec Hannibal diffīdere iam dē bellī coepit ēventū. Rōmānīs
ingēns animus accessit; itaque et ipsī ēvocāvērunt ex
Hispāniā P. Cornēlium Scīpiōnem. Is Rōmam cum ingentī
glōriā vēnit.
19. Q. Caeciliō L. Valeriō cōnsulibus omnēs cīvitātēs, quae 15
in Bruttiīs ab Hannibale tenēbantur, Rōmānīs sē trādidērunt.
Scipio crosses into Africa, 204 B.C.
20. Annō quārtō decimō posteāquam in Ītaliam Hannibal
vēnerat, Scīpiō, quī multa bene in Hispāniā ēgerat, cōnsul
est factus et in Āfricam missus. Cuī virō[73] dīvīnum quiddam
inesse exīstimābātur, adeō ut putārētur etiam cum nūminibus 20
habēre sermōnem. Is in Āfricā contrā Hannōnem,
ducem Āfrōrum, pūgnat; exercitum ēius interficit. Secundō
proeliō castra capit cum quattuor mīlibus et quīngentīs
mīlitibus, XI mīlibus occīsīs. Syphācem, Numidiae
rēgem, quī sē Āfrīs coniūnxerat, capit et castra ēius invādit. 25
Syphāx cum nōbilissimīs Numidīs et īnfīnītīs spoliīs Rōmam
ā Scīpiōne mittitur. Quā rē audītā omnis ferē Ītalia
Hannibalem dēserit. Ipse ā Karthāginiēnsibus redīre in
Āfricam iubētur, quam Scīpiō vāstābat.
Efforts for Peace.
21. Ita annō septimō decimō ab Hannibale Ītalia līberāta
est. Lēgātī Karthāginiēnsium pācem ā Scīpiōne petīvērunt; 5
ab eō ad senātum Rōmam missī sunt. Quadrāgintā et quīnque
diēbus hīs indūtiae datae sunt, quoūsque īre Rōmam et
regredī possent[74]; et trīgintā mīlia pondō argentī ab hīs
accepta sunt. Senātus ex arbitriō Scīpiōnis pācem iussit
cum Karthāginiēnsibus fierī. Scīpiō hīs condiciōnibus 10
dedit: nē amplius quam trīgintā nāvēs habērent,[75] ut quīngenta
mīlia pondō argentī darent,[75] captīvōs et perfugās
redderent.[75]
22. Interim Hannibale veniente ad Āfricam pāx turbāta
est, multa hostīlia ab Āfrīs facta sunt. Lēgātī tamen eōrum 15
ex urbe venientēs ā Rōmānīs captī sunt, sed iubente Scīpiōne
dīmissī. Hannibal quoque frequentibus proeliīs victus ā
Scīpiōne petīt etiam ipse pācem. Cum ventum esset ad
conloquium, īsdem condiciōnibus data est quibus prius,
additīs quīngentīs mīlibus pondō argentī centum mīlibus 20
lībrārum propter novam perfidiam. Karthāginiēnsibus condiciōnēs
displicuērunt iussēruntque Hannibalem pūgnāre.
Īnfertur ā Scīpiōne et Masinissā, aliō rēge Numidārum, quī
amīcitiam cum Scīpiōne fēcerat, Karthāginī bellum. Hannibal
trēs explōrātōrēs ad Scīpiōnis castra mīsit, quōs captōs 25
Scīpiō circumdūcī per castra iussit ostendīque hīs tōtum
exercitum, mox etiam prandium darī dīmittīque, ut renūntiārent
Hannibalī quae apud Rōmānōs vīdissent.
Battle of Zama, 202 B.C. End of the Second Punic War, 201 B.C.
23. Intereā proelium ab utrōque duce īnstrūctum est, quāle
vix ūllā memoriā fuit, cum perītissimī virī cōpiās suās ad
bellum ēdūcerent. Scīpiō victor recēdit paene ipsō Hannibale
captō, quī prīmum cum multīs equitibus, deinde cum
vīgintī, postrēmō cum quattuor ēvāsit. Inventa in castrīs 5
Hannibalis argentī pondō vīgintī mīlia, aurī octōgintā, cētera
supellectilis cōpiōsa. Post id certāmen pāx cum Karthāginiēnsibus
facta est. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā
triumphāvit atque Āfricānus ex eō appellārī coeptus est.
Fīnem accēpit secundum Pūnicum bellum post annum 10
nōnum decimum quam coeperat.
LIBER QUĀRTUS
From the End of the Second Punic War to the End of the War with Jugurtha, 201-106 B.C.
Second Macedonian War, 200-196 B.C.
1. Trānsāctō Pūnicō bellō secūtum est Macedonicum contrā
Philippum rēgem quīngentēsimō quīnquāgēsimō et prīmō
annō ab urbe conditā.
2. T. Quīntius Flāminīnus adversum
Philippum rēgem missus rem prōsperē gessit. Pāx eī data 15
est hīs lēgibus: nē Graeciae cīvitātibus, quās Rōmānī contrā
eum dēfenderant,[76] bellum īnferret, ut captīvōs et trānsfugās
redderet, quīnquāgintā sōlās nāvēs habēret, reliquās Rōmānīs
dederet, per annōs[77] decem quaterna mīlia pondō
argentī praestāret et obsidem daret fīlium suum Dēmētrium. 20
T. Quīntius etiam Lacedaemoniīs intulit bellum. Ducem
eōrum Nabidem vīcit et quibus voluit condiciōnibus in
fidem accēpit. Ingentī glōriā triumphāvit; dūxit ante currum
nōbilissimōs obsidēs, Dēmētrium, Philippī fīlium, et
Armenēn Nabidis. 5
Syro-Aetolian War, 192-189 B.C.
3. Trānsāctō bellō Macedonicō secūtum est Syriacum contrā
Antiochum rēgem P. Cornēliō Scīpiōne M. Aciliō Glabriōne
cōnsulibus. Huic Antiochō Hannibal sē iūnxerat, Karthāginem,
patriam suam, metū nē Rōmānīs trāderētur,[78] relinquēns.
M. Acilius Glabriō in Achaeā bene pūgnāvit. Castra 10
rēgis Antiochī nocturnā pūgnā capta sunt, ipse fugātus.
Philippō, quia contrā Antiochum Rōmānīs[79] fuisset auxiliō,[79]
fīlius Dēmētrius redditus est.
4. L. Cornēliō Scīpiōne et C. Laeliō cōnsulibus[80] Scīpiō
Āfricānus frātrī suō L. Cornēliō Scīpiōnī cōnsulī lēgātus 15
datus contrā Antiochum profectus est. Hannibal, quī cum
Antiochō erat, nāvālī proeliō[81] victus est. Ipse posteā
Antiochus circā Sipylum apud Māgnēsiam, Asiae cīvitātem,
ā cōnsule Cornēliō Scīpiōne ingentī proeliō[81] fūsus est.
Auxiliō fuit Rōmānīs in eā pūgnā Eumenēs, Attalī rēgis 20
frāter, quī Eumeniam in Phrygiā condidit. Quīnquāgintā
mīlia peditum, tria equitum eō certāmine ex parte rēgis
occīsa sunt. Tum rēx pācem petīt. Īsdem condiciōnibus
data est ā senātū, quamquam victō, quibus ante offerēbātur:
ut ex Eurōpā et Asiā recēderet atque intrā Taurum sē continēret, 25
decem mīlia talentōrum et vīgintī obsidēs praebēret,
Hannibalem, concitātōrem bellī, dēderet. Eumenī
rēgī dōnātae sunt ā senātū omnēs Asiae cīvitātēs, quās
Antiochus bellō perdiderat, et Rhodiīs, quī auxilium Rōmānīs
contrā rēgem Antiochum tulerant, multae urbēs
concessae sunt. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā triumphāvit. 5
Nōmen et ipse ad imitātiōnem frātris Asiāgenis
accēpit, quia Asiam vīcerat, sīcutī frāter ipsīus propter
Āfricam domitam[82] Āfricānus appellābātur.
5. Sp. Postumiō Albīnō Q. Mārciō Philippō cōnsulibus
M. Fulvius dē Aetōlīs triumphāvit. Hannibal, quī, victō 10
Antiochō, nē Rōmānīs trāderētur ad Prūsiam, Bīthȳniae
rēgem, fūgerat, repetītus etiam ab eō est per T. Quīntium
Flāminīnum. Et cum trādendus[83] Rōmānīs esset, venēnum
bibit et apud Libyssam in fīnibus Nīcomēdēnsium sepultus
est. 15
Third Macedonian War, 176-168 B.C.
6. Philippō, rēge Macedoniae, mortuō, quī et adversum
Rōmānōs bellum gesserat et posteā Rōmānīs contrā Antiochum
auxilium tulerat, fīlius ēius Perseus in Macedoniā
rebellāvit ingentibus cōpiīs ad bellum parātīs. Nam adiūtōrēs
habēbat Cotyn, Thraciae rēgem, et rēgem Īllyricī, Gentium 20
nōmine.[84] Rōmānīs autem auxiliō erant Eumenēs,
Asiae rēx, Ariarātus Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolemaeus
Aegyptī, Masinissa Numidiae. Prūsiās autem Bīthȳniae,
quamquam sorōrem Perseī uxōrem habēret, utrīsque
sē aequum praebuit. Dux Rōmānōrum P. Licinius cōnsul 25
contrā Perseum missus est et ā rēge gravī proeliō victus.
Neque tamen Rōmānī, quamquam superātī, rēgī petentī
pācem praestāre voluērunt, nisi hīs condiciōnibus: ut sē
et suōs senātuī et populō Rōmānō dēderet.[85] Mox missus
contrā eum L. Aemilius Paulus cōnsul et in Īllyricum C.
Anicius praetor contrā Gentium. Sed Gentius facile ūnō
proeliō victus mox sē dēdidit. Māter ēius et uxor et duo
fīliī, frāter quoque simul in potestātem Rōmānōrum vēnērunt. 5
Ita bellō intrā XXX diēs perfectō ante cognitum est
Gentium victum quam coeptum bellum nūntiārētur.
Battle of Pydna, 168 B.C.
7. Cum Perseō autem Aemilius Paulus cōnsul III Nōnās
Septembrēs dīmicāvit vīcitque eum vīgintī mīlibus peditum
ēius occīsīs. Equitātus cum rēge integer fūgit. Rōmānōrum 10
centum mīlitēs āmissī sunt. Urbēs Macedoniae omnēs,
quās rēx tenuerat, Rōmānīs sē dēdidērunt; ipse rēx, cum
dēsererētur ab amīcīs, vēnit in Paulī potestātem. Sed
honōrem eī cōnsul nōn quasi victō habuit. Nam et volentem
ad pedēs sibi[86] cadere nōn permīsit et iūxtā sē in sellā 15
conlocāvit. Macedonibus et Īllyriīs hae lēgēs ā Rōmānīs datae:
ut līberī essent[85] et dīmidium eōrum tribūtōrum praestārent,[85]
quae rēgibus praestitissent, ut appārēret populum Rōmānum
prō aequitāte magis quam avāritiā dīmicāre. Itaque in conventū
īnfīnītōrum populōrum Paulus hōc prōnūntiāvit et 20
lēgātiōnēs multārum gentium, quae ad eum vēnerant, māgnificentissimē
convīviō pāvit, dīcēns ēiusdem hominis[87] esse
dēbēre et bellō vincere et convīviī apparātū ēlegantem esse.
Revolt in Epirus.
8. Mox septuāgintā cīvitātēs Ēpīrī, quae rebellārant, cēpit,
praedam mīlitibus distribuit. Rōmam ingentī pompā rediit 25
in nāvī Perseī, quae inūsitātae māgnitūdinis[88] fuisse trāditur,
adeō ut sedecim ordinēs dīcātur habuisse rēmōrum. Triumphāvit
autem māgnificentissimē in currū aureō cum duōbus
fīliīs utrōque latere astantibus. Ductī sunt ante currum
duo rēgis fīliī et ipse Perseus, XLV annōs nātus. Post eum 5
etiam Anicius dē Īllyriīs triumphāvit. Gentius cum frātre
et fīliīs ante currum ductus est. Ad hōc spectāculum rēgēs
multārum gentium Rōmam vēnērunt, inter aliōs etiam
Attalus atque Eumenēs, Asiae rēgēs, et Prūsiās Bīthȳniae.
Māgnō honōre exceptī sunt et permittente senātū dōna 10
quae attulerant in Capitōliō posuērunt. Prūsiās etiam
fīlium suum Nīcomēdēn senātuī commendāvit.
9. Īnsequentī annō L. Memmius in Lūsitāniā bene pūgnāvit.
Mārcellus posteā cōnsul rēs ibīdem prōsperās gessit.
Third Punic War, 149-146 B.C.
10. Tertium deinde bellum contrā Karthāginem suscipitur, 15
sexcentēsimō et alterō ab urbe conditā annō, L. Mānliō
Cēnsōrīnō et M. Mānīliō cōnsulibus, annō quīnquagēsimō
prīmō postquam secundum Pūnicum trānsāctum erat. Hī
profectī Karthāginem oppūgnāvērunt. Contrā eōs Hasdrubal,
dux Karthāginiēnsium, dīmicābat. Famea, dux alius, 20
equitātuī Karthāginiēnsium praeerat. Scīpiō tunc, Scīpiōnis
Āfricānī nepōs, tribūnus ibi mīlitābat. Hūius[89] apud omnēs
ingēns metus et reverentia erat. Nam et parātissimus ad
dīmicandum[90] et cōnsultissimus habēbātur. Itaque per eum
multa ā cōnsulibus prōsperē gesta sunt, neque quicquam 25
magis vel Hasdrubal vel Famea vītābant quam contrā eam
Rōmānōrum partem committere ubi Scīpiō dīmicāret.
11. Per idem tempus Masinissa, rēx Numidārum, per annōs
sexāgintā ferē amīcus populī Rōmānī, annō vītae nōnāgēsimō
septimō mortuus quadrāgintā quattuor fīliīs relīctīs
Scīpiōnem dīvīsōrem rēgnī inter fīliōs suōs esse iussit.
12. Cum igitur clārum Scīpiōnis nōmen esset, iuvenis adhūc 5
cōnsul est factus et contrā Karthāginem missus. Is eam
cēpit ac dīruit. Spolia ibi inventa, quae variārum cīvitātum
excidiīs[91] Karthāgō conlēgerat, et ōrnāmenta urbium cīvitātibus
Siciliae, Ītaliae, Āfricae reddidit, quae sua recognōscēbant.
Ita Karthāgō septingentēsimō annō, quam condita 10
erat, dēlēta est. Scīpiō nōmen quod avus ēius accēperat
meruit, scīlicet ut propter virtūtem etiam ipse Āfricānus
iūnior vocārētur.
13. Interim in Macedoniā quīdam Pseudophilippus arma
mōvit et Rōmānum praetōrem P. Iuventium contrā sē missum 15
ad interneciōnem vīcit. Post eum Q. Caecilius Metellus
dux ā Rōmānīs contrā Pseudophilippum missus est et
XXV mīlibus ēius occīsīs Macedoniam recēpit, ipsum etiam
Pseudophilippum in potestātem suam redēgit.
Destruction of Corinth, 146 B.C.
14. Corinthiīs quoque bellum indictum est, nōbilissimae 20
Graeciae cīvitātī, propter iniūriam lēgātōrum Rōmānōrum.
Hanc Mummius cōnsul cēpit et dīruit. Trēs igitur Rōmae
simul cēleberrimī triumphī fuērunt: Āfricānī ex Āfricā,
ante cūius currum ductus est Hasdrubal, Metellī ex Macedoniā,
cūius currum praecessit Andriscus, īdem quī et Pseudophilippus, 25
Mummī ex Corinthō, ante quem sīgna aēnea et
pīctae tabulae et alia urbis clārissimae ōrnāmenta praelāta
15. Iterum in Macedoniā Pseudopersēs, quī sē Perseī fīlium
esse dīcēbat, conlēctīs servitiīs rebellāvit et, cum
sēdecim mīlia armātōrum habēret, ā Tremelliō quaestōre
superātus est.
Celtiberian War, 154 B.C.
16. Eōdem tempore Metellus in Celtiberiā apud Hispānōs 5
rēs ēgregiās gessit. Successit eī Q. Pompēius. Nec multō[92]
post Q. quoque Caepiō ad idem bellum missus est, quod
quīdam Viriāthus contrā Rōmānōs in Lūsitāniā gerēbat.
Quō metū Viriāthus ā suīs interfectus est, cum quattuordecim
annīs Hispāniās adversus Rōmānōs mōvisset. Pāstor 10
prīmō fuit, mox latrōnum dux, postrēmō tantōs ad bellum
populōs concitāvit ut adsertor contrā Rōmānōs Hispāniae
putārētur. Et cum interfectōrēs ēius praemium ā Caepiōne
cōnsule peterent, respōnsum est numquam Rōmānīs placuisse
imperātōrēs ā suīs mīlitibus interficī. 15
Capture of Numantia, 133 B.C.
17. Q. Pompēius deinde cōnsul ā Numantīnīs, quae Hispāniae
cīvitās fuit opulentissima, superātus[93] pācem ignōbilem
fēcit. Post eum C. Hostīlius Mancīnus cōnsul iterum cum
Numantīnīs pācem fēcit īnfāmem, quam populus et senātus
iussit īnfringī atque ipsum Mancīnum hostibus trādī, ut in 20
illō, quem auctōrem foederis habēbant, iniūriam solūtī
foederis[94] vindicārent. Post tantam igitur ignōminiam, quā
ā Numantīnīs bis Rōmānī exercitūs fuerant subiugātī, P.
Scīpiō Āfricānus secundō cōnsul factus et ad Numantiam
missus est. Is prīmum mīlitem vitiōsum et ignāvum exercendō 25
magis quam pūniendō sine aliquā ācerbitāte corrēxit,
tum multās Hispāniae cīvitātēs partim cēpit, partim in
dēditiōnem accēpit, postrēmō ipsam Numantiam diū obsessam
famē confēcit et ā solō ēvertit, reliquam prōvinciam in
fidem accēpit. 5
18. Eōdem tempore Attalus, rēx Asiae, frāter Eumenis,
mortuus est hērēdemque populum Rōmānum relīquit. Ita
imperiō Rōmānō per testāmentum Asia accessit.
19. Mox etiam D. Iūnius Brūtus dē Callaecīs et Lūsitānīs
māgnā glōriā triumphāvit et P. Scīpiō Āfricānus dē Numantīnīs 10
secundum triumphum ēgit quartō decimō annō
postquam priōrem dē Āfricā ēgerat.
War with Aristonicus, 131 B.C.
20. Mōtum interim in Asiā bellum est ab Aristonīcō, Eumenis
fīliō, quī ex concubīnā susceptus fuerat. Hīc Eumenēs
frāter Attalī fuerat. Adversus eum missus P. Licinius 15
Crassus īnfīnīta rēgum habuit auxilia. Nam et Bīthȳniae
rēx Nīcomēdēs Rōmānōs iūvit et Mithradātēs Ponticus, cum
quō bellum posteā gravissimum fuit, et Ariarātus Cappadox
et Pylaemēnēs Paphlagōn. Victus est tamen Crassus
et in proeliō interfectus est. Caput ipsīus Aristonīcō 20
oblātum est, corpus Smyrnae sepultum. Posteā Perperna,
cōnsul Rōmānus, quī successor Crassō veniēbat, audītā bellī
fortūnā ad Asiam celerāvit et aciē victum Aristonīcum apud
Stratonīcēn cīvitātem, quō cōnfūgerat, famē ad dēditiōnem
compulit. Aristonīcus iussū[95] senātūs Rōmae in carcere 25
strangulātus est. Triumphārī enim dē eō nōn poterat, quia
Perperna apud Pergamum Rōmam rediēns diem obierat.
21. L. Caeciliō Metellō et T. Quīntiō Flāminīnō cōnsulibus
Karthāgō in Āfricā iussū[95] senātūs reparāta est, quae nunc
manet, annīs duōbus et vīgintī postquam ā Scīpiōne fuerat
ēversa. Dēductī sunt eō cīvēs Rōmānī.
War with Transalpine Gauls, 125-121 B.C.
22. Annō sexcentēsimō vīcēsimō septimō ab urbe conditā
C. Cassius Longīnus et Sex. Domitius Calvīnus cōnsulēs
Gallīs trānsalpīnīs bellum intulērunt et Arvernōrum tunc 5
nōbilissimae cīvitātī atque eōrum ducī Bituītō, īnfīnītamque
multitūdinem iūxtā Rhodanum fluvium interfēcērunt.
Praeda ex torquibus Gallōrum ingēns Rōmam perlāta est.
Bituītus sē Domitiō dedit atque ab eō Rōmam dēductus est,
māgnāque glōriā cōnsulēs ambō triumphāvērunt. 10
23. M. Porciō Catōne et Q. Mārciō Rēge cōnsulibus sexcentēsimō
trīcēsimō et tertiō annō ab urbe conditā Narbōne
in Galliā colōnia dēducta est annōque post ā L. Caeciliō
Metellō et Q. Mūciō Scaevolā cōnsulibus dē Dalmatiā triumphātum
est. 15
24. Ab urbe conditā annō sexcentēsimō trīcēsimō quīntō
C. Catō cōnsul Scordiscīs intulit bellum ignōminiōsēque
pūgnāvit.
25. C. Caeciliō Metellō et Cn. Carbōne cōnsulibus duo
Metellī frātrēs eōdem diē, alterum ex Sardiniā, alterum ex 20
Thrāciā, triumphum ēgērunt, nūntiātumque Rōmae est
Cimbrōs ē Galliā in Ītaliam trānsisse.
War with Jugurtha, 111-104 B.C.
26. P. Scīpiōne Nāsīcā et L. Calpurniō Bēstiā cōnsulibus
Iugurthae, Numidārum rēgī, bellum inlātum est, quod Adherbalem
et Hiempsalem, Micipsae fīliōs, frātrēs suōs, rēgēs 25
et populī Rōmānī amīcōs, interēmisset.[96] Missus adversum
eum cōnsul Calpurnius Bēstia, corruptus rēgis pecūniā,
pācem cum eō flāgitiōsissimam fēcit, quae ā senātū improbāta
est. Posteā contrā eundem īnsequentī annō Sp. Postumius
Albīnus profectus est. Is quoque per frātrem ignōminiōsē
contrā Numidās pūgnāvit. 5
27. Tertiō missus est Q. Caecilius Metellus cōnsul. Is
exercitum ā priōribus ducibus corruptum ingentī sevēritāte
et moderātiōne cum nihil in quemquam cruentum faceret,[97]
ad disciplīnam Rōmānam redūxit. Iugurtham variīs proeliīs
vīcit, elephantōs ēius occīdit vel cēpit, multās cīvitātēs ipsīus 10
in dēditiōnem accēpit. Et cum iam fīnem bellō[98] positūrus
esset, successum est[99] eī ā C. Mariō. Is Iugurtham et Bocchum,
Mauretāniae rēgem, quī auxilium Iugurthae ferre
coeperat, pariter superāvit. Aliquanta et ipse oppida Numidiae
cēpit bellōque terminum posuit captō Iugurthā per 15
quaestōrem suum Cornēlium Sullam, ingentem virum, trādente
Bocchō Iugurtham. Ā M. Iūniō Sīlānō, conlēga
Q. Metellī, Cimbrī in Galliā victī sunt et ā Minuciō Rūfō in
Macedoniā Scordiscī et Triballī, et ā Serviliō Caepiōne in
Hispāniā Lūsitānī subāctī. Āctī sunt et duo triumphī dē 20
Iugurthā, prīmus per Metellum, secundus per Marium.
Ante currum tamen Marī Iugurtha cum duōbus fīliīs ductus
est catēnātus et mox iussū cōnsulis in carcere strangulātus
LIBER QUINTUS
From the End of the War with Jugurtha to the End of the First Civil War, 106-81 B.C.
War with the Cimbri and Teutones, 105-101 B.C. Battle of Aquae Sextiae, 102 B.C.
1. Dum bellum in Numidiā contrā Iugurtham geritur,[100]
Rōmānī cōnsulēs M. Mānlius et Q. Caepiō ā Cimbrīs et
Teutonibus et Tugurīnīs et Ambrōnibus, quae erant Germānōrum
et Gallōrum gentēs, victī sunt iūxtā flūmen Rhodanum
ingentī interneciōne; etiam castra sua et māgnam 5
partem exercitūs perdidērunt. Timor Rōmae grandis fuit,
quantus vix Hannibalis tempore nē iterum Gallī Rōmam
venīrent.[101] Ergō Marius post victōriam Iugurthīnam secundō
cōnsul est factus, bellumque eī contrā Cimbrōs et
Teutonas dēcrētum est. Tertiō quoque eī et quārtō dēlātus 10
est cōnsulātus, quia bellum Cimbricum prōtrahēbātur. Sed
in quārtō cōnsulātū conlēgam habuit Q. Lutātium Catulum.
Cum Cimbrīs itaque cōnflīxit et duōbus proeliīs CC mīlia
hostium cecīdit, LXXX mīlia cēpit et ducem eōrum Teutobodum,
propter quod meritum absēns quīntō cōnsul est factus. 15
Battle of Vercellae, 101 B.C.
2. Intereā Cimbrī et Teutonēs, quōrum cōpia adhūc īnfīnīta
erat, ad Ītaliam trānsiērunt. Iterum ā C. Mariō et Q. Catulō
contrā eōs dīmicātum est, sed ā Catulī parte fēlicius. Nam
proeliō, quod simul ambō gessērunt, CXL mīlia aut in pūgnā
aut in fugā caesa sunt, LX mīlia capta. Rōmānī mīlitēs ex 20
utrōque exercitū trecentī periērunt. Tria et trīgintā Cimbrīs[102]
sīgna sublāta sunt; ex hīs exercitus Marī duo reportāvit,
Catulī exercitus XXXI. Is bellī fīnis fuit; triumphus
utrīque dēcrētus est.
Social War, 90-88 B.C.
3. Sex. Iūliō Caesare et L. Mārciō Philippō cōnsulibus 5
sexcentēsimō quīnquāgēsimō nōnō annō ab urbe conditā, cum
prope alia omnia bella cessārent, in Ītaliā gravissimum
bellum Pīcentēs, Marsī Paelīgnīque mōvērunt, quī, cum annīs
numerōsīs iam populō Rōmānō oboedīrent, tum lībertātem
sibi[103] aequam adserēre coepērunt. Perniciōsum admodum 10
hōc bellum fuit. P. Rutilius cōnsul in eō occīsus est, Caepiō,
nōbilis iuvenis, Porcius Catō, alius cōnsul. Ducēs
autem adversus Rōmānōs Pīcentibus[104] et Marsīs fuērunt
T. Vettius, Hierius Asinius, T. Hērennius, A. Cluentius.
Ā Rōmānīs bene contrā eōs pūgnātum est ā C. Mariō, quī 15
sexiēs cōnsul fuerat, et ā Cn. Pompēiō, māximē tamen ā
L. Cornēliō Sullā, quī inter alia ēgregia ita Cluentium, hostium
ducem, cum māgnīs cōpiīs fūdit ut ex suīs[105] ūnum
āmitteret.[106] Quadrienniō cum gravī tamen calamitāte hōc
bellum trāctum est. Quīntō demum annō fīnem accēpit per 20
L. Cornēlium Sullam cōnsulem, cum anteā in eōdem bellō
ipse multa strēnuē, sed praetor, ēgisset.
First Mithradatic War, 88-84 B.C.
4. Annō urbis conditae sexcentēsimō sexāgēsimō secundō
prīmum Rōmae bellum cīvīle commōtum est, eōdem annō
etiam Mithradāticum. Causam bellō cīvīlī C. Marius sexiēs
cōnsul dedit. Nam cum Sulla cōnsul contrā Mithradātēn
gestūrus[107] bellum, quī Asiam et Achaeam occupāverat,
mitterētur, isque exercitum in Campāniā paulisper tenēret,
ut bellī sociālis, dē quō dīximus, quod intrā Ītaliam gestum 5
fuerat, reliquiae tollerentur, Marius adfectāvit ut ipse ad
bellum Mithradāticum mittēretur.[108] Quā rē[109] Sulla commōtus
cum exercitū ad urbem vēnit. Illīc contrā Marium
et Sulpicium dīmicāvit. Prīmus urbem Rōmam armātus
ingressus est, Sulpicium interfēcit, Marium fugāvit, atque 10
ita ōrdinātīs cōnsulibus in futūrum annum Cn. Octāviō et
L. Cornēliō Cinnā ad Asiam profectus est.
Mithradates invades Asia.
5. Mithradātēs enim, quī Pontī rēx erat atque Armeniam
Minōrem et tōtum Ponticum mare in circuitū cum Bosporō
tenēbat, prīmum Nīcomēdēn, amīcum populī Rōmānī, Bīthȳniā[110] 15
voluit expellere senātuīque mandāvit bellum sē eī propter
iniūriās quās passus fuerat inlātūrum. Ā senātū respōnsum
Mithradātī est, sī id faceret, quod bellum ā Rōmānīs et ipse
patērētur. Quārē īrātus Cappadociam statim occupāvit et
ex eā Ariobarzānēn, rēgem et amīcum populī Rōmānī, fugāvit. 20
Mox etiam Bīthȳniam invāsit et Paphlagoniam pulsīs
rēgibus, amīcīs populī Rōmānī, Pylaemēne et Nīcomēde.
Inde Ephesum contendit et per omnem Asiam litterās mīsit
ut ubicumque inventī essent[111] cīvēs Rōmānī, ūnō diē
Sulla takes Athens, 87 B.C. Battle of Chaeronea, 86 B.C.
6. Intereā etiam Athēnae, cīvitās Achaeae, ab Aristōne
Athēniēnsī Mithradātī trādita est. Mīserat enim iam ad
Achaeam Mithradātēs Archelāum, ducem suum, cum centum
et vīgintī mīlibus equitum[112] ac peditum, per quem etiam
reliqua Graecia occupāta est. Sulla Archelāum apud Pīraeum, 5
nōn longē ab Athēnīs, obsēdit, ipsās Athēnās cēpit.
Posteā commissō proeliō contrā Archelāum ita eum vīcit ut
ex CXX mīlibus vix decem Archelāō superessent, ex Sullae
exercitū XIII tantum hominēs interficerentur. Hāc pūgnā
Mithradātēs cognitā septuāgintā mīlia lēctissima ex Asiā 10
Archelāō mīsit, contrā quem iterum Sulla commīsit. Prīmō
proeliō quīndecim mīlia hostium interfecta sunt et fīlius
Archelāī Diogenēs; secundō omnēs Mithradātis cōpiae exstinctae
sunt, Archelāus ipse trīduō nūdus in palūdibus
latuit. Hāc rē audītā Mithradātēs iussit cum Sullā dē pāce 15
agī.
Terms of Peace, 84 B.C. Sulla’s Return to Italy, 83 B.C.
7. Interim eō tempore Sulla etiam Dardanōs, Scordiscōs,
Dalmatās et Maedōs partim vīcit, aliōs in fidem accēpit.
Sed cum lēgātī ā rēge Mithradāte, quī pācem petēbant,
vēnissent, nōn aliter sē datūrum Sulla esse respōndit, nisi 20
rēx relīctīs hīs, quae occupāverat, ad rēgnum suum redisset.
Posteā tamen ad conloquium ambō vēnērunt. Pāx inter eōs
ōrdināta est, ut Sulla ad bellum cīvīle festīnāns ā tergō
perīculum nōn habēret. Nam dum Sulla in Achaeā atque
Asiā Mithradātēn vincit,[113] Marius, quī fugātus erat, et 25
Cornēlius Cinna, ūnus ex cōnsulibus, bellum in Ītaliā reparāvērunt
et ingressī urbem Rōmam nōbilissimōs ē senātū et cōnsulārēs
virōs interfēcērunt, multōs prōscrīpsērunt, ipsīus
Sullae domō ēversā fīliōs et uxōrem ad fugam compulērunt.
Ūniversus reliquus senātus ex urbe fugiēns ad Sullam in
Graeciam vēnit, orāns ut patriae subvenīret. Ille in 5
Ītaliam trāiēcit, bellum cīvīle gestūrus adversus Norbānum
et Scīpiōnem cōnsulēs. Et prīmō proeliō contrā Norbānum
dīmicāvit nōn longē ā Capuā.[114] Tunc sex mīlia ēius cecīdit,
sex mīlia cēpit, CXXIV suōs āmīsit. Inde etiam ad Scīpiōnem
sē convertit et ante proelium tōtum ēius exercitum sine 10
sanguine in dēditiōnem accēpit.
Battle of Colline Gate, 82 B.C.
8. Sed cum Rōmae mūtātī cōnsulēs essent, Marius, Marī
fīlius, ac Papīrius Carbō cōnsulātum accēpissent, Sulla
contrā Marium iūniōrem dīmicāvit et XV mīlibus ēius occīsīs
CCCC dē suīs perdidit. Mox etiam urbem ingressus est. 15
Marium, Marī fīlium, Praeneste[115] persecūtus obsēdit et ad
mortem compulit. Rūrsus pūgnam gravissimam habuit
contrā Lamponium et Carīnātem, ducēs partis Mariānae, ad
portam Collīnam. LXX mīlia hostium in eō proeliō contrā
Sullam fuisse dīcuntur. XII mīlia sē Sullae dēdidērunt, 20
cēterī in aciē, in castris, in fugā īnsatiābilī īrā victōrum
cōnsūmptī sunt. Cn. quoque Carbō, cōnsul alter, ab Arīminō
ad Siciliam fūgit et ibi per Cn. Pompēium interfectus
est, quem adulēscentem Sulla atque annōs ūnum et vīgintī
nātum cognitā ēius industriā exercitibus praefēcerat, ut 25
secundus ā Sullā habērētur.
9. Occīsō ergō Carbōne Siciliam Pompēius recēpit. Trānsgressus
inde ad Āfricam Domitium, Mariānae partis ducem,
et Hiardam, rēgem Mauretāniae, quī Domitiō auxilium ferēbat,
occīdit. Post haec Sulla dē Mithradāte ingentī glōriā
triumphāvit. Cn. etiam Pompēius, quod nūllī Rōmānōrum
tribūtum erat, quārtum et vīcēsimum annum agēns dē 5
Āfricā triumphāvit. Hunc fīnem habuērunt duo bella
fūnestissima, Ītalicum, quod et sociāle dictum est, et cīvīle,
quae ambō trācta sunt per annōs decem. Cōnsūmpsērunt
ultrā CL mīlia hominum, virōs cōnsulārēs XXIV, praetōriōs
VII, aedīlīciōs LX, senātōrēs ferē CC. 10
LIBER SEXTUS
From the End of the First Civil War to the Assassination of Caesar, 81-44 B.C.
War with Sertorius, 78-72 B.C.
1. M. Aemiliō Lepidō Q. Catulō cōnsulibus, cum Sulla
rem publicam composuisset, bella nova exārsērunt, ūnum in
Hispāniā, aliud in Pamphȳliā et Ciliciā, tertium in Macedoniā,
quārtum in Dalmatiā. Nam Sertōrius, quī partium
Mariānārum fuerat, timēns fortūnam cēterōrum, quī interēmptī 15
erant, ad bellum commōvit Hispāniās. Missī sunt
contrā eum ducēs Q. Caecilius Metellus, fīlius ēius quī
Iugurtham rēgem vīcit, et L. Domitius praetor. Ā Sertōrī
duce Hirtulēiō Domitius occīsus est. Metellus variō successū
contrā Sertōrium dīmicāvit. Posteā cum impār pūgnae[116] 20
sōlus Metellus putārētur, Cn. Pompēius ad Hispāniās
missus est. Ita duōbus ducibus adversīs Sertōrius fortūnā
variā saepe pūgnāvit. Octāvō demum annō per suōs occīsus
est, et fīnis eī bellō datus per Cn. Pompēium adulēscentem
et Q. Metellum Pium atque omnēs prope Hispāniae in
diciōnem populī Rōmānī redāctae.
2. Ad Macedoniam missus est Ap. Claudius post cōnsulātum.
Levia proelia habuit contrā variās gentēs, quae Rhodopam 5
prōvinciam incolēbant, atque ibi morbō mortuus est.
Missus eī successor C. Scrībōnius Cūriō post cōnsulātum.
Is Dardanōs vīcit et ūsque ad Dānuvium penetrāvit triumphumque
meruit et intrā triennium bellō fīnem dedit.
War with the Isaurians, 78 B.C.
3. Ad Ciliciam et Pamphȳliam missus est P. Servīlius ex 10
cōnsule, vir strēnuus. Is Ciliciam subēgit, Lyciae urbēs
clārissimās oppūgnāvit et cēpit, in hīs Phasēlida, Olympum,
Cōrycum. Isaurōs quoque aggressus in diciōnem redēgit
atque intrā triennium bellō fīnem dedit. Prīmus omnium
Rōmānōrum[117] in Taurō iter fēcit. Revertēns triumphum 15
accēpit et nōmen Isauricī meruit.
4. Ad Īllyricum missus est C. Coscōnius prō cōnsule. Multam
partem Dalmatiae subēgit, Salōnās cēpit et compositō
bellō Rōmam post biennium rediit.
5. Īsdem temporibus cōnsul M. Aemilius Lepidus, Catulī 20
conlēga, bellum cīvīle voluit commovēre, intrā ūnam tamen
aestātem mōtus ēius oppressus est. Ita ūnō tempore multī
simul triumphī fuērunt, Metellī ex Hispāniā, Pompēī secundus
ex Hispāniā, Cūriōnis ex Macedoniā, Servīlī ex Isauriā.
The Third Mithradatic War, 74-63 B.C.
6. Annō urbis conditae sexcentēsimō septuāgēsimō sextō 25
L. Liciniō Lūcullō et M. Aurēliō Cottā cōnsulibus mortuus
est Nīcomēdēs, rēx Bīthȳniae, et per testāmentum populum
Rōmānum fēcit hērēdem. Mithradātēs pāce ruptā Bīthȳniam
et Asiam rūrsus voluit invādere. Adversus eum
ambō cōnsulēs missī variam habuēre fortūnam. Cotta apud
Chalcēdōna victus ab eō aciē, etiam intrā oppidum coāctus 5
est et obsessus. Sed cum sē inde Mithradātēs Cȳzicum
trānstulisset, ut Cȳzicō captā tōtam Asiam invāderet, Lūcullus
eī, alter cōnsul, occurrit. Ac dum Mithradātēs in obsidiōne
Cȳzicī commorātur, ipse eum ā tergō obsēdit famēque
cōnsūmpsit et multīs proeliīs vīcit, postrēmō Bȳzantium, 10
quae nunc Cōnstantīnopolis est, fugāvit. Nāvālī quoque
proeliō ducēs ēius Lūcullus oppressit. Ita ūnā hieme et
aestāte ā Lūcullō centum ferē mīlia rēgis exstīncta sunt.
War with the Gladiators, 73-71 B.C.
7. Annō urbis Rōmae sexcentēsimō septuāgēsimō octāvō
Macedoniam prōvinciam M. Licinius Lūcullus accēpit, 15
cōnsōbrīnus Lūcullī, quī contrā Mithradātēn bellum gerēbat.
Et in Ītaliā novum bellum subitō commōtum est. Septuāgintā
enim et quattuor gladiātōrēs ducibus Spartacō, Crixō
et Oenomaō effrāctō Capuae ludō fūgērunt et per Ītaliam
vagantēs paene nōn levius bellum in eā, quam Hannibal 20
mōverat, parāvērunt. Nam multīs ducibus et duōbus simul
Rōmānōrum cōnsulibus victīs sexāgintā ferē mīlium armātōrum
exercitum congregāvērunt, victīque sunt in Āpūliā ā
M. Liciniō Crassō prō cōnsule, et post multās calamitātēs
Ītaliae tertiō annō bellō huic est fīnis impositus. 25
8. Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P.
Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantum
gravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticum
et Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūcullus
et M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam, 30
quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat,
persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atque
Bīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson,
cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apud
Cabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat 5
Mithradātēs, cum XXX mīlia lēctissima rēgis ā quīnque
mīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātus
est, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quam
tenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēs
post fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī 10
glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāverat
et Syriam et Phoenīcēs partem.
Battle of Tigranocerta, 69 B.C.
9. Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnum
Tigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae,
nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem 15
cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibus
sagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octō
mīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrum
dēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoque
cīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō 20
Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victās
et iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārē
agentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118]
dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullō
parantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor 25
est missus.
10. Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat,
Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentī
proeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam,
quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit,
Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multās
suprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniam
ēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum, 5
Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambō
triumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēn
pūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119] victor
redisset.
11. Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō, 10
quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat,
bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellus
ingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciam
cēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit.
Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per 15
testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quā
inclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.
Cn. Pompey takes command, 66 B.C.
12. Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābant
ita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōn
esset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod 20
intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit.
Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn et
Tigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōre
nocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīlia
ēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120] suō perdidit et 25
duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbus
comitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis,
fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctus
venēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periit
autem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121] cōnsiliīque.
Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrā
Rōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā. 5
13. Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eī
dēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatā
vēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genua
Pompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēius
reposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte 10
multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122] Syria, Phoenīcē,
Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentī
indicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causā
Rōmānīs commōvisset.[123]
Pompey subdues Syria and Palestine, 64 B.C.
14. Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum 15
rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnera
rogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgem
Artacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. Armeniam
Minōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellī
Mithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam 20
reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōs
et Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam,
vīcīnam Antiochīae[124] cīvitātem, lībertāte[125] dōnāvit,
quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123] Antiochēnsibus
obsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit, 25
quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126] dēlectātus locī amoenitāte
et aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressus
est, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpit XII mīlibus
Iūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīs
in Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit. 5
Cicero Consul. Conspiracy of Catiline, 63 B.C.
15. M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus,
annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L.
Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī,
ad dēlendam patriam[127] coniūrāvit cum quibusdam
clārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus 10
est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātī
sunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victus
proeliō est interfectus.
Triumphs of Metellus and Pompey, 62 B.C.
16. Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. Iūniō
Sīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit, 15
Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūlla
umquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt ante
ēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus,
rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atque
argentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum 20
grave bellum erat.
Caesar Consul, 59 B.C. Governor of Gaul, 58-49 B.C.
17. Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiō
C. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulō
cōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cum
legiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nunc
Sēquanī appellantur, deinde vincendō[128] per bella gravissima
ūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autem
annīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen 5
Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet ad
bis et trīciēs centēna mīlia[129] passuum. Britannīs mox bellum
intulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitum
erat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōs
fēcit. Galliae[130] autem tribūtī nōmine annuum imperāvit 10
stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnum
aggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūs
ter male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēns
in Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius,
per īnsidiās caesī sunt. 15
Battle of Carrae; M. Licinius Crassus slain, 53 B.C.
18. Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimō
nōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. Pompēī
Māgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus est
et cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, ā
Surēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectus
est cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene. 20
Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt,
quī singulārī animō[131] perditās rēs tantā virtūte restituit ut
Persās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]
The Civil War between Caesar and Pompey, 49-45 B.C. Caesar invades Italy, Pompey flees to Greece, 49 B.C.
19. Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133] et
lacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt,
etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enim
rediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātum
atque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum 5
est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne,
iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propter
quam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat,
adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiō
senātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe 10
fūgit[134] et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam,
Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellum
parāvit.
Caesar crosses to Spain.
20. Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit.
Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et 15
fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M.
Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit,
adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus est
et fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēius
sequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere 20
et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliā
apud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibus
cōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuit XL mīlia peditum,
equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs,
praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem, 25
innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrum
iam bellōrum victōrēs fuissent.[135] Caesar in aciē suā habuit
peditum nōn integra XXX mīlia, equitēs mīlle.
Battle of Pharsalus. Pompey is defeated, flees to Egypt, and is slain, 48 B.C.
21. Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum neque
māiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum 5
orbem facile subāctūrae,[136] sī contrā barbarōs dūcerentur.[137]
Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmum
Pompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātus
Alexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātū
datus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia. 10
Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīdit
Pompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectō
Caesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēns
caput et generī quondam suī.
Caesar defeats Ptolemy.
22. Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus 15
parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātum
est. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cum
lōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138] potītus rēgnum Cleopatrae
dedit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn,
Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud 20
Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populī
Rōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortem
Battle of Thapsus, 46 B.C.
23. Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cum
M. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī ante
annum[139] fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnīta
nōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat.
Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere 5
antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer Pompēī
Māgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō,
L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōs
commissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar.
Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus, 10
Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, ā
Caesare interfectus est.
Battle of Munda, 45 B.C.
24. Post annum[139] Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulem
fēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēī
fīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum 15
praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140] Mundam
cīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibus
suīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitāris
glōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex et
quīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex 20
Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.
Caesar Monarch, 45 B.C. Caesar Assassinated, 44 B.C.
25. Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmam
rediit. Agere īnsolentius[141] coepit et contrā cōnsuētūdinem
Rōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suā
voluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, nec
senātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paene
tyrannica faceret, coniūrātum est[142] in eum ā sexāgintā vel
amplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt 5
inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmus
Rōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius et
Servīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōs
vēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.
LIBER SEPTIMUS
From the Assassination of Caesar to the Death of the Emperor Domitian, 44 B.C.-96 A.D.
Civil War with Hirtius and Pansa, 44-43 B.C.
1. Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō 10
Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143] enim
Caesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesaris
cīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rē
pūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostis
iūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs, 15
Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōs X et VIII
nātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīquerat
et nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteā
Augustus est dictus et rērum[144] potītus. Quī profectī contrā
Antōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs 20
cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnī
Caesarī Augustō pāruērunt.
The Second Triumvirate, 43 B.C.
2. Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,
quī Caesarī[145] magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiās
grandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam 5
dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūrus
patris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,
Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimō
annō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniō
ac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146] 10
etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.
The Battle of Philippi, 42 B.C.
3. Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēns
bellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam et
Orientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī sunt
igitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius; 15
remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.
Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.
Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periit
tamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītam
nōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam 20
interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut Augustus
Hispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,
Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellum
cīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrā
Brūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae 25
cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.
War with Sextus Pompey.
4. Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēns
bellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerant
ex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātum
per Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversus
Sex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit. 5
5. Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperē
gessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persās
tribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēcit
eō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducem
Surēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum 10
triumphum Rōmae ēgit.
6. Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victus
fugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam et
Orientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī Octāviānī
Cleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā 15
Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēns
tamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārent
Parthī fugientī, ipse prō victō recessit.
Civil War between Augustus and Antonius. The Battle of Actium, 31 B.C.
7. Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgente
uxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī 20
optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālī
pūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,
ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]
ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]
aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per 25
Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusque
eī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum Aegyptus
Rōmānum iūdicem habuit.
Imperial Government Established, 31 B.C.
8. Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmam
rediit, duodecimō annō[149] quam cōnsul fuerat. Ex eō 5
rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.
Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidō
tenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnem
quīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimō
sextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae 10
Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōn
immeritō ex māximā parte deō[150] similis est putātus. Neque
enim facile ūllus eō[151] aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pāce
moderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlus
gessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus, 15
in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paene
aequāret fastīgiō suō.
Extension of the Empire.
9. Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.
Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānō
adiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe 20
ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,
Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,
omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimās
Bosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīs
Dācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque 25
trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrā
Rhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnum
suum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,
Pannonicum, … quō bellō XL captīvōrum mīlia ex Germāniā
trānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit. 5
Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,
Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,
quae Crassō victō adēmerant.
Death of Augustus, 14 A.D.
10. Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitum
fuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia 10
quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,
prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.
Tantō autem amōre[152] etiam apud barbarōs fuit ut rēgēs
populī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,
quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs 15
suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātī
scīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. Moriēns
Dīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiō
successōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmō
adoptiōne fīlius fuerat. 20
Tiberius Emperor, 14-37 A.D.
11. Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravī
crūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquam
ipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēs
ad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibus
Archelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae 25
fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōmine
suō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteā
vocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimō
octāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est in
Campāniā.
Caligula Emperor, 37-41 A.D.
12. Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī, 5
prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus ac
fūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]
Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviam
nihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,
libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō 10
aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēque
octāvō.
Claudius Emperor, 41-54 A.D.
13. Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,
quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius et
Caligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns 15
tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.
Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum post
C. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium et
A. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebrem
ēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in 20
Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellantur
Orchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.
Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiam
Plautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multa
ēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et 25
cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōs IV
et LX, imperāvit XIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusque
Nero Emperor, 54-68 A.D.
14. Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,
quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātae
lūxuriae[154] sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae in
calidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,
quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus 5
partem interfēcit, bonīs[155] omnibus hostis fuit. Ad postrēmum
sē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāret
in scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multa
commīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. Urbem
Rōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī 10
ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō ausus
Britanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissima
oppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthī
sustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.
Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus 15
concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiō
rēge dēfūnctō.
15. Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simul
dēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererētur
ad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum 20
ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortem
caederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgit
et in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānam
viam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.
Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae 25
nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterō
aetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnis
Augustī familia cōnsūmpta est.
Galba Emperor, 68-69 A.D.
16. Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātis
senātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,
ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversō
exercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vīta
īnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul, 5
saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.
Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,
nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156] Īnsidiīs tamen
Othōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus in
forō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā 10
nōn longē ab urbe Rōmā.
Otho Emperor, 69 A.D.
17. Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]
nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātā
vītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentum
suī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus, 15
quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus esset
ā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eum
susceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victus
esset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]
occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret 20
ēventū, cum tantī[159] sē nōn esse dīxisset ut propter
eum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimō
et octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiī
Vitellius Emperor, 69 A.D.
18. Dein Vitellius imperiō[160] potītus est, familiā honōrātā
magis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārē
nātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cum
multō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuē
ingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō 5
vel quīntō ferātur[161] epulātus. Nōtissima certē cēna memoriae
mandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quā
super cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem avium
apposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse vellet
atque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis, 10
quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānī
ducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānī
imperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.
Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbem
Rōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad 15
mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibus
obviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectus
etiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annō
septimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.
Vespasian Emperor, 69-79 A.D.
19. Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam 20
imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,
privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniam
et deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cum
hoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,
īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō 25
adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniae
tantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162] iniūstē
auferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,
tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.
Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior est
līberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis, 5
ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīret
ultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessit
imperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.
Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,
quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam, 10
Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, in
prōvinciārum fōrmam redēgit.
20. Offēnsārum[163] et inimīcitiārum immemor fuit, convīcia
ā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēns
tamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō 15
dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,
postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviō
ventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annum
agēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diem
septimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum 20
ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēs
fierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōne
contempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, aut
nēminem.
Titus Emperor, 79-81 A.D.
21. Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est 25
dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amor
et dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,
moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmata
et tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrum
sub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecim
sagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātis
in imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversum
sē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte 5
quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuit
ut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,
responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,
praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuisset
nihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē 10
diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit et
quīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.
22. Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,
quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,
quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et 15
quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēs
tamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīus
circā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eī
mortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquam
ēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est. 20
Domitian Emperor, 81-96 A.D.
23. Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīus
iūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrī
vel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,
mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,
avāritiae, tantum in sē odiī[164] concitāvit ut 25
merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ē
senātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.
Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliō
passus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbia
quoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,
ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,
duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphum
ēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās 5
tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiā
legiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnus
cōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,
cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multa
opera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum 10
Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cum
ob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus est
suōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimō
quīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentī
dēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est 15
sepultum.
LIBER OCTĀVUS
From the Accession of Nerva to the Death of Alexander Severus, 96-235 A.D.
Nerva Emperor, 96-98 A.D.
1. Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditā
Vetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimum
statum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa.
Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in 20
prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quī
senex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectō
praetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōr
est factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165]
pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166]
Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiī
suī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atque
inter Dīvōs relātus est.
Trajan Emperor, 98-117 A.D.
2. Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in 5
Hispāniā, familiā[167] antīquā magis quam clārā. Nam pater
ēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnam
in Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvit
ut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātae
cīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum 10
dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum,
fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniā
reparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciā
trāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalī
et Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia 15
passuum in circuitū tenuit.
3. Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrī
occisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit.
Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum et
Arabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit. 20
Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnam
Persidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem;
Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēs
et mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit,
Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus 25
quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciae
fōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut per
4. Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit,
Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns,
amīcōs salūtandī[168] causā frequentāns vel aegrōtantēs
vel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrēta
vicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum 5
senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscum
agēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēs
et honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset,
per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēs
cīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum 10
agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sit
atque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haec
per orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnis
meruit et vīvus et mortuus.
5. Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs 15
enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169]
respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs esse
sibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igitur
glōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apud
Seleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit 20
autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diē
quārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō.
Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbem
sepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quod
aedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdō CXLIV 25
pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est ut
ūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibus
acclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170] meliōr Trāiānō.’ Adeō
in eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus vel
vērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestet
exemplī.
Hadrian Emperor, 117-138 A.D.
6. Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps,
sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dante
Plōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam 5
cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātus
et ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēns
statim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, et
dē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs ac
fīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere 10
conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīs
trāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtō
orbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat ad
agrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalī
virīs fuerat exhausta. 15
7. Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semel
tantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit;
multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne,
Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriam
habuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum 20
disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiī
annō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō.
Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successor
ipsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementer
exigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem 25
obtinuit.
Antoninus Pius Emperor, 138-161 A.D.
8. Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius,
īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodum
vetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171]
ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāte
prīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīs
benīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magis
prōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad 5
administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōrem
habēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibus
amīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrum
plūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiās
suās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc 10
ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīs
mīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērum
aerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiam
dictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō ab
urbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī 15
vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritō
cōnsecrātus.
Marcus Aurelius and Lucius Verus Emperors, 161-169 A.D.
9. Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiē
nōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō,
māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius 20
Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblica
duōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cum
ūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī et
genere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam Vērus
Annius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit, 25
M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōrem
Galēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.
10. Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriam
Trāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad id
profectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multa
per ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriae
urbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominum
cēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172] 5
socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum ā
Concordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātre
in vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quem
Graecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiā
tamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset 10
ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.
Marcus Aurelius reigns alone, 169-180 A.D.
11. Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, vir
quem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiō
vītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultum
nec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus 15
Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiam
ērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenis
ut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere,
adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit,
ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret. 20
12. Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173] Chalcēdōnium,
ad scientiam litterārum Graecārum per Sextum
Chaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterās
Frontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibus
Rōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est 25
imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentī
benīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōs
eō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnum
gessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit,
adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174] gravius est factum,
quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enim
tantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam 5
Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars,
mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.
13. Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntum
iūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit,
quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque 10
omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit,
ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cum
Commodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat,
triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustō
largītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus 15
aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūs
factā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea,
pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam et
auream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōs
continuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī 20
redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit,
quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuit
quī māluit semel ēmpta retinēre.
14. Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultū
quō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne 25
mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centum
simul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātam
rem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiit
XVIII imperiī annō, vītae LXI, et omnibus certātim adnitentibus
Commodus Emperor, 180-193 A.D.
15. Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternum
habuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipse
pūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferre
conātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitāte
dēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō, 5
deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibus
dīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātus
vel venēnō interfectus putārētur, cum annīs XII post patrem
et VIII mēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium ut
hostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur. 10
Pertinax Emperor, 193 A.D.
16. Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriam
attigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns,
ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiī
praetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelere
occīsus est. 15
17. Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, vir
nōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī sub
Dīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus est
ā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō.
Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre. 20
Septimius Severus Emperor, 193-211 A.D.
18. Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem Septimius
Sevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā,
oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175] et ante et posteā ex
Āfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, mox
mīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque 25
honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit.
Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis,
quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrā
saevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum,
quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum 5
interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs.
Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret.
Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multa
tōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus,
quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176] Caesarem 10
sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.
19. Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibus
studiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiam
ad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniā
habuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret, 15
vāllum per CXXXII passuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit.
Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextō
decimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōs
duōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed Bassiānō
Antōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus 20
est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit.
Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.
Caracalla Emperor, 211-217 A.D.
20. M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla,
mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx.
Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae 25
appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientis
libīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctus
est in Osdroēna apud Edessam moliēns adversum
Parthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō,
vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicō
ēlātus est.
Macrinus Emperor, 218 A.D.
21. Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriō
erat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile 5
ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperium
eōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārī
ambō pariter occīsī sunt.
Heliogabalus Emperor, 218-221 A.D.
22. Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. Hīc
Antonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem 10
Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum et
senātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit.
Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque post
et octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eō
māter Symiasera. 15
Alexander Severus Emperor, 221-235 A.D.
23. Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar,
ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōque
adversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimē
vīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit.
Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit. 20
Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem.
Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliā
mīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō.
In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.
LIBER NŌNUS
From the Accession of Maximus to the Abdication of Diocletian, 235-305 A.D.
Maximinus Emperor, 235-237 A.D.
1. Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus ad
imperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūs
intercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellō
adversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōr
esset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est 5
dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quō
imperāverat trienniō et paucīs diēbus.
Antonius Gordianus Emperor, 237-238 A.D. Gordianus III Emperor, 238-244 A.D.
2. Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,
Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānus
nōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū 10
mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnō
imperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmam
vēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,
sōlī[177] Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodum
puer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum 15
Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellum
intulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīciter
gessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēns
haud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,
quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō 20
mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum est
Euphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,
Philip Emperor, 244-249 A.D.
3. Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperium
invāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam ex
Syriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annus
Rōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumque
celebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt, 5
senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnque
imperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.
Metius Decius Emperor, 249-251 A.D.
4. Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātus
imperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motum
fuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae 10
lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse et
fīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruit
inter Dīvōs referrī.
Gallus Hostilianus and Volusianus Emperors, 251-253 A.D.
5. Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallī
fīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās 15
mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectī
essent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.
Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178] et morbīs
atque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.
Aemilianus Emperor, 253 A.D.
6. Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac 20
tertiō mēnse exstinctus est.
Valerianus Emperor, 253-260 A.D.
7. Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns ab
exercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnus
quoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperium
Rōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuit
vel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennam
ūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēns
ā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus 5
apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.
Gallienus Emperor, 260-268 A.D.
8. Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperium
prīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsē
gessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuē
fēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat, 10
et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnem
lascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsā
ignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīs
Galliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānō
ultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia, 15
Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia ā
Sarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniās
penetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,
Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibi
coeperant vindicāre. 20
9. Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō Rōmānō
Postumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsit
et per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciās
ingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quī
sēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem, 25
quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novās
mōliente, dīripiendam[179] mīlitibus trādere nōluisset. Post
eum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundō
diē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpit
imperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180] esset
et mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus est
āctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annō
secundō. 5
10. Huic successit Tetricus senātor, quī Aquitāniam honōre
praesidīs administrāns absēns ā mīlitibus imperātōr ēlēctus
est et apud Burdigalam purpuram sūmpsit. Sēditiōnēs
multās mīlitum pertulit. Sed dum haec in Galliā geruntur,
in Oriente per Odenāthum Persae victī sunt. Dēfēnsā 10
Syriā, receptā Mesopotamiā ūsque ad Ctēsiphōntem Odenāthus
penetrāvit.
Claudius Emperor, 268-270 A.D.
11. Ita Galliēnō rem pūblicam dēserente Rōmānum imperium
in Occidente per Postumum, per Odenāthum in Oriente
servātum est. Galliēnus intereā Mediōlānī cum Valeriānō 15
frātre occīsus est imperiī annō nōnō, Claudiusque eī successit
ā mīlitibus ēlēctus, ā senātū appellatus Augustus. Hīc
Gothōs Īllyricum Macedoniamque vāstantēs ingentī proeliō
vīcit. Parcus vir ac modestus et iūstī[181] tenāx ac reī pūblicae
gerendae idōneus, quī tamen intrā imperiī biennium morbō 20
interiit. Dīvus appellātus est. Senātus eum ingentī honōre
decorāvit, scīlicet ut in cūriā clipeus ipsī aureus, item in
Capitōliō statua aurea pōnerētur.
Quintillus Emperor, 270 A.D.
12. Quintillus post eum, Claudī frāter, cōnsēnsū mīlitum
imperātōr ēlēctus est, ūnicae moderātionīs[180] vir et 25
cīvīlitātis, aequandus frātrī vel praeponendus. Cōnsēnsū senātūs appellātus
Augustus septimō decimō diē imperiī occīsus est.
Aurelian Emperor, 270-275 A.D.
13. Post eum Aurēliānus suscēpit imperium, Dāciā Rīpēnsī
oriundus, vir in bellō potēns, animī tamen immodicī et ad
crūdēlitātem prōpēnsiōris. Is quoque Gothōs strēnuissimē 5
vīcit. Rōmānam diciōnem ad fīnēs prīstinōs variā bellōrum
fēlīcitāte revocāvit. Superāvit in Galliā Tetricum apud
Catalaunōs ipsō Tetricō prōdente exercitum suum, cūius
adsiduās sēditiōnēs ferre nōn poterat. Quīn etiam per litterās
occultās Aurēliānum ita fuerat dēprecātus ut inter 10
alia versū[182] Vergiliānō uterētur: ‘Ēripe mē hīs, invicte,
malīs.’ Zēnobiam quoque, quae occīsō Odenāthō marītō
Orientem tenēbat, haud longē ab Antiochīā sine gravī
proeliō cēpit, ingressusque Rōmam nōbilem triumphum
quasi receptor Orientis Occidentisque ēgit praecēdentibus 15
currum Tetricō et Zēnobiā. Quī quidem Tetricus corrēctor
Lūcāniae posteā fuit ac prīvātus diūtissimē vīxit; Zēnobia
autem posterōs, quī adhūc manent, Rōmae relīquit.
14. Hōc imperante etiam in urbe monētāriī rebellāvērunt
vitiātīs pecūniīs et Fēlīcissimō rationālī interfectō. Quōs 20
Aurēliānus victōs ultimā crūdēlitāte compescuit. Plūrimōs
nōbilēs capite[183] damnāvit. Saevus et sanguinārius ac necessārius
magis in quibusdam quam in ūllō amābilis imperātōr.
Trux omnī tempore, etiam fīliī sorōris interfector, disciplīnae
tamen mīlitāris et morum dissolūtōrum māgnā ex parte corrēctor. 25
15. Urbem Rōmam mūrīs fīrmiōribus cīnxit. Templum
Sōlī aedificāvit, in quō īnfīnītum aurī gemmārumque cōnstituit.
Prōvinciam Dāciam, quam Trāiānus ultrā Dānuvium
fēcerat, intermīsit, vāstātō omnī Īllyricō et Moesiā dēspērāns
eam posse retinērī, abductōsque Rōmānōs ex urbibus et
agrīs Dāciae in mediā Moesiā conlocāvit appellāvitque eam 5
Dāciam, quae nunc duās Moesiās dīvīdit et est in dextrā
Dānuviō in mare fluentī, cum anteā fuerit in laevā. Occīditur
servī suī fraude, quī ad quōsdam mīlitārēs virōs, amīcōs
ipsīus, nōmina pertulit adnotāta falsō manum ēius imitātus,
tamquam Aurēliānus ipsōs pārāret occīdere; itaque ut 10
praevenīrētur, ab īsdem interfectus est in itineris mediō, quod
inter Cōnstantīnopolim et Hēraclēam est strātae veteris;
locus Caenophrūrium appellātur. Mors tamen ēius inulta
nōn fuit. Meruit quoque inter Dīvōs referrī.
Tacitus Emperor, 275-276 A.D.
16. Tacitus post hunc suscēpit imperium, vir ēgregiē morātus 15
et reī pūblicae gerendae idōneus. Nihil tamen clārum
potuit ostendere intrā sextum mēnsem imperiī morte praeventus.
Flōriānus, quī Tacitō successerat, duōbus mēnsibus
et diēbus XX in imperiō fuit neque quicquam dīgnum memoriā
ēgit. 20
Probus Emperor, 276-282 A.D.
17. Post hunc Probus, vir inlūstris glōriā mīlitārī, ad
administrātiōnem reī pūblicae accessit. Galliās ā barbarīs
occupātās ingentī proeliōrum fēlīcitāte restituit. Quōsdam
imperium ūsūrpāre cōnātōs, scīlicet Sāturnīnum in Oriente,
Proculum et Bonōsum Agrippīnae, certāminibus oppressit. 25
Vineās Gallōs et Pannoniōs habēre permīsit, opere mīlitārī
Almam montem apud Sirmium et Aureum apud Moesiam
superiōrem vīneīs cōnseruit et prōvinciālibus colendōs dedit.
Hīc cum bella innumera gessisset, pāce pārātā dīxit brevī
mīlitēs necessāriōs nōn futūrōs. Vir ācer, strēnuus, iūstus
et quī Aurēliānum aequāret glōriā mīlitārī, morum autem
cīvīlitāte superāret. Interfectus tamen est Sirmī tumultū
mīlitārī in turrī ferrātā. 5
Carus Emperor, 282-283 A.D. Carus and Numerianus Emperors, 283-284 A.D.
18. Post hunc Cārus est factus Augustus, Narbōne nātus
in Galliā. Is cōnfestim Carīnum et Numeriānum fīliōs Caesarēs
fēcit. Sed dum bellum adversus Sarmatās gerit, nūntiātō
Persārum tumultū ad Orientem profectus rēs contrā
Persās nōbilēs gessit. Ipsōs proeliō fūdit, Cōchēn et 10
Ctēsiphōntem, urbēs nōbilissimās, cēpit. Et cum castra suprā
Tigridem habēret, vī dīvīnī fulminis periit. Numeriānus
quoque, fīlius ēius, quem sēcum Caesarem ad Persās dūxerat,
adulēscēns ēgregiae indolis, cum oculōrum dolōre correptus
in lectīculā veherētur, impulsōre Aprō, quī socer ēius 15
erat, per īnsidiās occīsus est. Et cum dolō occultārētur
ipsīus mors, quoūsque Aper invādere posset imperium, fētōre
cadāveris prōdita est. Mīlitēs enim, quī eum sequebantur,
putōre commōtī dēductīs lectīculae palliīs post aliquot diēs
mortem ēius nōtam habēre potuērunt. 20
Diocletian Emperor, 284-305 A.D.
19. Intereā Carīnus, quem Caesarem ad Parthōs proficīscēns
Cārus in Īllyricō, Galliā, Italiā relīquerat, omnibus sē sceleribus
inquināvit. Plūrimōs innoxiōs fīctīs crīminibus occīdit,
mātrimōnia nōbilia corrūpit, condiscipulīs[184] quoque, quī
eum in auditōriō vel levī fatīgātiōne taxāverant, perniciōsus 25
fuit. Ob quae omnibus hominibus invīsus nōn multō post
poenās dedit. Nam dē Perside victor exercitus rediēns,
cum Cārum Augustum fulmine, Numeriānum Caesarem īnsidiīs
perdidisset, Dioclētiānum imperātōrem creāvit, Dalmatiā
oriundum, virum obscūrissimē nātum, adeō ut ā 5
plerīsque scrībae fīlius, ā nōnnūllīs Ānullīnī senātōris lībertīnus
fuisse crēdātur.
20. Is prīma mīlitum cōntiōne iūrāvit Numeriānum nūllō
suō dolō interfectum, et cum iūxtā eum Aper, quī Numeriānō
īnsidiās fēcerat, cōnstitisset, in cōnspectū exercitūs manū 10
Dioclētiānī percussus est. Posteā Carīnum omnium odiō et
dētestātiōne vīventem apud Margum ingentī proeliō vīcit,
prōditum ab exercitū suō, quem fortiōrem habēbat, aut certē
dēsertum, inter Viminācium atque Aureum montem. Ita
rērum[185] Rōmānārum potītus cum tumultum rūsticānī in 15
Galliā concitāssent et factiōnī suae Bacaudārum nōmen
impōnerent, ducēs autem habērent Amandum et Aeliānum,
ad subigendōs eōs Māximiānum Herculium Caesarem mīsit,
quī levibus proeliīs agrestēs domuit et pācem Galliae
refōrmāvit. 20
21. Per haec tempora etiam Carausius quī vīlissimē nātus
strēnuae mīlitiae ōrdine fāmam ēgregiam fuerat cōnsecūtus,
cum apud Bonōniam per trāctum Belgicae et Armoricī
pacandum mare accēpisset, quod Francī et Saxonēs īnfestābant.
Multīs barbarīs saepe captīs nec praedā integrā aut 25
prōvincialibus redditā aut imperātōribus missā cum suspiciō
esse coepisset cōnsultō ab eō admittī barbarōs, ut trānseuntēs
cum praedā exciperet atque hāc sē occasiōne dītāret,
ā Māximiānō iussus occīdī purpuram sūmpsit et Britanniās
Diocletian makes Maximianus Herculius Augustus, Constantius and Maximianus Caesars.
22. Ita cum per omnem orbem terrārum rēs turbātae essent,
Carausius in Britanniīs rebellāret, Achilleus in Aegyptō,
Āfricam Quīnquegentiānī īnfestārent, Narseus Orientī
bellum īnferret, Dioclētiānus Māximiānum Herculium ex
Caesare fēcit Augustum, Cōnstantium et Māximiānum 5
Caesarēs, quōrum Cōnstantius per fīliam nepōs Claudī trāditur,
Māximiānus Gālerius in Dāciā haud longē ā Serdicā
nātus. Atque ut eōs etiam adfīnitāte coniungeret, Cōnstantius
prīvīgnam Herculī Theodōram accēpit, ex quā
posteā sex līberōs, Cōnstantīnī frātrēs, habuit, Gālerius 10
fīliam Dioclētiānī Valeriam, ambō uxōrēs quās habuerant
repudiāre compulsī. Cum Carausiō tamen, cum bella frūstrā
temptāta essent contrā virum reī[186] mīlitāris perītissimum,
ad postrēmum pāx convēnit. Eum post septennium
Allectus, socius ēius, occīdit, atque ipse post eum Britanniās 15
trienniō tenuit. Quī ductū Asclēpiodotī, praefectī praetōriō,
oppressus est. Ita Britanniae decimō annō receptae.
23. Per idem tempus ā Cōnstantiō Caesare in Galliā bene
pūgnātum est. Circā Lingonas diē ūnā adversam et secundam
fortūnam expertus est. Nam cum repentē barbarīs ingruentibus 20
intrā cīvitātem esset coāctus tam praecipitī necessitāte
ut clausīs portīs in mūrum fūnibus tollerētur, vix
quīnque hōrīs mediīs adventante exercitū sexāgintā ferē
mīlia Alamannōrum cecīdit. Māximiānus quoque Augustus
bellum in Āfricā prōflīgāvit domitīs Quīnquegentiānīs et 25
ad pācem redāctīs. Dioclētiānus obsessum Alexandrīae
Achilleum octāvō ferē mēnse superāvit eumque interfēcit.
Victōriā acerbē usus est; tōtam Aegyptum gravibus
prōscrīptiōnibus caedibusque foedāvit. Eā tamen occāsiōne
ōrdināvit prōvide multa et disposuit, quae ad nostram aetātem
manent.
24. Gālerius Māximiānus prīmum adversus Narseum proelium
īnsecundum habuit inter Callinīcum Carrāsque congressus, 5
cum incōnsultē magis quam ignavē dīmicāsset;
admodum enim parvā manū cum cōpiōsissimō hoste commīsit.
25. Pulsus igitur et ad Dioclētiānum profectus cum eī
in itinere occurrisset, tantā īnsolentiā ā Dioclētiānō fertur 10
exceptus ut per aliquot passuum mīlia purpurātus trādātur
ad vehiculum cucurrisse; mox tamen per Īllyricum Moesiamque
contrāctīs cōpiīs rūrsus cum Narseō, Hormisdae et
Sapōris avō, in Armeniā Māiōre pūgnāvit successū ingentī
nec minōre cōnsiliō, simul fortitūdine, quippe quī etiam 15
speculātōris mūnus cum alterō aut tertiō equite suscēperit.[187]
Pulsō Narseō castra ēius dīripuit; uxōrēs, sorōrēs, līberōs
cēpit, īnfīnītam extrīnsecus Persārum nōbilitātem, gazam
Persicam cōpiōsissimam. Ipsum in ultimās rēgnī solitūdinēs
ēgit. Quārē ā Dioclētiānō in Mesopotamiā cum praesidiīs 20
tum morante ovāns regressus ingentī honōre susceptus est.
Varia deinceps et simul et virītim bella gessērunt Carpīs et
Basternīs subāctīs, Sarmatīs victīs, quārum nātiōnum ingentēs
captīvōrum cōpiās in Rōmānīs fīnibus locāvērunt.
Diocletian abdicates, 305 A.D.
26. Dioclētiānus morātus callidē fuit, sagāx praetereā et 25
admodum subtīlis ingeniī, et quī sevēritātem suam aliēnā
invidiā vellet explēre. Dīligentissimus tamen et sollertissimus
prīnceps et quī imperiō Rōmānō prīmus rēgiae
cōnsuētūdinis fōrmam magis quam Rōmānae lībertātis invexerit[188]
adorārīque sē iusserit,[188] cum ante eum cūnctī salūtārentur.
Ōrnamenta gemmārum vestibus calciāmentīsque
indidit. Nam prius imperiī īnsīgnē in chlamyde purpureā
tantum erat, reliqua commūnia. 5
27. Herculius autem prōpalam ferus et incīvīlis ingeniī,
asperitātem suam etiam vultūs horrōre sīgnificāns. Hīc
natūrae suae indulgēns Dioclētiānō in omnibus est sevēriōribus
cōnsiliīs obsecutus. Cum tamen ingravēscente aevō
parum sē idōneum Dioclētiānus moderandō imperiō esse 10
sentīret, auctor Herculiō fuit ut in vītam prīvātam concēderent
et statiōnem tuendae reī pūblicae viridiōribus
iūniōribusque mandārent. Cuī aegrē conlēga obtemperāvit.
Tamen uterque ūnō diē prīvātō habitū imperiī īnsīgnē
mūtāvit, Nicomediae Dioclētiānus, Herculius Mediōlānī, 15
post triumphum inclutum, quem Rōmae ex numerōsīs
gentibus ēgerant, pompā ferculōrum inlūstrī, quā Narseī
coniugēs sorōrēsque et līberī antē currum ductī sunt. Concessērunt
tamen Salōnās ūnus, alter in Lūcāniam.
28. Dioclētiānus prīvātus in vīllā, quae haud procul ā 20
Salōnīs est, praeclārō ōtiō cōnsenuit, inūsitātā virtūte ūsus,
ut sōlus omnium post conditum Rōmānum imperium ex
tantō fastīgiō sponte ad prīvātae vītae statum cīvīlitātemque
remeāret. Contigit igitur eī, quod nūllī post nātōs hominēs,
ut cum prīvātus obīsset,[189] inter Dīvōs tamen referrētur. 25
LIBER DECIMUS
From the Abdication of Diocletian to the Death of Jovian, 305-364 A.D.
Constantius I and Galerius Emperors, 305-306 A.D.
1. Hīs igitur abeuntibus administrātiōne reī pūblicae Cōnstantius
et Gālerius Augustī creātī sunt dīvīsusque inter
eōs ita Rōmānus orbis, ut Galliam, Ītaliam, Āfricam Cōnstantius,
Īllyricum, Asiam, Orientem Gālerius obtinēret,
sūmptīs duōbus Caesaribus. Cōnstantius tamen contentus 5
dīgnitāte[190] Augustī Ītaliae atque Āfricae administrandae
sollicitūdinem recusāvit, vir ēgregius et praestantissimae
cīvīlitātis, dīvitiīs prōvinciālium ac prīvātōrum studēns,
fiscī commoda nōn admodum adfectāns, dīcēnsque melius
pūblicās opēs ā prīvātīs habērī quam intrā ūnum claustrum 10
reservārī, adeō autem cultūs modicī ut festīs diēbus, sī
amīcīs numerōsiōribus esset epulandum, prīvātōrum eī
argentō ōstiātim petītō trīclīnia sternerentur. Hīc nōn
modo amābilis, sed etiam venerābilis Gallīs fuit, praecipuē
quod Dioclētiānī suspectam prūdentiam et Māximiānī 15
sanguināriam temeritātem imperiō ēius ēvāserant. Obiit in
Britanniā Eborācī prīncipātūs annō tertiō decimō atque
inter Dīvōs relātus est.
Constantine Emperor, 306-307 A.D.
2. Gālerius, vir et probē morātus et ēgregius rē mīlitārī,
cum Ītaliam quoque sinente Cōnstantiō administrātiōnī 20
suae accessisse sentīret, Caesarēs duōs creāvit, Māximīnum,
quem Orientī praefēcit, et Sevērum, cuī Ītaliam dedit. Ipse
in Īllyricō morātus est. Verum Cōnstantiō mortuō Cōnstantīnus,
ex obscūriōre mātrimōniō ēius fīlius, in Britanniā
creātus est imperātōr et in locum patris exoptātissimus
moderātor accessit. Rōmae intereā praetōriānī excītō tumultū
Māxentium, Herculī fīlium, quī haud procul ab urbe 5
in vīllā pūblicā morābātur, Augustum nūncupāvērunt. Quō
nūntiō Māximiānus Herculius ad spem adrectus resūmendī
fastīgiī quod invītus āmīserat, Rōmam advolāvit ē Lūcāniā,
quam sedem prīvātus ēlēgerat in agrīs amoenissimīs cōnsenēscēns,
Dioclētiānumque etiam per litterās adhortātus 10
est ut dēpositam resūmeret potestātem, quās ille inrīsās
habuit. Sed adversum motum praetōriānōrum atque Māxentī
Sevērus Caesar Rōmam missus ā Gāleriō cum exercitū
vēnit obsidēnsque urbem mīlitum suōrum scelere dēsertus
est. Auctae Māxentī opēs cōnfirmātumque imperium. Sevērus 15
fugiēns Ravennae interfectus est.
3. Herculius tamen Māximiānus post haec in cōntiōne
exercitūs fīlium Māxentium nūdāre conātus sēditiōnem et
convīcia mīlitum tulit. Inde ad Galliās profectus est dolō
compositō, tamquam ā fīliō esset expulsus,[191] ut Cōnstantīnō 20
generō iungerētur, mōliēns tamen Cōnstantīnum repertā
occāsiōne interficere, quī in Galliīs et mīlitum et prōvinciālium
ingentī iam favōre rēgnābat caesīs Francīs atque
Alamannīs captīsque eōrum rēgibus, quōs etiam bestiīs,
cum māgnificum spectāculum mūneris parāsset, obiēcit. 25
Dētēctīs igitur īnsidiīs per Faustam fīliam, quae dolum
virō nūntiāverat, profūgit Herculius Massiliaeque oppressus
(ex eā etiam nāvigāre ad fīlium praeparābat) poenās dedit
iūstissimō exitū, vir ad omnem ācerbitātem saevitiamque
prōclīvis, īnfīdus, incommodus, cīvīlitātis penitus expers. 30
Licinius Emperor, 307-324 A.D.
4. Per hōc tempus ā Gāleriō Licinius imperātōr est factus,
Dāciā oriundus, nōtus eī antīquā cōnsuētūdine et in bellō,
quod adversus Narseum gesserat, strēnuis labōribus et officiīs
acceptus. Mors Gālerī cōnfestim secūta. Ita rēs
pūblica tum ā novīs quattuor imperātōribus tenēbātur, 5
Cōnstantīnō et Māxentiō, fīliīs Augustōrum, Liciniō et Māximīnō,
novīs hominibus. Quīntō tamen Cōnstantīnus imperiī
suī annō bellum adversum Māxentium cīvīle commōvit,
cōpiās ēius multīs proeliīs fūdit, ipsum postrēmō Rōmae
adversum nōbilēs omnibus exitiīs saevientem apud pontem 10
Mulvium vīcit Ītaliāque est potītus. Nōn multō[192] deinceps
in Oriente quoque adversum Licinium Māximīnus rēs novās
mōlītus vīcīnum exitium fortuītā apud Tarsum morte praevēnit.
Constantine the Great sole Ruler, 324-337 A.D.
5. Cōnstantīnus tamen, vir ingēns et omnia efficere nītēns 15
quae animō praeparāsset,[193] simul prīncipātum tōtīus orbis
adfectāns, Liciniō bellum intulit, quamquam necessitūdō
et adfīnitās cum eō esset; nam soror Cōnstantia nūpta
Liciniō erat. Ac prīmō eum in Pannoniā Secundā ingentī
apparātū bellum apud Cibalās īnstruentem repentīnus oppressit 20
omnīque Dardaniā, Moesiā, Macedoniā potītus numerōsās
prōvinciās occupāvit.
6. Varia deinceps inter eōs bella gesta, et pāx reconciliāta
ruptaque est. Postremō Licinius nāvālī et terrestrī proeliō
victus apud Nicomediam sē dēdidit et contrā religiōnem 25
sacrāmentī Thessalonīcae prīvātus occisus est. Eō tempore
rēs Rōmāna sub ūnō Augustō et tribus Caesaribus, quod
numquam aliās, fuit, cum līberī Cōnstantīnī Galliae, Orientī
Ītaliaeque praeessent. Verum īnsolentiā rērum secundārum
aliquantum Cōnstantīnus ex illā favōrābilī animī docilitāte
mūtāvit. Prīmum necessitūdinēs persecūtus ēgregium
virum fīlium et sorōris fīlium, commodae indolis iuvenem, 5
interfēcit, mox uxōrem, post numerōsōs amīcōs.
7. Vir prīmō imperiī tempore optimīs prīncipibus, ultimō
mediīs comparandus. Innumerae in eō animī corporisque
virtūtēs clāruērunt. Mīlitāris glōriae appetentissimus, fortūnā
in bellīs prōsperā fuit, vērum ita ut nōn superāret 10
industriam. Nam etiam Gothōs post cīvīle bellum variē
prōflīgāvit pāce hīs ad postremum datā, ingentemque apud
barbarās gentēs memoriae grātiam conlocāvit. Cīvīlibus
artibus et studiīs līberālibus dēditus, adfectātor iūstī amōris,
quem ab omnibus sibi et līberālitāte et docilitāte quaesīvit, 15
sīcut in nōnnūllōs amīcōs dubius, ita in reliquōs ēgregius,
nihil occāsiōnum praetermittēns, quō opulentiōrēs eōs clāriōrēsque
praestāret.
8. Multās lēgēs rogāvit, quāsdam ex bonō et aequō, plērāsque
superfluās, nōnnūllās sevērās, prīmusque urbem nōminis 20
suī ad tantum fastīgium ēvehere mōlītus est, ut Rōmae
aemulam faceret. Bellum adversus Parthōs mōliēns, quī
iam Mesopotamiam fatīgābant, ūnō et trīcēsimō annō imperiī,
aetātis sextō et sexāgēsimō, Nicomediae in vīllā
pūblicā obiit. Dēnūntiāta mors ēius est etiam per crīnītam 25
stellam, quae inūsitātae māgnitūdinis aliquamdiū fūlsit;
eam Graecī comētēn vocant. Atque inter Dīvōs meruit
referrī.
The Sons of Constantine rule, 337-360 A.D.
9. Is successōrēs fīliōs trēs relīquit atque ūnum frātris
fīlium. Vērum Dalmatius Caesar prōsperrimā indole neque 30
patruō absimilis haud multō post oppressus est factiōne
mīlitārī et Cōnstantiō, patruēlī suō, sinente potius quam
iubente. Cōnstantīnum porrō bellum frātrī īnferentem et
apud Aquilēiam incōnsultius proelium aggressum Cōnstantis
ducēs interēmērunt. Ita rēs pūblica ad duōs Augustōs 5
redācta. Cōnstantis imperium strēnuum aliquamdiū et
iūstum fuit. Mox cum et valetūdine imprōsperā et amīcīs
prāviōribus uterētur, ad gravia vitia conversus, cum intolerābilis
prōvinciālibus, mīlitī iniūcundus esset, factiōne Māgnenti
occīsus est. Obiit haud longē ab Hispāniīs in castrō, 10
cuī Helenae[194] nōmen est, annō imperiī septimō decimō, aetātis
trīcēsimō, rēbus tamen plurimīs strēnuē in mīlitiā gestīs
exercituīque per omne vītae tempus sine gravī crūdēlitāte
terribilis.
10. Dīversa Cōnstantī fortūna fuit. Ā Persīs enim multa 15
et gravia perpessus saepe captīs oppidīs, obsessīs urbibus,
caesīs exercitibus, nūllumque eī contrā Sapōrem prōsperum
proelium fuit, nisi quod apud Singara haud dubiam victōriam
ferōciā mīlitum āmīsit, quī pūgnam sēditiōsē et stolidē
contrā ratiōnem bellī diē iam praecipitī poposcērunt. Post 20
Cōnstantis necem Māgnentiō Ītaliam, Āfricam, Galliās obtinente
etiam Īllyricum rēs novās habuit, Vetraniōne ad imperium
cōnsēnsū mīlitum ēlēctō. Quem grandaevum iam
et cūnctīs amābilem diūturnitāte et fēlīcitāte mīlitiae ad
tuendum Īllyricum prīncipem creāvērunt, virum probum et 25
mōrum veterum ac iūcundae cīvīlitātis, sed omnium līberālium
artium expertem adeō ut nē elementa quidem prīma
litterārum nisi grandaevus et iam imperātōr accēperit.
11. Sed ā Cōnstantiō, quī ad ultiōnem frāternae necis bellum
cīvīle commōverat, abrogātum est Vetraniōnī imperium; 30
novō inūsitātōque mōre cōnsēnsū mīlitum dēponere īnsīgnē
compulsus. Rōmae quoque tumultus fuit Nepotiānō, Cōnstantīnī
sorōris fīliō, per gladiātōriam manum imperium
vīndicante, quī saevīs exōrdiīs[195] dīgnum exitum nactus est.
Vīcēsimō enim atque octāvō diē a Māgnentiānīs ducibus 5
oppressus poenās dedit. Caput ēius pīlō per urbem circumlātum
est, gravissimaeque prōscrīptiōnēs et nōbilium caedēs
fuērunt.
12. Nōn multō post Māgnentius apud Mursam prōflīgātus
aciē est ac paene captus. Ingentēs Rōmānī imperiī vīrēs eā 10
dīmicātiōne cōnsūmptae sunt, ad quaelibet bella externa
idōneae, quae multum triumphōrum possent[196] sēcūritātisque
cōnferre. Orientī mox ā Cōnstantiō Caesar est datus patruī
fīlius Gallus, Māgnentiusque dīversīs proeliīs victus vim
vītae suae apud Lugdūnum attulit imperiī annō tertiō, 15
mēnse septimō, frāter quoque ēius Decentius Senonibus,
quem ad tuendās Galliās Caesarem mīserat.
13. Per haec tempora etiam ā Cōnstantiō multīs incīvīlibus
gestīs Gallus Caesar occīsus est, vir natūrā ferus et ad
tyrannidem prōnior, sī suō iūre imperāre licuisset.[197] 20
Silvānus quoque in Galliā rēs novās mōlītus ante diem trīcēsimum
exstīnctus est, sōlusque imperiō Rōmānō eō tempore
Cōnstantius prīnceps et Augustus fuit.
14. Mox Iūliānum Caesarem ad Galliās mīsit, patruēlem
suum, Gallī frātrem, trāditā eī in mātrimōnium sorōre, 25
cum multa oppida barbarī expūgnāssent, alia obsidērent,
ubique foeda vāstitās esset Rōmānumque imperium nōn
dubiā iam calamitāte nūtāret. Ā quō modicīs cōpiīs apud
Argentorātum, Galliae urbem, ingentēs Alamannōrum cōpiae
exstīnctae sunt, rēx nōbilissimus captus, Galliae restitūtae.
Multa posteā per eundem Iūliānum ēgregiē adversum barbarōs
gesta sunt summōtīque ultrā Rhēnum Germānī et
fīnibus suīs Rōmānum imperium restitūtum.
Julian Emperor, 360-363 A.D.
15. Neque multō post, cum Germāniciānī exercitūs ā Galliārum 5
praesidiō tollerentur, cōnsēnsū mīlitum Iūliānus factus
Augustus est, interiectōque annō ad Īllyricum obtinendum
profectus Cōnstantiō Parthicīs proeliīs occupātō. Quī rēbus
cognitīs ad bellum cīvīle conversus in itinere obiit inter
Ciliciam Cappadociamque annō imperiī octāvō et trīcēsimō, 10
aetātis quīntō et quadrāgēsimō, meruitque inter Dīvōs referrī,
vir ēgregiae tranquillitātis, placidus, nimium amīcīs[198]
et familiāribus crēdēns, mox etiam uxōribus dēditior, quī
tamen prīmīs imperiī annīs ingentī sē modestiā ēgerit, familiārium
etiam locuplētātor neque inhonōrēs sinēns, quōrum 15
labōriōsa expertus fuisset officia, ad sevēritātem tamen prōpēnsior,
sī suspīciō imperiī movērētur, mītis aliās, et cūius
in cīvīlibus magis quam in externīs bellīs sit laudanda
fortūna.
Eutropius takes part in the Parthian Expedition, 363 A.D.
16. Hinc Iūliānus rērum potītus est ingentīque apparātū 20
Parthīs intulit bellum, cuī expedītiōnī ego quoque interfuī.
Aliquot oppida et castella Persārum in dēditiōnem accēpit
vel vī expūgnāvit Assyriamque populātus castra apud
Ctēsiphōntem statīva aliquamdiū habuit. Remeānsque
victor, dum sē incōnsultius proeliīs īnserit, hostīlī manū 25
interfectus est VI Kal. Iul., imperiī annō septimō, aetātis
alterō et trīcēsimō atque inter Dīvōs relātus est, vir ēgregius
et rem publicam īnsīgniter moderātūrus, sī per fāta licuisset.
Līberālibus disciplīnīs apprīmē ērudītus, Graecīs doctior
atque adeō ut Latīna ērudītiō nēquāquam cum Graecā
scientiā convenīret, fācundiā ingentī et prōmptā, memoriae 5
tenācissimae, in quibusdam philosophō proprior. In amīcōs
līberālis, sed minus dīligēns quam tantum prīncipem decuit.
Fuērunt enim nōnnūllī quī vulnera glōriae ēius īnferrent.
In prōvinciālēs iūstissimus et tribūtōrum, quātenus fierī
posset, repressor. Cīvīlis in cūnctōs, mediōcrem habēns 10
aerāriī cūram, glōriae avidus ac per eam animī plērumque
immodicī, religiōnis Christiānae nimius īnsectātor, perinde
tamen ut cruōre abstinēret, M. Antōnīnō nōn absimilis,
quem etiam aemulārī studēbat.
Jovian Emperor, 363-364 A.D.
17. Post hunc Ioviānus, quī tunc domesticus mīlitābat, 15
ad obtinendum imperium cōnsēnsū exercitūs lēctus est, commendātiōne
patris mīlitibus quam suā nōtior. Quī iam turbātīs
rēbus exercitū quoque inopiā labōrante ūnō ā Persīs
atque alterō proeliō victus pācem cum Sapōre, necessāriam
quidem, sed ignōbilem, fēcit multātus fīnibus[199] ac nōnnūllā 20
imperiī Rōmānī parte trāditā. Quod ante eum annīs mīlle
centum et duōbus dē vīgintī ferē, ex quō Rōmānum imperium
conditum erat, numquam accīdit. Quīn etiam legiōnēs
nostrae ita et apud Caudium per Pontium Telesīnum et in
Hispāniā apud Numantiam et in Numidiā sub iūgum missae 25
sunt, ut nihil tamen fīnium trāderētur. Ea pācis condiciō
nōn penitus reprehendenda foret, sī foederis necessitātem
tum cum integrum fuit mutāre voluisset, sīcut a Rōmānīs
omnibus hīs bellīs, quae commemorāvī, factum est. Nam
et Samnītibus et Numantīnīs et Numidīs cōnfestim bella
inlāta sunt neque pāx rata fuit. Sed dum aemulum imperiī
verētur, intra Orientem residēns glōriae parum cōnsuluit.
Itaque iter ingressus atque Īllyricum petēns in Galatiae 5
fīnibus repentīnā morte obiit, vir aliās neque iners neque
imprūdēns.
18. Multī exanimātum opīnantur nimiā crūditāte (inter
cēnandum enim epulīs indulserat), aliī odōre cubiculī, quod
ex recentī tēctōriō calcis grave quiēscentibus erat, quidam 10
nimietāte prūnārum, quās gravī frīgore adolērī multās
iusserat. Dēcessit imperiī mēnse septimō, tertiō decimō
Kal. Mārt., aetātis tertiō et trīcēsimō annō, ac benīgnitāte
prīncipum quī eī successērunt inter Dīvōs relātus est.
Nam et cīvīlitātī propior et natūrā admodum līberālis fuit. 15
Is status erat Rōmānae reī Ioviānō eōdem et Varroniānō
cōnsulibus annō urbis conditae mīllēsimō centēsimō et
octāvō decimō. Quia autem ad inclutōs prīncipēs venerandōsque
perventum est, interim operī modum dabimus. Nam
reliqua stilō māiōre dīcenda sunt. Quae nunc nōn tam 20
praetermittimus, quam ad māiōrem scrībendī dīligentiam
reservāmus.