FOOTNOTES:
[500] 31 mos SCEHGT mox DLH₂
[501] 65 gignit CEDL gingnit SHG gingit T
[502] 72 rethia CE
[503] 79 volitans CE
[504] 93 volitat CE
[505] 149 non] vix CD
[506] 187 Set C
[507] 194 subdet SH subdat CEGDL
[508] 225 que L
[509] Heading 4 pestelencie SH pestilencie CEDL
[510] 303 sub acta C
[511] 344 campis C (corr.)
[512] 353 Aproprias SC Approprias EHGDL
[513] 405 que tunc modo C
[514] 430 orbe CE
[515] 445 id erased in C
[516] 456 ora CE
[517] Cap. vii. Heading 5 ff. innocenciam—excusat] omnipotens qui cuncta discernit causas melius nouit G (ras.) D (Heading om. L)
[518] 476 quem S
[519] 493 No paragr. S
[520] After 522 D has the following:—
Regis namque modus alios moderatur, et omnis
Iuris ad officium dicitur esse caput.
Si bonus esse velit Rex, hii qui sunt bonitatis
Sunt magis edocti condicione sua:
Si malus esse velit, simili Rex sorte clientes,
Vt sibi complaciant, eligit, ornat, amat.
Iamque supercreuit dolus et defecit honestas,
Sentit et opprobrium, quod fuit ante decus.
Then l. 522 (repeated) and 523 ff.
[521] 536 vlterius SH (v nearly erased in S)
[522] 555 negligit S respuit CEHGDL
[523] 564 virtum H
[524] 545* magis om. T
[525] 549* modo om. TH₂
[526] 552* iubent H₂
[527] 561* omnes TH₂
[528] 564* magis om. T
[529] 566* complaceant H₂
[530] 576* de peste H₂ depiste T
[531] 579* supercernit T deficit T
[532] Cap. viii. Heading 3 regnaturo] excelentissimo T (text over erasure SCHG)
[533] 3 doctrine causa] in eius honore T (text over erasure SCHG)
[534] 613 super es SGDL superes CEHT
[535] Cap. ix. Heading 1 rex om. C
[536] 652 fatescat H
[537] 658 impungnat S
[538] 663 Viperium CE
[539] 679 legit S
[540] 698 periat SHT pereat CEDL
[541] 700, 705 periat SHT pereat CEDL
[542] Cap. x. Heading 2 supportet erigat et defendat D
[543] 743 sanctita DT sancciata L
[544] 765 fatuos ve C statuam ve E
[545] 779 soluente CEH iubente SGDL
[546] 791 sis] sic CE
[547] 792 septra C sceptra E
[548] 849 decorque C
[549] Cap. xii. Heading 1 illecebra CE (so also below)
[550] 873 Exemplo C
[551] 890 leta] victa C
[552] 894 fugat] furit CEH
[553] 899 iacet SD
[554] Cap. xiii Heading 4 excerceat C excerciat L
[555] 945 Pugnat et impugnat expugnans CEDL Pungnat et impungnat expugnans S Pungnat et impungnat expungnans HGT
[556] 979 ne] nil C
[557] 987 cytharistea CE citheristea D citheristia L
[558] 993 aliquile S
[559] 1001 agrum] illum C
[560] 1073 excicii SEHGDLT exicii (corr.) C
[561] Cap. xvii. Heading 1 in om. C
[562] 1142 et SL vt (ut) CEHGD
[563] 1148 choruscus SD coruschus E coruscus CHT coruscas L
[564] 1156 Supleat SEG Suppleat CHDL
[565] 1189 O qui subiectum poteris tibi flectere regnum H O quam subiectum poteris tibi flectere regnum CE
[566] 1190 Si prius in mundo sis pius ipse deo C
[567] 1165* adesse DL
[568] 1171* te tangere T detangere DL
[569] 1178* aureis D
[570] 1180* sunt D
[571] 1182* foras D
[572] 1189* perennes D
[573] Cap. xix. Heading Hic recapitulat quodammodo sub figuris et exemplis tam veteris quam noui testamenti, in quibus pretendit quod eorum loco qui in omni sanctitate legem dei et fidem Cristi primitus augmentantes Ecclesiam colebant, et a diu mortui sunt, iam resurgunt alii precipue de Clero, qui illam omni viciorum multitudine suffocantes corrumpunt DLTH₂ (but multitudinem for multitudine)
[574] 1208 Text SCEHG Subditur ecce sibi vrbsque beata dei DTH₂ Both forms given in LL₂
[575] 1210 fit modo sponsa dei SCEHGL peruigil obstat ei DTH₂
[576] 1216 Nembroth CED
[577] 1219 primordia querens SCGL scrutator et ecce EHDTH₂
[578] 1220 Text SCGL qui diis dat thimiama suis EHDTH₂ (que E)
[579] 1221 cui rite deus benedixit EHDTH₂
[580] 1222 Nunc maledictus enim viuit et ipse Caym EHDTH₂
[581] 1223 f. et alter Qui facit econtra regna moderna regit EHDTH₂ et alter Nunc sequitur carnem nilque pudoris habet LL₂
[582] 1225 Mortuus estque docens Moyses EHDTH₂ (decens D)
[583] 1226 Ac Abiron murmur cum grauitate datur EHDTH₂
[584] 1230 Infera descendens EHDLTH₂
[585] 1251 defunctus DT
[586] 1312 esse] ecce CE
[587] 1313 Mardocheum S (corr.) CED Madocheum HGLT
[588] Cap. xxi. Heading 1 adhuc om. CE
[589] 1334 Taysis CE
Postquam de singulis gradibus, per quos tam in spiritualibus quam in temporalibus error vbique diffunditur, tractatum hactenus existit, iam secundum quorundam opinionem tractare intendit de pedibus statue, quam Nabugodonosor viderat in sompnis, quorum videlicet pedum quedam pars ferrea, quedam fictilis, in figura deterioracionis huius mundi extiterat, in quam nos ad presens tempus, quod est quodammodo in fine seculi, euidencius devenimus. Et primo ferri significacionem declarabit.
Incipit liber Septimus.
Capm. i.
Quod solet antiquis nuper latitare figuris,
Possumus ex nostris verificare malis:
Quod veteres fusca sompni timuere sub vmbra,
Iam monstrat casus peruigil ecce nouus.
Nunc caput a statua Nabugod prescinditur auri,
Fictilis et ferri stant duo iamque pedes:
Nobilis a mundo nunc desinit aurea proles,
Pauperies ferri nascitur atque sibi.
Non modo magnanimi volat inclita fama per orbem,[590]
Cuius honor mundo congruit atque deo:10
Non modo pauperibus spergit sua munera largus,
Nec fouet in mensa vix modo diues eos:
Vix pietate modo nudos quis vestit egenos,
Nec capit hospicio quos scit egere vagos.
Non manet obtrusis qui carcere vult misereri,
Sana nec infirmos que iuuat vlla manus:
Inter discordes antiqum fedus amoris
Non est ad presens qui reparare venit.
Nunc tamen esse duas specialius estimo causas,
Ex quibus hic mundus desinit esse bonus.20
Harum luxuria reperitur in ordine prima,
Ex qua torpor hebes nascitur atque quies.
Sic causatur ea miles modo tardus ad arma,
Quem mulier thalamis mulcet amore suis;
Et clauduntur ea cleri communiter ora,
Quod nequit ipse modo psallere vota deo.
Concilium Balaam nos vicit per mulieres,[591]
Vnde deo moto plebs sua quassa perit.
Altera set causa nunc temporis astat auara,
Que fouet invidiam semper in orbe nouam.30
Hec predat, pugnat, occidit iuraque falsat,
Quod nequit a bello pax reuenire suo:
Exterius domini tractant bona pacis auari,
Set tamen interius stant sibi bella prius.
Dum poterit guerra plus pace recondere lucra,
Nescit auaricia pacis amare bona:
Nec sinit invidia tua te michi ferre quieta,
Lacrima namque mea ridet in aure tua.
Nil tibi si populus plangat sua dampna subactus,
Dum commune malum dat tibi ferre lucrum.40
Sic et auaricia procerum se subdere corda
Dicit, et hii dicunt subdere iura volunt:
Sic honor ingenuus descessit victus ab auro,[592]
Ad loca iusticie nec revenire studet:
Sic patet ydropicus nummorum gustus auari;
Dum bibit, inde sitis appetit ipsa magis:
Sic census non diues habet, set habetur ab ipsis,
Sic dominus seruo seruit et ipse suo:
Sic viget ipse foris diues, tamen intus egenus;
Sic habet ipse nichil, dum nichil omne putat.50
Saxea duricies mentisque liquescere nescit,
Nec pietatis ope soluitur inde gelu:
Pauperis in lacrimis deridet, vultque labore
Pauperis oppressi ferre quieta sibi.
Sic etenim nummis animus sepelitur auari;
Hos habet ipse deos, nec scit habere deum.
Hic loquitur contra istos auaros omni ferro in hoc precipue tempore duriores, quorum diuicie, nisi participentur, nullius, vt dicit, possunt esse valoris.
Capm. ii.
Heu! quid opes opibus cumulat qui propria querit,
Cum se nemo queat appropriare sibi?
Nil possessus habet, quia quisquis habetur habere
Nulla potest; se non possidet, ergo nichil.60
Seruit habens habitis, nec habet set habetur, auarum
Census habet, domino predominantur opes.
Cum nequeas tuus esse, tuum nichil est; suus esse
Nemo potest, igitur est nichil hoc quod habes.
Si quis enim dominum rerum sibi subdit, et ipsa
Res serui domini dicitur esse sui:
Euicto seruo sequitur possessio seruum,
Et cedunt domino seruus et eius opes:
Adquirit domino, nil adquirit sibi seruus;
Quicquid habet, dominum constat habere suum.70
Seruus auaricie sibi non dominatur, abutens
Arbitrio proprio proprietate caret.
Cum proprium nichil esse scias, est danda facultas,
Queque retenta nocent, particulata iuuant.
Nullus enim poterit veraciter esse beatus,
Qui sua cum socio participare nequit.
Qui dare nulla potest, satis ipsum constat egere;
Cum desit cui det, diues egenus erit;
Diues in hoc quod habet, set semper egenus in illo,
Quod non sit cum quo participabit opes.80
Si tibi sit rerum possessio larga, nec vllus
Sit tua cui dones, copia nulla tibi:
Si tibi sit facies, sit honor, sit forma, sit alta
Mens tibi, si tamen hoc nesciat alter, eges.
Dispensa quod habes, vt consulit vsus, ad vsum,
Non ad auaricie pabula confer opes:
Da nudis, da pauperibus de pinguibus vti;[593]
Pingit amiciciam commoditatis amor.
Cum bona cuncta regas, vel ad esum sunt vel ad vsum;
Velle tuum rebus vtere sicut habes.90
Instat auaricia set tanta modo, quod ad aures
Diuitis est nichilum quod mea scripta ferunt.
Non modo magnates tantum fore constat auaros,
Hos set vulgares nouimus esse reos.
Vt gallina suum granis iecur implet habundum,
De minimis magnum sumit et ipsa cibum,
Striccius hic nummos imbursat et auget auarus,
Nil sibi tam modicum, quin dat habere lucrum.
Iniungit proprio talis ieiunia ventri,
Vt pariat loculus fercula plura suus.100
Ferreus ille tenax sua seruat corde tenaci
Propria, quod nullus participabit eis;
Perdidit et cordis clauem, qua vult pietatis
Officium claudi, ne deus intret ibi.
Sic nequit ipse suis sibi sumere gaudia questis;
Omnia dumque tenet, nec sibi quicquid habet.
Pectora sic ferri gestant homines quasi cuncti,
Dum caput a statua decidit ecce sua.
Aurea que fuerant iam ferrea tempora constant;
Ferrea condicio sic manet inque viro:110
Aureus atque modus probitatis, quem coluerunt
Patres, nunc cupido deperit ecce modo.
Plus cupiens miser est, non qui minus optinet; immo
Qui sibi contentus est, habet ipse satis.
Diuitis autem diuicias non dampno, set illas
Approbo, si dentur quando requirit opus:
Non quia diues habet nummos, culpabitur, immo
Se quia nec fratres non iuuat inde suos.
Si sibi larga manus foret, vnde pararet egenti
Partem, tunc laude mammona digna foret:120
Se tamen vnde iuuet alios vel, diues in orbe
Vix hodie viuit, qui sibi seruat opes.
Sermo, ‘Tene quod habes,’ qui scribitur Apocalipsi,
Iam sua completi iura vigoris habet:
Iam noua sunt silicis circum precordia vene,[594]
Et rigidum ferri semina pectus habet.
Pauperis ex clamore sonos non percipit, immo
Diues in auditu fingitur esse lapis.
Tempus erit quo tu, qui nunc excludis egentes,
Ibis in extrema pauper egendo loca.130
Ad ferrum, secla, iam vos venistis ab auro,
Et magis est vile, nobile quicquid erat:
Posterior partes superatque cupido priores,
Nec scit honor solium, quod solet esse suum.
Hic loquitur de statue secunda parte pedum, que fictilis et fragilis erat, et de eiusdem partis significacione.
Capm. iii.
Vltima per terras superest modo fictilis etas,
Vnde pedes statue dant michi signa fore.
Non cicius figuli fragilis nam fictilis olla
Rupta fit in testas, dum lapis angit eas,
Quin plus condicio fragilis temptata virorum
Rupta iacet vicii de grauitate sui.140
Fictilis est laicus, set fictilior modo clerus
Eius in exemplis causat agenda malis:
Sic sacra scripta caro conscribitur vndique mundo,
Littera quod Cristi nulla videtur ibi.
Qui iubet vt carnem vincamus, cernere victum
Possumus, et doctum spernere dogma suum.
Clerus habet voce sibi nomen spirituale,
Spiritus in carnem vertitur ipse tamen:
Carnis enim vicia sunt sic communiter acta,
Quod de continuis vix pudet vsus eis.150
Fit quasi nunc mulier hominis dominus que magister,
Vir fit et ancilla subdita, prona, pia:
Debilis in fortem ruit et vecordia vincit,
Qui foret et sapiens, fictilis ipse cadit.
Preuia dum clerus Veneris vexilla subibit,
Iam Venus a tota gente tributa petit.
Gallica peccata, nuper quibus hii ceciderunt,
Clamant iam nostras intitulare domos:
Nunc licet alterius sponsam quod quisque frequentet
Est status ingenui, dicitur illud amor.[595]160
Non erit hoc laicis vicium set gracia magna,
Dum sit adulterio magnificatus homo,
Dummodo sponsa stuprum perquirit adultera donis:
Soluet ob hoc sponsus, qui luet illud opus.
Sic se nunc homines vendunt, quasi sint meretrices,
Prospera dum Veneris larga sit illa manus:
Sic sub mendaci specie grossantur amoris,[596]
Perque nephas tale lucra pudenda petunt.
Set qui de clero sponsam promotus adoptat,
Plura dabit Veneri, sit quod adulter ibi:170
Pauper enim frater capit hic quod ibi dabit, et sic
Aut dans aut capiens proficit ille magis.
In causa fragili sic causat fictilis etas,
Quo nunc de facili frangitur omnis homo.
Ficta set ypocrisis fraudes celare latentes
Temptat, et occulto turpia plura facit:
Sic viget in facie ficti palloris honore,
Macrior vt vultus sordida facta tegat:
Set neque iusticia maxillas mentis adornat,
Immo placens mundo fert maledicta deo.180
Sic vrtica rose faciem furatur, et auri
Sub specie plumbum dat latitare dolum:[597]
Sic latet iniustum sub iusto, sic maledictum
Sub sancto, que scelus sub recolente fidem:[598]
Virtutum clamidem foris induit, interiorem
Contegat vt culpam, ne quis abhorret eam.
Sic foris apparet rutilans albedo, set intus[599]
Omnis spurcicie tecta nigredo latet:
Sic quasi vox pacis odium blanditur ad aures,[600]
Os dat amicicias mensque timenda minas;190
Sicque columbinis stat pennis coruus amictus,
Turturis et falco fingit habere modum:[601]
Sic animus Sathane gerit aspectum Gabrielis,
Est caput ancille, cauda set anguis erit:
Sic mellita bona visu tibi monstrat aperta,
Que si gustabis, sunt tibi mirra magis.
Disce quod ypocrisis est demonis archa, reclusum
Sub qua peccati continet omne nephas.
Non acus abscondi valet in sacco, set ad extra
Feruidus ex stimulo quod videatur agit;200
Nec latet ypocrisis ita quod non se manifestat,
Et sua quod virtus non viciata patet;
Hocque sui vicium vicii vult pandere glosam,
Dum furit impaciens, ira reuelat eum:
Mendacisque diu pietatis fallitur vmbra,
Tam cito, cum grauius quid sibi ferre velis.
Sic lupus agnelli tectus sub vellere dentes
Nudat, et infecta pandit operta mala:
Sub vicii taxa sic virtus victa laborat,
Liber et a seruo nil modo iuris habet.210
Ad placitum viciis laxantur frena pudoris,
Vt tollant gratam moribus ire viam.
Sic ego concludo breuiter, virtus quod vbique
Subiacet, et vicium scanna priora tenet:
Omnis et econtra fallit modo regula versa,
Sunt et in orbe nouo cuncta referta dolo.
Hic loquitur adhuc vlterius de miseriis que in pedum statue diuersitate nouissimis iam temporibus eueniendis figurabantur: dicit enim quod ea que nuper condicionis humane virtuosa fuerant, in suum modo contrarium singula diuertuntur.
Capm. iiii.
Res fit amara modo dulcis, fit dulcis amara,
Fedaque fit pulcra, deficit ordo quia:[602]
Fit scola nunc heresis, fiunt peccataque mores,
Fit dolus ingenium, raptaque preda lucrum:220
Fit sacer ordo vagus, fingens ypocrita sanctus,
Magniloqus sapiens, stultus et ipse silens:
Confessor mollis peccator fit residiuus,
Verba satis sancta, facta set ipsa mala.
Custodit vulpis modo pullos et lupus agnos,
Perdices nisus lignaque sicca focus.
Doctores vicia mendacia suntque prophete;
Fabula ficta placet, litera sacra nichil:
Displicet expediens doctrina, set illa voluptas
Dictorum Veneris gaudet in aure satis.230
Nunc amor est luxus, et adulterium modo nubit,
Et iubet incestus iura pudica michi:
In vulgum clerus conuertitur, et modo vulgus
In forma cleri disputat acta dei.
Sunt serui domini, sunt et domini modo serui;
Qui nichil et didicit, omnia scire putat:
Rusticus ingenui se moribus assimilari[603]
Fingit, et in veste dat sua signa fore;
Isteque se miserum transfert gentilis in illum,
Vultque sui vicii rusticitate frui.240
Sic modus est pompa, probitas iactancia, risus
Scurrilitas, ludus vanus et absque deo.
Nunc fautor scelerum specialis habetur, et obstans
Alterius viciis est inimicus ei:
Nunc magis est carus vir blandus in aure pervngens,
Et duplex lingua rethor habetur ea.
Nunc puer impubes sapiencior est Citherone
Regis in aspectu, plusque Catone placet:
Blandicieque sue nunc gestant premia lingue,
Quas mundi proceres magnificare vides.250
Absit honor cunctis nisi lingue, que velut Eccho
Auribus in regis consona verba sonat.
Quod culpas culpat, quod laudas laudat et ipse,
Quod dicis dicit, quod colis ipse colit.
Rides, arridet: fles, flebit: semper et equas
Imponet leges vultibus ipse tuis.[604]
Premia iudicium Philemonis nulla meretur,
Dum tamen hoc verum sit quod ab ore refert.
Quem prius infantem texit pastoria pellis,
Iam subito blanda sindone verba tegunt.260
Curia nulla suum veterem conseruat honorem,
Vrbs neque iusticiam, terra nec vlla fidem.
Sunt magis arma forum quam nobilitas, quibus ille
Garcio sutoris nunc galeatus adest:
Fuluus iam talus nimis est communis, eoque
Non honor est armis vt solet esse prius:
Namque superbus inops, dum non habet vnde superbe
Se regat, ex predis viuit vbique suis.
Debilitas regni surgit, vires requiescunt,[605]
Sic paleas multas granaque pauca vides:270
Corda latent leporum, panduntur et ora leonum,
Aurea nunc verba plumbeus actus habet.
Nuncque solent homines consumere larga loquendo
Tempora, sermoni deficiente die;
Et bona, que regnum concernunt, vtiliora
Discordes animo posteriora sinunt.
Factis de nostris hodie conuertitur in cras,
Dicuntur facta que peragenda manent.
Nunc aliena sibi vult regna superbia subdi,
Que vix in proprio stat semituta solo.280
Bella tonat valide thalamis audacia lingue,
Vecors set campis non mouet illa manus:
Sub facie guerre nos multant vndique taxe,
Vniusque lucro milia dampna scio.
Libertas solita nuper modo fertur auara,
Et magis ingrata condicione grauat:
Omnia pre manibus promittit premia seruis,
Nec memoratur eo, cum bene fecit homo.
Nil vetus exemplo nunc regula sufficit, immo
Acta loco iuris ammodo velle reget.290
Est modo fel mellis, et liuor amoris ad instar;[606]
Quod patet exterius, hoc nichil intus habet.
Vox leuis illa Iacob, Esau manus hispida nuper
Fallebant, set ob hoc signa futura dabant:
Quicquid verba ferunt modo nam bonitatis ad aures,
Cum probat illud opus actus, iniqua gerit.
Cessit iusticia cessitque fides sociata,
Fraus, dolus atque suum iam subiere locum.
Nunc socii luctus socio velut organa plaudunt;
Vnus si presit, invidet alter ei.300
Ex dampno fratris frater sua commoda querit,
Et soror ad laudem raro sororis agit:
Filius in matre iam sentit habere nouercam,
Sentit et hec nati plurima facta doli:
Filia maternos actus detractat, et ipsa
Mater iam natam spernit et odit eam.
Filius ante diem patrios iam spectat in annos,
Nec videt ex oculis ceca cupido suis:
Sit licet ipse parens, natis minus impius ipse
Non est, nec cordis viscera suplet eis:310
Nullus amor parcit cuiquam quem ledere possit;
Quod voluere duo, tercius esse negat.
Plebs sine iure manet, non est qui iura tuetur,
Non est qui dicat, ‘Iura tenere decet.’
Viuitur ex rapto, vix hospes ab hospite tutus,
Nec socer a genero, dum vacat ipse lucro.
Tempore nunc plures odio remanente salutant,
Tempus et ad vomitum ruminat ira suum:
Facta mouent odium, facies exorat amorem,
Oscula pretendit os, manus atque ferit.320
Pectoribus mores tot sunt quot in orbe figure,
Nec longum stabile quid bonitatis habent:
Vtque leues Protheus sese tenuauit in vndas,
Nunc leo, nunc arbor, nunc erat hircus, aper,
Sic modus ad presens hominum mutabilis extat,
Nec scio quo possum firmus adire gradum.
Vacca sit an taurus non est cognoscere promptum,
Pars prior apparet, posteriora latent:
Sic prima facie non est cognoscere verbum;
Qui nichil occultat, pondera finis habet.330
Dum fueris felix, plures numerantur amici,
Aspera si fuerint tempora, solus eris:
Vt lepus in variis fugiens se munit in aruis,
Errat et in nulla sede moratur amor.
Tempore creuit amor antiquo, set resolutus
Vix vltra quo nunc progrediatur habet:
Illud amicicie quondam venerabile nomen
Cessit, et in questu pro meretrice sedet.
Orbis honorifici periunt exempla prioris,
Et nichil est de quo iam sit habenda fides.340
Nunc amor est solus, nec sentit habere secundum,
Stans odioque tibi diligit ipse tua.
Sic est quod non est lepus et leporarius vnum;
Nescio quod video, sum neque cecus ego.
Est odium commune modo, set amor quasi fenix
Per loca deserta solus in orbe latet.
Est nocuum ferrum ferroque nocencius aurum,
Cuius nunc bello sternitur omnis homo.
Quid modo, cumque manus mentitur dextra sinistre,
Dicam, numquid homo credet id ipse sibi?[607]350
Omnibus in causis, vbi commoda sunt ve voluptas,
Nunc modus est que fides non habuisse fidem:
Sicque pedum statue duplex variata figura
Quam varios hominum signat in orbe dolos.
Vndique dampna fluunt, quod in isto tempore liber
Nescio pacificis quo fruar ipse viis.
Expers invidie paupertas sola manebit,
Quam supplantare nullus in orbe studet.
O miser et felix pauper, qui liber vbique
Cum requie mentis absque pauore manes!360
‘O mundus, mundus,’ dicunt, ‘O ve tibi, mundus,
Qui magis atque magis deteriora paris!’
Quid sibi sit mundus igitur, que forma vel eius,
Que vel condicio, singula scire volo.
Quia vnusquisque ad presens de mundi fallaciis conqueritur, intendit hic de statu et condicione mundi, necnon et de miseria condicionis humane, tractare consequenter.
Capm. v.
Mundus enim sibi dat nomen, set mundus haberi
Ex inmundiciis de racione nequit:
Sordibus est plenus, viciorum germine plenus,
Plenus peccatis, plenus vbique dolis.
Tempora mutantur mutantur condiciones,
Mutanturque status, nec manet ordo diu.370
Discite quam prope sit et quam vicina ruina,
Talis enim nullum que releuamen habet:
Discite quam nichil est quicquid peritura voluptas
Possidet et false vendicat esse suum.
Vita quid est presens? temptacio, pugna molesta;
Hic acies semper, semper et hostis adest:
Fur opibus, guerra paci, morbusque saluti
Inuidet, et corpus nostra senecta premit:
Sicque perit placite paulatim gracia forme,
Nullaque de multis que placuere manent.380
Nam gustata minus sapiunt, vix sentit odores,
Vix quoque clamosos percipit aure sonos:
Caligant oculi, de toto sola supersunt
Vix cutis et neruis ossa ligata suis.
Estates odit, hyemes et frigora culpat,
Nec querulo possunt vlla placere seni:
Frigore nunc nimio, nimio nunc leditur estu,
Et stabili numquam permanet ille statu.
Dens dolet aut ceruix, aut forsan lingua ligatur,
Splen tumet, egrotat pulmo, laborat epar;390
Cor marcet, renes paciuntur, soluitur aluus,
Brachia vix possunt, languida crura dolent.
Longius in curis viciatum corpus amaris
Non patitur vires langor habere suas:
Singula non paucis pars est obnoxia morbis,
Et patet infelix ad mala totus homo;
Ingratusque suis morbis confectus et annis,
Conqueritur vite tempora longa sue.
Omnis enim virtus, qua gaudet corpus inane,
Desinit et vario pressa dolore perit.400
Es sapiens? marcet sapiencia morte. Redundas
Diuiciis? lapsu mobiliore fluunt.
Es probus? expirat probitas. Es honestus? honestas
Labitur. Es fortis? forcia morte iacent.
Set cum te viciis victum succumbere cernis,
Miror te fortem dicis et esse putas.
Bella libido mouet; primos tu cedis ad ictus,
Et tua das fedo colla premenda iugo:
Sic et auaricie seruis, sic motibus ire,[608]
Sic facis ardentis iussa pudenda gule.410
Sic vbicumque tuam faciem cum mente revoluas,
Corporis et mundi singula vana scies.
Si corpus penses, ex omni parte videbis
Naturam fragilem, que remanere nequit:
Si mundum penses, ex omni parte volutum
Rebus in incertis fraude videbis eum.
Excussas aliquis deplorat grandine vites,
Iste mari magno deperiisse rates:
Istum luxuries illumque superbia vastat,
Hunc et tristicie seua procella quatit.420
Et sic de variis mundus variatur, et ipsum
Quem prius exaltat forcius ipse ruit:
Labilis ille locus satis est, et more fluentis
Et refluentis aque fluminis instar habet.
Si cui blanditur, fallit, nec creditur illi;
Eius quo doleas gaudia semper habent.
Rebus in humanis semper quid deficit, et sic
Ista nichil plenum fertile vita tenet.
Quam prius in finem mundi deuenerit huius,
Nulla potest certo munere vita frui.430
Si te nobilium prouexit sanguis auorum,
Hinc est quod doleas, degenerare potes:
Prospera si dederit tibi sors, et sorte recedunt;
Si mala succedunt, deteriora time.
Si tibi persuadet vxorem fama pudicam,
Hinc eciam doleas, fallere queque solet:
Hic gemit incestum corrupte coniugis, alter
Delusus falsa suspicione timet:
In quam suspirant multorum vota timebis
Perdere, vel soli ne sit habenda tibi;440
Sic illam metuis ne quis corrumpat adulter,
Et pariat quorum non eris ipse pater.
Si tamen illorum succrescit turba bonorum,
Hinc iterum doleas, mors tibi tollit eos:
Si tibi diuicie modicam famulantur ad horam,
Has, vt plus doleas, auferet vna dies.
Tempora si viridis promittit longa iuuentus,
Fallit, et vt doleas Attropos occat eam.
Si tibi perspicue pollet sapiencia mentis,
Vt merito doleas, in Salomone vide.450
Si facies niuea rubicundo spersa colore
Splendeat, hinc doleas, curua senecta venit.
Non habet hic requiem tua mens, set et intus et extra
Prelia cum multis irrequieta geris.
Dum potes, amissum tempus suple, quia Cristus
Heu nimium tardo tempore dampnat opus.
Vltima qui vite peiora prioribus egit,
Si perdat, caueat, qui malus emptor erat.
Discat homo iuuenis, celeri pede labitur etas,
Nec bona tam sequitur quam bona prima fuit:460
Non que preteriit iterum revocabitur vnda,
Nec que preteriit hora redire potest:
Stare putas, et eo procedunt tempora tarde,
Et peragit lentis passibus annus iter.
Ancipitrem metuens pennis trepidantibus ales
Audet ad humanos fessa venire sinus;
O vetus in viciis, Sathanas quem spectat in ymis,
Quid fugis, et pro quo non venis ipse deo?
Ecce senilis yemps tremulo venit horrida passu,
Pulcher et etatis flos iuuenilis abit:[609]470
Labitur occulte fallitque volatilis etas,
Et celer annorum cursus vt vmbra fugit.
Hec quoque nec perstant que nos elementa vocamus,
Immo gerunt varias diuaricata vices:
Corpora vertuntur, nec quod fuimus ve sumus nos
Cras erimus, set idem se neque tempus habet:
Nil equidem durare potest forma sub eadem,
Mutari subito quin magis omne liquet.
Cerne, fretum quod erat, nunc est solidissima tellus,
Quod fuit et tellus, iam maris vnda tegit:480
Nunc fluit, interdum suppressis fluctibus aret
Fons, nec et ipse statu permanet ecce suo.
Conteritur ferrum, silices tenuantur ab vsu:
Numquid homo fragilis rumpitur ipse magis?
Qui nunc sub Phebo ducibusque palacia fulgent,
Nuper araturis pascua bobus erant:
Nuper erant rura, quo nunc sunt castra, que culti
Quo nunc sunt campi, castra fuere prius:
Frondibus ornabant que nunc capitolia gemmis,
Pascebatque suas ipse senator oues.[610]490
Et si regna loquar hominum, scimus quia nullum
Principis imperium perstat in orbe diu.
Hec que preteritum tempus dedit, illa futurum
Post dabit, estque nouus nullus in orbe status.
Dicere quis poterit, ‘Ego persto quietus in orbe?’
Et quis non causas mille doloris habet?
Quo se vertit homo, dolor aut metus incutit ipsum;
Excipitur nullus qui sit in orbe gradus.
O quantos regum paciuntur corda tumultus,
Quamque procellosis motibus ipsa fremunt!500
Inter regales epulas variosque paratus
Tabescunt vario sollicitata metu:
Mille satellitibus cinctus telisque suorum
Non valet e trepido pellere corde metus.
Sic inmunda suis de fraudibus omnia mundus
Polluit, et nullo tempore munda facit:
Iste per antifrasim nomen sibi vendicat vnum,
Quo nullo pacto participare potest.
Hic loquitur de principio creacionis humane. Declarat eciam qualiter mundus ad vsum hominis, et homo ad cultum dei creatus extitit; ita quod, si homo deum suum debite non colat, mundus que sua sunt homini debita officia vlterius reddere non teneatur.
Capm. vi.
O si vera loquar, quicquid sibi mundus iniqum
Gestat, homo solus est magis inde reus.510
Scripta docent Genesis, primo cum conditor orbem
Fecerat, hec dicens ipse creauit Adam:
‘Nos faciamus,’ ait, ‘hominem, qui nos imitari
Possit; et vt nobis seruiat atque colat,
Inspiremus ei sensum racionis, amorem,
Vim discretiuam, quid sit et vnde venit:
Inspiremus ei factoris cognicionem,
Vnde creatorem noscat ametque suum,
Quis suus est auctor, quis ei dedit esse vel vnde:
Mundus eum sequitur et famulatur ei.520
Solus rimetur mentis secreta superne,
Et perscrutetur singula solus homo:
Singula scrutetur, set quod sibi postulat vsus,
Vtile vel credat, quod ve necesse putet.’
O sublime decus, honor eximius, decor altus,
Vt sit homo terra tectus ymago dei!
Vt sit ad exemplum factoris fabrica facta,
Resque creatori consimilata suo!
Cetera queque deus solo sermone creauit,
Hoc formauit opus apposuitque manum.530
Terrula suscipitur, formatur massa pusilla,
Fit corpus solidum, quod fuit ante solum:
Ossa medullata neruis compegit in vnum,
Firmauit gressus composuitque gradum:
Hiis super induxit venas set sanguine plenas,[611]
Carnes vestiuit pellibus atque pilis:
Visceribus plenis fudit spiracula vite,
Ex quibus officiis singula membra vacant:
Os loquitur, manus exercet, pes currit, et aures
Ascultant, oculus sidera solus habet.540
Viuificatur homo, surgit factura biformis,
Stat caro, statque comes spiritus, vnus homo.
Hec caro que carnis sunt sentit, spiritus alta
Sidera suspirat et sua iura petit.
Stat formatas homo, miratur seque suosque
Gestus, et nescit quid sit et ad quid homo:
Corporis officium miratur, membra moueri,
Artificesque manus articulosque pedum.
Artus distendit, dissoluit brachia, palmis
Corporis attractat singula membra sui:550
In se quid cernit sese miratur, et ipsam
Quam gerit effigiem non videt esse suam:
Miratur faciem terre variasque figuras,
Et quia non nouit nomina, nescit eas.
Erexit vultus, os sublimauit in altum,
Se rapit ad superos, spiritus vnde fuit:
Miratur celi speciem formamque rotundam,
Sidereos motus stelliferasque domos:
Stat nouus attonitus hospes secumque revoluit,
Quid sibi que cernit corpora tanta velint.560
Noticiamque tamen illi natura ministrat;
Quod sit homo, quod sunt ista creata videt:[612]
Quod sit ad humanos vsus hic conditus orbis,
Quod sit ei proprius mundus, et ipse dei.
Ardet in auctoris illius sensus amorem,
Iamque recognouit quid sit amare deum.
Hic loquitur quod, exquo creator omnium deus singulas huius mundi delicias vsui subdidit humano, dignum est quod, sicut homo deliciis secundum corpus fruitur, ita secundum spiritum deo creatori suo gratum obsequium cum graciarum accione toto corde rependat.
Capm. vii.
Dic, Adam, dic, Eua parens, dic vnus et alter,
Dic tibi si desit gracia plena dei.
Cuncta tuis pedibus subiecit, ouesque bouesque,
Et volucres celi pisciculosque maris:570
En, elementa tibi, sol, aer, sidera, tellus,
Diuitis vnda maris, cetera queque fauent.
Auctor enim rerum sic res decreuit, vt orbis
Queque creatura consequeretur eum;
Vt seruiret ei factura, suumque vicissim
Factorem solum consequeretur homo.
Erige sublime caput et circumspice mundum,
Collige cuncta, sue dant tibi queque manus:
Omnia subiecta tibi sunt, tibi cuncta ministrant,
Omnia respondent obsequiumque parant.580
Qui tibi tanta tulit, qui pro te tanta peregit,
Qui pro te mundum duxit ad esse suum,
Qui dedit ex nichilo tantarum semina rerum,
Confusumque chaos ordine stare suo,
Sortes distribuens per partes quatuor equas,
Iratos motus temperat arte sua:
Sidere depingens celum, septemque planetas,
Et si nitantur, ad sua puncta vocans,
Signifer accessu solis signis duodenis
Tempora per totidem dat variare vices.590
Qui totum mundum, postquam decreuerat illum,
Ornauit vario multiplicique bono,
Esse feras siluis, in montibus esse leones,
In planis pecudes, rupibus esse capras.
Pluma tegit volucres et oues sua lana decorat,
Inque tuos vsus est tamen hoc quod habent.
Respice delicias mundi, quas flumina dotes,
Quas tibi donat opes diuitis vnda maris;
Arboribusque sitis, herbis, radicibus ortos,[613]
Floribus et foliis fructiferisque bonis.600
Pre cunctis recolat tua mens, quem te quoque fecit,
Et de quam nichilo traxit ad esse bonum;
Nam tuus illius est spiritus, et tuus eius
Est sensus, racio de racione sua.
Te caput esse dedit rerum, rebusque locatis
Nomina te cunctis queque vocare dedit:
Qui tibi spem prolis dedit in mulieris amore,
Consortemque parem coniugiique fidem.
Te sibi pene parem fecit, te pene secundum,
Dicere si possem, prestitit esse deum:610
Contulit in celum sese, tibi tradidit orbem,[614]
Et mundi tecum dimidiauit opes.
Celum sole tibi, sol lumine seruit, et aer
Flatibus, vnda cibis, terraque mille bonis.
Set quod es vnde tibi? quod habes quis prebet? Vtrumque
Sponte facit pietas dulcis et ampla dei:
Qui tibi te tribuens sese promisit, eoque
Non habuit melius quod daret ipse deus.
Nonne superbire quemcumque virum decet ergo
Contra mandata que dedit ipse deus?620
Celum deiecit set et odit terra superbum,
Solus et inferni fit locus aptus ei.
Hoc etenim vicio tactum fuit et viciatum,
Quod genitor primus protulit, omne genus:
In radice fuit omnis viciata propago,
Quo mundum quicquam mundus habere nequit.
Non fuit in mundo qui mundum mundificaret,
Nec quod in hoc venie posset habere locum:
Set pietate prius qui condidit omnia solus,
Ille reformauit et reparauit opus.630
Accepit serui formam seruosque redemit,
Demonis et quod erat fecerat esse dei:
Hunc igitur superest deuota mente sequaris,
Vtque tuum dominum confitearis eum;
Preceptumque leue, vetitum non tangere crimen,
Si toto sequeris corde, beatus eris.
Hic tractat qualiter homo dicitur minor mundus; ita quod secundum hoc quod homo bene vel male agit, mundus bonus vel malus per consequens existit.
Capm. viii.
O pietas domini, qualisque potencia, quanta
Gracia, que tantum fecerat esse virum!
Vir sapit angelicis cum cetibus, vnde supremum
Esse creatorem noscit in orbe deum:640
Sentit et audit homo, gustat, videt, ambulat, vnde
Nature speciem fert animalis homo:
Cum tamen arboribus homo crescit, et optinet esse
In lapidum forma proprietate sua:
Sic minor est mundus homo, qui fert singula solus,
Soli solus homo dat sacra vota deo.
Est homo qui mundus de iure suo sibi mundum
Subdit, et in melius dirigit inde status:
Si tamen inmundus est, que sunt singula mundi
Ledit, et in peius omne refundit opus:650
Vt vult ipse suum proprio regit ordine mundum,
Si bonus ipse, bonum, si malus ipse, malum.
Qui minor est mundus, fert mundo maxima dampna,
Ex inmundiciis si cadat ipse reus:
Qui minor est mundus, si non inmunda recidat,
Cuncta suo mundi crimine lesa grauat:
Qui minor est mundus homo, si colat omnipotentem,
Rebus in humanis singula munda parit:
Qui minor est mundus, si iura dei meditetur,
Grande sibi regnum possidet ipse poli.660
Conuenit ergo satis, humili quod corde rependat
Digna creatori dona creatus homo:
Restat vt ipse sui factoris querat amorem,
Restat vt ipse sciat quid sit et vnde venit:
Restat vt agnoscat, quo nominis ordine solus
Pre cunctis mundus dicitur esse minor.
Si minor est mundus, quo mundi machina constat
Ordine si querat, est meminisse sui:
Si minor est mundus, que sunt primordia mundi
Si meditetur, agit vnde sit et quid homo:670
Si se nesciret, nec eum cognosceret, a quo
Vel per quem factus est, nec amaret eum.
Et tamen est illi substancia facta biformis,
Quo compegit eum, spiritus atque caro;
Vt deseruiret factori spiritus eius,
Et mundus carni spirituique caro.
Est ancilla caro fragilis, cuius dominatrix
Desuper est anima de racione dei;
Nunc tamen a mundo caro victa negat racionem,
Linquit et hec anime iura subire sue.680
Sic seruit dominans, sic regula fallit, et extra
Deuiat illa deo, que foret intus homo.
Stulcior o stulto, commutans celica mundo,
Postponens aurum queris habere lutum.[615]
Cur dominus rerum, quare deitatis ymago
Parua cupis? Cupias maxima magnus homo.
Orbis terrarum tuus est, et quicquid ab illo
Clauditur, arbitrio subditur omne tuo:
Nempe parens rerum celo dimissus ab alto
Ad tua descendens est tibi factus homo.690
Noli te regno peccati subdere, noli[616]
Que cicius fugiunt ista caduca sequi:
Set satagas humiles animo transcendere terras,
Desuper in celis arripe fortis iter.
Tu si magna petis, deus est super omnia magnus,
Si bona, quam bonus est dicere nemo potest.
Nil genus aut sexus tibi, nil vel comptus inanis
Mortis ad excessus vtilitatis habent.
Quid penetrasse iuuat studiis archana Platonem,
Natureque suos composuisse libros?700
Solis iter celique plagas luneque meatus,
Et vaga vel summo sidera fixa polo,
Multaque preter ea satis ardua nouerat; et nunc
Philosophus cinis est, nomen inane perit.
Dum res et rerum causas vestigat Ypocras,
Dum medicinali corpora seruat ope,
Talis eum poterat sapiencia nulla mederi,[617]
Quin medico mortis lex subienda foret.
Sic patet, est hominis natura potencior arte,
Et ruit in mortem quos sua causa petit.710
Est tibi nil melius igitur, quam prouidus illam
Prospicias mortem, que tibi finis erit.
Semper iturus ades, accedis ad vltima vite,
Nec scis quo fine, quando vel illud erit:
Celo longa via, restantque dies tibi pauci;
Tardat iter mundi qui sibi sumit onus.
Hic loquitur qualiter homo, qui minor mundus dicitur, a mundo secundum corpus in mortem transibit, et sicut ipse corporis sui peccato huius mundi corrupcionis, dum viuit, causat euentum, ita in corpore mortuo postea putredinis subire corrupcionem cogetur. Et primo dicit de mortui corporis corrupcione secundum Superbiam.
Capm. ix.
O tibi quid dices, cum non mouet aura capillos,
Arent et fauces, nec via vocis inest,
Et color in vultu sine sanguine, lumina mestis
Sunt inmota genis osque madere nequit,720
Atque per interius cum duro lingua palato[618]
Congelat, et pulsum vena mouere negat,
Nec flecti ceruix nec brachia plectere quicquid
Possunt, nec passus pes valet ire suos?
Quid modo respondet homo mortuus ille superbus?
Dicat nunc quid ei gloria vana dabit.
Eius enim, nuper alios qui despiciebat,
Corporis exanimi iam perit omnis honor:
Et quia se corpus dudum tollebat in altum,
Vermibus esca modo subditur ipsa caro.730
Non modo palpebra quasi dedignando leuatur,
Nec manus in longum planat vtrumque latus:
Quas vires habuit mortalis vis superauit,
Est musce spina forcior ecce sua.
Si decor aut species nuper florebat in illo,
Eius turpedo iam fugat omne pecus:
Si fuerat sapiens, modo differt a sapiente,
Est sibi conclusum quo nichil ipse sapit:
Que magis in studio peciit subtilia longo,
Mors ea dissoluit de breuitate cito.740
Artibus in variis fuerat licet ipse peritus,
Iam cecidit prudens artis in arte sua:
Desinit ingenii racio sine iam racione,
Mors ruit in vacuum que racionis erant:
Littera quem docuit magis est indoctus asello,
Pectore nec remanet iota vel vnus apex.
Non sibi mentalis presumpcio iudicat vllos,
Se neque iactare mortua causa sinit:
Qui solet ypocrisi ficte virtutis honorem
Tollere, nunc monstrat quid fuit ipse palam.750
Nil sibi quod genera linguarum nouerat olim
Confert, qui muto mortuus ore silet:
Organa nulla sibi nota vel citharistea plaudunt,
Quo perit auditus, musica nulla placet.
Nil valet ingenuas corpus coluisse per artes,
Qui modo nature perdidit omne decus:
Nil vestis pompa, nichil aut ascensus equorum,
Corpus iam rigidum magnificare queunt.
Nil sibi pulcra domus aut seruicium famulorum;
Nunc foris in populo nemo salutat eum:760
Nunc serpens famulus puteusque vocabitur aula,
Nuncque loco thalami tetra cauerna datur.
Sic quia nuper eum fallebat gloria vana,
Nunc sibi nil remanet vnde superbus erit.
Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum Inuidiam.
Capm. x.
Ecce per invidiam qui roserat ore canino,
Iam canis aut vermis rodere debet eum.
Alterius famam spernens que leserat olim,[619]
Ammodo corrupta lingua dolosa tacet:
Alterius dampna risit, quoque prospera fleuit,
Nunc ridere nequit ore carente labris.770
Murmure cor plenum nuper modo fit putrefactum,
Et via iam rupta cordis ad yma patet:
Iam nequit ambicio socii postponere laudem,
Nec preferre suam, qui sine laude iacet.
Tunc fel sub melle condens nunc conditur ipse,
Quo sine mente caro nil similare potest:
Amplius invidie mens ignea plena veneno
Liuoris stimulo pungere quosque nequit.
Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum Iram.
Capm. xi.
Feruida viuentem quem nuper torruit ira,
Amplius impaciens non mouet ille caput:780
Lite sua dudum qui vicinos agitabat,
Mutus ad interitum non habet ipse sonum:
Nuper linguosus nequit amplius esse susurro;
Mors vocat, ipse tacet, nilque refatur ei.
Qui terrere solet inopem terrore minarum,
Contra vermiculum iam valet ipse nichil:
Non suus ad bellum furor ammodo prouocat ipsum,
Qui neque cum verme federa pacis habet:
Eius enim gladius iam non erit ecce timendus,
Qui patitur vermem cor lacerare suum:790
Corporis ex odio non inficiet racionem,
Ammodo vitali qui racione caret.
Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum Auariciam.
Capm. xii.
O quid auaricia nuper modo prestat auaro?
Sola sibi stricta lignea cista manet.
Terra sibi fuerat nimio quesita labore,
Septem nuncque pedes, non magis, inde tenet.
Qui dudum fuerat raptor predans aliena,
Ipsum nunc predam mors quasi predo rapit:
Qui nuper fatuis tendit sua recia lucris,
Nunc capitur rethe quo remouere nequit.800
Diuicias multas vniuit et arcius illas
Seruabat, set nunc dissipat alter opes:
Que quasi fine carens fuerat possessio larga,
Transiit et subito nulla remansit ei.
Gaudet enim coniux sponsi nouitate secundi,
Nec sibi cor meminens anterioris habet;
Immemor et patris letatur filius heres,
Nec sibi qui moritur vnus amicus adest.
Sic qui res rebus agros et agris sociauit,
Ammodo de questis fert nichil ipse suis:810
Abstulit vna dies quicquid sibi contulit annus,
Et labor a longo tempore cassus abit:
Pauperibus bursam qui clauserat, indiget ille,
Nec valet argenti copia tota sibi.
Nil dolus aut furtum, nil circumvencio corpus,
Iam neque periura falsa cupido iuuat.[620]
Hic loquitur de corporis mortui[621] corrupcione secundum Accidiam.
Capm. xiii.
Amplius accidia sibi qui fuit accidiosus
Corporis ad placitum membra fouere negat.
Deditus hic sompno nuper nunc sompnit habunde,
De longo sompno quo vigilare nequit:820
Mollia qui dudum quesiuit stramina lecto,
Anguibus aspersa frigida terra subest:
Ocia qui peciit nuper fugiendo labores,
Nunc nichil est quod agat, vnde meretur opem.
Si didicisse bonum potuisset, iam scola nulla
Reddit eum doctum, quo magis ipse sapit
Quid sit de rerum dampno: valet ipse dierum
Perdita iam flere tempora longa nimis.
Nuper in ecclesia rogitauit raro, set inde
Iam nequit auferri, nil tamen ipse rogat.830
Semina qui parce spersit, parce metet ipse;
Quod nuper potuit, vult modo, quando nequit.
Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum Gulam.
Capm. xiiii.
Nil gula, que dudum fuerat sibi cotidiana,
Amplius in ventre, set nec in ore placet:
Viscera que pressa fuerant grauitate ciborum,
Euacuata modo nil retinere queunt.
Gustauit species et dulcia vina bibebat,
Horum suntque loco stercora mixta luto:
Eius in vmbiculo, sua quo pinguedo latebat,
Iam latitat serpens, qui sua crassa vorat:840
Olla sui ventris, que parturit ebrietatem,
Rumpitur, et bufo gutturis antra tenet.
Esca sibi dudum redolens nichil ammodo confert,[622]
Occupat en nares feda putredo suas:
Crapula, que nuper ieiunia nulla subiuit,
Iam rupto stomacho sentit in ore nichil.
Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum Luxuriam.
Capm. xv.
O qui luxurie vicium tam dulce putabat,
Iam sugget serpens membra pudenda sua.
Amplius incaste non circuit ille lupanar,
Nec manus in tactu feda placere valet:850
Non valet ex oculis vultu similare procaci,
Prouocet vt fatuam, quo magis ipsa fauet.
Cantica composita Veneris sermone dolosa
Cum iuramentis ammodo nulla iuuant;
Est sibi nil cantus, nichil aut peditare coreis,
Nam sibi guttur abest, pes neque substat ei.
Non facit incestum, neque virginitatis honorem
Mortuus in carne iam violare potest:
Est modo putredo quicquid fuit ante voluptas,
Et calor in coitu frigiditate gelat.860
Sic quod erat dudum corpus, nunc ecce cadauer;
Et redit in cinerem quod fuit ante cinis.
Exquo tractauit qualiter variis peccati deliciis humanum corpus mortis putredine in hoc mundo consumitur, interrogat vlterius de homine peccatore, quomodo mundi voluptates tam fallibiles in sui preiudicium ita ardenter sibi appetit et conspirat.
Capm. xvi.
O michi responde, fert quid tibi pompa, superbe,
Cum teret in terra membra putredo tua?
Dic tibi, tu serico, gemmis vestitus et auro,
Quid cum mors veniat gloria vana dabit?
Quid victor gaudes? hec te victoria linquet,
Sit nisi quod vicii vincere bella queas.
Quid tibi liuor aget, vrentis filius Ethne,
Cum mors cor que labra soluerit ipsa tua?870
Quid tibi siue furor aut ira valere putatur,
Cumque furore mali mors furit ipsa tibi?
Tempora siue tua tibi quid dant accidiosa,
Cum mors sit perstans absque quiete nocens?
Quid tibi delicie poterunt conferre gulose,
Cum morsus mortis fine perhennis eris?
Quid ve putas Venus ipsa dabit tibi fine laboris,
Cum calor in membris desinit esse tuis?
Aurea quid prodest tibi, diues, pompa monete?
Vltimus in terram finis vtrumque vorat:880
Que tibi sollicitus longeuus contulit annus,
Cuncta simul rapiet hora repente breuis.
Quid reges vincis, quid subdis regna, tiranne?
Est deus invictus, qui tibi bella parat.
Quid tibi fama volans, honor, aut quid comptus inanis?
Omnis enim mundi gloria vana perit.
Occupat extrema stultorum gaudia luctus,
Et risum lacrima plena dolore madet.
Corporis in forma, quid vel de stirpe superbis,
Qui cinis in cineres vermibus esca redis?890
Quid tibi si fortis poteris superare leones,
Numquid te poterit inquietare pulex?
Quid nisi stulticiam tibi fert sapiencia mundi?
Ergo nichil sapiens quod sapit absque deo.
Est tibi de limo formatum corpus inane,
Pronaque natura carnis ad omne malum;
Incipit in luctu finitque dolore: quid ergo
Queris vt hic tale glorificetur opus?
Cum nichil ex mundo sit corpore glorificatum,
Est tibi nil corpus glorificare tuum.900
Nil tibi plus remanet aut corporis aut tibi rerum,
Sola nisi merita, sint bona siue mala:
Cum venit illa dies, que nil nisi corporis huius[623]
Ius habet, inueniet tunc homo facta sua.
Non hic iure locum valet vllus habere manentem,
Mortis ad incertas transiet immo vias.
Hic loquitur qualiter omnia mundi huius sicut vestimentum veterascunt, et quasi sompnifera in ictu oculi clauduntur: loquitur eciam in speciali de mortis memoria et eiusdem nominis significacione.
Capm. xvii.
Omnia quam cicius oculi clauduntur in ictu,
Et quasi per sompnum preterit omnis homo:
Gaudia perpetuos pariunt mundana dolores
Tollit et eternum viuere vita breuis.910
Omnia que possunt amitti nulla videntur,
Nec longum quicquid desinit esse reor.
Dic quid honor, quid opes, quid gloria, quid ve iuuentus,
Forma, genus, vires, femina, vestis, ager,
Gemma vel argentum, quid septrum, regna vel aurum,
Purpura, quid latus fundus et ampla domus,
Magna potencia, multa sciencia, vana voluptas,
Vita quid, et nostri corporis ipsa salus.[624]
Quod caro mortalis tanquam vestis veterascit
Et celeri lapsu curua senecta venit,920
Quod nostre semper minuuntur tempora vite,[625]
Quodque dies hominis fumus et vmbra fugit,
Quod sit vita breuis, quod mors incerta, quod omni
Tempore nos queuis causa molesta premit,
Alterutrum poterunt homines exemplificari;
Res etenim tales experimenta docent.
Rex est quisque sui, bene qui regit acta, beatus;
Qui regit acta male, seruus ineptus erit:
Rex appellaris: quid inani nomine gaudes,
Qui viciis pulsus seruus vbique iaces?930
Cur viciis seruit qui regnis imperat, et non[626]
Mancipium vile corporis esse pudet?
Dum viciis sordes, nil prodest fulgida vestis,
Absterget maculas purpura nulla tuas.
Expediens igitur foret, vt sic quisque viator
Quam leuius poterit exoneratus eat.
Singula de nobis anni predantur euntes,
Morsque superveniens prospera queque rapit:
Regreditur cinis in cinerem, resolucio carnis
Monstrat principii materiale lutum.940
Scit deus hoc anime quod fiet in orbe futuro,
Integra seu lesa, quanta que qualis erit:
Ista sciunt homines, mundo quod corpus in isto
Nil sibi perdurans vtile carnis habet.
Est caro corrupta viuens, plus mortua cunctis
Atque creaturis vile cadauer habet.
O speculum mortis! quotquot speculantur in illo,
Si bene se videant, gloria nulla patet:
Aduerse mortis sic ordo retrogradus extat,
Quod statuit caudas ad caput esse pares.950
A morsu vetito mors dicitur; omnia mordens
Nominis exponit significata sui.
Rebus in incertis nihil est incercius hora
Mortis, morte nichil cercius esse potest.
Dum minus esse putat, hominem mors fallit, et ipse
Qui magis est sanus clanculo celat eam:
Non erit astrologus, medicus seu, de medicina
Qui prolongatum possit habere diem.
Sic homo, sic animal pariter moriuntur, et ambo
In terram redeunt condicione pari.960
Est nichil exceptum: quicquid fit in orbe creatum,[627]
Sicut habet vitam, constat habere necem.
Clam veniens thalamis mors furtiuis volat alis,
Subuertens subito quod fuit ante retro:
Predat opes, vires nichilat, disiungit amicos,
Auro nec redimi quomodocumque potest:
Tollit agenda viris, reddit tamen actibus ipsos,
Compotus vt fiat iudicis ante pedes.
Ille quidem Iudex, qui singula iudicat eque,
Munera quem mundi flectere nulla queunt:970
Iudicioque suo capiet vir digna laboris
Premia pro meritis absque fauore suis.
Hic loquitur quod, quamuis iustis et iniustis vnus sit naturaliter interitus, mors tamen iusti omnes exsoluens miserias eius spiritum glorie reddit sempiterne.
Capm. xviii.
Iustus et iniustus per mortem transit vterque,
Terraque sorte pari corpus vtrumque vorat:
Disparilis meriti restat tamen exitus horum,
Est nam leta bonis mors et amara malis.
Est igitur felix homo qui viuens bene fecit,
Quo moriens poterit sumere dona dei;
Dona quidem celi, quo gaudia cuncta refulgent,
Quo sine tristicia vita perhennis erit.980
Mors aberit, morbus, labor, hostis, curua senectus,
Non habet hec felix illa superna domus:
Spiritibus summis equabit gracia regis,
Pro quibus est vltro passus amara crucis.
Hic est ille locus pacis que potentis honoris,
Quo tenebre nulle, quo sine nocte dies;
Quo deus absterget lacrimam luctumque, nec illuc
Amplius aut clamor aut dolor vllus erit:
Nec mors nec morbus, sitis, esuries nec egestas,
Set neque casus habet hunc habitare locum.990
Lux ibi continua, pax iugis, gloria perpes,
Vita beata, salus vera, perhennis amor:
Est ibi spes que fides, bonitas, laus, gracia, virtus,
Sensus, amor, pietas, gloria, forma, decus.
Est sine sorde caro iuuenilis, et absque senecta
Etas, diuicie sunt sine labe doli:
Est pax absque metu, honor omnis et absque superbo;[628]
Absque labore quies, absque dolore salus.
Consummata manent ibi gaudia, passio nulla
Est et ibi, set habet omne quod optat homo:1000
Vita perhennis ibi viget, et patet illa beata,
Que super omne valet, visio clara dei.
Vis tibi describam paucis quid sit locus ille?
Plus est quam quiuis dicere possit homo:
Plus est quam possit mentis racione doceri,
Vel plus quam cordis cella tenere queat.
Quam felix locus est, quam digna laude colendus,
In quo conveniunt gaudia cuncta simul!
Sic, quia non finit ibi gloria, non ego possum
Finem condigne ponere laudis ei.1010
Hic erit angelici cetus, quam perdidit olim,
Suppleto numero gloria plena suo:
Hic erit humano generi laus summa, resumpto
Corpore cum fuerit glorificata caro:
Hic erit in domino cunctis gaudere per euum,
Omnia cum fuerit omnibus ipse deus:
Et sic mors iusti tollit sibi cuncta nociua
Corporis, ac anime celica regna parat.
Cum moritur iustus, tunc viuens incipit esse;
Hec mors vitalis, que moriendo iuuat;1020
Hec mors non oneri set plus conducit honori,
Possidet in requiem mortuus vnde deum.
Hic loquitur de duplici[629] morte peccatoris, vna ex qua corpus hic resoluitur, alia ex qua digno dei iudicio penis perpetuis anima cruciatur.
Capm. xix.
Heu! nimis infelix qui se viuens male gessit,
Quo grauis in morte pena vorabit eum:
Mors etenim duplex homini debetur iniquo;
Est mors prima grauis, altera feda magis.
Prima necans corpus de mundo segregat illud,
Nec valet vlterius quid sibi ferre mali;
Altera set grauior animam deducit ad yma,
Reddit et hanc Sathane, que solet esse dei:1030
Ponit in ambiguum que sit mundana voluptas,
Et fore dat certum pena quod omnis adest,
Pena quidem baratri, dolor omnis quo vegetabit,
Quo semper moritur, nec valet ipse mori.
Non vox vlla valet miseras edicere penas,
Quorum tormenta languida fine carent:
Hinc timor atque tremor, labor et dolor inde sequetur,
Perpetue pene mors furit absque mori:
Iugi morte mori, seu iugi viuere morte,
Nil differt dicas, viuere siue mori.1040
Heu! mortem repeto tociens, quia nil nisi mortis
Effigiem miseris inferet ille locus,
Ille locus quem dira fames, quem frigus et ardor,
Quem tenebre, quem nox, noctis et vmbra tegit.
Vermis ibi mentes corrodit, et ignis ab estu
Corpora consumet, pena timenda nimis:
Tortor ibi, qui semper habet torquere nec vnquam
Deficiet, tortum torrida pena teret.
Quicquid erat placitum carni subuertitur omne,
Quod fuit et dulce torquet amara lues:1050
Quod fuerat pulcrum fedat turpissima forma,
Quod fuerat sanum, pena resoluit opus:
Quod fuerat forte tunc viribus expoliatur;
Est sapiens stultus, est ibi diues inops:
Quod fuerat luxus prius, est ibi vermis et ignis,
Fit, gula que fuerat, insaciata fames.
Sunt tenebre visus pungens et scorpio tactus,
Gressus et in laqueos mortis habebit iter:
Aures torquentur strepitu fetoreque nares,
Et que sunt pene gustus amara sapit:1060
Est ibi flens oculus, dens stridens, omneque membrum
Soluitur in luctum, quo sine fine dolet.
Quod fuerat vita mors est, quod corpus eratque
Vt fax comburens semper in igne coquit.
Heu, set ymago dei nuper tam pura creata
Illa dolens anima demonis instar habet.
Non Thetis extinguit ibi fulmina, set neque morsus[630]
Vipereos medici compta medela iuuat:
Stans ibi continuus dolor est vt parturientis,
Tempora nec venie spectat habere locus.1070
Perpetuum pene tormentum nemo gehenne
Mente capit, set ibi stat dolor absque pari:
Cor de mente tremit, de corde caro, quod in ista
Scribere materia plus nequit egra manus.
Quo vultu, vel qua facie, vel quo comitatu
Tunc apparebit iudicialis apex?
Terribilis vultus, facies quasi sit furibundi,
Horridus aspectus aspera queque minans:
Iudicis ille furor breuis, ira set absque remissa
Pena, nil venie nil pietatis habens.1080
Mater et angelicus cetus, necnon duodenus
Iudicium faciens ordo sequetur eum:
Angelus hic et homo pariter tormenta subibunt,
Penam pro meritis soluet vterque suis;
Efficientque pares pene, quos nuper iniqus
Peccandi pariles efficiebat amor.
Distinguetur ibi malus et bonus, ille sinistram,
Ille tenens dextram, iudiciumque ferent.
O, quam tristis erit miseris sentencia danda,
Perpetue mortis perdicione mori.1090
Hec erit illa dies domini, qua luce patebunt
Clarius occulta, que modo clausa latent:
Hec erit illa dies ire, lux illa tremenda,
Qua non subsistet angelus absque metu.
Cum vix si iustus puncto saluandus in illo,[631]
Impie, quo fugies? quae fuga? Nulla quidem.
Est igitur mentis prudentis, mentis honeste,
Mentis discrete tale timere malum.
O nimium felix, tales euadere clades
Qui valet, et meriti viuere laude sui!1100
O nimium felix, o secla per omnia felix,
O preseruatus, oque beatus homo,
Qui poterit mortis tantas euadere penas,
Celica cumque deo gaudia ferre suo!
Nunc igitur sedeat sapiens et computet actus,
Quam prius adueniat iudicis illa dies.
Postquam de gaudiis et penis que bonis et malis debentur tractauit, consulit vlterius quod unusquisque ad bonos mores se conuertat, et de hiis que negligenter omisit, absque desperacione contritus indulgenciam a deo confidenter imploret.
Capm. xx.
Cumque repentinum casum breuis hora minatur,[632]
Dum tenuem flatum suscitat aura leuis,
Care, memento tui, quis sis, cur, vnde vel ad quid,
Vel cuius factus condicionis eras;1110
Quod caro sit fragilis, fallax facilisque moueri,
Prona sit ad peius, pessima prompta sequi.
Spiritus hunc mundum spernat speretque futura,
Semper in auctoris fixus amore sui:
Quod caro spiritui subdatur eumque sequatur,
Spiritus auctori seruiat ipse suo;
Quod motus carnis moderetur, commemoranda
Est mors et pena mortis habenda malis.
Non poterit melius hominis caro viua domari,
Quam quod mente gerat mortua qualis erit.1120
Fletibus assiduis, est dum data gracia flendi,
Penituisse iuuat estque salubre satis:
Nec deus ethereus hec crimina vendicat vlli,
Que confessa dolens non residiua facit.
Qui reus est igitur homo, penam temporis huius
Sustineat, donec diluat omne malum;
Vt sic purgatus, cum iudex venerit, illam
Effugiat penam, que sine fine manet:
Nam qui iussa dei non seruat et vltima vite
Spectat, ad infernum cogitur ille trahi.1130
Scripture fallunt, aut certe noscere debes
Quod redit ad veniam vix animalis homo;
Victus enim vicio vicii fit seruus, et in se
Non habet admissum soluere posse iugum:
Ergo perpes ei debetur pena necesse,
Qui sibi peccandi velle perhenne facit.
Parcere nempe deo proprium tamen et misereri est,
Vnde, licet sero, te reuocare stude.
Figmentum nostrum nouit, set et ipse medetur
Tandem contritum, qui petit eius opem.1140
Non te desperes, pius est deus, immo deumque
Qui negat esse pium, denegat esse deum:
Hic quasi fons viuus patet omnibus, et vacuari
Vt fons nescit aquis, hic pietate nequit.
Set quia spem nimiam presumpcio sepe fatigat,
Tu tibi spem pone sicut oportet agi:
Vt sapiens speres, tibi sit tua spes moderanda,
Eius habent sancto frena timore regi.
Non timor excedat, quo desperacio mentem
Polluat, immo deum mentis amore time:1150
Nec spes presumat, set amet commixta timore,[633]
Sic timor est virtus spes et vterque salus.
Set meditando tamen tua mens de fine remorsa,
Semper amara timens speret habere bona:
Sanccius vt viuas, memorare nouissima semper,
Ledunt nam iacula visa perante minus.
Respice cotidie, mortis quia tempus adesse
Festinat, que simul prospera cuncta ruet.
Hic loquitur quod sunt modo pauci, qui aut propter celi affectum aut gehenne metum huius vite voluptatibus renunciant; set quecumque caro concupiscit, omni postposita racione, ardencius perficere conantur.
Capm. xxi.
Qui sibi commemorans, puto, singula ponderat eque,
Senciet a fine gaudia vana fore:1160
Nunc tamen a viciis est quilibet infatuatus,
Quod de fine suo vix memoratur homo.
Quisque suum corpus colit, et de carnis amore
Gaudet, et est anime causa relicta sue:
Gloria nec celi mentes neque pena gehenne
A mundi labe iam reuocare queunt.
Sic caro, sic demon, sic mundus vbique modernos
Deuiat, vt Cristi vix sciat vnus iter:
Est caro que fragilis, demon versutus, iniqus
Mundus, in hoc hominum tempore regna colunt:1170
Et sic bruta quasi perit humane racionis
Virtus, dum vicium corporis acta regit.
Est homo nunc animal dicam, set non racionis,
Dum viuit bruti condicione pari.
Nescia scripture brutum natura gubernat,
Iudicis arbitrium nec racionis habet:
Est igitur brutis homo peior, quando voluntas
Preter naturam sola gubernat eum.
Corporis, heu! virtus per singula membra revoluens
Naturam viciis seruit ad acta foris;1180
Ac anime racio carnis viciata vigore
De virtute nichil interiore sapit.
Morigeri cicius modo sunt derisio plebis,
Et scola peccati iustificabit opus:
Que solet illa viros veteri de more beare,
Iam noua virtuti frena libido mouet.[634]
Inter eos mundi quibus est donata potestas,
‘Sic volo, sic iubeo,’ sunt quasi iura modo.
Succumbunt iusti clamantes, ‘Ve! quod in orbe
Impia pars hominum singula regna terit.’1190
Vis prohibet leges, euertunt crimina mores,
Virtus peccati turbine quassa perit:
Mundus turbatur, rerum confunditur ordo,
Involuitque simul omnia grande chaos.
Squalidus in terra sic stat genitor genitusque,
Quod natura suo vix stat in orbe loco.
Liuor et ambicio, gula, fraus, metuenda libido,
Ira, tumor mentis, scismata, laudis amor,
Ambiciosus honor, amor et sceleratus habendi,
Ipse voluptatis vsus et ecce malus,1200
Furta, rapina, dolus, metus et periuria, testes
Sunt mundi quod erit ammodo nulla fides.
Hic loquitur de variis vindictis occasione peccati in hoc seculo iam quasi cotidie[635] contingentibus, que absque iustorum virorum meritis et oracionibus nullatenus sedari poterunt.
Capm. xxii.
Ecce dies veniunt, predixit quos fore Cristus,
Et patuere diu verba timenda dei.
Precessere fames, pestis, motus quoque terre,
Signaque de celo, stat quoque guerra modo:
Nititur aduersus regnum consurgere regnum,
Gens contra gentem, sic patet omne malum.
Vt pecoris sic est hominis fusus modo sanguis,
Victa iacet pietas, et sinit ista deus:1210
Est et adhuc vindex extenta manus ferientis
Continuans plagas, nec timet vllus eas.
Longanimis domini sentencia sepe moratur,
Vir bonus inmunis nec malus vllus erit.
Quem deus ille ferit, nullo valet orbe tueri,
Si non contritum culpa relinquat eum.
Mortem peccantis non vult deus, immo misertus
Vult vt vertatur, quo sibi vita datur:
Est pius ipse deus, scripturis sicut habemus,
Pro Sodomis Abrahe dixerat ipse pie:1220
‘Inter iniquorum tot milia tu populorum
Redde decem iustos, et miserebor eis.
Est michi nam soli proprium miseris misereri,
Multis pro paucis parcere curo libens.’
O deus, ergo tibi quid dicam, quomodo nostri
Luctus continui sunt tibi nuga quasi?
Nonne decem iusti modo sunt, meritis vt eorum
Stellifer ipse dies curet in orbe malos?
Aut deus oblitus est immemor ad miserandum,
Dormit vel fingit, aut sibi facta latent.1230
Verius vt dicam, deus est accensus, et ignis
Fulminat inde Iacob, iraque lata furit:
Sic et plasma suum plasmator abhorret, et ipsum
Torquet pro factis que videt ipse malis.
O, qui mentali videt ex oculo mala nostra
Omnibus in gradibus continuare dies,
Dicere tunc poterit quod talia nullus ab euo
Impunita diu crimina vidit homo.
Quis status ille modo, quin sit transgressus, et ordo,
Quem iustum dicam, deficit vnde sciam.1240
Hoc nisi gratis emat, dubito prope quod generalis
Decasus nostre prosperitatis adest:
Set quia de summis gradibus mala progrediuntur,
Est qui summus eos corrigat ipse deus.
Hic loquitur sub compendio recapitulando finaliter de singulis mundi gradibus, qui singillatim a debito deuiantes ordine virtutes diminuendo extingunt, et ea que viciorum sunt augmentando multipliciter exercent.
Capm. xxiii.
Dudum prelatus solum diuina gerebat,
Nunc propter mundum nescit habere deum:
Curatus cure dudum seruiuit, et ipse
Nunc vagus exterius circuit omne genus:
Dudum presbiteri casti, nunc luxuriosi;
Ocia que querunt plurima dampna fouent:1250
Ex studio mores dudum didicere scolares,
Nunc tamen econtra stat viciata scola:
Indiuisus amor monachos sibi strinxit vt ardor,
Nunc petit inuidia claustra tenere sua:
Asperitas dudum fratres in carne domabat,
Regula set mollis ammodo parcet eis:[636]
Dudum milicia fuit et sibi gracia prompta,
Gracia nunc tarda stat, quia vita mala:
Mercator dudum iustum peciit sibi lucrum,
Nunc quoque fraude sua querit habere lucra:1260
Simplicitas animi fuerat sociata coloni,
Nunc magis indomitum cor gerit ipse ferum:
Lex dudum iusta nulli parcebat amica,
Quam vigor argenti subdit vbique sibi.
Par status imparibus est actibus attenuatus,
Exceditque suum quisque viator iter.
Sic pietas humilis teritur, que superbia regnat;
Liuor adest agilis, torpet et omnis amor:
Permanet ira ferox, et abit paciencia suplex,
Viuit et accidia, sollicitudo perit:1270
Ebrietas, non sobrietas, tenet ammodo mensas,
Feruet et in viciis crapula plena cibis:
Casta pudicicia dudum precingere lumbos
Affuit, et modo vult soluere luxus eos:
Nuper larga manus inopi sua munera spersit,
Nunc cupit et bursam claudit auara tenax.
Dic modo quot viciis modo sola superbia mundum
Ad varii sceleris precipitauit opus:[637]
Dic quot liuor edax acies sua signa sequentes
Subdidit imperio vique metuque suo:1280
Dic quot auaricie manibus vel mente rapaci
Intendunt populi iura negando dei;
Quot gula deliciis torpet, quot torpor inanes
Carnis adulterio fedat in orbe suo.
Singula nempe vorat anime caro, sic quod vbique
Subdidit inmundam crimine mundus eam:
Singula fallacis mundi dulcedo subegit,
Nos tamen inmundos mundificare nequit.
Iam in fine libri loquitur magis in speciali de patria illa in qua natus fuerat, vbi quasi plangendo conqueritur, qualiter honores et virtutes veteres a variis ibidem erroribus superuenientibus, vt dicitur, ad presens multipliciter eneruantur.
Capm. xxiiii.
Singula que dominus statuit sibi regna per orbem,
Que magis in Cristi nomine signa gerunt,1290
Diligo, set propriam super omnia diligo terram,
In qua principium duxit origo meum.
Quicquid agant alie terre, non subruor inde,
Dum tamen ipse foris sisto remotus eis;
Patria set iuuenem que me suscepit alumpnum,
Partibus in cuius semper adhero manens,
Hec si quid patitur, mea viscera compaciuntur,
Nec sine me dampna ferre valebit ea:
Eius in aduersis de pondere sum quasi versus;
Si perstet, persto, si cadat illa, cado.1300
Que magis ergo grauant presenti tempore, saltem
Vt dicunt alii, scismata plango michi.
Vna meo sensu res est, que pessima cunctis
Iam poterit dici fons et origo mali.
Heu! quia iusticia procul abcessit fugitiua,
Cessit et est alibi pax sociata sibi:
Pax, que iusticie dudum solet oscula ferre,
Nunc fugit a terra, ius perit ecce quia.
Plures iam nocui sumunt sibi regna magistri,
Vis iubet et velle, iura nec vlla videt:1310
Nunc vbi se vertit magnas, sine iure sequntur
Leges, set populus inde subibit onus:
Corpore sicque meo non tantum torqueor, immo
Sunt michi pro minimo res quibus vtar ego.
Non est de modicis quod adulterium modo ledit;
Que caro deposcit omnia namque licent.
In terris aliis Venus et si predominetur,
Exsoluunt meritis hoc aliunde suis;
Est ibi nam posita lex, que communis ad omnes
Iudicat, et causas terminat absque dolo:1320
Non status aut sexus, non dona, preces, timor aut quid
Possunt a minimo tollere iura viro:
Et sic iusticia redimit quodammodo culpam
Carnis, que fragili condicione cadit.
Set nos in patria non solum vincimur ista
Ex carnis stimulo, quo stimulatur homo;
Immo suas metas lex transit nescia iuris,
Sicque per obliquas patria nostra vias
Deuiat in tanto, quod, dicunt, amplius ordo
Non erit in nostris partibus: vnde deus1330
Visitat has partes vindicta, qualis ab euo
In nullo mundi tempore visa fuit.
Non tamen est terra que gaudet in omnibus vna,
Set magis in nostra fit modo virga fera:
Clamor vbique, vide, non solus conqueror ipse;
Culpas tam patulas est reticere nephas:
Sic fleo cum flente, lex fallit, fallor et ipse;
Stat mea nam grauibus patria plena malis.
Nos, quibus assueuit numquam crudeliter vti
Fatum, iam pressos sternit vbique reos.1340
Que fuerat tellus omni preciosa metallo,
Iam nequit ex plumbo pondus habere suum;[638]
Dignior argento, fuluo quoque dignior auro,
Nobile que genuit, vix valet esse quadrans.
Nuper dixerunt quicumque venire solebant,
‘Venimus ad portus, vbera terra, tuos.’
Nunc tamen vt sterilis reputaris et es, quia mores
Nunc neque diuicie sunt aliquando tue.
Quo ferar, vnde petam mestis solacia rebus?
Anchora iam nostram non tenet vlla ratem.1350
Sic mea, que stabilis fuit, infirmatur iniquis
Patria iudiciis, iura negando viris:
Sic gentis domina, quasi iam viduata, tributa
Reddit peccato, statque remota deo.
Sic que morigera fuerat, nunc est viciosa;
Dudum legifera, nunc sine lege fera:
Sic ea que larga fuerat, nunc tollit egena;
Que fuerat sancta, fit Venus ipsa dea:
Est sale iam spersa, fuerat que fructibus ampla,
Et velut vrtica, que solet esse rosa:1360
Que fuerat pulcra, quasi monstrum stat reputata;
Fit caput in caudam, sic terit omnis eam.
Scandala feda parit nouiter transgressa nouerca,
Omnis que laudis mater et hospes erat:
Que fuit angelica nuper, nunc angulus extat,
Languet et in tenebris sorde repressa magis.
Patria, quam famam dicunt habuisse sororem,
Est magis infamis omnibus ipsa locis:
Que fuerat digne super omnes celsior orbe,
Nunc deus est alibi, subditur ipsa quasi:1370
Ordine retrogrado quicquid sibi laudis habebat
Cedit, et instabilis vndique spreta iacet.
Firma mouet, ruit alta, terit modo forcia discors
Error, et innumera spergit vbique mala:
Torpescunt proceres, clerus dissoluitur, vrbes
Discordant, leges sunt sine iure graues:
Murmurat indomitus vulgus, concrescit abvsus
Peccati solitus; sic dolet omnis humus.
Hinc puto quod seuit pes terreus in caput auri,
Et lupus agnorum cornua vana timet.[639]1380
In meritis hominum solum deus aspicit orbem,
Et sua de facto tempora causat homo.
O sterilis terra morum, sani viduata
Consilii, lesa nec medicamen habens,
Dic vbi fortuna latitat modo, qua reputabas
Nuper in orbe tuum non habuisse parem.
Si Lachesis sortem tibi contulit esse dolosam,
Iam venit ipsa tui reddere pacta doli:[640]
Nunc palletque tuis nigris Aurora venenis,
Cuius lux aliis fulsit in orbe magis;1390
Nuncque iuuentutis flos que tibi creuit habunde
Aret, et a viciis inveterata peris;
Fedaque nunc volucris, venturi nuncia luctus,
Concinit in fatis bubo propheta tuis.
Scit deus hanc causam specialius esse notandam,
Qua locus iste modo distat honore suo:
Hoc scio, quod cunctis locus in prouerbia crescit,
Et quasi nunc speculum denotat omnis eum.
Talia per terras fatali lege geruntur,
Vt reputant, set ego non ita stare puto:1400
Non est fortuna, que talia causat habenda,
Nec sors, set merita nostra per acta mala.
Qui tamen hanc stare modo credit et hanc reuocare
Vult, purget crimen, sic reuocabit eam:
Gracia prompta dei querentibus inuenietur,
Nam sibi conuersis vertitur ipse deus.
Dum pia pro pace cecinit processio terre,
Firmaque iusticia fecerat acta sua,
Dumque fides steterat et amor sine labe manebat,[641]
Tunc, quia pax viguit, sors bona cuncta tulit.1410
Nunc igitur nostra sit vita deo renouata,[642]
Ne sors fortuita plus queat esse mala:
Vota vetusta precum redeant domino dominorum,
Vt redeat dominus cum pietate suis;
Per quem pax et honor et tempora sana redibunt,
Que pro peccato sunt fugitiua modo.
Prospera qui veteris vult temporis esse renata,
Reddat et emendet facta priora nouis.
Est deus ipse piis pius et seuerus iniquis,
Sic valet ob meritum quisquis habere deum.1420
Nos igitur, domine, tua gracia, que solet olim
Ferre reis veniam, te miserante iuuet:
Anticipet pietas tua nos, ne dicat eorum
Gens, ‘Vbi sit dominus, qui solet esse pius?’
Da, precor, accessum lacrimis, mitissime, nostris,
Nam sine te nullum scis quod habemus opem:
Nunc tua pro lapsis nitatur gracia rebus,
Nostra nec anterior sit tibi culpa memor:
Numquam pigra fuit causis tua gracia nostris:
Est vbi nunc illa, que solet esse salus?1430
Nos peccatores sumus, et tu plus miserator,
Scit bonitasque tua nos opus esse tuum:
Si plus peccaret vir, plura remittere posses,
Materiam venie sors tibi nostra dedit.
Si quociens homines peccant, tua fulmina mittas,
Exiguo presens tempore mundus erit:
A te pendentem sic cum circumspicis orbem,
Auctor, pacificum fac opus esse tuum.
Nos, deus alme, tui serui, quamuis modo tardi,
Te, non fortunam, credimus esse deum:1440
Scimus te solum super omnes esse colendum;
Sic nostri solus tu miserere, deus!
Hic loquitur qualiter ea que in hoc presenti libello quasi sompniando de mundi scripsit erroribus, non ex se tantum, set ex plebis voce communi concepit. Consulit tamen finaliter quod, si quis inde se culpabilem senciat, priusquam nobis peiora succedant tempora, suam ex humili corde culpam penitens emendet.
Capm. xxv.
Hos ego compegi versus, quos fuderat in me
Spiritus in sompnis: nox erat illa grauis.
Hec set vt auctor ego non scripsi metra libello,
Que tamen audiui trado legenda tibi:
Non tumor ex capite proprio me scribere fecit
Ista, set vt voces plebis in aure dabant.
Quem sua mens mordet, de voce sit ille remorsus,
Curet vt in melius que tulit egra prius:1450
Qui tamen inmunem se sentit, ab inde quietus[643]
Transeat, et meritis sic stet vterque suis.
Quem non culpa grauat mea non sentencia culpat,
Leditur hinc nullus, sit nisi forte reus:[644]
Ne grauet ergo tibi, gibbosus namque panelli[645]
Et non sanus equs ferre recusat onus.
Non tamen in specie quemquam de pondere culpe
Accuso, set eo se probet intus homo:
Non ego mordaci distrinxi crimine quemquam,
Nec meus vllius crimina versus habet.1460
Que sompno cepi, vigilans mea scripta peregi,
Sint bona dicta bonis, et mala linquo malis:
Omnis enim mundum gemit esse dei laceratum
Vindicta nostri pro grauitate mali.
Ergo suam culpam contrito corde, priusquam
Consumpti simus, corrigat ipse malus.
Corrigit hic mundum, qui cor retinet sibi mundum:
Cor magis vnde regat, hec sibi scripta legat.
Quod scripsi plebis vox est, set et ista videbis,[646]
Quo clamat populus, est ibi sepe deus.1470
Qui bonus est audit bona, set peruersus obaudit,
Ad bona set pronus audiat ista bonus.
Hec ita scripta sciat malus, vt bonus ammodo fiat,
Et bonus hec querat, vt meliora gerat.
Mundus non ledit iustum, bene dummodo credit,
Quando set excedit, mundus ad arma redit:
Mundus erit talis, fuerit viuens homo qualis;
Obstet vitalis quilibet ergo malis.
Culpa quidem lata, qua virtus stat viciata,[647]
Cum non purgata fuerit set continuata,1480
Que meruit fata sunt sibi fine data.
[648]Explicit libellus qui intitulatur Vox Clamantis, editus precipue super articulo primi infortunii, quod infortunato Ricardo secundo in primordiis regni sui, vt audistis, quasi ex dei virga[649] notabiliter in Anglia contingebat. Et nunc vlterius, quia ipse non inde remorsus, immo magis ad modum tiranni induratus, regnum suum assiduis oppressionibus incessanter flagellare non desistit, diuine vindicte flagellum vsque in sue deposicionis exterminium non inmerito assecutus est. Tres namque tunc regni nobiles super hoc specialius moti, scilicet Thomas Dux Glouernie, qui vulgariter dictus est Cignus, Ricardus Comes Arundellie, qui dicitur Equs, Thomas Comes de Warrewyk,[650] cuius nomen Vrsus, hii vero vnanimes cum quibusdam aliis proceribus sibi adherentibus, vt regie malicie fautores delerent, ad dei laudem regnique commodum in manu forti iusto animo viriliter insurrexerunt, prout in hac consequenti cronica, que tripertita est, scriptor manifestius declarare intendit.