NOTE
[513]. Explanatio in prophetias Merlini, l. III, c. 26.
[514]. Vedi Du Cange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, ediz. Henschel, s. v. Arturum expectare.
[515]. Vedi Raynouard, Choix des poésies originales des troubadours, Parigi, 1816-21, t. II, p. 129, col. 2ª; p. 255, col. 2ª; Birch-Hirschfeld, Ueber die den provenzalischen Troubadours des XII. und XII. Jahrhunderts bekannten epischen Stoffe, Halle a. S., 1878, pp. 58-4. Vedi inoltre, intorno alla credenza, Ag. Thierry, Histoire de la conquête de l'Angleterre par les Normands, 3ª ediz., Parigi, 1830, vol. I, p. 22; De la Rue, Essais historiques sur les bardes, les jongleurs et les trouvères normands et anglo-normands, Caen, 1834, t. I, p. 73; San-Marte, Gottfried's von Monmouth Historia regum Britanniae, ecc. Halle, 1854, pp. 417 sgg.
[516]. Arrighetto, ovvero trattato contro all'avversità della Fortuna, edizione del Manni, Firenze, 1730, pp. 9, 23.
[517]. Ap. Pertz, Scriptores rerum germanicarum, t. XVIII, p. 796.
[518]. Vedi San-Marte, Op. cit., pp. 423 sgg. Descrizioni dell'isola si hanno, per esempio, nella Bataille Loquifer e in una delle rame dell'Ogier.
[519]. Ecco le parole stesse di Gervasio, le quali, date le fiorettature di cui si dilettava, troppo più del bisogno, l'autore, difficilmente, e con danno del senso, si potrebbero tradurre alla lettera: «In Sicilia est mons Aetna, cujus exustu sulphurea fiunt incendia, in cujus confinio est civitas Catanensis, in qua gloriosissimi corporis B. Agathae virginis ac martyris thesaurus ostenditur, suo beneficio civitatem illam servans ab incendio. Hunc autem montem vulgares Mongibel appellant. In hujus deserto narrant indigenae Arturum Magnum nostris temporibus apparuisse. Cum enim uno aliquo die custos palefredi episcopi Catanensis commissum sibi equum depulveraret, subito impetu lascivae pinguedinis equus exiliens ac in propriam se recipiens libertatem, fugit. Ab inseguente ministro per montis ardua praecipitiaque quaesitus nec inventus, timore pedissequo succrescente, circa montis opaca perquiritur. Quid plura? arctissima semita sed plana est inventa; puer in spatiosissimam planitiem jucundam omnibusque deliciis plenam venit, ibique in palatio miro opere constructo reperit Arturum in strato regii apparatus recubantem. Cumque ab advena et peregrino causam sui adventus percontaretur, agnita causa itineris, statim palefridum episcopi facit adduci, ipsumque praesuli reddendum, ministro commendat, adjiciens, se illic antiquitus in bello, cum Modredo nepote suo et Childerico duce Saxonum pridem commisso, vulneribus quotannis recrudescentibus, saucium diu mansisse, quinimo, ut ab indigenis accepi, xenia sua ad antistitem illum destinavit, quae a multis visa et a pluribus fabulosa novitate admirata sunt». Otia imperialia, secunda decisio, ap. Leibnitz, Scriptores rerum brunsvicensium, t. I, p. 921; Liebrecht, Des Gervasius von Tilbury Otia imperialia, Hannover, 1856, pp. 12-13. A questo racconto accennò G. Paris in un suo scritto intitolato La Sicile dans la littérature française, in Romania, t. V, p. 110, e lo ricordò di nuovo il Pitrè, Le tradizioni cavalleresche popolari in Sicilia, in Romania, t. XIII, p. 391.
[520]. Per la vita di Gervasio vedi la prefazione del Leibnitz nel volume citato; Wright, Biographia britannica literaria, parte 2ª, Londra, 1846, pp. 283-90; Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter, Berlino, 4ª ediz., 1877-8, vol. II, p. 375.
[521]. Pagg. 921-2: «Sed et in sylvis Britanniae majoris aut minoris consimilia contigisse referuntur, narrantibus nemorum custodibus, quos forestarios, quasi indaginum ac vivariorum ferinorum aut regiorum nemorum, vulgus nominat, se alternis diebus circa horam meridianam et in primo noctium conticinio sub plenilunio luna lucente, saepissime videre militum copiam venantium et canuum et cornuum strepitum, qui sciscitantibus, se de societate et familia Arturi esse dicunt». È questa la leggenda del wilde Jäger, della mesnie Hellequin ecc., sparsa pressochè per tutta Europa, e nella quale compariscono, oltre Artù, anche Teodorico, Carlo Magno ed altri. In Iscozia essa era ancor viva nella seconda metà del secolo scorso, ed è forse tuttavia.
[522]. Pag. 937.
[523]. «Eo tempore quo Henricus imperator subiugavit sibi Syciliam, in Ecclesia Palernensi quidam erat Decanus, natione ut puto Theutonicus. Hic cum die quadam suum qui optimus erat perdidisset palefredum, servum suum ad diversa loca misit ad investigandum illum. Cui homo senex occurens, ait: Quo vadis, aut quid quaeris? Dicente illo, equum domini mei quaero; subiunxit homo: Ego novi ubi sit. Et ubi est? inquit. Respondit: In monte Gyber; ibi eum habet dominus meus Rex Arcturus. Idem mons flammas evomit sicut Vulcanus. Stupente servo ad verba illius, subiunxit: Dic domino tuo ut ad dies quatuordecim illuc veniat ad curiam eius sollemnem. Quod si ei dicere omiseris, graviter punieris. Reversus servus, quae audivit domino suo exposuit cum timore tamen. Decanus ad curiam Arcturi se invitatum audiens et irridens, infirmatus die praefixa mortuus est». Dialogus miraculorum, ediz. Strange, Colonia, Bonn e Bruxelles, 1851, dist. XII, cap. 12. Il racconto di Cesario fu noto a Ottavio Gaetani, siracusano (1566-1620), che lo ricorda nella sua Isagoge ad historiam siculam illustrandam, cap. XII, ap. Graevius, Thesaurus antiquitatum Siciliae, t. II, col. 52.
[524]. Kaufmann, Caesarius von Heisterbach, Ein Beitrag zur Kulturgeschichte des zwölften und dreizehnten Jahrhunderts, Colonia, 1850, p. 46.
[525]. Brunetto Latini scrive (Li Livre dou Tresor, ediz. Chabaille, Parigi, 1863, p. 64): mont Gibel, qui tozjors giete feu ecc.
[526]. Per errore, nel testo: prope civitatem Cathenam.
[527]. Parole aggiunte in margine nel manoscritto.
[528]. «Item audivi a quodam fratre Apulo, Johanne dicto, qui hoc dicebat in partibus suis accidisse, quod, cum quidam monte juxta Vulcanum, ubi dicitur locus purgatorii, prope civitatem Cathenam, quereret equum domini sui, inveniret, ut sibi visum est, civitatem quamdam, cujus erat hostiolum ferreum, et quesivit a portitore de equo quem querebat: qui respondit quod iret usque ad aulam domini sui, qui vel redderet eum vel doceret; et adjuratus ab eo portitor per Deum quod diceret ei quid ageret, dixit ei portitor quod caveret ne comederet de aliquo ferculo quod ei daretur. Videbatur ei quod videbat per vicos illius civitatis tot homines quot sunt in mundo, de omni gente et artificio. Transiens per multas aulas, venit in quamdam, ubi videt principem suis circumvallatum; offerunt ei multa fercula: non vult de eis gustare; ostenduntur ei quatuor lecti, et dicitur ei quod unus eorum erat domino suo paratus, et alii tres trium feneratorum. Et dicit ei princeps ille quod assignabat diem domino suo talem peremptoriam et tribus dictis feneratoribus, alioquin venirent inviti; et dedit ei ciphum aureum, coopertum cooperculo aureo. Dicit ei ne illum discooperiret, sed illum in hujus rei intersignum presentaret domino suo, ut biberet de potu suo. Equus suus ei redditur; reddit, implet jussa: cifus aperitur, flamma ebullit, in mari cum cifo proicitur, mare inflammatur. Hi quatuor, licet confessi fuissent (ex timore solo, et non vere penitentes) die sibi assignata, rapiuntur super quatuor equos nigros». (Anedoctes historiques, légendes et apologues tirés du recueil inédit d'Étienne de Bourbon dominicain du XIIIe siècle, publiés par A. Lecoy de la Marche, Parigi, 1877, p. 32).
[529]. Pubblicato da Francisque Michel pel Roxburghe Club, Edimburgo, 1873. Non fu posto in commercio, ma se ne ha un'analisi abbastanza minuta nell'Histoire littéraire de la France, t. XXVIII, pp. 139-79. Di essa mi giovo.
[530]. Da T. Casini nel Propugnatore, vol. XV, parte 2ª, pp. 335-9. La rammentò il Pitrè, nello scritto citato, p. 392.
[531]. Questo scetticismo italiano da taluni si esagera, specie in riguardo al medio evo, ma non può essere negato, e ad esso in parte si deve la scarsezza della nostra produzione leggendaria. Chi ha qualche dimestichezza con le croniche nostre e con le forastiere sa quanto il meraviglioso sia più abbondante in queste che in quelle, e come in molte di quelle, o manchi affatto, o si lasci scorgere appena. Il primo ad avvertire ciò fu il Muratori, il quale dice nella dissertazione XLIV (Antiquitates italicae medii aevi, t. III, col. 963): «Temperatiora vero in ejusmodi studio inani fuisse Italicorum ingenia, mihi persuadeo, quum raros hanc in rem foetus ab eorum calamo profectos Bibliothecae nobis offerant. Immo Guilielmus Ventura Historicus in Chronica Astensi, dum postremas tabulas Anno MCCCX, conderet, inter alia monita liberis suis relicta, hoc etiam protulit. Tomo XI, pag. 228. Rer. Italicarum: Fabulas scriptas in Libris, qui Romanzi vocantur, vitare debeant, quos semper odio habui».
[532]. Li horrendi et spaventosi prodigi et fuochi aparsi in Sicilia nel Monte de Ethna o vero Mongibello ecc., s. l. ed a. Cfr. Praetorius, Anthropodemus plutonicus, Magdeburgo, 1666, vol. I, p. 266.
[533]. Dialogorum l. IV, cc. 30, 35.
[534]. Historia Francorum, l. IV, cap. 34. Vedi inoltre il mio libro, Roma nella memoria e nelle immaginazioni del medio evo, Torino, 1882-3, vol. II, pp. 360-2.
[535]. Dist. XII, cap. 13.
[536]. Cf. Gervasio, Otia, decis. III, pp. 965-6.
[537]. Etymologiarum l. XIV, cap. 8. Vincenzo Bellovacense ripete, Speculum naturale, l. VII, cap. 22.
[538]. «Plures etiam in confinibus montis a daemonibus, qui tunc diversa corpora sumentes in aera terribilia mendacia praedicabant, arrepti sunt». Historiae, l. VIII, cap. 2, ap. Muratori, Scriptores, t. X, col. 1079. Anche in monti non vulcanici, del resto, si misero ad abitare i diavoli. Veggasi, per esempio, ciò che del monte Cavagum, o Convagum, nel cui interno era un palazzo popolato di demonii, dice Gervasio, Otia, decis. III, pp. 982-3.
[539]. A questo proposito dice il Bembo nel suo dialogo De Aetna: «Hic amoenissima loca circumquaque, hic fluvii personantes, hic obstrepentes rivi, hic gelidissimae fontium perennitates, hic prata in floribus semper et omni verna die, ut facile quilibet puellam Proserpinam hinc fuisse raptam putet, hic arborum multijugae species, et ad umbram crescentium, et ad foecunditatem; in qua etiam tantum excellunt caeteras omnes arbores, ut mihi quidem magis huic loco convenire videantur ea, quae de Alcinoi hortis finxit Homerus quam ipsi Feaciae».
[540]. Molte notizie circa il fatto reca l'Usserius, Britannicarum ecclesiarum antiquitates, seconda edizione, Londra, 1687, pp. 61 sgg.
[541]. Ap. Leyser, Historia poetarum et poematum medii aevii, Halae Magdeb., 1721, p. 459.
[542]. Lohengrin, ein altteutsches Gedicht ecc., Eidelberga, 1813, p. 179:
hoch eia gebirge lit
In indern Yndia, daz ist niht wit,
Den gral mit all den helden ez besleuzzet,
Die Artus praht mit im dar.
Non ho potuto riscontrare l'edizione critica e più recente del Rueckert, Quedlimburgo e Lipsia, 1858.
Felicia, Sibillen kint,
und Juno, die mit Artus in dem berge sint,
die haben vleisch, sam wir, unde ouch gebeine
Die vraget'ich, wie der künik lebe,
Ecc.
Von der Hagen, Minnesinger, Lipsia, 1838, parte III, p. 182.
[544]. Vedi J. Grimm, Deutsche Mythologie, 4ª edizione, Berlino, 1875-8, cap. XXXII (vol. II, pp. 794 sgg.).
[545]. E non Federico Barbarossa, come fu immaginato e scritto più tardi.
[546]. Grimm, Op. cit., pp. 794-5.
[547]. Cap. 2, in Acta Sanctorum, 15 aprile.
[548]. Vedi il bello e succoso scritto del Rajna, Un'iscrizione nepesina del 1131, nell'Archivio storico italiano, t. XIX (1887), scritto pieno di fatti e d'induzioni ingegnose.
[549]. Che prima di Pietro Vidal facesse dimora in Italia Bernardo di Ventadorn, asserirono, anche ultimamente, parecchi; ma non pare sia vero. Vedi Carducci, Un poeta d'amore del secolo XII, in Nuova Antologia, serie 2ª, vol. XXV (1881), pp. 15-6. Che un altro trovator di Provenza, Uggero del Viennese, sia stato in Italia sino dal 1154, è semplice supposizione dell'immaginoso Fauriel, non suffragata da prova alcuna.
[550]. La canzone Atressi cum lo camel; la sestina En tal dezir mos cors intra. Vedi Émil Levy, Der Troubadour Bertolome Zorzi, Halle, 1883, pp. 44, 68.
[551]. Vedi in proposito le preziose notizie procurate dal Rajna, Gli eroi brettoni nell'onomastica italiana del secolo XII, nella Romania, t. XVII, 1888, pp. 161-85, 355-65.
[552]. Cf. G. Paris, La littérature française au moyen-âge, 2ª edizione, Parigi, 1890, § 54, pp. 88-90.
[553]. Vedi il citato scritto del Pitrè, pp. 380-3, 391-2. Intorno al ciclo brettone, in Italia, si lavora molto di fantasia; ma non si può dire che esso metta radici in terra nostra e dia fuori nuove propaggini, fatta eccezione per quel tanto che si è veduto di Artù, e che, volendo, si potrebbe veder di Merlino. Nell'Appendice II do notizia di alcun'altra immaginazione, ove si scorge il desiderio di legare in qualche modo leggende brettoni con tradizioni nostrane.
[554]. Lo prova uno scrittore siciliano del secolo XVII, Placido Reyna, con le seguenti parole: «Haec vero de sirenibus fabula aliam vulgi de saga quadam cui nomen Morgana, narrationem aeque fabulosam in memoriam mihi revocat, quoniam et haec ad delicias tractus Peloritani declarandas inventa videtur. Formosissimam hanc esse sagam narrant, quae terram nostram incolat ac saepennumero, qua potentia praedita sit, admirabili ratione demonstrat» (Ad notitiam historicam urbis Messanae Introductio, col. 36, ap. Graevius, Thesaurus, t. IX). Non sembra del resto che il Reyna sapesse altro intorno alla fata Morgana. Questo, e il ricordo che, come ho notato innanzi, Ottavio Gaetani fa della leggenda narrata da Cesario, sono i soli accenni a leggende brettoni che io abbia potuto trovare nei molti ed eruditi illustratori della storia e della topografia della Sicilia.
[555]. Vedi G. Paris, La Sicile dans la littérature française, già cit., pp. 110, 112.