CAPVT. 50.
De compositione huius tractatus in nobili ciuitate Leodiensi.
In reuertendo igitur venitur ab hac insula per prouincias magnas Imperij Tartarorum, in quibus semper noua, semper mira, imo nonnunquam incredibilia viator potest videre, percipere, et audire.
Et Noueritis, vt praedixi, me pauca eorum vidisse, quæ in terris sunt mirabilium, sed nec hic scripsisse centessimam partem eorum quæ vidi, quod nec omnia memoriæ commendare potui, et de commendatis multa subticui, proptèr modestiam, quam decet omnibus actibus addi.
Idcirco vt et alijs, qui vel antè me in partibus illis steterunt, vel ituri sunt, maneat locus narrandi siue scribendi, modum huius pono tractatus, potius decurtans quàm complens, quoniam aliàs loquendi non esset finis, nec aures implerentur auditu.
[Sidenote: Concludit opus suum.] Itàque anno à natiuitate Domini nostri Iesu Christi 1355. in patriando, cum ad nobilem Legiæ, seu Leodij ciuitatem peruenissem, et præ grandeuitate ac artericis guttis illic decumberem in vico qui dicitur, Bassessanemi, consului causa conualescendi aliquos medicos ciuitatis: Et accidit, Dei nutu, vnum intrare physicum super alios ætate simul et canicie venerandum, ac in sua arte euidenter expertum, qui ibidem dicebatur communiter, Magister Ioannes ad barbam.
Is, dum paritèr colloqueremur, interseruit aliquid dictis, per quod tandem nostra inuicem renouabatur antiqua notitia, quam quondam habueramus in Cayr Aegypti apud Melech Mandibron Soldanum, prout suprà tetigi in 7. capitulo libri.
Qui cum in me experientiam artis suæ excellenter monstrasset, adhortabatur ac praecabatur instanter, vt de hijs quæ videram tempore peregrinationis, et itinerationis meæ per mundum, aliquid digererem in scriptis ad legendum, et audiendum pro vtilitate.
Sicque tandem illius monitu et adiutorio, compositus est iste tractatus, de quo certè nil scribere proposueram, donec saltem ad partes proprias in Anglia peruenissem. [Sidenote: Edwardus tertius.] Et credo praemissa circa me, per prouidentiam et gratiam Dei contigisse, quoniam à tempore quo recessi, duo reges nostri Angliæ, et Franciæ, non cessauerunt inuicem exercere destructiones, depraedationes, insidias, et interfectiones, inter quas, nisi à Domino custoditus, non transissem sine morte, vel mortis periculo, et sine criminum grandi cumulo. Et ecce nunc egressionis meæ anno 33. constitutus in Leodij ciuitate, quæ à mari Angliæ distat solum per duas diætas, audio dictas Dominorum inimicitias, per gartiam Dei consopitas: quapropter et spero, ac propono de reliquo secundum maturiorem ætatem me posse in proprijs, intendere corporis quieti, animaeque saluti.
Hie itaque finis sit scripti, in nomine Patris, et Filij, et spiritus sancti, AMEN.
Explicit itinerarium à terra Angliæ, in partes Hierosolimitanas, et in vlteriores transmarinas, editum primò in lingua Gallicana, à Domino Ioanne Mandeuille milite, suo authore, Anno incarnationis Domini 1355. in Ciuitate Leodiensi: Et Paulò post in eadem ciuitate, translatum in dictam formam Latinam.
The English Version.
There ben manye other dyverse contrees and manye other marveyles bezonde, that I have not seen: wherfore of hem I can not speke propurly, to telle zou the manere of hem. And also in the contrees where I have ben, ben many dyversitees of manye wondir fulle thinges, mo thanne I make mencioun of. For it were to longe thing to devyse zou the manere. And therfore that that I have devised zou of certeyn contrees, that I have spoken of before, I beseche zoure worthi and excellent noblesse, that it suffise to zou at this tyme. For zif that I devysed zou alle that is bezonde the see, another man peraunter, that wolde peynen him and travaylle his body for to go in to tho marches, for to encerche tho contrees, myghten ben blamed be my wordes, in rehercynge many straunge thynges. For he myghten not seye no thing of newe, in the whiche the hereres myghten haven outher solace or desport or lust or lykynge in the herynge. For men seyn alle weys, that newe thynges and newe tydynges ben plesant to here. Wherfore I wole holde me stille, with outen ony more rehercyng of dyversiteez or of marvaylles, that ben bezonde, to that entent and ende, that who so wil gon in to the contrees, he schalle fynde y nowe to speke of, that I have not touched of in no wyse.
And zee schulle undirstonde, zif it lyke zou, that at myn hom comynge, I cam to Rome, and schewed my lif to oure holy fadir the Pope, and was assoylled of alle that lay in my conscience, of many a dyverse grevous poynt: as men mosten nedes, that ben in company, dwellyng amonges so many a dyverse folk of dyverse secte and of beleeve, as I have ben. And amonges alle, I schewed hym this tretys, that I had made aftre informacioun of men, that knewen of thinges, that I had not seen my self; and also of marveyles and customes, that I hadde seen my self; as fer as God wolde zeve me grace: and besoughte his holy fadirhode, that my boke myghten be examyned and corrected be avys of his wyse and discreet conscille. And oure holy fadir, of his special grace, remytted my boke to ben examyned and preved be the avys of his seyd conscille. Be the whiche, my boke was preeved for trewe; in so moche that thei schewed me a boke, that my boke was examynde by, that comprehended fulle moche more, ben an hundred part; be the whiche, the Mappa Mundi was made after. And so my boke (alle be it that many men ne list not to zeve credence to no thing, but to that that thei seen with hire eye, ne be the auctour ne the persone never so trewe) is affermed and preved be oure holy fadir, in maner and forme as I have seyd.
And I John Maundevylle knyghte aboveseyd, (alle thoughe I ben unworthi) that departed from oure contrees and passed the see, the zeer of grace 1322, that have passed many londes and manye yles and contrees, and cerched manye fulle straunge places, and have ben in manye a fulle gode honourable comyanye, and at many a faire dede of armes, (alle be it that I dide none my self, for myn unable insuffisance) now I am comen hom (mawgree my self) to reste: for gowtes, artetykes, that me distreynen, tho diffynen the ende of my labour, azenst my wille (God knowethe). And thus takynge solace in my wrecched reste, recordynge the tyme passed, I have fulfilled theise thinges and putte hem wryten in this boke, as it wolde come in to my mynde, the zeer of grace 1356 in the 34 zeer that I departede from oure contrees. Wherfore I preye to alle the rederes and hereres of this boke, zif it plese hem, that thei wolde preyen to God for me: and I schalle preye for hem. And alle tho that seyn for me a Pater nostre, with an Ave Maria, that God forzeve me my synnes, I make hem parteneres, and graunte hem part of alle the gode pilgrymages and of alle the gode dedes, that I have don, zif ony be to his plesance: and noghte only of tho, but of alle that evere I schalle do unto my lyfes ende. And I beseche Almighty God, fro whom alle godenesse and grace comethe fro, that he vouchesaf, of his excellent mercy and habundant grace, to fulle fylle hire soules with inspiracioun of the Holy Gost, in makynge defence of alle hire gostly enemyes here in erthe, to hire salvacioun, bothe of body and soule; to worschipe and thankynge of Him, that is three and on, with outen begynnynge and withouten endynge; that is, with outen qualitee, good, and with outen quantytee, gret; that in alle places is present, and alle thinges conteynynge; the whiche that no goodnesse may amende, ne non evelle empeyre; that in perfeyte Trynytee lyvethe and regnethe God, be alle worldes and be alle tymes. Amen, Amen, Amen.
* * * * *
Richardi Hakluyti breuis admonitio ad Lectorem.
Ioannem Mandeuillum nostratem, eruditum et insignem Authorem (Balaeo, Mercatore, Ortelio, et alijs, testibus) ab innumeris Scribarum et Typographorum mendis repurgando, ex multorum, eorumque optimorum exemplarium collatione, quid praestiterim, virorum doctorum, et eorum praecipuè, qui Geographiæ et Antiquitatis periti sunt, esto iudicium. Quæ autem habet de monstriferis hominum formis itinerarij sui praecedentis capitibus trigessimo, trigessimo primo, trigessimo tertio, et sparsim in sequentibus, quanquam non negem ab illo fortasse quædam eorum alicubi visa fuisse, maiori tamen ex parte ex Caio Plinio secundo hausta videntur, vt facile patebit ca cum his Plinianis, hic ideo a me appositis, collaturo, quæ idem Plinius, singulis suis authoribus singula refert, in eorum plærisque fidem suam minimè obstringens. Vale, atque aut meliora dato, aut his vtere mecum.
* * * * *
Ex libro sexto Naturalis historiæ C. Plinij secundi. Cap. 30.
Vniuersa verò gens Ætheria appellata est, deinde Atlantia, mox à Vulcani filio Æthiope Æthiopia. Animalium hominumque effigies monstriferas circa extremitates eius gigni minimè mirum, artifici ad formanda corpora effigiésque caelandas mobilitate ignea. Ferunt certè ab Orientis parte intimatgentes esse sine naribus. æquali totius oris planitie. Alias superiore labro orbas, alias sine linguis. Pars etiam ore concreto et naribus carens, vno tantùm foramine spirat, potùmque calamis auenæ trahit, et grana eiusdem auenæ, sponte prouenientis ad vescendum; Quibusdam pro sermone nutus motùsque membrorum est, &c.
* * * * *
Ex libro eiusdem Plinij septimo. Cap. 2. cui titulus est, De Scythis, et aliarum diversitate gentium.
Esse Scytharum genera, et quidem plura, quæ corporibus humanis vescerentur, indicauimus. Idipsum incredibile fortasse, ni cogitimus in medio orbe terrarum, ac Sicilia et Italia fuisse, gentes huius monstri, Cyclopas et Laestrigonas, et nuperrimè trans Alpes hominem immolari gentium carum more solitum: quod paulum à mandendo abest. Sed et iuxta eos, qui sunt ad Septentrionem versi, haud procul ab ipso Aquilonis exortu, specuque eius dicto, quem locum Gesclitron appellant, produntur Arimaspi, duos diximus, vno oculo in fronte media insignes: quibus assiduè bellum esse circa metalla cum gryphis, ferarum volucri genere, quale vulgò traditur, eruente ex cuniculis aurum, mira cupiditate et feris custodientibus, et Arimaspis rapientibus, multi, sed maximè illustres Herodotus, et Aristeas Proconnesius scribunt. Super alios autem Anthropophagos Scythas, in quadam conualle magna Imai montis, regio est, quæ vocatur Abarimon, in qua syluestres viuunt homines, auersis post crura plantis, eximiæ velocitatis, passim cum feris vagantes. Hos in alio non spirare coelo, ideoque ad finitimos reges non pertrahi, neque ad Alexandrum magnum pertractos, Beton itinerum eius mensor prodidit. Priores Anthropophagos, quos ad Septentrionem esse diximus decem dierum itinere supra Borysthenem amnem, ossibus humanorum capitum bibere, cutibusque cum capillo pro mantelibus ante pectora vti, Isigonus Nicænsis. Idem in Albania gigni quosdam glauca oculorum acie, à pueritia statim canos, qui noctu plusquàm interdiu cernant. Idem itinere dierum x. supra Borysthenem, Sauromatas tertio die cibum capere semper. Crates Pergamenus in Hellesponto circa Parium, genus hominum fuisse tradit, quos Ophiogenes vocat serpentum ictus contactu leuare solitos, et manu imposita venena extrahere corpori. Varro etiam nunc esse paucos ibi, quorum saliuæ contra ictus serpentum medeantur. Similis et in Africa gens Psyllorum fuit, vt Agatharchides scribit, à Psyllo rege dicta, cuius sepulchrum in parte Syrtium maiorum est. Horum corpori ingenitum fuit virus exitiale serpentibus, vt cuius odore sopirent eas. Mos verò, liberos genitos protinus obijciendi saeuissimis earum, eòque genere pudicitiam coniugum experiendi, non profugientibus adulterino sanguine natos serpentibus. Haec gens ipsa quidem prope internicione sublata est à Nasamonibus, qui nunc eas tenent sedes: genus tamen hominum ex his qui profugerant, aut cùm pugnatum est, abfuerant, hodièque remanent in paucis. Simile et in Italia Marsorum gentis durat, quos à Circes filio ortos seruant, et ideo inesse ijs vim naturalem eam. Et tamen omnibus hominibus contra serpentes inest venenum: ferùntque ictas saliua, vt feruentis aquæ contactum fugere. Quòd si in fauces penetrauerit, etiam mori: idque maximè humani ieiuni oris. Supra Nasamonis confinésque illis Machlyas, Androginos esse vtriusque naturæ, inter se vicibus coeuntes, Calliphanes tradit. Aristoteles adijcit, dextram mamman ijs virilem, lacuam muliebrem esse. In eadem Africa familias quasdam effascinantium, Isigonus et Nymphodorus tradunt quarum laudatione intereant probata, arescant arbores, emoriantur infantes. Esse eiusdem generis in Triballis et Illyrijs, adijcit Isigonus, qui visu quoque effascinent, interimantque quos diutius intueantur. Iratis praecipuè oculis: quod eorum malum faciliùs sentire puberes. Notabilius esse quòd pupillas binas in oculis singulis habeant. Huius generis et foeminas in Scythia, quæ vocantur Bithyæ, prodit Apollonides. Philarchus et in Ponto Thibiorum genus, multosque alios eiusdem naturæ: quorum notas tradit in altero oculo geminam pupillam, in altero equi effigiem. Eosdem praetereà non posse mergi, ne veste quidem degrauatos. Haud dissimile ijs genus Pharnacum in Æthiopia prodidit Damon, quorum sudor tabem contactis corporibus afferat. Foeminas quidem omnes vbique visu nocere, quæ duplices pupillas habeant, Cicero quoque apud nos autor est. Adeò naturæ, cùm ferarum morem vescendi humanis visceribus in homine genuisset, gignere etiam in toto corpore et in quorundam oculis quoque venena placuit: ne quid vsquam mali esset, quod in homine non esset. Haud procul vrbe Roma in Faliscorum agro familiæ sum paucæ, quæ vocantur Hirpiæ: quæ sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni struem ambulantes non aduruntur. Et ob id perpetuo senatusconsulto militiæ omniumque aliorum numerum vacationem habent. Quorundam corpore partes nascuntur ad aliqua mirabiles sicut Pyrrho regi pollex in dextero pede: cuius tactu lienosis medebatur. Hunc cremari cum reliquo corpore non potuisse tradunt, conditumque loculo in templo. Praecipuè India Æthiopumque tractus, miraculis scatent. Maxima in India gignuntur animalia, Indicio sunt canes grandioris caeteris. Arbores quidem tantæ proceritatis traduntur, vt sagittis superari nequeant. Haec facit vbertas soli, temperies coeli, aquarum abundantia (si libeat credere) vt sub vna ficu turmæ condantur equitum. Arundines verò tantæ proceritatis, vt singula internodia alueo nauigabili ternos interdum homines ferant. Multos ibi quina cubita constat longitudine excedere: non expuere: non capitis, aut dentium, aut oculorum vllo dolore affici, rarò aliarum corporis partium: tam moderato Solis vapore durari. Philosophos eorum quos Gymnosophystas vocant, ab exortu ad Occasum praestare, contuentes Solem immobilibus oculis: feruentibus harenis toto die alternis pedibus insistere. In monte cui nomen est Milo, homines esse auersis plantis, octonos digitos in singulis pedibus habentes, autor est Megasthenes. In multis autem montibus genus hominum capitibus caninis, ferarum pellibus velari, pro voce latratum edere, vnguibus armatum venatu et aucupio vesci. Horum supra centum viginti millia fuisse prodente se, Ctesias scribit: et in quadam gente Indiæ, foeminas semel in vita parere, genitosque confestim canescere. Item hominum genus, qui Monosceli vocarentur, singulis cruribus, miræ pernicitatis ad saltum: eosdemque Sciopodas vocari, quòd in maiori æstu humi iacentes resupini, vmbra se pedum protegant, non longè eos à Troglodytis abesse. Rursusque ab his Occidentem versus quosdam sine ceruice, oculos in humeris habentes. Sunt et Satyri subsolanis Indorum montibus (Cartadalorum dicitur Regio) pernicissimum animal, tum quadrupedes, tum rectè currentes humana effigie propter velocitatem, nisi senes aut ægri, non capiuntur. Choromandarum gentem vocat Tauron siluestrem sine voce, stridoris horrendi, hirtis corporibus, oculis glaucis, dentibus caninis. Eudoxus in meridianis Indiæ viris plantas esse cubitales, foeminis adeò paruas, vt Struthopodes appellentur. Megastenes gentem inter Nomadas Indos narium loco foramina tantùm habentem, anguium modo loripedem, vocarit Syrictas. Ad extremos fines Indiæ ab Oriente, circa fontem Gangis, Astomorum gentem sine ore, corpore toto hirtam vestiri frondium lanugine, halitu tantùm viuentem et odore quem naribus trahant: nullum illis cibum, nullumque potum: tantum radicum florumque varios odores et syluestrium malorum, quæ secum portant longiore itinere, ne desit olfactus, grauiore paulò odore haud difficulter examinari. Supra hos extrema in parte montium Spithamaei Pygmaei narrantur, ternas spithamas longitudine, hoc est, ternos dodrantos non excedentes, salubri caelo, sempérque vernante, montibus ab Aquilone oppositis, quos à gruibus infestari Homerus quoque prodidit: Fama est, insidentes arietum, caprarumque dorsis, armatos sagittis, veris tempore, vniuerso agmine ad mare descendere, et oua pullosque earum alitum consumere, ternis expeditionem eam mensibus confici, aliter futuris gregibus non resisti. Casas eorum luto, pennisque, et ouorum putaminibus construi. Aristotelis in cauernis viuere Pygmaeos tradit. Caetera de his, vt reliqui. Cyrnos Indorum genus Isigonus annis centenis quadragenis viuere. Item Aethiopas Marcrobios, et Seras existimat, et qui Athon montem incolant: hos quidem quia viperinis carnibus alantur, itaque nec capiti, nec vestibus eorum noxia corpori inesse animalia. Onesicritus, quibus in locis Indiæ vmbræ non sint, corpora hominum cubitorum quinum, et binorum palmorum existere, et viuere annos centum triginta, nec senescere, sed vt medio æuo mori. Crates Pergamenus Indos, qui centenos annos excedant Gymnætas appelat, non pauci Macrobios. Ctesias gentem ex his, quæ appellatur Pandore, in conuallibus sitam, annos ducenos viuere, in iuuenta candido capillo, qui in senectute nigrescat. Contra alios quadragenos non excedere annos, iunctos Macrobijs, quorum foeminæ semel pariant: idque et Agatharchides tradit, prætereà locustis eos ali, et esse pernices. Mandrorum nomen ijs dedit Clitarchus et Megastenes, trecentosque eorum vicos annumerat. Foeminas septimo ætatis anno parere, senectam quadragesimo anno accedere. Artemidorus, in Taprobana insula longissimam vitam sine vllo corporis languore traduci. Duris, Indorum quosdam cum feris coire, mistosque et semiferos esse partus. In Calingis eiusdem Indiæ gente quinquennes concipere foeminas, octauum vitæ annum non excedere, et alibi cauda villosa homines nasci pernicitatis eximiæ, alios auribus totos contegi. Oritas ab Indis Arbis fluuius disterminat. Ii nullum alium cibum nouere, quàm piscium, quos vnguibus dissectos sole torreant, atque ita panem ex his faciunt, vt refert Clitarchus. Troglodytas super Aethiopiam velociores esse equis, Pergamenus Crates. Item Aethiopas octona cubita longitudine excedere. Syrbotas vocari gentem eam Nomadum Aethiopum, secundùm flumen Astapum ad Septentrionem vregentium. [Marginal note: Vel vergentium.] Gens Menisminorum appellata, abest ab oceana dierum itinere viginti, animalium que Cynocephalos vocamus, lacte viuit, quorum armenta pacscit maribus interemptis, praeterquam sobolis causa. In Africæ solitudinibus hominum species obuiæ subinde fiunt, momentoque euanescunt. Haec atque talia, ex hominum genere ludibria sibi, nobis miracula, ingeniosa fecit natura: et singula quidem, quæ facit indies, ac propè horas, quis enumerare valeat? Ad detegendam eius potentiam, satis sit inter prodigia posuisse gentes.