NOTE
[620]. Historia naturalis, l. II, cap. 98 (ediz. Lemaire, Parigi, 1827-32): «Duo sunt montes juxta flumen Indum: alteri natura est, ut ferrum omne teneat, alteri ut respuat. Itaque si sint clavi in calceamento, vestigia avelli in altero non posse, in altero sisti». Nel l. XXXVI, cap. 25, lo stesso Plinio, parlando della calamita, dice: «Magnes appellatus est ab inventore (ut auctor est Nicander) in Ida repertus: namque et passim invenitur, ut in Hispania quoque. Invenisse autem fertur, clavis crepidarum et baculi cuspide haerentibus, quum armenta pasceret». Può nascer dubbio se questa seconda notizia non si riferisca all'uno de' monti a cui si riferisce la prima. Alcuni codici della Historia recano in India anzichè in Ida, e in India deve aver letto Isidoro da Siviglia, il quale nel l. XVI, cap. 4 delle Etymologiae scrisse: «Magnes, lapis indicus, ab inventore vocatus. Fuit autem in India ita primum repertus: clavis crepidarum, baculique cuspidi haerens, quum armenta idem Magnes pasceret: postea et passim inventus». I versi di Nicandro, che potrebbero sciogliere il dubbio, andarono perduti; ma notisi che nei lapidarii, e in altri trattati la calamita è comunemente ricordata come pietra dell'India.
[621]. Geographia, l. VII, cap. 2.
[622]. Versione latina: «Mille vero, aut eo circiter, insulae (nisi falsum est quod fertur) isti insulae (Taprobanae) circumjacent, quas Mare rubrum interfluit: ibique, in insulis quae vocantur Maniolae, magnes lapis nascitur, ferri attractor, apud quas siqua navis ferreis armata clavis advenerit, virtute lapidis illico adducitur et in cursu sistitur. Ideoque in Taprobanem profecturi, navigiis in eum specialiter usum clavis ligneis compactis utuntur». Palladius, De gentibus Indiae et Bragmanibus; S. Ambrosius, De moribus Brachmanorum; Anonymus, De Bragmanibus, Londra, 1665, p. 4.
[623]. «Hic ille, quem Magnetem appellant, reperitur lapis, qui ferri naturam ad se vi sua trahere dicitur. Cum ergo navis aliqua clavos habens ferreos illic applicuerit, illico retinetur, nec quoquam ire permittitur, vi nescio quadam lapidis occulta impediente, ob id naves ibi ligneis clavis construi dicebat». P. 59. Ciò si dice a proposito delle isole Maniole, trasformate, forse per error di scrittura, in Mammole, e sulla fede di un Tebeo Scolastico, il quale sarebbe stato in India.
[624]. L. III, cap. 7, ediz. di Carlo Müller, Parigi, 1846, p. 103.
[625]. Liber de gradibus, De tertio gradu, Opera, Basilea, 1536, p. 378: «Aristot. dixit esse lapidem in ripa maris Indiae inventum. Cuius natura cal. et sic. in 3. gradu. Dixit etiam in libro de lapidibus quod nautae non audent transire cum naves ferreos clavos habentes, aut aliquod artificium ferri in ea ducere. Navi etiam illis montanis appropinquante, omnes clavi, et quicquid ex ferro aeditum a montanis attrahitur cum proprietate quam habet».
[626]. De lapidibus nominatis et eorum virtutibus: «Magnes sive magnetes lapis est ferruginei coloris, qui secundum plurimum in mari Indico invenitur, et intantum abundare dicitur, quod periculosum est in eo navigare navibus quae superiores clavos habent».
[627]. Speculum naturale, l. VII, cap. 25. Egli dice pure, nè so d'onde attinga: «Magnes gignitur circa litus oceani, apud Trogloditas magnas habens virtutes... ». Nel Liber lapidum attribuito a Marbodo, § 19, si legge:
Magnetes lapis est inventus apud Troglodytas,
Quem lapidum genetrix nihilominus India mittit.
Ediz. di Giovanni Beckmann, Gottinga, 1799, p. 42. Le testimonianze di Plinio, di Tolomeo, dello Pseudo Sant'Ambrogio, d'Isidoro da Siviglia, di Costantino, di Vincenzo Bellovacense, sono ricordate dal Klaproth, Lettre à M. le baron de Humboldt sur l'invention de la boussole, Parigi, 1834, ma assai in confuso, e non senza qualche errore.
[628]. I viaggi di Giovanni da Mandavilla, volgarizzamento antico toscano, Bologna, 1870 (Sc. di cur. lett., disp. CXIII-CXIV), vol. II, pp. 31, 151-2. I passi corrispondenti della redazione latina e della inglese mi provano la fedeltà della versione italiana. Del rimanente gli è noto che il testo del Mandeville fu rimaneggiato e interpolato in più modi, e che parecchie versioni presentano, col testo originale e fra loro, diversità di rilievo.
[629]. Pietro Berchorio, Reductorium morale, Venezia, 1575, l. XI, cap. 94, p. 482 (per errore 484): «In aliquibus partis maris sunt montes et scopuli de lapidibus magnetis, et ideo tanto impetu naves attrahunt propter ferrum quod ibi est, quod contra eos franguntur, et penitus dissolvuntur, secundum Isido. et Diosc.». Non so se il Berchorio sia debitore ad altri di questa assai poco opportuna citazione d'Isidoro e di Dioscoride. Felice Faber, Evagatorium in Terrae Sanctae, Arabiae et Aegypti peregrinationem, vol. II, Stoccarda, 1843 (Bibl. d. litter. Ver.), pp. 469-70, parlando del porto di Thor, detto già Beronice, o Ardech, nel Mar Rosso: «Ille enim est ultimus Orientis portus nobis notus, in quo semper sunt multae et magnae naves indianae, quae tamen ita compactae et fabricatae sunt, ut nullum ferrum in eis sit, nec audent habere anchoras ferreas nec secures nec bipennes nec aliquod ferreum instrumentum. Ratio autem huius, est quia in littore maris indici sunt scopuli et montes lapidosi de lapidibus magnetum, per quos naves in Arabiam ire volentes transire oportet. Si ergo navis ferramenta aliqua continens ibi veniret, statim magnes propter ferrum navem attraheret et illideretur navis in scopulos et frangeretur. Est enim magnes mirabilis raptor ferri. Si cui placet legere, videat in Spec. Nat. L. X. C. 20».
[630]. Dies caniculares, Roma, 1597, p. 729: «Narrant nautae nostrates in ima India esse maritimas cautes magneticas, quae medio cursu navigia, si quid sit in eis ferri, vel clavus unus, sistant, detineant, attrahant. Idcirco qui illac sunt praeternavigaturi, postes navium ligneis clavis solitos compingere».
[631]. Peregrinatio (Zarncke, Der Priester Johannes, Abhandl. d. philol-hist. Cl. d. k. Sächsischen Gesellschaft d. Wiss., vol. VIII, 1876, p. 164): «Et mare iecoreum est talis naturae quod attrahit naves in profundum propter ferrum in navibus, quia fundus illius maris dicitur quod sit lapideus de lapide adamante, qui est attractivus».
[632]. Johannis de Plano Carpini Antivariensis Archiepiscopi Historia Mongolorum quos nos Tartaros appellamus, in Recueil de voyages et de mémoires publiè par la Sociétè de Géographie, t. VI, Parigi, 1839, p. 659: «Chingis can etiam, eodem tempore quo divisit alios exercitus, ivit in expeditione contra Orientem per terram Kergis, quo bello non vicit: et ut nobis dicebatur, ibidem usque ad Caspios montes pervenit; montes autem illi in ea parte ad quam applicuerunt, sunt de lapide adamantino: unde eorum sagittas et arma ferrea ad se traxerunt». Per la confusione tra il diamante e la calamita cfr. Diez, Etymologisches Wörterbuch der romanischen Sprachen, terza edizione, Bonn, 1869-70, s. v. diamante. Strano che Giovanni ponga i Monti Caspii all'oriente dei Tartari mentre sono a occidente. (Vedi l'osservazione del D'Avezac, pp. 565-6). Cfr. Majolo, Op. cit., p. 730.
[633]. Klaproth, Lettera cit., pp. 116-7.
[634]. Id., ibid., pp. 121-2.
[635]. Géographie d'Édrisi, traduite de l'arabe en français d'après deux manuscrits de la Bibliothèque du roi et accompagnée de notes par P. Amédée Jaubert, Parigi, 1836-40, vol. I, p. 57 (Recueil de voyages et de mémoires publiè par la Société de Géographie). Il traduttore nota: «L'auteur veut probablement parler des courants qui peuvent porter sur la côte (Voy. D'Herbelot, Bibl. or. au mot aguird); peut-être aussi fait-il allusion aux prétendues montagnes d'aimant (Hartmann, Edris. Afr., pag. 101)». Questa seconda supposizione sembra a me essere la vera. Avverto che non in tutte le edizioni della Bibliothèque orientale si trova il passo qui citato.
[636]. Canzone: Madonna il fine amore ch'eo vi porto.
[637]. Pubblicato dal Bartsch, Stoccarda, 1871 (Bibl. d. liter. Ver.).
[638]. Pubblicata primamente dallo Zingerle nella Germania del Pfeiffer, vol. V, pp. 369 sgg.; riprodotta dal Comparetti in appendice al vol. II della sua opera Virgilio nel medio evo, Livorno, 1872, pp. 221-4.
[639]. Edizione di Carlo Simrock, Stoccarda ed Augusta, 1858, pp. 195, 201, 209. Quivi è detto, tra l'altro, che Aristotele ebbe contezza del Monte della Calamita.
[640]. Dunlop-Liebrecht, Geschichte des Prosadichtungen, Berlino, 1851, pp. 128-9, 532-3.
[641]. Del secolo XIV, inedito. Codice della Nazionale di Parigi num. 2985, p. 633:
Tant ala le Danois dont je fais mencion
Que l'aiamant sacha tellement son dromon
Que les maronniers virent le plus noble doongon
Qui onques feust veuz en nulle region.
Ils ont dit a Ogier: Ves la noble maison
Qu'onques mais n'en veismes nul de telle façon,
Ne savons a qui s'est, ne coment a a non.
Moult en fu lies Ogier qui euer ot de lion.
Mais droit a une roche d'aimant tout en son
Arriva li vaissel dont je fai mençon,
En aussi bien s'atacha la endroit, ce dit on,
Qu'il y feust joins acolè entour et emmon,
Di questo poema diede particolare notizia il Renier, Ricerche intorno alla leggenda di Uggeri il Danese in Francia, Memorie della R. Accademia delle Scienze di Torino, serie II, t. XLI (1891).
[642]. La description forme et histoire du noble chevalier Berinus, et du vaillant et très-chevalereux champion Aigres de l'Aimant son fils, etc., Parigi, per Giovanni Bonfons, s. a. Vedine una minuta analisi nella parte V, sez. 2ª (Romans du seizième siècle) dei Mélanges tirés d'une grande bibliothèque, Parigi, 1780, pp. 225-77. In questo romanzo sono molte fantasie e novelle tratte di qua e di là, alcune dal Libro dei Sette Savii.
[643]. L. cit. In quel Deendor incognito è forse un ricordo della biblica maga d'Endor?
[644]. Alberto Magno, Op. cit.: «In magicis autem traditur, quod phantasias mirabiliter commovet, principaliter seu precipue, si consecratus obsecratione et caractère sit, sicut docetur in magicis».
[645]. «Sire, dist le Chevalier, au dessus de l'aiement, en la vallée, y a un chasteau nompareil qu'on appelle Faé, parceque Artus et les Fayes y habitent, abondance y a de vivres qui y pourroit entrer: mais avant que parvenir à l'entrée il convient durement combatre, non pas à deux ny à trois escuyers, mais à quinze ou vingt meilleurs Chevaliers du monde, qui par Faërie ont là esté mis pour garder ledict chasteau Faé». Graesse, Lehrbuch einer allgemeinen Literärgeschichte, Dresda e Lipsia, 1837 sgg., divis. III, parte 1ª, p. 339.
[646]. Kudrun, Avventura XXII, st. 1126 sgg. Vedi lo scritto che a questo precede, intitolato Artù nell'Etna.
[647]. Itinerarium, Anversa, 1575, pp. 97-8.
[648]. Vedi, intorno al Mare coagulato, il vol. I, p. 106.
[649]. Vedi la prefazione del Bartsch all'edizione da lui curata del Herzog Ernst, Vienna, 1869, pp. CXLVII-CXLVIII, e Schroeder, Sanct Brandan, Erlangen, 1871, p. 111. Cf. il passo già citato di Giovanni di Hese.
[650]. Intorno al Mar tenebroso vedi il vol. I, p. 106.
[651]. Edizione citata del Bartsch, vv. 3883-4481.
[652]. Vedi il testo in appendice, e l'analisi del romanzo in prosa in Dunlop-Liebrecht, Op. e l. cit,
[653]. Testo pubblicato da Maurizio Haupt, nella Zeitschrift für deutsches Alterthum, vol. VII (1849), p. 223.
[654]. Museum für altdeutsche Literatur und Kunst, vol. I (1809), p. 298. R. Schroeder, riportando alcuni versi del Gui de Bourgogne, dove si parla di acque che cavalieri armati non possono attraversare perchè impediti da pietre di calamita, dice (Glaube und Aberglaube in den altfranzösischen Dichtungen, Erlangen, 1886, p. 124) che la favola del Monte della Calamita non si trova nella letteratura francese del medio evo, perchè i Francesi, in quel tempo, si curaron poco del navigare. Lasciando stare la ragione al tutto immaginaria da lui recata, si vede che la opinion sua è molto lungi dal vero. Chi fosse vago di qualche altra notizia e citazione intorno a questa favola, vegga, oltre alla prefazione del Bartsch e al luogo del Graesse già ricordati, Dunlop-Liebrecht, Op. cit., p. 477, n. 208.