NOTE:

[486]. Per le varie redazioni e per le relazioni che passan fra loro, vedi H. Brandes, Visio S. Pauli, ein Beitrag zur Visionslitteratur mit einem deutschen und zwei lateinischen Texten, Halle, 1885.

[487]. Il racconto varia alquanto nelle varie redazioni della Visione, ma è in sostanza quale l'ho riferito.

[488]. Una ne pubblicò P. Villari, Alcune leggende e tradizioni che illustrano la Divina Commedia, nel t. VIII degli Annali delle Università toscane, Pisa, 1866, pp. 129-33; le altre sono inedite. Per notizie circa le versioni volgari di varie letterature, vedi D'Ancona, I precursori di Dante, Firenze, 1874, pp. 43-4, e Brandes, Op. cit., pp. 42-62.

[489]. Uno studio comparativo degli Inferni immaginati dalle varie religioni, non sarebbe certo senza interesse, e importerebbe anche all'argomento nostro; ma tale studio non si può dire che sia stato fatto ancora. Il libro di O. Henne-Am-Rhyn, Das Jenseits, Lipsia, 1881, è assai manchevole, e più è quello di O. Delepierre, L'Enfer, Essai philosophique et historique sur les légendes de la vie future, Londra, 1876.

[490]. Chi desiderasse conoscere un po' più da vicino i termini della questione e le opinioni dei teologi, vegga: Teofilo Raynaud, Heteroclita spiritualia caelestium et infernorum, Opera, Lione, 1665-9, t. XV, pp. 429-31; Vincenzo Patuzzi, De futuro impiorum statu, 2ª ediz., Venezia, 1764, lib. III, c. 12; A. Berlage, Die dogmatische Lehre von den Sakramenten und letzten Dingen, Münster, 1864, pp. 890-902; J. Bautz, Die Hölle, Magonza, 1882, pp. 197-210, e i numerosi scritti speciali registrati dal Graesse, Bibliotheca magica et pneumatica, Lipsia, 1843, pp. 12-3.

[491]. I Cor., XV, 22; cf. Rom., V, 19.

[492]. XVI, 24.

[493]. XIV, 11.

[494]. Apocalypses apocryphae, Lipsia, 1866, pp. 84-69. Notizie concernenti il testo greco ivi stesso, pp. XIV-XVIII. Una versione siriaca si conserva in parecchi codici.

[495]. XII, 1 sgg.

[496]. Cathemerinon, inno V. Di questi versi molti ebbero a far parola: vedi Roesler, Der katholische Dichter Aurelius Prudentius Clemens, Friburgo i. B., 1886, p. 455. Errava il Patuzzi quando affermava (Op. e loc. cit.) le parole di Prudenzio doversi intendere solo poeticamente.

[497]. Nel cap. 113 dello stesso libro si leggono quest'altre parole: «Manebit ergo sine fine mors illa perpetua damnatorum, idest alienatio a vita Dei, et omnibus erit ipsa communis. quaelibet homines de varietate poenarum, de dolorum relevatione vel intermissione pro suis humanis motibus suspicentur».

[498]. Homil in epist. ad Philip., III, 4.

[499]. Acta sanctorum, t. II di gennajo, p. 1011.

[500]. Opera, Parigi, 1644, t. I, pp. 790-3.

[501]. De officiis ecclesiasticis, lib. II, in fine.

[502]. Acta sanctorum, t. III di marzo, p. 573.

[503]. Duemmler, Poetae latini aevi carolini, t. II, p. 270. Questa particolarità si ritrova nel racconto in prosa di Heitone; ma sparisce dal poema che sulla Visione compose Valafredo Strabone, ibid., p. 314.

[504]. Per le relazioni delle versioni latine e volgari, e della siriaca col testo greco, vedi Brandes, Op. cit., pp. 2 sgg., e Ueber die Quellen der mittelenglischen Paulus-Vision dello stesso, Halle, 1883 (estratto dagli Englische Studien, vol. VII). Il Brandes non parla delle versioni italiane e sembra non le abbia conosciute.

[505]. Dies dominicus dies est electus, in quo gaudent angeli et archangeli maior diebus ceteris. (Redazione latina II pubblicata dal Brandes, Op. cit., p. 75). Lo die della domenicha è grande da temere e da guardare di tutte le rie opere ecc. (Testo pubblicato dal Villari). Lo dia del dimenge es elegutz del cal s'alegron tug li angel e li archangel e li sant car major es de totz los autres dias. (Testo provenzale pubblicato dal Bartsch, Denkmäler der provenzalischen Litteratur, Stoccarda, 1856, p. 313).

[506]. I precursori di Dante, p. 48.

[507]. Prologus in psalmos; De civitate Dei, lib. XXII, c. 30.

[508]. Eisenmenger, Entdecktes Judenthum, Königsberg, 1711, vol. II, pp. 347 sgg.

[509]. Cfr. De-Vit, Come si possa difendere la Chiesa cattolica nelle sue preghiere pei defunti incriminate dagli eterodossi, Prato, 1863. Vedi pure Durand, Rationale divinorum officiorum, Venezia, 1577, lib. VII, c. 35.

[510]. Illud etiam, quod Humberti Archiepiscopi, summae videlicet auctoritatis viri, narratione cognovi, silentio tradendum esse non arbitror. Nam cum a finibus reverteretur Apuliae, asserebat in regionibus quae Puteolis adiacent, inter aquas nigras et foetidas, promontorium eminere saxosum et scrupeum. Ex quibus videlicet exhalantibus aquis consueto more teterrime videntur aviculae repente consurgere et a vespertina sabbati hora usque ad ortum secundae feriae solitae sunt humanis aspectibus apparere. Quo indulti temporis spatio videntur hinc inde per montem velut solutae vinculis libere spatiari. Alas extendunt, plumas rostro prosequente depectunt, et in quantum datur intelligi, concessa ad tempus refrigerii se tranquillitate resolvunt. Quae profecto volucres nec unquam videntur vesci, nec quolibet aucupis valent ingenio capi. Dilucescente igitur matutina secunde feriae hora, ecce magnus ad instar vulturis corvus post praefatas aviculas incipit concavo gutture graviter crocitare. Illae protinus sese aquis immergentes abscondunt, nec ultra videndas se humanis oculis offerunt, donec advesperascente iam sabbati die, de sulphurei stagni voragine rursus emergunt. Unde nonnulli perhibent eas hominum esse animas ultricibus gehennae suppliciis deputatas. Quae nimirum reliquo totius hebdomadae tempore cruciantur, dominico autem die cum adiacentibus ultra citroque noctibus pro dominicae resurrectionis gloria refrigerio potiuntur. Epistola IX, ad Nicolaum II pontificem maximum. Opera, Parigi, 1663, t. III, p. 186.

[511]. Videntur circa eumdem locum qualibet die sabbathi, circa horam nonam, volucres in quadam valle nigrae et sulphureo fumo deturpatae, quae ibi quiescunt per totum diem dominicum, et in vespere cum maximo dolore et planctu recedunt, numquam nisi in sequenti sabbatho reversurae, et descendunt in lacum ferventem. Quas quidam afflictas animas arbitrantur vel daemones. Ap. Leibnitz, Scriptores rerum brunsvicensium, t. II, p. 698.

[512]. Speculum historiale, lib. XXVI, c. 62.

[513]. Vedi per ciò il mio studio intitolato Demonologia di Dante, nel volume seguente.

[514]. Acta sanctorum, t. X di ottobre, pp. 566-71. Vedi addietro pp. 84 sgg.

[515]. Dialogus miraculorum, Colonia, 1851, dist. XII, c. 14.

[516]. Luzel, Légendes chrétiennes de la Basse-Brétagne, Parigi, 1881, vol. II (Les littératures populaires de toutes les nations, vol. III), pp. 169-70: Le fils du diable.

[517]. Op. cit., pp. XXVII-XXX. Quale sia non si rileva nemmeno dall'analisi del Gidel, Étude sur une apocalypse de la Vierge Marie, Annuaire de l'Association pour l'encouragement des études grecques en France, anno V (1871), pp. 92 sgg.

[518]. Vedi nel volume seguente il già citato studio Demonologia di Dante.

[519]. Jubinal, La légende latine de S. Brandaines, avec une traduction inédite en prose et en poésie romanes, Parigi, 1836; Schroeder, Sanct Brandan, ein lateinischer und drei deutsche Texte, Erlangen, 1871; Francisque-Michel, Les voyages merveilleux de saint Brandan, Parigi, 1878 ecc. Com'è naturale, le varie versioni e redazioni non concordano sempre nei particolari. In una versione tedesca, la pena assegnata a Giuda nei giorni di refrigerio è molto più aspra: l'apostolo traditore gela nell'una metà del corpo, abbrucia nell'altra ecc. (Schroeder, Op. cit., p. 178). In una delle versioni francesi crescono e si moltiplicano i tormenti a cui soggiace il dannato sei giorni della settimana; ma si moltiplicano pure e si prolungano i riposi: egli ha alleviamento di pena per quindici giorni a Natale, e tutte le feste della Madonna (Michel, Op. cit., pp. 63 sgg.). Nella versione italiana pubblicata dal Villari (Op. cit., p. 149) Giuda ha alleviamento anche il dì d'Ognissanti; ma brucia sulla pietra che lo regge in mezzo all'onde.

[520]. Il racconto dell'Image du monde è riferito dal Du Méril, Poésies populaires latines du moyen âge, Parigi, 1847, pp. 337-40. Si tratta propriamente della redazione rimaneggiata del poema. Vedi Fant, L'Image du monde, poème inédit du milieu du XIIIe siècle, Upsala, 1886, p. 26.

[521]. Op. cit., pp. 236 sgg.

[522]. Cod. L, II, 14 della Nazionale di Torino, f. 360 r e v.

[523]. Dunlop-Liebrecht, Geschichte der Prosadichtungen, Berlino, 1851, pp. 128; History of Prose Fiction, nuova ediz., Londra, 1888, vol. I, p. 305.

[524]. Histoire littéraire de la France, t. XXV, p. 595.

[525]. Epistola X, in Jaffè, Monumenta Moguntina, Bibliotheca rerum Germanicarum, t. III, Berlino, 1866, pp. 56-7.

[526]. Ap. Pertz, Monumenta Germaniae, Scriptores, t. V, p. 458.

[527]. Cum autem modicum precederent, uiderunt domum mirabiliter ornatam, cuius parietes et omnes structure ex auro erant et argento et ex omnibus lapidum preciosorum generibus; sed fenestre ibj non erant nec hostium, tamen omnes qui intrare uolebant intrabant. Erat uero domus intus tam splendida ac si non dico unus sol sed quasi ibi soles multi splenderent. Verum ipsa domus erat ampla nimis atque rotunda, multis columpnis fulta, et cum auro et lapidibus preciosis totum corpus eius uestibulum erat stratum. Cum autem illa anima in talibus delectaretur edificijs, circumspiciens uidit unum sedile aureum cum gemmis et serico et omnibus ornamentis ornatum, et uidit dominum regem Chomarcum in ipso throno sedere talibus uestimentis uestitum, qualibet nec ipse nec aliquis regum terre umquam uestiri potuit. Dum ipsa igitur admirans aliquantulum staret, uenerunt plurimi cum muneribus in illam domum ad regem, et illi singuli offerebant cum gaudio munera sua. Et cum diucius ante dominum suum regem starent (erat enim dominus eius, dum uterque uiueret), uenerunt multi sacerdotes et leuite, uestiti sollempniter sicut ad missam cum sericis casulis et ceteris ornatibus ualde bonis, et ornabatur undique regia domus mirabili ornamento. Ponebant etiam ciphos et calices aureos et argenteos et eburneas pixides supra paxillos et tabulas, et sic domus ornabatur, ita ut, si maior gloria in regno dei non esset, ista sufficere posset. Omnes ergo illi qui ministrabant uenientes ante regem, coram eo genua flectebant dicentes ‘Labores manuum t[uarum] qui mand[ucabis] beatus es, et bene tibi erit’. Tunc anima dixit ad angelum ‘Miror, mi domine, unde huic domino meo tot ministri, inter quos nec unum de suis, dum esset in corpore, possum cognoscere’. ‘Non sunt isti (ait angelus) de eius familia, quam habebat cum esset in corpore. Nonne audis (ait), quomodo isti clamant dicentes labores ma[nuum] t[uarum] qui m[anducabis] beatus es et bene tibi erit? Isti enim quos tu uides omnes sunt pauperes Christi et peregrini, quibus ipse rex largiebatur bona temporalia dum illic esset in corpore, et ideo per manus ipsorum retribuitur ei merces eterna hic sine fine’. ‘Vellem (ait anima) scire, si iste dominus meus rex passus est umquam tormenta, postquam relicto corpore uenit ad requiem’. ‘Passus est (ait angelus) et cottidie patitur ed adhuc pacietur’. Et adiunxit ‘Prestolemur paululum et uidebimus eius tormentum’. Et cum non diu expectarent, obscurata est domus, et omnes habitatores eius illico contristati sunt, et contristatus est rex, flensque surrexit et exiuit. Cumque illa anima sequeretur eum, uidit hanc multitudinem, quam intus antea uiderat, expansis in celum manibus deuotissime deprecantem deum atque dicentem ‘Domine deus, sicut uis et scis, miserere serui tui!’ Et respiciens uidit ipsum regem in igne usque ad umbilicum et ab umbilico sursum cilicio indutum. Ait autem anima ad angelum ‘Quam diu ista anima hoc pacietur?’ Et angelus ‘Cottidie per trium horarum patitur spacium et per spacia XX et unius requiescit horarum’. ‘Domine (inquit anima) quare hijs et non alijs dignus iudicatur supplicijs?’ Angelus respondit ‘Ideo ignem patitur usque ad umbilicum quia legittimi coniugij maculauit sacramentum; et ab umbilico sursum patitur cilicium quia iussit interficere comitem iuxta sanctum Patricium et preuaricatus est iusiurandum. Exceptis hijs duobus cuncta eius crimina sunt remissa quo ad culpam et penam’. Visio Tnugdali, ed. Schade, Halle, 1869, pp. 17-8. Il luogo, dove Tundalo trova l'anima del re Comarco, è, a dir vero, una specie di luogo intermedio fra il Purgatorio e il Paradiso, o, se così piace, un secondo Purgatorio, dove sono molte delizie, e dove habitant boni non valde, qui de inferni cruciatibus erepti nondum merentur sanctorum consorcio coniungi. Ricorderò che un luogo di consimile natura ammise pure il Bellarmino, De Purgatorio, l. II, c. 7.

[528]. Barzaban-Méon, Fabliaux et contes, Parigi, 1808, vol. III, p. 128.

[529]. Vedi ancora la citata edizione della Visio Tnugdali a p. 24.

[530]. Vedi intorno ad essa G. Paris, La légende de Trajan, nel fasc. XXXV della Bibliothèque de l'École des hautes études, 1878, pp. 261-98, e il mio libro Roma nella memoria e nelle immaginazioni del medio evo, Torino 1882-8, vol. II, pp. 1 sgg.

[531]. De origine animae, I, 10.

[532]. San Pier Damiano, Vita S. Odilonis, Opera, ediz. cit., t. II, p. 183.

[533]. Op. cit., dist. XII, c. 23: vedi anche dist. I, c. 32.

[534]. Roma nella mem. e nelle immag. del m. e., vol. II, pp. 41-2 n.

[535]. Du Méril, Poésies populaires latines antérieures au douzième siècle, Parigi, 1843, p. 213.

[536]. Barbazan-Méon, Op. cit., vol. III, p. 282.

[537]. San Tommaso chiama la opinione contraria opinio praesumptuosa, utpote sanctorum dictis contraria, et vana, nulla auctoritate fulta et nihilominus irrationalis. Summa theol., Suppl., q. 71, a. 5.

[538]. In quadragesima, sermones in psalmum XC, sermo VIII.

[539]. Inf., V, 72, 140-1; VI, 58-9; VII, 36.

[540]. Inf., XX, 19-30.

[541]. Inf., IV, 7-21.

[542]. Inf., V, 31, 44-5, 96.

[543]. Inf., VI, 7-9, 20-1.

[544]. Inf., XXII, 22-4.

[545]. Inf., IX, 97-9.

[546]. Inf., VI, 103-11.

[547]. Ozanam, Dante et la philosophie catholique au treizième siècle, Parigi, 1845, p. 345; D'Ancona, Op. cit., p. 45. Gli è cosa degna di nota che nella versione siriaca dell'apocalypsis greca è menzione di dannati i quali non furono propriamente nè giusti, nè peccatori, ma consumarono la vita in neghittosa spensieratezza, simili molto alla

setta de' cattivi

A Dio spiacenti ed a' nemici sui.

Ci son buone ragioni per credere che questa particolarità fosse già nel testo greco, e non è fuor del possibile che essa passasse in alcuna versione latina, ora perduta, ma conosciuta da Dante