NOTE:

[1]. Leroy Beaulieu P., De la colonisation chez les peuples modernes, 4 éd., Paris, 1891, pp. 261, 263, 276.

[2]. Larroque P., De l’esclavage chez les nations chrétiennes. Paris, 1870, p. 147.

[3]. Leroy Beaulieu, op. cit., p. 218; Wallon, Hist. de l’esclavage dans l’antiquité. Paris, 1879, I2, p. CLXV sgg.; Larroque, op. cit., p. 133 sgg.

[4]. Wallon, op. cit., I2, p. XLIX; Larroque, op. cit., p. 141.

[5]. Wallon, op. cit., I2, LXXXV.

[6]. Horr E. O., Bundesstaat unti Bundeskrieg in N. Amerika. Berlin. 1886, pp. 617 sgg.

[7]. Hopp, op. cit., p. 605.

[8]. Noack Th., Der vierjährige Bürgerkrieg in Nordamerika. Braunschweig, 1889, pp. 5, 9, 11.

[9]. American Slavery as it is, etc., New York, 1839, p. 188; Freeman, The Bible against the slavery. New York, 1831, pp. 1-98, etc. presso Loria, Die Sclavenwirtschaft in modernen America nella Zeitschrift für Social und Wirthschaftsgesch. herausg., von Dr Bauer, IV, Bd. Hft., 1, 1895.

[10]. Haebler. Die Anfünge der Sclaverei in Amerika nella Zeitschrift f. Social und Wirthsrhaftsgeschichte, IV, 2, pp. 177-221.

[11]. Cfr. Zeller, Das Urchristenthum nelle Vorträge und Abhandlungen, Leipzig, 1875, I, pp. 291 sgg.

[12]. Nowack W., Lehrbuch d. Hebräische Archaeologie, Leipzig, 1894, I, pp. 173-80.

[13]. Holtzmann, Die Gütergemeinschaft d. Apostelgesch. nelle Strassbürger Abhandlungen zur Philosophie, Freiburg, 1884, pp. 40 sgg.

[14]. Nowack, op. cit., I, p. 180.

[15]. Hist. Zeitschr., 1890. Mommsen, Der Religionsfrevel nach römischen Recht, pp. 397 sgg.

[16]. Εἰς Κορινθίους A, VI, 23-4, ed. Tischendorf: τιμῆς ἠγοράσθητε . μὴ γἰνεσθε δοῦλοι ἀνθρώπων. — Ἕκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη, ἀδελφοί, ἐν τούτῳ μενέτω παρὰ θεᾦ.

[17]. Holtzmann H. J., Lehrb. d. hist.-krit. Einleifung in d. N. T. Freiburg, 1892, pp. 208, 257.

[18]. Holtzmann H. J., op. cit., 1892, pp. 206, 257 sgg., 272 sgg.

[19]. VI, 5-9, cfr. Holtzmann, op. cit., 257.

[20]. Holtzmann, op. cit., p. 272 sgg., p. 315 sgg.

[21]. II, 9-10 ed. Tischendorf.

[22]. Contra Gr., 4, D.

[23]. Apol., I. c. 17, A, B, cfr. Tertullian., Apol., 42.

[24]. Ad Diognetum epist., 5.

[25]. Apolog., c. 30.

[26]. Apol., c. 30, 31, 32, 39: Oramus etiam pro imperatoribus, pro ministris eorum ac potestatibus, pro statu saeculi, pro rerum quiete, pro mora finis.

[27]. Apolog., 32.

[28]. Apolog., 32.

[29]. L. c.

[30]. Legat, pro Christ., c. 35, A, καίτοι καὶ δοῦλοί εἰσιν ἡμῖν.

[31]. Apol., II, c. 12, E.

[32]. Contra Gr., c. 11, A, B.

[33]. Apolog., c. 7 — tot hostes eius [religionis] quot extranei, et quidem proprie ex aemulatione Judaei, ex concussione milites, ex natura ipsi etiam domestici nostri: c. 28 erumpunt adversus nos, in quorum potestate sunt, certi impares se esse et hoc magis perditi.

[34]. Ad Diognet. epist., c. 5, A.

[35]. Apolog., c. 42.

[36]. Leg. pro Christ., c. 11, D.

[37]. Hippolyt., Refut. omnium haeres., ed. Duncker-Schneidwein, p. 450. Lechler G. V., Sklaverei u. Christentum, II, Th. Leipzig, 1878, p. 12.

[38]. Clemente Alex., Stromat., III, 2, ed. Potter.

[39]. Marc-Aurèle, Paris, 1882, p. 239, cfr. anche Herzog J. J., Abriss d. Kirchengesch. Erlangen, 1890, I, p. 80.

[40]. Renan, op. cit., p. 283; Euseb., H. E., IV, 36.

[41]. Cfr. Hatch E., Die Gesellschaftverfassung d. christl. Kirchen. Uebersetz. von A. Harnack. Giessen, 1883, pp. 144 sgg.

[42]. Larroque P., De l’esclavage chez les nations chrétiennes. Paris, 1870.

[43]. Εἴ τις δοῦλον προφάσει θεοσεβείας διδάσκοι καταφρονεῖν δεσπότου, τε ὰναχωρεῖν τῆς ὑπηρεσίας καὶ μὴ μετ ’εὐνοίας καὶ πάσης τιμῆς τᾦ ἑαυτοῦ δεσπότου ἐξυπηρετεῖσθαι, ἀνάθεμα ἔστω. Labbe, Concil. Coll. Paris, 1644, II, p. 498 sgg.

[44]. Labbe, Concil. Coll., XVIII, 165: Dom. Bouquet, Recueil des hist. des Gaules. Paris, 1744, V, a. 779, art. 19.

[45]. Concil. Epaon., a. 517 in Condita aevi meroving., ed. Maassen, in M. Germ. Hist., I, p. 21; Labbe, Concil. Coll., XVII, p. 105, XXIII, p. 205.

[46]. Labbe, Concil. Coll., XIII, p. 120; XIV, p. 501, c. 43; XV, p. 390, c. 10, XXV, p. 564.

[47]. M. G. H., Concilia, I, p. 199, c. 17. Labbe, Concil. Coll., XXXVII, p. 158.

[48]. Labbe, Concil. Coll., XIII, p. 493; XIV, p. 468; XVII, pp. 318, 421; XV, p. 291; XVIII, p. 195. M. G. H., Conc., I, p. 199, c. 13.

[49]. Labbe, Concil. Coll., VII, p. 374; IX, p. 435; Gregor. Tur., Hist. eccl. Franc., V. 3; Greg. Magn., Epist., ed. Ewald-Hartmann, I, 39.

[50]. Larroque, op. cit., con i molti tratti di cronache e documenti ivi riportati. Cfr. pure Biot, Aboliz. della schiavitù in Occidente, trad. ital. Milano, 1841, pp. 172, 206, 250, 287, 312, 316, 343.

[51]. Le Blant, Inscriptions chrétiennes de la Gaule. Paris, 1856, I, pp. LXXXIX, 58, 60; II, p. 123.

[52]. De civit. Dei, XIX, 15.

[53]. Enarrat. in Psalm., CXXIV.

[54]. Lechler, op. cit., p. 23-4. — Summa theologica, I, 2, 94, 5, 3.

[55]. Summa theol., II, 2, Qu. 37, art. 3.

[56]. Larroque, op. cit., p. 28 sgg.; Joly, Le socialisme chrétien. Paris, 1892, pp. 76, 141.

[57]. Larroque, op. cit., p. 35 sgg.; Azurara, Chronica do descobrimento e conquista de Gumé. Paris, 1841, p. 228; Haebler, op. cit., p. 179 sgg.

[58]. Abignente, La schiavitù ne’ suoi rapporti con la chiesa e col laicato. Torino, 1890, p. 200 sgg.

[59]. Hefele, Conciliengeschichte. Freiburg i. B, 1873, II2, 658, 693, III2, 57, 76, 86, 628.

[60]. Mon. Germ. Hist. Concilia aevi merovingici, p. 21.

[61]. Antiq. ital. M. E. Diss., XV: Lechler, op. cit., II, p. 27.

[62]. Sugenheim, Gesch. d. Aufheb. d. Leibeigenschaft und Hörigkeit in Europa. St. Petersburg, 1861, pp. 113-9; Doniol, Hist. d. class. rurales en France. Paris, 1857, pp. 96-99; cfr. Ricca Salerno, La teoria del valore. Roma, (Lincei), 1894, p. 275 sgg.

[63]. Wescher et Foucart, Inscriptions rec. à Delphes. Paris, 1863, p. 339 sgg.; Die delphischen Inschriften bearb. von J. Baukack. Göttingen, 1892, p. 181 sgg.

[64]. Fragm. presso Stob. Floril., LXII, 39.

[65]. Stob., Floril., CXII, 28.

[66]. Heautontim., I, 1, 75-7:

Men. Chreme, tantumne ab re tua est otii tibi

Aliena ut cures ea quae nihil ad te adtinent?

Chr. Homo sum: humani nihil a me alienum puto.

[67]. Epistul. moral., V, 6 (47), cfr. Epp. 31, 44.

[68]. L. 4, § 1, de stat. hom., 1, 5; Ulpian., 1. 32, D. de r. j.; 1. 2, D. de natalib. rest., 40, 11; Iust. Inst., § 2, De jur. nat., 1, 2; Laferrière, Influence du stoïcisme sur le droit romain. Paris, 1860; Schneider A., Zur Gesch. d. Sclaverei im alten Rom. Zürich, 1892, pp. 40-1.

[69]. Zeller, Die Philosophie d. Griechen, III, 13, pp. 12, 13, 14, 16, 19.

[70]. Zeller, Philosoph. d. Griech., III, 13, pp. 284 sgg., 298 sgg., 725.

[71]. Epikt. Ench., c. 1.

[72]. Epikt. Dissert, ab. Arrian. dig. 4, 1, 76; 4, 1, 111, ed. Schenkl.

[73]. Zeller, Philosoph. d. Griech., III, 1, pp. 27 sgg., 698 sgg.; Ueberweg, Grundr. d. Gesch. d. Philosoph., I8, pp. 276 sgg., 299 sgg.

[74]. Comment., 8, 51.

[75]. Comment., 9, 29.

[76]. Epist. moral., 9, 2 (73).

[77]. Epist. moral., 13, 2 (87).

[78]. Sen., De tranquil. anim., 8, 7.

[79]. Zeller, Philos. d. Griech., III, I3, p. 201.

[80]. Stob., Florileg., 1, 155, Heuse.

[81]. Stob., Florileg., 1, 156.

[82]. Encheir., c. 5.

[83]. Dissertat., 2, 16, 42, ed. Schenkl.

[84]. 4, 1.

[85]. Comment., 4, 20; 8, 51.

[86]. Zeller, Die Philos. d. Griech., III, 13, p. 718, n. 2.

[87]. Epist. mor., 13, 2 (87).... Vehiculum in quo impositus sum, rusticum est.... Vix a me obtineo ut hoc vehiculum velim videri meum; durat adhuc perversa recti verecundia.

[88]. Ep. mor., 9, 3 (74).

[89]. Dial. XI, Ad Polyb. de consolat., 18, 9.

[90]. Dial. VII, 20, 5; IX, 4, 4; XII, 9, 7; Ep. 28, 4; 68, 2.

[91]. Epist., IX, 3 (74).

[92]. Dial., XI, 2, 1.

[93]. Epist., VI, 1 (53).

[94]. Dial., XI, Ad Polyb.

[95]. Talamo S., Le origini del Cristianesimo e il pensiero stoico negli Studi e documenti di storia e diritto, 1889-92.

[96]. Marx, Das Kapital. Hamburg, 1895, III, 1, p. 309 sgg.

[97]. Langer O., Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte des Mittelalters. Bautzen, 1891, p. 3 sgg.

[98]. Morgan L., Die Urgesellschaft, Deutsch. Uebersetz. Stuttgart, 1891, pp. 289, 432, 464, 478; Engels Fr., Dühring’s Umwälzung der Wissenschaft, Stuttgart, 1894, pp. 162 sgg., Gewaltstheorie.

[99]. De civit. Dei, XIX, 15: Origo autem vocabuli servorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, quod iure belli possent occidi, a victoribus cum servabantur, servi fiebant a servando appellati.

[100]. Vaniček A., Griech.-Latin. Etym. Wörterbuch, II, 1026-28.

[101]. Vaniček, op. cit., p. 983: (ἀνδ-οπα-δον, daraus durch Volketymologie) ἀνδράποδον (des freien Mannes Begleiter): p. 322, δοῦλος con le autorità ivi citate. — Johansson K. F., Indische Miszellen nelle Indogermanische Forschungen herausg. von Brugmann und Streitberg, III, p. 227 sgg., p. 229: “Im Griechischen begegnet nämlich ein δοῦλος, δῶλος = οἰκία bei Hesych., pp. 229-30. Ich gehe soweit, auch noch in δομεῖς eine Beziehung zu “Haus„ oder Wohnung zu sehen; pag. 231, Griech. δμώς, ἀδμενἰδες gehort zu δῶ, δῶμα, l. domus u. s. w. Am eingehendsten ist δοῦλος behandelt worden von Legerlotz, Etymologische Studien, Prog. (Festschr.) Salzwedel 1882, S. 1 ff., und dieser hat, wie mir scheint, die rich tige Beurtheilung von δοῦλος angebahnt namentlich bezüglich der Bedeutungsentwickelung. — Das vorige war niederschrieben, als mir das im Folgenden erwâhnie Programm von Legerlotz bekannt wurde.

[102]. Athen., VI, p. 263, b.

[103]. Athen., p. 264, c.

[104]. Athen., 265, b.

[105]. Blümner, 11, Die gewerbliche Thätigkeit der Völker d. klassisch. Alterthums. Leipzig, 1869, p. 45-6.

[106]. Crates presso Athen., VI, p. 267, e, f, 268, a, b, c.

[107]. Crates presso Athen., VI, p. 268:

«ἔπειτ ’ ἀλάβαστος εὐθέως ἥξει μύρου

αὐτόματος ὁ σπόγγος τε καὶ τὰ σάνδαλα»,

Βέλτιον δὲ τούτων Τηλεκλείδης Ἀμφικτύοσι ·

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ἡ γῆ δ’ ἔφερ ’ οὐ δέος οὐδὲ πόνους, ἀλλ’ αὐτόματ’ ἦν τὰ δέοντα.

[108]. Athen., VI, p. 265, b.

[109]. Thuc., I, 141. Il Beloch (Die Bevölkerung d. alten Welt. Leipzig, 1886, p. 424) ha un’apposita nota per indicarsi come lo scopritore di questo epiteto tucidideo. Il vero è che tanti anni prima di lui il Drumann (Arbeiter und Comunisten in Griechenland und Rom. Konigsberg, 1860, p. 36) ne avea rilevata l’importanza, dandone anche un’interpretazione più ampia; e il Blümner (Besitz und Erwerb, etc., p. 184) avea riportato lo schol. a Thuc., 1, 141, e il Marx (Das Kapital, I4, p. 369, n. 79) non avea mancato di trar profitto del passo tucididèo.

[110]. “Hausfleiss è la produzione tecnica fatta in casa, per la casa e con la materia prima di propria produzione„. Bücher K., Die gewerblichen Betriebsformen in ihrer hist. Entwickelung. Karlsruhe, 1892, p. 35.

[111]. Athen., VI, p. 264, c, d, παραπλησίως δὲ καὶ Μνάσωνα τόν τοῦ Ἀριστοτέλους ἑταῖρον χιλίους οἰκέτας κτησάμενον διαβληθῆναι παρὰ τοῖς Φωκεθσιν, ὡς τοσούτους τῶν πολιτῶν τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν ἀφηρημένον.

[112]. Blümner H., Die gewerbliche Thätigkeit etc., pp. 58-90.

[113]. Athen., VI, p. 263, e, f: καλοῦσι δὲ οἱ Κρῆτες τοὺς μὲν κατὰ πόλιν οἰκέτας χρυσωνήτους, ἀφαμιώτας δὲ τοὺς κατ’ἀγρόν, ἐγκωρίους μὲν ὄντας, δουλωθέντας δὲ κατὰ πόλεμον.

[114]. Ciccotti E., Le instituzioni pubbliche cretesi. Roma, 1893, pp. 39 sgg.

[115]. Il., 5, 313; 6, 313; 7, 219 sgg.; 11, 106; 18, 556; 20, 188; 21, 37. Od., 5, 243; 7, 5; 8, 493; 11, 523; 14, 23; 15, 320; 18, 365; 23, 189.

[116]. Riedenhauer A., Handwerk und Handwerker in den homerischen Zeiten, Erlangen, 1873, p. 163.

[117]. Riedenhauer, op. cit., p. 10.

[118]. Hesiod, Ἔργα καὶ ἡμέραι vss. 294 sgg., 307 ed. Kirchhoff.

[119]. Poetae lyrici gr. rec. Bergk Th., II3, pp. 416 sgg., 482 sgg.

[120]. Marx, Das Kapital, III. 1, pp. 308, 314.

[121]. Monumenti antichi ed. dall’Accademia de’ Lincei, voi. III: Iscriz. di Gortyna ed. dal Comparetti, pp. 253, 278 sgg.

[122]. Cauer Fr., Parteien und Politiker in Megara und Athen, Stuttgart, 1890, pp. 12 sgg., 33 sgg.

[123]. Πολιτ. Ἀθην. 1-16, 11-2; Plut. Sol., 13, 15.

[124]. Böckh A., Staatshaltung d. Athener. Berlin, 1886, I3, pp. 156 sgg.

[125]. Marx, Das Kapital, III, 1, pp. 355, 361, 365.

[126]. Wiskemann H., Die antike Landswirtschaft und das von Thünensche Gesetz. Leipzig, 1859, p. 5 sgg.

[127]. Jahrbücher d. d. Arch. Inst., I (1886). Kroker, Die Dipylonvasen. pp. 113, 125; II (1887). Böhlau, Frühattische Vasen, pp. 33, 65.

[128]. Blümner, Die gewerbliche Thätigkeit etc., pp. 61 sgg.

[129]. De vit. aere alieno.

[130]. Ἁθην. Πολιτ., c. 2; 4; 12.

[131]. Plut., Sol., 20 sgg.; Wilamowitz, Aristotiles und Athen. Berlin, 1893, I, pp. 41 sgg.; Hermes, 1892; Lehmann C. F., Zur Ἀθηναίων Πολιτεία, p. 553.

[132]. Toepffer, Quaestiones pisistrateae, Dorpat, 1885, pp. 1 sgg., pp. 61 sgg.

[133]. Polit., p. 1035, a, 5 (8), 4, 5.

[134]. Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte. Lille, p. 105.

[135]. Plutarch., Apophtegm. reg., p. 175 b; Büchsenschütz B., Besitz und Erwerb im griechischem Alterthume. Halle, 1869, p. 52.

[136]. Ἀθην. Πολ. 16.

[137]. Büchsenschütz, Besitz und Erwerb., pp. 51-2.

[138]. Curtius E., Die Stadtgeschichte von Athen. Berlin, 1891, pp. 67-97.

[139]. Harpok, s. v. Κολωνίτας; Hesych. s. v. Κολωνός . παροιμία · ὄψ ̓ἦλθες ἀλλὰ εἰς Κολωνὸν ἵεσο . ἐλέγετο δὲ ἐπὶ τῶν μισθαρνούντων.

[140]. Curtius E., Stadtgeschichte etc., p. 83 sgg.

[141]. Wilamowitz, Aus Kydaten, p. 16-17.

[142]. Jahrb. d. d. Arch. Inst., II (1887) Winter, Zur altattischen Kunst, p. 216 sgg.

[143]. Paneg. 84.

[144]. De vectigal, 4, 2.

[145]. Böckh A., Staatshaltung d. Athen., I3, p. 379; Kleine Schriften, V, p. 8 sgg.

[146]. Aeschyl., Pers. 238; Xenoph., De vectig., 1, 5; 4, 42; Böckh A., Kleine Schriften, V, p. 1 sgg.

[147]. Busolt, Der Phoros d. Athen. Bündner nel Philologus XLI, p. 717-8; Pedroli U., I tributi degli alleati d’Atene negli Studi di storia antica di G. Beloch, p. 204.

[148]. Andoc., de pace, 9; Plut., Arist. 24.

[149]. De pace.

[150]. c. 2 sg.

[151]. c. 2.

[152]. Büchsenschütz, Besitz und Erwerb., pp. 507 sgg.; Perrot, Le commerce de l’argent à Athènes (Mém. d’arch.). Paris, 1875, p. 372.

[153]. Isokr., Antid. 232; [Demosth.], c. Mid., p. 561, 144.

[154]. C. I. A., II, 814; Böckh, Staatshaltung d. Ath., II3, 68 sgg.; Hicks E. L., A manual of greek historical inscriptions. Oxford, 1882, pp. 142 sgg.

[155]. C. I. A., II, 570, vs. 18 sgg.: κατ’ἐν[ιαυτ]ὸν δανείζεται δανείζ[ον]τας ὅ[στι]ς ἄν πλεῖστον τόκον διδᾦ....; C. I. A., II, 578.

[156]. τὸ δάνειον ἐνερλὸν ποιεῖν [Demosth.] c. Dionysod, p. 1291, 29 cfr. Perrot, op. cit., p. 384.

[157]. Curtius E., Die Stadtgeschichte etc., pp. 98 sgg.

[158]. Curtius E., op. cit., pp. 138 sgg.

[159]. Harpokr. Προπύλαια ταῦτα; Curtius E., op. cit., LXXVII, 149; Dörpfeld nelle Mitth. d. d. arch. Inst., X, 28 sg., 131 segg.

[160]. Kirchhoff, Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz. nelle Abhandl. d. Akad. von Berlin, 1876, p. 58.

[161]. Wiskemann, op. cit., 5-8.

[162]. Cyrop., VIII, 2, 5.

[163]. Thucyd., VII, 27.

[164]. Xenoph., Memor., II, 7, 6.

[165]. Plut., Pericl., 12.

[166]. Clerc M., Les métèques athéniens. Paris, 1893, p. 387 sgg.

[167]. Becker-Göll, Charikles, III, p. 17 sgg., con i testi ivi citati.

[168]. Wallon, Hist. de l’escl., I3, p. 182-3.

[169]. Curtius, Stadtgeschichte etc., p. 173, XC.

[170]. Böckh, Staatshaltung d. Athen., I3, p. 121 sgg.

[171]. Büchsenschütz B., Die Hauptstätten d. Gewerbfleisse im Mass. Alterthume. Leipzig, 1869, pp. 58 sgg.

[172]. Plut., Pericl., 16.

[173]. Curtius E., Stadtgesch., p. 145.

[174]. Thuc., VIII, 40; Beloch J., Die Bevölkerung d. Griech.-Röm. Welt. Leipzig, 1886, p. 224; Wallon, op. cit. I, p. 232 sgg.

[175]. Mi duole che non mi sia riuscito avere, per usarne in questo mio lavoro, gli scritti del Frohberger sugli operai e sulle manifatture nell’antichità.

[176]. Meyer Ed., Die wirthschaftliche Entwickelung die Alterthums. Jena, 1895, pp. 35 sgg.

[177]. Plut., Sol. 22.

[178]. Plut., Sol. 23; Thes., 25.

[179]. Bergk Th., Poetae lyr. graec., II3, p. 425, vs. 50-1:

ἄλλος Ἀθηναίης τε καὶ Ἡφαίστου πολυτέχνεω

ἔργα δαεὶς χειροῖν ξυλλέγεω βίοτον.

[180]. Ἀθην. Πολ., c. 13.

[181]. Mommsen A., Heortologie. Leipzig, 1864, p. 313-4.

[182]. Meyer-Schömann, Der att. Process neu bearb. von J. Lipsius. Berlin, 1883-87, p. 364.

[183]. Plut., Sol. 22.

[184]. Herakl., Pont., Polit., 5; Nic., Damasc., fr. 59; Meyer, Gesch. d. Alt., II. 621.

[185]. Plut., vss. 160 sgg.

[186]. Pericl., c. 12.

[187]. Thuc., II, 14 sgg.

[188]. Guiraud P., La propriété foncière en Grèce jusqu’à la conquête romaine. Paris, 1893, pp. 450 sgg. con i testi ivi citati.

[189]. Aristoph., Vesp., 712; Demosth., c. Eubulid., 1313, 45 [Demosth.] c. Nicostr., 1253, 21.

[190]. C. I. A., II, 565, 1055-58; IV-II, 53ª; Recueil des inscript, jurid. grecques par R. Dareste, B. Haussoullier, Th. Reinach, II, pp. 235 sgg.

[191]. C. I. A., II, 768, 772, 773. Su questa epigrafe cfr. Clerc M., Les métèques athéniens. Paris, 1893, pp. 288 sgg. con la letteratura ivi riportata.

[192]. Guiraud, op. cit., pp. 422-3.

[193]. Blümner H., Technologie und Terminologie der Gewerbe und Künste. Leipzig 1875, I, p. 217.

[194]. Op. cit., I, p. 151 sgg.

[195]. Blümner H., Technologie und Terminologie etc., I, pp. 256, 268.

[196]. Blümner, op. cit., I, p. 288.

[197]. C. I. A., I, 275-7. L’epigrafe 274 secondo il Kirchhoff non appartiene all’Ol. 91, 2. Sul prezzo degli schiavi in Atene si possono riscontrare Büchsenschütz, Besitz und Erwerb, pp. 200 sgg; Böckh, Staatshaltung d. Ath., I3, p. 85 sgg.; Wallon, Hist. de l’escl., I2, pp. 198 sgg.; Gigli G., Delle mercedi nell’antica Grecia nelle Memorie dell’Accademia de’ Lincei pel 1896.

[198]. Memorab., II, 5, 2.

[199]. Oecon., c. 12, sgg.

[200]. C. I. A., I, 324. Cfr. anche 321, 325.

[201]. Thuc., II, 10-23; 47, 55-7; III. 1, 26; IV, 2, 6.

[202]. VII, 27.

[203]. Xenoph., De vectigal., 4, 25.

[204]. Böckh A., Staatshaltung, I3, p. 400 sgg.

[205]. Thuc., III, 19.

[206]. Lys., XXI, 1-3; Guiraud P., La propriété foncière etc., p. 532.

[207]. Memorab., II, 7-10.

[208]. Hermann-Thumser, Griech. Staatsalterthümer, I6, p. 504 sgg. con i testi e le autorità ivi citate.

[209]. Ἀθην. Πολ. 27, 41, 62.

[210]. L. c.

[211]. Fraenkel M., Die attischen Geschworenengerichte. Berlin, 1877, pp. 7, 9 sgg., 92 sgg.; Ἀθην. Πολ. 63. In Meier u. Schömann (D. Att. Proc. n. bearb. von J. H. Lipsius, I, p. 1861) si calcolano a soli cento giorni all’anno le udienze de’ tribunali dopo Euclide.

[212]. Böckh A., Staatshaltung d. Athener, I3, pp. 274 sgg.

[213]. Aristoph., Ecclesiaz., vs. 310.

[214]. Müller-Strübing H., Aristophanes u. seine Zeit. Leipzig, 1873, p. 48 sgg.

[215]. Ἀθ. Πολ. 41.

[216]. Memor., III

[217]. Hist. du peuple d’Israël. Paris, 1887, I, II.

[218]. Plat., Gorg., 484 a.

[219]. Thuc., III, 82 sgg.; Isokr., Philip., 20; Archidam., 28.

[220]. Pöhlmann R., Gesch. d. antik. Kommunismus und Sozialismus. München, 1893, I, p. 162.

[221]. Zeller E., Philosoph. d. Griechen, II, 14, p. 168 sgg.

[222]. Döring A., Die Lehre des Sokrates als sociales Reformystem. München, 1895, pp. 387 sgg.

[223]. Polit., 421-22.

[224]. Chiappelli A., Le Ecclesiazuse di Aristofane e la Repubblica di Platone nella Rivista di filologia e d’istruzione classica, XI (1883), pp. 161 sgg. e XV (1887) pp. 343 sgg.; Zeller E., Die Philosoph d. Griechen, II, 14, p. 551; cfr. anche Cognetti de Martiis S., Socialismo antico. Torino, 1889, pp. 508 sgg.

[225]. Chiappelli, op. cit., XV, p. 351.

[226]. Plut., vs. 510 sgg.

[227]. Plut., vs. 517 sgg.

[228]. Λιμοῦ δὲ φόβος ὁ ἡμέτερος δεσπότης. Liban., XXXI, S. serv., II, p. 652 a.

[229]. Epitect., Dissert., 4, 1, 34.

[230]. Böckh, Staatshaltung d. Athener, I3, p. 499 sgg.

[231]. C. I. A., II, 17, vs. 33 sgg.

[232]. Busolt G., Der zweite athenische Bund ne’ Jahrbüch. f. clas. Phil., VII, SB., 1874, p. 807 sgg., p. 853 sgg. e passim; Böckh, Staatshaltung, I3, p. 499 sgg.; Guiraud, op. cit., p. 616 sgg.

[233]. Guiraud, op. cit., p. 398 sgg.

[234]. Busolt, op. cit., pp. 852-3.

[235]. Guiraud, op. cit., p. 406.

[236]. Dion. Hal., Lys., c. 32.

[237]. Aristot., Ἀθηναίων Πολ., c. 29-38.

[238]. Böckh, Staatshaltung d. Athen., I3, p. 560 sgg.

[239]. Plut., Vita X orat. 7, 34.

[240]. Suid., s. v.

[241]. C. I. A., II, 1103 sgg.; Recueil des inscriptions jurid. grecques par R. Dareste, B. Haussoullier, Th. Reinach. Paris, 1891, I, p. 107 sgg.

[242]. Recueil des inscript. jurid., etc., I, p. 122.

[243]. [Demosth.], c. Phaenip., p. 1045, 20.

[244]. Recueil des inscrip. jurid., II, p. 254 sgg.

[245]. Contr. Aristokr., p. 689-208.

[246]. περὶ συντάξεως, 30.

[247]. Pöhlmann R.. Aus Alterthum und Gegenwart. München, 1895, p. 395.

[248]. Fraenkel, Die attischen Geschworenengerichte, p. 103.

[249]. Guiraud, La propriété foncière, etc., p. 393.

[250]. C. I. A., II, 784, 785, 788. Guiraud, op. cit., p. 392.

[251]. C. I. A., II, 784 B, 785; Loeper R., Die Trittyen und Demen Attikas (Mitth. d. d. arch. Inst. v. Athen., XVII, p. 431 e carta XII).

[252]. Guiraud, op. cit., p. 393.

[253]. Cairnes E. J., The slave power, its character, career and probable design. London, 1862, p. 51, con l’annessa citazione del Tocqueville.

[254]. Büchsenschütz, Besitz und Erwerb., p. 50-1.

[255]. [Demosth.], c. Phaenip., p. 1041, 5, 7; 1045, 20.

[256]. p. 1045, 20.

[257]. Isaei, De Hagn. her., 41.

[258]. Isaei, De Hagn. her., 42.

[259]. p. 1272, 1.

[260]. Guiraud, op. cit., 393, con le autorità ivi citate.

[261]. Demosth., pr. Phorm., p. 945, 5: ἡ μὲν ὰρ ἔγγειος ἦν οὐσία Πασίωνι μάλιστα ταλάντων εἶκοσιν.

[262]. Caillemer, Le droit de succession légitime à Athènes. Paris, 1879, p. 30.

[263]. Sull’espressione di Arist., Polit., p. 1265, b, II, 3, 6: νῦν μὲν γὰρ οὐὶδες πορε δι τ μερζεσθαι τς οσας ες ποσονον πλθος, che considera l’ipotesi astratta della successiva suddivisione de’ beni familiari, e sull’interpretazione datale dal Guiraud (op. cit., p. 397), cfr. Platon G., Le socialisme en Grèce nel Devenir social, 1895, p. 528.

[264]. Jahrbüch. f. Nationalökonomie v. B. Hildebrand, 1867, p. 494.

[265]. Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte, p. 108.

[266]. C. I. A., II, 784 AB, 785.

[267]. C. I. A., II, 787.

[268]. Jahrbücher f. Nationalökonomie u. Statistik, VIII, p. 453 sgg.

[269]. Böckh, Staatshaltung d. Athener, I3, p. 578 sgg.. e II, p. 121; Thumser V., De civium Atheniensium muneribus, 1880, p. 28 sgg.

[270]. Böckh, Staatshaltung d. Athen., I3, p. 603.

[271]. Lipsius J., Die athenische steuerreform in jahr der Nausinikos ne’ N. Jahrb. f. clas. Phil., 1878, p. 288; Guiraud, op. cit., p. 522, 532.

[272]. Demosth., De cor., 292; Busolt G., Der zw. Athen. Bund, p. 860.

[273]. De coron., p. 261, 104; Hermann-Thumser, Staatsalterthümer, I6, p. 755.

[274]. [Demosth.], in Mid., p. 540, 80; Hermann-Thumser, Staatsalt., I6, p. 703.

[275]. [Demosth.], c. Phaenip., passim.

[276]. Demosth., c. Aristocr., p. 689, 206-208.

[277]. Thumser V., De civium atheniensium muneribus. Vindobonae, 1880, p. 83 sgg.

[278]. Menandr., Fragm., ed. Didot, pp. 3, 4, 22, 91, vs. 64, 93 vs. 165, etc. Meineke.

[279]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 98, vs. 436, 450, 461; Philem., Fragm., ed. Didot, p. 121, XV.

[280]. Menandr., Fragm., ed. Didot, pp. 1, 3, 7, 32, 41, 53 I, 55 VI, 62 LIV, 66 CII, CIII, CIV, CV, etc.

[281]. Plut., Moral., p. 19; Men., Fragm., ed. Didot, p. 24, 1.

[282]. Athen., XIII, p. 569 D; Philem., Fragm., ed. Didot, p. 107.

[283]. Denis J., La comédie grecque. Paris, 1886, II, p. 435.

[284]. Philist., Gnom., ed. Didot, p. 106.

[285]. Menandr., Fragm., ed. Didot, pp. 11,41, 54 III, 62 LIU, LVII, 97 v. 371.

[286]. Menandr., Fragm., p. 11.

[287]. Menandr., Fragm., p. 54 III.

[288]. Menandr., Fragm., ed. Didot, pag. 32, Misog., I, 7.

[289]. Böckh A., Staatshaltung d. Athen., I3, p. 598.

[290]. Inscriptions jurid. grecques, II, p. 109 sgg., p. 119.

[291]. Inscriptions jurid. grecques, II, p. 49 sgg.; Dittenberger, Sylloge, n. 433.

[292]. Böckh, Staatshaltung d. Athen., II, Fraenkel, Anm., p. 29*.

[293]. Pag. 99 vs. 472, ed. Didot.

[294]. Hermann-Blümner, Privatalterthümer. Dr. Ausg., p. 437.

[295]. Böckh, Staatshaltung d. Athener, I3, pp. 49 sg., 57 sg., 73, 135, 625.

[296]. Brants V., De la condition du travailleur libre à Athènes, nella Rev. de l’enseign. publ. en Belg., 1883, pp. 106-7.

[297]. Das Kapital, I4, p. 564.

[298]. C. I. A., II, 167, 1054.

[299]. Recueil d’inscript. jurid. grecques, I, p. 143 sgg.

[300]. Bull. de corr. hell., XIV (1890), p. 462 sgg.; Hermann-Thalheim, Rechtsalterthümer, II, I4, p. 115-6; Hermes, XVII (1882), p. 4 sgg.; Cauer,2 Delectus, n. 457.

[301]. Cauer,2 Delectus inscr. gr., n. 457, vs. 25-6.

[302]. Diod., l. c., XVIII, 18; Plutarch., Phoc., 28.

[303]. Fragm., ed. Didot, p. 10, 4.

[304]. Fragm., ed. Didot, p. 118, IV.

[305]. p. 119, VI.

[306]. p. 117.

[307]. Fragm., ed. Didot, p. 91, vs. 63.

[308]. p. 99, vs. 460.

[309]. Fragm., ed. Didot, p. 117, I.

[310]. Athen., VI, p. 272, o. c.

[311]. Böckh A., Staatshaltung d. Athener, I3, p. 48, n. A.

[312]. Nel 1879 gli abitanti dell’Attica e della Beozia erano 185,000. Encyclop. Brit., XI, p. 85.

[313]. Staatshaltung d. Athen., I3, p. 42 sgg.

[314]. Curtius E., Stadtgeschichte von Athen, p. 230.

[315]. C. I. A., IV, 834b; Bull. de corr. hell., VIII (1884), p. 194 sgg.

[316]. Letronne, Mém. s. la popul. de l’Attique, nelle Mém. de l’Acad. des inscr., VI (1822), p. 220.

[317]. Wallon, Hist. de l’esclav., I2, p. 277.

[318]. Beloch J., Die Bevölkerung d. Griech-Rõm. Welt. Leipzig, 1886, p. 98.

[319]. Del numero degli schiavi nell’Attica ne’ Rendiconti dell’Istituto Lombardo, maggio 1897.

[320]. Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung d. antik. Grossstädte. Leipzig, 1884, p. 22.

[321]. Isocr., De pace; Schaefer A., Demosthenes u. s. Zeit, I2, p. 188 sgg.

[322]. Pro sacr. olea, 6, 7.

[323]. Cairnes J. E., The slave power, p. 51, 53 sgg.

[324]. Demosth., c. Eubul. 1313, 45; [Demosth.] c. Nicostrat. 1253, 21; Theophr., Charact. 4, 30.

[325]. Recueil des inscriptions jurid. grecques, II, p. 235 sgg.

[326]. C. I. A., II, 1059, vs. 4; 1058, vs. 12.

[327]. Bull. de corr. hell., 1890, p. 437.

[328]. Pro sacr. olea, 4, 9, 10.

[329]. Marx K., Das Kapital, III, 1, p. 310: Je unentwickelter die Production, um so mehr wird sich daner das Geldvermögen koncentriren in den Händen der Kaufleute, oder als specifische Form des Kaufmannsvermögens erscheinen. Innerhalb der Kapitalistischen Produktionsweise, d. h. sobalcl sich das Kapital der Produktion selbst bemachtigt und ihr eine ganz veränderte und specifische Form gegeben hat, erscheint das Kaufmannskapital nur als Kapital in einer besonderer Funktion. In allen früheren Produktionsweisen, und umsomehr jemehr die Produktion unmittelbar Produktion der Lebensmittel des Producenten ist, erscheint Kaufmannskapital zu sein, als die Funktion par excellence des Kapitals.

[330]. Marx K., Das Kapital, III, 1, p. 314 sgg.

[331]. Marx K., Das Kapital, I4, p. 365; Tuckett J. D., A history of the past and present state of the labouring population. London, 1846, I, p. 149.

[332]. Demosth., in Aphob. I, p. 816, 9; 820, 24.

[333]. Brandts V., La condition des travailleurs libres à Athènes, p. 110.

[334]. Das Kapital, I4, p. 371.

[335]. Cairnes, The slave power, pp. 44-5.

[336]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 91, vs. 52.

[337]. p. 29, n. 4.

[338]. p. 3, n. 5.

[339]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 98, vs. 464, p. 100, vs. 514, 538, p. 98, vs. 455.

[340]. VI, p. 272 e.

[341]. Demosth., in Aphob., I, p. 816, 9, c. Pantanet, p. 973, 25; C. I. A., II, 1104, 1122, 1123.

[342]. [Demosth.], c. Nicostr., p. 1253, 21; c. Aphob., I, pp. 819, 821, 25, 27; Πολ. τ. Ἀθην., 11, 17; Theophr., Char., 30; Andoc., De myst., I, 38.

[343]. Harpokr., s. v. toùç xwplç οἰκοῦντας, e più specialmente Bekker, Anecd., p. 316, 11.

[344]. Hermes, XXII: Wilamowitz, Demotika der attischen Metoeken, p. 119, n. 1; Clerc, op. cit., pp. 281, 283; Meier-Schömann, Der attische Process, p. 751.

[345]. 11.

[346]. 10.

[347]. Demosth., in Stephan., I, p. 1102, 3; pro Phorm., p. 946, 8.

[348]. Meier-Schömann, Att. Proc., 752, 664.

[349]. Schol. in Demosth., p. 544, Didot, 23, 19.

[350]. C. 12.

[351]. Wallon, Hist. de l’escl., Iª, p. 483-4.

[352]. Athen., VI, p. 272.

[353]. Antiph., de caed. Herod., 47, 48; Aesch., c. Timarch., 17. Cf. Meier-Schömann, Att. Proc., p. 396 sgg. con la letteratura ivi citata; Becker-Göll, Charikles, III, p. 29 sgg.

[354]. Aesch., c. Timarch., 17.

[355]. [Demosth.], c. Mid., pp. 529-30, 46, 47, 48.

[356]. Meier-Schömann, Att. Proc., p. 401.

[357]. Dittenberger, Sylloge, n. 338, vs. 81 sgg.

[358]. Meier-Schömann, Att. Proc., p. 625 sgg.

[359]. Arist., Ἀθηναιων Πολ., 40.

[360]. Meyer E., Die wirtschaftliche Entwickelung des Altertums. Jena, 1895, p. 41. Aum. 2.

[361]. Arist., Polit., I, p. 1233, b, 2 sgg.; Zeller, Phil. d. Griech., II, I4, p. 170.

[362]. Plat., Gorg., 484 a: ἐάν δέ γε, οῖμαι, φύσιν ἰκανὴν γένηται ἔχων ἀνὴρ, πάντα ταῦτα ἀποσεισάμενος καὶ διαρρήξας καί [διαφυγὼν], καταπατήσας τ ἡμετὲρα γράμματα καὶ μαγγανεύματα καί ἐπῳδὰς καί νόμους τοὺς παρὰ φύσιν ἅπαντας, ἐπαναστὰς ἀνεφάνη δεσπότης ἡμέτερος ὁ δοῦλος, ἐνταῦθα ἐξέλαμψεν τὸ τῆς φύσεως δίκαιον.

[363]. C. I. A., I, 274-6.

[364]. Philem., Fragm., ed. Didot, p. 109.

[365]. Fragm., p. 124, XXXIV, Didot.

[366]. C. I. A., II, 476, vs. 5; Dittenberger, Sylloge, n. 388, vs. 78 sgg.

[367]. Meier-Schömann, Att. Proc., p. 889 sgg.

[368]. Lange, Hist. du matérialisme, trad. franc. Paris, 1877, I, p. 154.

[369]. Schaefer A., Demosthenes u. seine Zeit. Leipzig, 1885, I2, pp. 5-6; Hermann-Droysen, Kriegsalterthümer. Freiburg i. B., 1888, p. 61.

[370]. Böckh, Staatshaltung d. Athener, I2, p. 90 sgg., II; Fränkel, Anm., p. 17*, 21*, 118, 122.

[371]. Mém. de l’Acad. d. I. B. L., VI (1822): Letronne, Mém. s. la popul. de l’Attique, p. 211 sgg.

[372]. Böckh, op. cit., p. 91-2.

[373]. Xenoph., De vect., 4, 25.

[374]. Aesch., c. Timarch., 97.

[375]. Thuc., I, 55, 62; Xenoph., Hell., I, 6, 15; III, 2, 2; IV, 5, 8.

[376]. Thuc., I, 139; IV, 118.

[377]. [Aristot.], Oekon., II, 2, 34; Böckh, Staatshaltung, I2, p. 91; cfr. anche C. I. A., II, 281.

[378]. Meier-Schömann, D. Att. Process., p. 766.

[379]. Dittenberger, Sylloge, n. 388, vs. 77 sgg.; C. I. A.,, II, 476, vss. 44-9.

[380]. Times (19 Jan. 1897). Average prices per imp. Qr. of wheat, barley and oats for the ten years 1887 to 1896. Wheat, 1890-96: 31, 11; 37, 0; 30, 3; 26, 4; 22, 10; 23, 1; 26, 1. — Barley: 28, 8; 28, 2; 26, 2; 25, 7; 24, 6; 21, 11; 22, 11; Rogers Th., Hist. d. travail et salaires en Angleterre. Paris, 1897, p. 376; Wiebe G., Zur Gesch. d. Preisrevolution des XVI und XVII Jahrhund. Leipzig, 1895, pp. 344, 346, 354, 363, 365-6; Pareto V., Cours d’économie politique. Lausanne, 1896, I, p. 272 sgg.

[381]. Bull. de corr. hell., XIV (1890), pp. 481-2.

[382]. Demosth., c. Phorm., p. 918, 38; C. I. A., IV, 834b, col. II, vs. 75; Corsetti R., Sul prezzo de’ grani nell’antichità classica negli Studî di storia antica di G. Beloch, II, p. 65 sgg.

[383]. Bull. de corr. hell., XIV (1890), p. 482; Hermes, VII, p. 3 sgg.

[384]. Guiraud, op. cit., p. 557 sgg.; Corsetti, op. cit., p. 67 sgg.

[385]. Bull. de corr. hell., XIV, p. 481-2; [Demosth.], c. Phaenipp., p. 1045, 20; c. Phorm., p. 918, 38.

[386]. [Demosth.], c. Phaenip., p. 1045, 2; 1048, 31.

[387]. C. I. A., II, 311, 312, 314, 809 (325/4, Ch.), 195.

[388]. C. I. A., II, 379.

[389]. [Aristot.], Oeconom., II, 33.

[390]. Böckh A., Staatshaltung d. Athen., I2, p. 106.

[391]. 13.

[392]. [Demosth.], c. Phorm., p. 918, 37, 38.

[393]. C. I. A., II, 195, 311, 312, 314; Bull. de corr. hell., VI (1882), p. 1 sgg., 102 sgg.

[394]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 96, vs. 348; p. 97, vs. 389; Philemon., Fragm., ed. Didot, p. 127, LXXV; Theophr., Char., 23.

[395]. Lys., περὶ τοῦ ἀδυνατοῦ.

[396]. Philipp. p. Stob., Serm., LXII, 35.

[397]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 62, LIII.

[398]. Menandr., Fragm., p. 66, XCVIII.

[399]. 92, vs. 134.

[400]. Menandr., Fragm., ed. Didot, p. 93, vs. 168.

[401]. Meier u. Schömann, Att. Proc., pp. 875 sgg., 889 sgg.

[402]. C. I. A., II, 546, vs. 29.

[403]. Hyperid., Fragm., 155, Sauppe:..... καὶ παρέχει ὥσπερ τοῖς λῃσταῖς ἐπισιτισμὸν καὶ δίδωσι τούτ ὑπὲρ ἑκάστου τοῦ ἀνδραπόδου ὀβολὸν τῆς ἡμέρας ὅπως ἄν ῇ ἀθάνατος συκοφάντης.

[404]. Antiphont., Super choreut., 4.

[405]. C. I. A., II, 807, c. 1-25; Böckh, Urkunden d. Seewesen. Berlin, 1840, p. 413.

[406]. De vectigal, 4.

[407]. Aristot., Pol., p. 1267 b. II, 4, 13.

[408]. De vectigal., 4, 28: τί δτα, φαίν ἄν τις, οὐ καὶ νῦν, ὤσπερ ἔμποσθεν, πολλο καινοτομοσιν: ὅτι πενέστεροι μέν εἰσιν οἱ περὶ τ μέταλλα’ νεωστὶ γὰρ πάλιν κατασκευάζονται κίνδυνος δὲ μέγας τῷ καινοτομοῦντι. ὁ μὲν γὰρ εὑρὼν ἀγαθὴν ἐγρασίαν πλούσιος γίγνεται’ ὁ δὲ μὴ εὑρὼν πάντα ἀπόλλυσιν ὅσα ἄν δαπανήση.

[409]. Strab., p. 147, III, 2, 9.

[410]. Diod. Sic., XXXIV, II, 18.

[411]. Bergk Th., Gr. Litteraturg. Berlin, 1887, IV, 312; Sittl, Gesch. d. Griech. Litt. München, 1884. II, 460; Beloch, Att. Pol., p. 175, Anm.

[412]. De vectigal., 4, 25.

[413]. Letronne, op. cit., p. 195.

[414]. Aeschin. in Ctesiph., 41, 44.

[415]. Jahrbüch f. Nationalökon. und Statistik, gegr. v. B. Hildebrand, VII, p. 154.

[416]. De vectigal., 4, 23; Böckh, Staatshalt. d. Athen., I3, p. 86. II; Fraenkel, Anmerk., 117.

[417]. p. 1246, 1.

[418]. Demosth., c. Pantanet., 967, 4; 972, 18 e Böckh, l. c.

[419]. Diod. Sic., XX, 84.

[420]. Plut., Agesil., 26.

[421]. Theophr., Char., 4; 23; 30.

[422]. C. I. A., II, 187, 83513, 83617, 1149, 2343.

[423]. Polyb., III (II), 3, (5), 4.

[424]. Polyb., XII, 13, 8 sgg.

[425]. C. I. A., II, 834b, 834c, IV, 834b.

[426]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vss. 26 sgg.

[427]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vss. 31 sgg.

[428]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vs. 31 sgg., 42 sgg., 60 sgg.

[429]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vs. 23 sgg.

[430]. Kirchkoff, Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz., p. 57 sgg.; Böckh, Staatshalt., II; Fraenkel, Anm., p.. 33*, n. 202.

[431]. Journal of Hellenic studies, XV (1895): Jevons F. B., Work and wages in Athen, p. 243 sgg.

[432]. Jevons, op. cit., p. 244.

[433]. C. I. A., IV, 834b, vs. 70 sgg., 74 sgg., 80 sgg.

[434]. Thorold Rogers J. E., Hist. du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin du XIII siècle. Paris, 1897, p. 362; Tooke, Hist. of prices, II, p. 71.

[435]. Das Kapital, I4, p. 563 sgg.

[436]. Wiebe G., Geschichte der Preisrevolution des XVI und XVII Jahrhunderts. Leipzig, 1895, p. 319 sgg.; Schoenhof J., A history of money and prices. New-York, 1896, p. 112 sgg.

[437]. C. I. A., I, 321, 324.

[438]. Das Kapital, I4, p. 565 sgg.

[439]. Histoire du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin du XIII siècle. Paris, 1897, p. 297 sgg.

[440]. C. I. A., I, 321, vs. 12 sgg.

[441]. Hermes, IV: Schöne, Baurechnungen des Erechteios, p. 43.

[442]. C. I. A., II, 834b; IV, 834b.

[443]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vs. 42 sgg.; IV, 834b, Col. I, vs. 40 sgg.

[444]. C. I. A., II, 834b, Col. I, vs. 71.

[445]. C. I. A., II, 834b, Col. II, vs. 54 sgg.

[446]. C. I. A., II, 834b, Col. II, vs. 68 sgg.

[447]. C. I. A., IV, 834b, Col. I, vs. 26 sgg.

[448]. C. I. A., IV, 834b, vs. 40 sgg.

[449]. C. I. A., IV, 834b, Col. II, vs. 18, 22 sgg.

[450]. C. I. A., II, 834c, vs. 57 sgg.

[451]. C. I. A., II, 834c, vs. 24; C. I. A., II, 834b, Col. II, vs. 71.

[452]. C. I. A., II, 834b, Col. II, vs. 31; IV, 834b, Col. I, vs. 44.

[453]. Foucart, Note sur les comptes d’Eleusis (Bull, de corr. hellén., 1884), p. 214.

[454]. C. I. A., IV, 834b, vs. 70 sgg.

[455]. C. I. A., IV, 834b, vs. 79-81.

[456]. Bull. de corr. hell., XIV (1890); Homolle, Comptes et inventaires des temples déliens en l’année 279, p. 393, vs. 45 sgg.; p. 396, vs. 86 sgg.; p. 399, vs. 120; p. 483.

[457]. Bull. de corr. hell., XIV (1890): p. 395, vs. 70; p. 397, 483.

[458]. Bull. de corr. hell., XIV (1890), p. 396, vs. 82 sgg., p. 480 sgg.

[459]. Diod. Sic., XXXIV, II, 18.

[460]. Collitz H., Sammlung d. griech. Dialekt-Inschriften, n. 374 sgg.; I. G. S., 2315, 3309, 3317, 3346, 3349-50, 3358, etc.

[461]. Collitz, Sammlung, 1474 sgg.

[462]. Collitz, Sammlung, 1554 sgg.

[463]. Collitz, Sammlung: Baunack, Die delphische Inschriften, 1684 sgg.

[464]. Baunack J., Die delphischen Inschriften, 1689, 1694, 1696, 1702, 1714, 1716, 1717, 1731, 1742, etc.

[465]. Op. cit., 1684, 1696, etc.

[466]. Op. cit., 1689, 1723.

[467]. Op. cit., 1723.

[468]. Op. cit., 1719.

[469]. Op. cit., 1708.

[470]. Op. cit., 1717, 1718, 1749, 1754.

[471]. Dissert., IV, 1, 34 sgg.

[472]. Curtius E., Ueber die neu entdeckten Delphischen Inschriften nelle Nachrichten von d. K. Gesellsch. d. Wiss. Göttingen, 1865, p. 149 sgg.

[473]. Droysen G. J., Hist. de l’hellénisme, trad. franç. Paris, 1885, III, p. 606.

[474]. Lumbroso G., Recherches sur l’économie politique de l’Égypte sous les Lagides. Turin, 1870, p. 100 sgg.; Lumbroso G., L’Egitto dei Greci e dei Romani, 2ª ediz. Roma, 1895, passim; Blümner H., Die gew. Thätigkeit d. Völker d. klass. Alterthums. Leipzig, 1869, p. 6 sgg.

[475]. Lumbroso G., Recherches, etc., p. 100.

[476]. Op cit., p. 89 sgg.

[477]. R. R. I., 17.

[478]. Lumbroso G., Recherches, etc., p. 104 sgg.

[479]. Friedlaender L., Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms, III6, p. 616.

[480]. Script. hist. Aug., Saturninus, c. 8; Pöhlmann R., Die Uebervölkerung d. ant. Grosstädte. Leipzig, 1884, p. 31 sgg.

[481]. Pregel Th., Die Technik im Alterthum, Chemnitz, 1896, pp. 22 sgg., 27 sgg., 33 sgg.; Bourdeau L., Les forces de l’industrie. Paris, 1884, pp. 118 sgg., 188 sgg.

[482]. Ziebarth E., Das griechische Vereinswesen. Leipzig, 1896, p. 107 sgg.

[483]. Op. cit., p. 109.

[484]. Bull. de corr. hell., VII (1883), p. 504, n. 10; C. I. G., 2374e; Waltzing J. P., Étude sur les corporations professionelles chez les Romains. Bruxelles, 1895, p. 191 sgg.

[485]. Büchsenschütz B., Bemerkungen über die römische Volkswirthschaft der Königzeit. Berlin, 1886, pp. 8 sgg.; Voigt M., Die römischen Privatalterthümer, zw. Aufl. München, 1893, p. 289 sgg.

[486]. Iuven., XIV, 168; Apul. de mag., 17; Marquardt J., La vie privée des romains, trad. franc. Paris, 1892, I, pp. 23 sgg., 160 sgg.; Wallon, op. cit., II2, p. 8; Mommsen, Röm. Gesch. I8, pp. 186, 188.

[487]. I, 76, ; III, 55, ; IV, 22 ; 23 57, ; V, 7 ; 22; , 26 ; 42 ; 51 ; 53, ; VI, 22 , etc.

[488]. Liv. I, 27, 3; 38; II, 13, 4; 19, 1; Dionys Hal. V, 61; Büchsenschütz B., Bemerkungen etc., p. 30.

[489]. Varr., R. R. II praef.

[490]. Karlowa O., Römische Rechtsgeschiechte. Leipzig, 1885, I, p. 38.

[491]. Büchsenschütz B., Bemerkungen, etc., pp. 13 sgg.; Voigt M., D. röm. Privatalterthüm., p. 311; Mommsen, Röm. Forsch. I, p. 366 sgg.

[492]. Drumann, Arbeiter u. Communisten, pp. 164 sgg., con le autorità ivi citate.

[493]. Dionys Hal., IX, 27, 3, cfr. II, 76; Voigt M., Die XII Tafeln, Leipzig, 1883, I, pp. 26 sgg., II, p. 247.

[494]. Plut. Num. 17; Waltzing J. P. Étude hist. sur les corporations profession. chez les Romains. Bruxelles, 1895, pp. 62 sgg.

[495]. Bull. dell’Ist. di corr. arch., 1875, p. 232; Pöhlmann R., Die Anfänge Roms. Erlangen, 1881, p. 7.

[496]. Gamurrini G. F., Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Ist. arch. germ. Sez. rom.), II (1887), p. 221 sgg.

[497]. Wezel E., De opificio opificibusque apud veteres Romanos. Berlin, 1881, P. I, pp. 12 sgg., 31 e passim; Voigt, Röm. Privatalt., pp. 302 sgg.

[498]. Richter O., Topographie von Rom (in Iw. Müller’s Handbuch d. klass. Alterthumwiss., III, 10, pp. 752, 756, 763, 815, 841).

[499]. Liv., I, 53; 55, 6.

[500]. Liv., I, 56, 1; 52, 9; Dionys, IV, 44; Cic. in Verr., V, 19, 44. Cfr. Büchsenschütz B., Bemerkungen, etc., p. 32.

[501]. Liv., I, 38, 1; II, 25, 6; 31, 4; III, 3, 9; IV, 36, 2; VI, 4, 2, etc.

[502]. Voigt M., Die XII Tafeln. Geschichte und allgemeine juristische Lehrbegriffe der XII Tafeln nebst deren Fragmenten. Leipzig, 1883, I, pp. 16 sgg. con i testi ivi citati.

[503]. Adsiduus, proletarius, detrimentum, emolumentum, pecunia, peculium, fenus. Cfr. Voigt, op. cit., I, pp. 18-9.

[504]. Voigt, op. cit., I, p. 196, n. 6, con i testi ivi citati.

[505]. Liv. IV, 45, 2: dena milia gravis aeris, quae tum divitiae habebantur.

[506]. Voigt, op. cit., I, pp. 21-3.

[507]. Voigt, op. cit., I, p. 22.

[508]. Virg. Georg., I, 261 sgg.; Cat. De agricultura, ed. Keil, 2, 3; 23, 1; 31, 1; 33, 5; 37, 5; 39, 1; 59; Varr. RR. I, 2, 22; 22, 1; 23, 5; Plin., H. N. XVIII, 26, 236; Cat. RR. XI, 2; Blümner, Technologie, I, 98 sgg.; Voigt, op. cit., I, pp. 26 sgg.

[509]. Büchsenschütz, Bemerkungen, etc., pp. 28 sgg.

[510]. Voigt, op. cit., I, pp. 30 sgg.

[511]. Liv., II, 23, 27, 29; VI, 14-5; 27; 31, 2; 34, 2, etc.; Dionys., IV, 9; V, 33, 63, 66; VI, 22, 26, etc.

[512]. Hartmann, Röm. Kalender, p. 29, n. 57. Voigt, op. cit., I, p. 723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[513]. Hartmann, Röm. Kalender, p. 29, n. 57. Voigt, op. cit., I, p. 723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[514]. Liv., V, 55.

[515]. Karlowa O., Röm. Rechtsgeschichte, I, p. 97.

[516]. Liv., VII, 28.

[517]. Savigny, Das altrömische Schuldrecht in Vermischte Schriften. Berlin, 1850, II, pp. 425 sgg.

[518]. Bruns6, Fontes iuris romani antiqui, Leg. XII, tabul. VIII, 2; Voigt, op. cit., I, p. 722, VII, 15 e II, p. 533 sgg.

[519]. Bruns6, VIII, 14; Voigt, VII, 2.

[520]. Bruns6, VII, 12; Voigt, IV, 13.

[521]. Voigt, op. cit., II, pp. 78 sgg.

[522]. Bruns6, II, 1.

[523]. Bruns6, XII, 2; Voigt, VII, 13; XII, 1.

[524]. Bruns6, V, 3; Voigt, IV, 1.

[525]. Plin., N. H. XXXIII, 13, 44; Liv. epit., 15; Mommsen, Hist. de la monnaie rom. I, p. 300.

[526]. Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger. Berlin, 1847, p. 15.

[527]. Gromatici veteres. Berolini, 1848, p. 115. Hyg. De conditionibus agrorum: “quia non solum tantum occupabat unusquisque, quantum colere praesenti tempori poterat, sed quantum in spem colendi habuerat, ambiebat„.

[528]. Liv. IV, 59, 11; V, 7, 12; Marquardt J. L’organisation militaire chez les Romains, trad. franç. Paris, 1891, p. 20.

[529]. Nitzsch, op. cit., pp. 37 sgg.

[530]. Ἀθην. πολ. c. 12.

[531]. Cic., De off. II, 21, 73.

[532]. Varron, R. R. II, Praef.:..... in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata.

Columella, R. R. I, Praef.:.. in hoc Latio et Saturnia terra, ubi dii cultus agrorum progeniem suam docuerunt, ibi nunc ad hastam locamus, ut nobis ex transmarinis provinciis advehatur frumentum, ne fame laboremus.

[533]. Wiskemann H. Die antike Landwirthschaft und das von Thünensche Gesetz. Leipzig, 1859, pp. 50 sgg.

[534]. Caton., de agr. cult., 1, 7, ed. Keil.

[535]. R. R. I, 7, 9.

[536]. Varron., R. R. I, 16, 3: itaque sub urbe colere hortos late expedit, sic violaria et rosaria, item multa quae urbs recipit, cum eadem in longinquis praediis, ubi non est quo deferri possit venale, non expediat colere. Wiskemann, op. cit., p. 40 sgg.

[537]. Varron., R. R. I, 7, 9.

[538]. Varron., R. R. I, 8, 2.

[539]. Columella, R. R. IV, 3.

[540]. Varron., R. R. II, Praef. 5: Ex ea enim quaque fructus tolli possunt non mediocres, ex ornithonibus ac leporariis et piscinis; III, 4, 2; 7, 1 sgg.; 10, 1; 12, 1; Colum. R. R. VIII, 1 sgg.; IX, Praef.

[541]. Varron., R. R. III, 2, 14-15.

[542]. R. R. III, 6, 1.

[543]. Colum., R. R. VIII, 8.

[544]. Varron., R. R. III, 16, 10.

[545]. Varron., R. R. I, 9, 3; 44, 1.

[546]. De agri cult., 10.

[547]. De agri cult., 11.

[548]. Varron., R. R. I, 18.

[549]. Varron., l. c.

[550]. Varron., R. R. II, 10, 10.

[551]. R. R. II, 10, 11.

[552]. Varron., R. R. III, 17, 6.

[553]. Varron., R. R. II, 10, 1.

[554]. Polyb., VI, 19, 2; Sall., Jugurt., 86, 2; Marquardt, Organisation militaire, p. 142.

[555]. Polyb., VI, 19, 2; Sall., Jugurt., 86, 2; Marquardt, Organisation militaire, p. 142.

[556]. Val., Max., III, 4, 7.

[557]. R. R. I, 17.

[558]. Diod. Sic., XXXIV, 2, 36, 38.

[559]. Boeger G., De mancipiorum commercio apud Romanos. Berol., 1841. p. 25.

[560]. Wallon, op. cit., II2, pp. 34 sgg.

[561]. Wallon, op. cit., II2, pp. 82 sgg.

[562]. Liv. XXVII, 10; Cagnat R., Étude historique sur les impôts indirects chez les Romains. Paris, 1882, p. 172.

[563]. Boeger, op. cit., p. 21; Wallon, op. cit., II2, p. 159 sgg.; Abignente, op. cit., p. 75; Dureau de la Malle, Économ. polit. des Romains, Paris, 1840, I, 147 sgg., 244.

[564]. Plut., Cat. maj, 4, 5.

[565]. Liv., XXXIX, 44.

[566]. Appian., De bell. Mithr., 78.

[567]. Liv., X, 46, 5.

[568]. Marquardt J., De l’organisation financière chez les Romains, trad. franç. Paris, 1888, p. 27.

[569]. Marquardt J., op. cit., p. 76.

[570]. Bücher K., Die Entstehung der Volkswirthschaft. Tübingen, 1893, p. 18.

[571]. Dal Popma (De operis servorum ap. Polen. suppl. a Graevius, vol. III), in poi, è stato molte volte fatto, sviluppato e completato l’elenco delle diverse funzioni esercitate da’ servi nella casa. Cfr. Wallon, op. cit., II2, pp. 104 sgg.; Voigt, Privatalt.2, p. 388 sgg.; Marquardt, La vie privée des Romains, trad. franç. Paris, 1892, I, pp. 160 sgg.

[572]. Boeger, op. cit., p. 4: Quot pascit servos? quaeritabat, primorum Caesarum temporibus, quisquis alicuius fortunas exploraturus erat, nec quisquam divitis nomine dignus habebatur, nisi centum vel ducentos aleret... Cfr. Senec., de tranqu. anim., 8; Ep. 17, 3-4; Athen., VI, p. 272.

[573]. Wallon, op. cit., II2, p. 141 sgg.

[574]. in Pis. 27, 67.

[575]. Wallon, op. cit., II2, pp. 121 sgg.

[576]. Caton., De agri cult., 4, 5; Varr., R. R., I, 17.

[577]. De agri cult., 1, 3.

[578]. R. R. I, 17.

[579]. Cat. de agri cult., 2, 7.

[580]. Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung, etc., pp. 114 sgg.; Friedlaender L., Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in d. Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine. Leipzig, 1888, Iº, p. 37.

[581]. Dig. XXXV, 2, 68. Euseb., H. E., VII, 21, 9; Pöhlmann, l. c.; Hildebrand, Bevölkerungsstatistik im alter Rom. (Jahr. f. N. O., VI, 91); Beloch J., Die Bevölkerung, etc., pp. 41 sgg.

[582]. Liv., IV, 30, 8: Volgatique contactu in homines morbi. Et prius in agrestes ingruerant servitiaque. VIII, 22, 7; IX, 28, 6; X, 31, 8; 47, 6.

[583]. Friedlaender, op. cit., I2, pp. 39 sgg., con i testi ivi citati.

[584]. Liv., II, 51-2; III, 31, 1; IV, 25, 4, etc.

[585]. De offic., III, 6 e 23.

[586]. Wallon, op. cit., II2, p. 187 sgg.; Karlowa, op. cit.

[587]. Dig. XXIX, 5 L. 1, De Senacons. Silaniano. Cum aliter nulla domus tuta esse possit, nisi periculo capitis sui custodiam dominis tam ab domesticis quam ab extraneis praestare servi cogantur, ideo senatus consulto introducti sunt de publica quaestione a familia necatorum habenda. Cfr. Tacit., Ann. XIII, 32; XIV, 42-44.

[588]. Cairnes J. E., The slave power, pp. 56 sgg.

[589]. Colum., R. R. XII, 3; Cat., De agri cult., 2, 2.

[590]. R. R. IV, 3.

[591]. Plut., Cat. maj., c. 21.

[592]. Bücher K., Die Aufstände der unfreien Arbeiter, Frankfurt a. M., 1874, p. 43. Cfr. Roscher, Grundlagen d. Nationaloekonomie, II, § 35.

[593]. Varron. R. R. I, 50; Dureau de la Malle, Mém. sur l’agricultore romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columelle (Mém. de l’Inst., XIII (1828), p. 458, 59.)

[594]. Dureau de la Malle, op. cit., p. 439.

[595]. Weber M., Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht. Stuttgart, 1891, pp. 222 sgg.

[596]. Plin., H. N., XVIII, 7: ..... nihil minus expedire quam agrum optime colere..... Bene colere necessarium est: optime, dannosum, praeterquam subole, suo colono, aut pascendis.

[597]. Serv. ad Virg. Georg., I, 160: Tribula, genus vehiculi, omni parte dentatum, unde teruntur frumenta, quo maxime in Africa utuntur; Mongez, Mém. sur les instrumens d’agriculture employés par les anciens (Mém. de l’Inst., III, (1818), p. 42); Magerstedt F. A., Bilder aus dem römischen Landwirthschaft. Sonderhausen, 1861, V, p. 245.

[598]. Columel., De arborib., 8.

[599]. Mongez, op. cit., p. 56; Magerstedt, op. cit., V, p. 142 sgg.

[600]. Pallad., R. R. VII, 2; Mongez, op. cit., p. 39; Magerstedt, op. cit., V, p. 240 sgg. Cfr. anche p. 238.

[601]. Caes. de bell. gall., VI, 13.

[602]. Heisterbergk B., Die Entstehung des Colonats. Leipzig, 1876, pp. 73 sgg.

[603]. H. N., XVIII, 7, 36: ....... Coli rura ab ergastulis pessimum est et quidquid agitur a disperantibus.

[604]. R. R. I, Pr.: ..... rem rusticam pessimo cuique servorum, velut carnifici noxa dedimus.... Nunc et ipsi praedia nostra colere dedignamur, et nullius momenti ducimus peritissimum quemque villicum facere. Cfr. I, 1 e 7.

[605]. Colum., R. R. I, 3: Huc pertinet praeclara nostri poetae sententia:

Laudato ingentia rura. Exiguum colito.....

Tantum enim obtinendum est, quanto est opus: ut emisse videamur quo potiremur, non quo oneremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus, more praepotentium qui possident fines gentium quos ne circumire quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium ergastulis tenent. Pallad., R. R. I, 6 e 7.

[606]. Liv., III, 15, 16.

[607]. Liv., IV, 45: Annus felicitate populi Romani periculo potius ingenti quam clade insignis. Servitia urbem ut incenderent distantibus locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento ut arcem Capitolium armati occuparent. Auertit nefanda consilia Juppiter...; Bücher, Aufstände, etc., p. 24; Mommsen, R. G., I8, p. 448.

[608]. Bücher, op. cit., pp. 29-9; Mommsen, R. G., I8, p. 859.

[609]. Mommsen, R. G. II8, p. 77. Il Bücher (op. cit., p. 123) ne contesta la data. Cfr. II, 69; Posid., fr. 15, presso Athen., XII, 542; Diod. Sic., XXXIV, XXXV, c. 2 sgg.; Liv. Epitom., 56, 58, 59; Bücher, Aufstände, etc., pp. 95, 105 sgg.

[610]. Diod. Sic., XXXVI, c. 2; Mommsen, R. G. II3, p. 132.

[611]. Diod. Sic., XXXIV, 2, 48.

[612]. Cic. in Verr., A. S. III, 51, 120.

[613]. Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895.

[614]. Diod. Sic., XXXIV-V, 2, 3.

[615]. Diod. Sic., XXXIV-V; Oros. V, 5, 9; Val. Max., II, 7, 9; IX, 12, 1; Flor., II, 7, 7 (III, 19 ed. Halm.); Bücher, op. cit.; Siefert O., Die Sklavenkriege. Altona, 1860.

[616]. Diod. Sic., XXXVI e 3300: Dio Cass. 93, ed. Dindorf: Flor., II, 7, 7 (III, 19), ed. Halm. e le opere prima citate.

[617]. Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895, p. 227.

[618]. Plut., Crass., 8-11; Appian., B. C. I, 116-120; Sall., fr., III, 67-81, Kr., Oros. V, 24.

[619]. Mommsen, R. G. III2, p. 84 sgg.

[620]. Liv., I, 51, 2; II, 4, 5; II, 5; III, 15, 5; IV, 45, 1, etc.

[621]. Appian., B. C., IV, 14.

[622]. Wallon, op. cit., II2, p. 186, con le autorità ivi citate.

[623]. Virg., Eclog. III, 16: Wallon, op. cit., II2, pp. 268-9.

[624]. Wallon, op. cit., II2, p. 259, con le citazioni ivi addotte.

[625]. Ovid., Amor, I, XV, 17.

[626]. Wallon, op. cit., II, p. 274.

[627]. Columel., R. R., I, 1: Nam qui longinqua ne dicam transmarina rura mercantur, velut haeredibus patrimoniosus, vel quid gravius est, vivi cedunt servis suis: quoniam quidem et illi tam longa dominorum distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia quae commiserunt, sub expectatione successorum, rapinis magis quam culturis student.

[628]. Colum., R. R., I, 7: ... et maxime vexant servi qui boves elocant, eosdemque et cetera pecora male pascunt, nec industrie terram vertunt longeque plus imputant seminis iacti quam quod severint.

[629]. Varr., R. R., I, 16, 3; Colum., R. R., I, c. 8.

[630]. Pallad., R. R., I, 6, 2, ed. Schmitt.

[631]. Caton., De agri cult., 2, 2: servos non valuisse, tempestates malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse...; Colum., R. R., XII, Praef.

[632]. Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung, p. 38.

[633]. Senec., Epist., 47, 3; Macrob., Sat., I, 11.

[634]. Fabretti, Inscript. ant., X, 238: C. Aelius Asprenas Commodi Caes. Negot. quo nemo mortem alacrius admisit quod a servorum suorum servitute tandem liber evaderet. Hoc autem testam(ento) cavit posteris inscribi. Bix(it). Ann. LVIII M. IX D. XI.

[635]. Cairnes, The slave power, p. 85.

[636]. Liv., XXXIX, 44; Plut., Cat. maj.; 18; Nitzsch, Die Gracchen, pp. 127, 142.

[637]. Hermes, XIX: Mommsen Th., Die italische Bodentheilung und die Alimentartafeln, pp. 401, 405.

[638]. H. N., XVIII, 35.

[639]. Grom. vet., I, p. 53: Frontin., de controv. agror.: Inter res publicas et privatos non facile tales in Italia controversiae moventur, sed frequenter in provinciis, praecipue in Africa, ubi saltus non minores habent privati quam res publicae territoria. Cfr. Hyg., de limitibus, p. 116.

[640]. Weber M., Römische Agrargeschichte, pp. 67-8.

[641]. Meyer E., Untersuchungen zur Geschichte der Gracchen. Halle a. S. 1894 (Sep. Abdr.), p. 15.

[642]. Plut., Ti. Gracch., c. 9.

[643]. Catil., 20.

[644]. Cic., de off., II, 21, 73.

[645]. Weber, Agrargeschichte, p. 112.

[646]. Weber, op. cit., p. 130 sgg.

[647]. Deloume A., Les manieurs d’argent à Rome. Paris, 1887, pp. 72 sgg.

[648]. Plut., Crass., 2.

[649]. B. C., I, 7.

[650]. Mommsen, R. G. II8, p. 81.

[651]. Dureau de la Malle, Mém. sur l’agriculture romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columella (Mém. de l’Acad. des Inscript., XIII (1828), p. 416 sgg.).

[652]. Dureau de la Malle, Économie polit. des Romains, II, p. 245 sgg.; Beloch J., Die Bevölkerung, pp. 415, 501.

[653]. Nitzsch, Die Gracchen, p. 133.

[654]. VI, 19, 2.

[655]. Marquardt, Organisation militaire, p. 230.

[656]. Dionys., VII, 13; 27; IX, 59; Plut., Coriol., 13; Liv., XXXVII, 46, 10.

[657]. De Ruggiero E., Le colonie dei Romani. Spoleto, 1897, p. 62.

[658]. Nitzsch, Die Gracchen, op. cit., pp. 74, 76, 135, etc.

[659]. Nitzsch, op. cit., p. 60 sgg.

[660]. De Ruggiero, Le colonie, p. 38.

[661]. De Ruggiero, op. cit., pp. 128-9.

[662]. De Ruggiero E., Leges agrariae (in Enciclopedia giuridica italiana, Vol. I, P. 2ª. Milano, 1884, pp. 737 sgg.), dove la questione è largamente riassunta e discussa con la menzione de’ testi e delle autorità ivi citate.

[663]. De Ruggiero, op. cit., pp. 752 sgg.

[664]. Hermes XXIII (1888); B. Niese, Die sogenannte Licinisch-Sextische Ackergesetz, pp. 410 sgg., p. 423.

[665]. De Ruggiero, Leges agrariae, pp. 768 sgg., con le autorità ivi citate.

[666]. Plut., ib. Gr., 14.

[667]. De Ruggiero E., Leges agrariae, pp. 815, 817.

[668]. Appian., B. C., I, 27: Καὶ ἡ στάσις ἡ τοῦ δευτέρου Γράκχου ἐς τάδε ἔληγε νόμος τε οὐ πολὺ ὕστερον ἐκυρώθη, τὴν γῆν, ὑπὲρ ἧς διαφέροντο, ἐξεῖναι πιπράσκειν τοῖς ἒχουσιν ἀπείρητο γὰρ ἐκ Γράκχου το προτέρου καὶ τόδε. Καὶ εὐθὺς οἱ πλύοσιοι παρὰ τῶν πενήτων ἐωνοῦντο, ἤ ταῖσδε ταῖς προφάσειν ἐβιάζοντο, καὶ περιῆν ἐς χεῖρον ἔτι τοῖς πένησι, μέχρι Σπόριος Θόριος δημαρχῶν ἐσηγήσατο νόμον, τὴν μὲν γῆν μηκέτι διανέμειν, ἀλλ’ εἴναι τῶν ἐκόντων, καὶ φόρους ὑπὲρ αὐτῆς τῷ δήμῳ κατατίθεσθαι καὶ τὰδε τὰ χρὴματα χωρεῖν ἐς διανομάς. — De Ruggiero, Leges agrariae, pp. 820-21.

[669]. C. I. L., I, p. 175, n. 200; Bruns6, Fontes, pp. 74 sgg.; De Ruggiero, op. cit., p. 821 sgg., 880 sgg.

[670]. Bruns6, Fontes, p. 74, 3: [..... quem agrum locum] quoieique de eo agro loco ex lege plebeive sc(ito) III vir sortito ceivi Romano dedit adsignavit..... (Cfr. p. 76, 15). p. 75-7-8: ager locus aedificium omnis quei supra scriptu[s est..... (134)..... extra eum agrum locum de quo supra except]um cavitu[mve est, privatus esto... (66/102)... eiusque locei agri aedificii emptio venditi]o ita, utei ceterorum locorum agrorum aedificiorum privatorum est, esto; emsorque queicomque erit fa[c]ito, utei is ager locus aedificium, quei e[x hace lege privatus factus est, ita, utei ceteri agri loca aedificio privati, in censum referatur.....].

[671]. Bruns6, Fontes, p. 75, 5: [..... quod eius quisq]ue agri locei publicei in terra Italia, quod eius extra urbem Romam est, quod eius in urbe oppido vico est, quod eius III vir dedit adsignavit, quod... (211/102)..... tum cum haec lex rogabitur habebit possidebit.....

[672]. Bruns6, Fontes, p. 74, 1-2: Quei ager poplicus populi Romanei in terram Italiam P. Mucio L. Calpur[nio cos. fuit, extra eum agrum, quei ager ex lege plebeive sc(ito), quod C. Sempronius Ti. f. tr(ibunus), pl(ebei) rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur.... (150/82).., quem quisque de eo agro loco ex lege plebeive scito vetus possessor sibei] agrum locum sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quom quantum unum hominem ex lege plebeive sc(ito) sibei sumer[e relinquereve licuit...].

[673]. Bruns6, Fontes, p. 78, 21-23: [agrum lo]cum publicum populi Romanei de sua possessione vetus possessor prove vetere possessor[e...]

[674]. Bruns6, Fontes, p. 76, 13-4: Quei ager locus publicus populi Romanei in terra Italia P. Mucio L. Calpurnio cos. fuit, extra eum agrum, quei ager ex lege plebive sc[ito quod C. Sempronius Ti. f. trib. pl. rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur... (110)... e]xtraque eum agrum, quem vetus possessor ex lege plebeive [scito sibei sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quam quantum unum hominem sibei sumere relinquereve licuit, sei quis tum cum hae lex rogabitur (45/102) agri colendi cau]sa in eum agrum agri iugera non amplius XXX possidebit habebitve: s ager privatus esto.

[675]. Bruns6, Fontes, p. 83, 53 sgg.

[676]. Bruns6, Fontes, p. 79, 24-6: [Agen locus quei sup]ra scriptus est, quod eius agri locei post[h.] l. rog. publicum populei Romanei erit, extra eum ag[rum locum, quei publico usui destinatus est vel publice locatus est, in eo agro queive.]..... etc.

[677]. Weber M., Römische Agrargeschichte, pp. 114 sgg. Cfr. pp. 97, 104, 105.

[678]. Hirschfeld O., Die Getreideverwaltung i. d. römischen Kaiserzeit (Sep.-Abdr. aus Philologus. Bd. XXIX, 111), pp. 2 sgg.; Marquardt, Organisation financière, pp. 144 gg.

[679]. Weber M., Röm. Agrargeschichte, p. 69. Anm. 38: Es ist im übrigen charakteristisch für das Bestehen des im Text behaupteten Zusammenhangs dass sobald mit Vollendung der Expansion des römischen Flurbezirkes und nachdem das zur Besiedelung bereitstehende Land im wesentlichen vergeben war, die Testierfreiheit durch die Praxis des Centumviralgerichtshofes vermittelst der Inofficiositätfiktion beseitigt wurde.

[680]. Plut., C. Gracch., c. 7; Appian., B. C., I, 23: Ὁ δὲ Γράκχος καὶ ὁδοὺς ἔτεμνεν ἀνὰ τὴν Ἰταλίαν μακράς, πλῆθος ἐργολὰβων καὶ χειροτεχνῶν ὑφ’ ἑαυτῶ ποιούμενος...

[681]. II, 28.

[682]. III, 68: IX, 12.

[683]. I, 56, 1; 59, 9; VI, 1, 6; 25; VIII, 19, 3.

[684]. Varr., R. R. I, 17, 1.

[685]. Colum., R. R. I, 3:... Propter quod operam dandam esse ut rusticos et eosdem adsiduos colonos retineamus cum aut nobismetipsis non licuerit aut per domesticos colere non expediverit quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur. — 7:..... In longinquis tamen fundis in quos non est facilis excursus patrisfamilias, cum omne genus agri tollerabilius est sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere tum praecipue frumentarium.

[686]. Cat., R. R. 136-7.

[687]. Varr., R. R. I, 17, 1: Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque, liberis aut cum ipsi colunt, ut plerique pauperculi cum sua progenie, aut mercenariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac foenisicia, administrant, iisque quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque in Aegypto et in Illyrico complures.

[688]. Sallust., Cat., 37, 7:..... iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat. Nitzsch, Die Gracchen, pp. 184, 187 sgg.. 192, 194.

[689]. Varron, R. R. I, 17, 1: De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercenariis colere quam servis. Cfr. Cat., R. R. 14, 5.

[690]. Caton., R. R. 136-7.

[691]. Cat., R. R. 1, 3; 4, 6; Varron, R. R. 16, 3.

[692]. Varron, R. R. I, 16, 3:..... item si ea oppida aut vici in vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde emere possis quae opus sunt in fundum, quibus quae supersunt venire possint, ut quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus, quam si longe sit imputanda, non numquam etiam, quam si colendo in tuo ea parere possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios habent vicinos quibus imperent medicos, fullones, fabros, quam in villa suos habeant, quorum non nunquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici fabros parant, quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius, quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat.

[693]. Varron, R. R., l. c. — Cat., R. R. 1, 3:.. loco salubri, operariorum copia siet, bonumque aquarium oppidum validum prope siet aut mare aut amnis, qua naves ambulant aut via bona celebrisque.

[694]. Mommsen, R. G. I8, p. 196.

[695]. Gamurrini G. F., Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Istit. arch. germanico. Sez. Romana II (1887), pp. 221 sgg.).

[696]. Waltzing J. P., Étude hist. sur les corporations professionnelles chez les Romains. Bruxelles, 1895, I, p. 199.

[697]. Waltzing, op. cit., I, p. 239 con le autorità ivi citate.

[698]. Sallust., Bellum Jugurt., 73, 6:..... plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant, relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent.

[699]. Waltzing, op. cit., I, p. 86.

[700]. Waltzing, op. cit., I, p. 88.

[701]. Cic., Pro dom., 33, 89; de pet. consul., 8, 30; Waltzing, op. cit., I, p. 86.

[702]. Marquardt, Vie privée des Romains, II, pp. 31-2.

[703]. R. R. 135: Romae tunicas, togas, saga, centones, sculponeas: Calibus et Minturnis cuculliones, ferramenta, falces, palas, ligones, secures, ornamenta, murices, catellas: Venafro palas. Suessae et in Lucania plostra, treblae albae: Romae dolia, labra: tegulae ex Venafro. Aratra in terram validam romanica bona erunt, in terram pullam campanica: iuga romanica optima erunt: vomeris indutilis optimus erit: trapeti Pompeis, Nolae ad Rufri maceriam: claves, clostra Romae: Romae, urnae oleariae, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vasa ahenea Capuae, Nolae: fiscinae campanicae † eome utiles sunt. Funes subductarias, spartum omne Capuae: fiscinas romanicas Suessae, Casino † optimae erunt Romae.

[704]. Fredländer J., Darstellungen, II6, pp. 3 sgg.

[705]. Pauly, Real-Encycl. d. class. Alterthumw. VI, p. 2545.

[706]. Marquardt, Organisation financière, pp. 108 sgg.; Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung, etc., pp. 114 sgg.

[707]. Cairnes, The slave power, pp. 71, 74.

[708]. R. R. I, 3:..... qui possident fines gentium quos ne circumire quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandis feris derelinquunt; 7: operam dandam esse ut rusticos et eosdem assiduos colonos retineamus, cum aut nobismetipsis non licuerit aut per domesticos colere non expedierit, quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur.

[709]. Vedi innanzi, pag. 60.

[710]. Cairnes, The slave power, p. 75.

[711]. Marquardt, Organisation financière, pp. 144 sgg.

[712]. Schaeffle, Das gesellschaftliche System d. menschlichen Wirthschaft (3 Aufl.), II, p. 485; Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, p. 51.

[713]. Pro Roscio Comoed., c. 10.

[714]. Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, pp. 38, 107, con le autorità ivi citate.

[715]. Friedlaender, Darstellungen, I9, p. 882: Der karge Tagelohn, der in Martials Zeit 6 1⁄4 Sesterzen zu betragen pflegte (eine Summe die man einem Sklaven als Trinkgeld gab), die aber nebst den übrigen Emolumenten für den Lebensunterhalt der Clienten nothdürftig hinreichte.....

[716]. Cairnes, The slave power, pp. 75 sgg.

[717]. Friedlaender, Darstellungen, I6, pp. 379 sgg.

[718]. Περι τῶν ἐπὶ μισθῶ συνόντων.

[719]. Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, pp. 38, 82 sgg.

[720]. Scheel v. H., Die wirthschaftlichen Grundbegriffe im Corpus juris civilis (ne’ Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik hrg. von Br. Hildebrand, IV (1866), p. 337).

[721]. Plut., Cat. maj, c. 21.

[722]. Jurisprudentiae antehadrianae quae supersunt ed. P. Bremer. Lipsiae, 1896, pp. 185, 208; D. 40, 7, 14; D. 13, 6, 5, 7.

[723]. Plut., Crass, 2; Pöhlmann, Die Uerberbevölkerung, p. 89: So kaufte Crassus allein ein halbes Tausend unfreier Bautechniker und Bauhandwerker auf um sie wieder an Bauunternehmen zu vermiethen, die sich durch derartegewiss nich vereinzelt dastehende Speculationen nicht selten genöthigt sehen mochten, neben Monopolpreise der Baustellen auch noch solche der Arbeitskrafte in den Kauf zu nehmen (Annuar, k. 3). Plutarch bemerkt ausdrücklich a. a. O.: τουσούτους δὲ κεκτηυένος τεχνίτας οὐδὲν ῷκοδόμνησεν αὐτὸς ἢ τὴν ἰδίαν οἰκίαν, ἀλλ’ἔλεγε τοὺς φιλοικοδόμους αὐτοὺς ὑφ’ ἑαυτῶv καταλύεσθαι χωρὶς ἀνταγωνιστῶν. Diese Worte haben Drumann (R. G. IV, 111), Rodbertus (Untersuchungen auf dem Gebiete der Nationalökonomie des class Alterthums, Jahrb. f. Nationalök. und Statist., 1865, S. 300), Marquardt (Privatleben, I, 159), übersehen und lassen daher Crassus selbst die abgebrannten und eingestürzten Häuser wiederaufbauen und vermiethen, so dass das so bedeutungsvoll Moment des Baustellenwuchers ganz verschwindet.

[724]. Karlowa, R. R. G. II, 1, pp. 111 sgg.; Jhering, Geist. d. r. R. II, 1, pp. 185 sgg.

[725]. Karlowa, op. cit., II, 1, p. 112.

[726]. Mandry G., Das gemeine Familiengüterrecht, Tübingen, 1876, II, p. 29; Pernice A., M. Antistius Labeo. Halle, 1873, I, 149.

[727]. Bremer, Jurisprudentia antehadriana, p. 170; D. 33, 7, 12, 3-6.

[728]. Bremer, op. cit., p. 201 (D. XV, 3 e 16). Alfenus libro secundo Digestorum. Quidam fundum colendum servo suo locavit et boves ei dederat. Cum hi boves non essent idonei, iusserat eos venire et his nummeis quoi recepti essent alios reparari. Servus boves vendiderat nummos venditori non solverat, postea conturbaverat. Qui boves vendiderat, nummos a domino petebat actione de peculio aut quod in rem domini versum esset etc.

[729]. Per gli schiavi ne darebbe una prova il fr. 14, pr. de statal. 40, 7; per i liberti lo attesta Dositeo, Hadr. sent. et ep., § 8, p. 9 Böcking.

[730]. Pernice, op. cit., p. 136.

[731]. Scheel v. H., Die wirthschaftliche Grundbegriffe im Corpus juris civilis (Jahrbücher f. Nationalökon. und Statistik herausg. von Br. Hildebrand IV, Jahrg. I, Bd. (1866), p. 337).

[732]. Die Naturalwirlhschaft wurde zur Geldwirtshchaft.

[733]. Costa E., Il diritto privato romano nelle comedie di Plauto. Torino 1890, p. 108 sgg., con tutti i testi ivi citati; Jhering R., Geist. d. römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner Entwickelung, II, Th., I, Abth. Leipzig, 1854, p. 185.

[734]. De agri cult., 2, 7: ..... servum senem, servum morbosum et siquid aliut supersit vendat.

[735]. Cat. maj., 5, 2.

[736]. Suet., Div. Claud., c. 25.

[737]. Wallon, op. cit., II2, p. 397 sgg.

[738]. D. XXXVIII, 1, 9: Operae in rerum natura non sunt. Sed officiales quidem futurae nec cuiquam alio deberi possunt quam patrono, cum proprietas eorum et in edentis persona et in eius cui eduntur consistit: fabriles autem aliaeve eius generis sunt, ut a quacumque cuicumque solvi possint. Sane enim, si in artificio sunt, iubente patrono et aliis edi possunt; Lemonnier H., Etude historique sur la condition privée des affranchis aux trois premiers siècles de l’empire romain. Paris, 1887, p. 120 sgg., 144 sgg.; Karlowa, R. R. II, 1, pp. 145 sgg.

[739]. Karlowa, R. R. G. II, 1, pp. 142 sgg.; Lemonnier H., Étude historique sur la condition des affranchis aux trois premiers siècles de l’Empire romain. Paris, 1887, pp. 101 sgg., con le autorità da loro citate.

[740]. Lemonnier, op. cit., pp. 120 sgg.; Karlowa, II, 1, pp. 144-5.

[741]. D. XXXVIII, 1, De operis libertorum; Karlowa, R. R. G., II, 1, p. 145: Bei den Freigelassenen werden operae officiales und operae fabriles unterschieden. Die officiales erklären Burchardi für Ehrendienste, Danz für die der Person des Patrons zu leistenden Ehren und Liebesdienste, Keller für Aufwartung und Ehrendienste, mehr persönlichindividueller Natur, Zimmern und Mühlenbruch für häusliche Dienste, Rein für persönliche, die Person oder den Haushalt der Patronus betreffenden Dienste, Küntze für die Dienstleistungen, wie sie zum geselligen Luxus vornehmer Römergehörten. Dem gegenüber werden dann die fabriles als Handwerkmässige und künstlerische, kunstartige Verrichtungen charakterisiert. Nach Leist, welcher sich in seinem Werk über das romische Patronatsrecht am ausführlichsten über den Gegensatz auslässt, sind operae officiales solche Dienste, welche innerhalb der Grenzen und der Grundgedankens des officium sich halten, officium aber ist Handeln in Gemässheit eines der Person des andern (hier des Patrons) in jedem konkreten Fall zum Dienen sich sittlich Verbundenfühlens. Fabriles dagegen sind nach Leist die über das Gebiet des officium hinausliegenden Dienste, zu welchen die Freilasser in nicht zu billigender, egoistischer Weise die Freigelassenen anheischig machten, zu welchen nur Dienste gehörten, die die Erlernung eines gewissen Artificiums erfordeten. Dabei bleibt nur die Frage welche Dienste liegen denn innerhalb des officium, welche nicht, zumal da von Leist angenommen wird, dass auch artificiale Dienste sich innerhalb des officium halten und ganz im guten Geist des Patronatsrecht auferlegt werden konnten. Als zum officium des immer nach im weitern Sinne zur familia des Patrons gehörigen Freigelassenen sah man es an, auf die Person, die Familie, das Hauswesen, den Freundkreis des Patrons bezügliche Dienste zu leisten auch wenn solche Kunstfertigkeit voraussetzten. Dahin gehören also keineswege blos häusliche, d. h. im Innern des Hauses zu leistende Dienste, auch nicht bloss Ehrendienste oder gar bloss zum geselligen Luxus vornehmer Römer gehörende Dienste. Sie sind von unbestimmter Mannigfaltigkeit, nur müssen sie dem Patron seinen ganzen Verhältnissen nach (für seine Person, seine Familie, sein Hauswesen, seine Freunde) einen Nutzen gewähren; wie sie der libertus seiner Individualität und Ausbildung nach zu leisten vermag; die proprietas eorum, wie Ulpian, l. 9, § 1, D. de op. lib. 38, 1 treffend sagt, et in edentis persona et in eius cui eduntur consistit.

[742]. Karlowa, op. cit., p. 146: Die operae fabriles dagegen sind bestimmte Leistungen, zu deren Vornahme Ausbildung in dem betretfenden Kunst gehört, ganz ohne Rücksicht darauf ob dieselben gerade dem Patron seinen Verhältnissen nach dienlich sind oder nicht. Diese innere Verschiedenheit der operae officiales und fabriles prägte sich juristisch zunächst in der Art aus, wie sie zugesagt wurden.

[743]. Gaii, Inst. III, 39-42, ed. Huschke: Nunc de libertorum bonis videamus. Olim itaque licebat liberto patronum suum in testamento praeterire... Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est: sive enim faciat testamentum libertus, iubetur ita testari, ut patrono suo partem dimidiam bonorum suorum relinquat, et si aut nihil aut minus quam partem dimidiam reliquerit, datur patrono contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio; si vero intestatus moriatur suo herede relicto adoptivo filio (vel) uxore, quae in manu ipsius esset, vel nuru, quae in manu filii eius fuerit, datur aeque patrono adversus hos suos heredes partis dimidiae bonorum possessio.... Postea lege Papia aucta sunt iura patronorum.......; Lemonnier, op. cit., pp. 116 sgg.; Karlowa, op. cit., l. c. Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895, pp. 100 sgg.

[744]. D. XXXVIII, 1, 25: Patronus qui operas liberti sui locat, non statim intellegendus est mercedem ab eo capere: sed hoc ex genere operarum, ex persona patroni atque liberti colligi debet. Nam si quis pantomimum vel archimimum libertum habeat et eius mediocris patrimonii sit ut non aliter operis eius uti possit quam locaverit eas, exigere magis operas quam mercedem capere existimandus est. — D. XXXVIII, 1, 27: Si libertus artem pantomimi exerceat, verum est debere eum non solum ipsi patrono, sed etiam amicorum ludis gratuitam operam praebere: sicut eum quoque libertum, qui medicinam exercet, verum est voluntate patroni curaturum gratis amicos eius. Neque enim oportet patronum, ut operis liberti sui utatur, aut ludos semper facere aut aegrotare.

[745]. D. XXXVIII, 1, 16.

[746]. D. XXXVIII, 1, 38: Si tamen libertus artificium exerceat, eius quoque operas patrono praestare debebit, etsi post manumissionem id didicerit. Quod si artificium exercere desierit, tales operas edere debebit, quae non contra dignitatem eius fuerint, velut ut cum patrono moretur, peregre proficiscatur, negotium eius exerceat.

[747]. D. l. c.: Hae demum impositae operae intelliguntur, quae sine turpitudine praestari possunt et sine periculo vitae. Cfr. D. XXXVIII, 1, 16.

[748]. D. XXXVIII, 1, 33: Javolenus libro sexto ex Cassio. Imponi operae ita, ut ipse libertus se alat, non possunt.

[749]. D. XXXVIII, 1, 18-19: Suo victu vestituque operas praestare debere libertum Sabinus ad edictum praetoris urbani libro quinto scribit: quod si alere se non possit, praestanda ei a patrono alimenta (19 Gaius libro quarto decimo ad edictum provinciale) aut certe ita exigendae sunt ab eo operae, ut his quoque diebus, quibus operas edat, satis tempus ad quaestum faciendum, unde ali possit, habeat.

[750]. Bremer, Jurisprud. antehadrianae, pp. 60-61, 180, 282.

[751]. Bremer, op. cit., pp. 43, 235; D. XXXVIII, 2, 1... Namque, ut Servius scribit, antea soliti fuerunt a libertis durissimas res exigere, scilicet ad renunciandum tam grande beneficium, quod in libertos confertur, cum ex servitute ad civitatem Romanam perducuntur. Et quidem primus praetor Rutilius edixit se amplius non daturum patrono quam operarum et societatis actionem, videlicet si haec pepigisset, ut, nisi ei obsequium praestaret libertus, in societatem admitteretur patronus.

[752]. Lemonnier, op. cit., pp. 39 sgg., con le autorità ivi citate.

[753]. Gai, Inst., I, 42-4; Lemonnier, op. cit., pp. 53 sgg.

[754]. Dio. Cass., LV, 13; Gai, Inst., I, 16-8; Ulpian, Fragm., I, 12, ed. Huschke; Lemonnier, op. cit., pp. 48 sgg.

[755]. Gai, Inst., III, 56; Lemonnier, op. cit., pp. 59 sgg.

[756]. Lemonnier, op. cit., 51.

[757]. Lemonnier, op. cit., pp. 43, 61.

[758]. Gai, Inst., I, 46.

[759]. Bremer, Jurisprud. antehadr., pp. 171, 180, 234, 384, etc.

[760]. Voigt M., Röm. Rechtsgesch., pp. 641, 657.

[761]. Costa E., Il diritto romano nelle commedie di Plauto. Torino, 1890, pp. 378 sgg., con i testi ivi citati.

[762]. C. 5, 4; 144-46.

[763]. Karlowa, op. cit., II, 2, p. 644 sgg.

[764]. Caton., De agri cult., 136: Politionem quo pacto partiario dari oporteat; 136: Vineam curandam partiario....

[765]. Caton., De agri cult., 144-5; Beckker E. J., Ueber die leges locationis bei Cato de re rustica (in Zeitschrift für Rechtsgeschichte herausg. von Rudorff, Bruns, etc., III, 2, 3), p. 428.

[766]. Bekker, l. c.

[767]. Vedi sopra, pp. 124, sgg.

[768]. Caton., De agri cult., 14, 3: hae rei materiem et quae opus sunt dominus praebebit et ad opus dabit.... — 16: ... dominus lapidem, ligna ad fornacem, quod opus siet, praebet; Bücher K., Gewerbe (Handwörterbuch d. Staatswissenschaften herausg. von Conrad, Lexis, Elster und Loening. Jena, 1892, III Bd.), p. 931 sgg.

[769]. Bekker, op. cit., pp. 430-1.

[770]. Caton., De agri cult., 144, 4: nequis concedat, quo olea legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in praesentiarum dixerit. Cfr. 144, 5; 145, 3; Bekker, op. cit., l. c.; Mommsen presso Bekker, p. 432; Karlowa, R. Rechtsgesch., II, 2, p. 650.

[771]. Karlowa, R. Rechtsgesch., II, 2, p. 644: Es wird zur Zeit jener häufiger vorgekommen sein, dass ein römischer Bürger, welcher keine genügende Anzahl von Sklaven hatte, arme Freie servorum loco in operis gegen eine merces hatte. Solche mercennarii, welche auch ihre operae wohl schlechthin, so dass dem conductor die Bestimmung der Art derselben zustand, zu vermieten pflegten, gehörten zur Hausgenossenschaft des conductor. Dieses hatte einmal eine grössere faktische Abhängigkeit des mercennarius zur Folge, es konnte aber auch rechtliche Folgen haben: Vorteile, an welchen die Hausgenossenschaft des Hausherrn teilnehmen darf, kommen auch solchen mercennarii zu gute [L. 4, pr. D. de usu et habit. 7, 8], nur von solchen gilt der Satz, dass aus einem von ihnen gegen den conductor verübten furtum die actio furti nicht entstehe [L. 90 (89) D. de furtis 47, 2. Vgl. auch l. 11, § 1, D. de poenis 48, 19], denn man schrieb wohl dem Hausherrn solchen, aber auch nur solchen, mercennarii gegenüber eine Disziplinarbefugniss, wie gegenüber Freigelassenen und Klienten, zu.

[772]. Caton., De agr. cult., 144, 2: Qui oleam legerint, omnes iuranto ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque quemquam suo dolo malo ea oletate ex fundo L. Manli. Qui eorum non ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit, neque debebitor. Cfr. 145, 2.

[773]. Caton., De agr. cult., 14, 5.

[774]. Caton., De agri cult., 144, 2-3: Scalae ita ut datae erunt, ita reddito, nisi quae vetustate fractae erunt. Si non [erunt] reddet, aequom solvito, id viri boni arbitratu deducetur. Siquid redemptoris opera domino damni datum erat, resolvito: id viri boni arbitrato deducetor; 146, 3: Vasa, torcula, funes, scalas, trapetos, et siquid aliut datum erit, salvo recte reddito, nisi quae vetustate fracta erunt, si non reddit, aequom solvito.

[775]. Caton., De agri cult., 144, 3: Legulos, quot opus erunt, praebeto et strictores. Si non praebuerit, quanti conductum erit aut locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur.

[776]. Caton., De agri cult., 145: Si operarii conducti erunt aut facienda locata erunt, pro eo resolvito aut deducetur. — 146, 3: Si emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, non solverit, cui dari oportebit, si dominus volet, solvat. Emptor domino debeto et id satis dato proque ea re ita ut s. s. e. ita pignori sunto.

[777]. Caton., De agri cult., 145. Homines eos dato, qui placebunt domino aut custodi aut quis eam oleam emerit. Cfr., in quanto può trovare applicazione, 145, 3: Socium nequem habeto, nisi quem dominus iusserit aut custos. Sul significato di homines cfr. Bekker, op. cit., p. 430. Per l’epoca imperiale cfr. C. I. L. X, 3948 vs. 5: suas operas sanas va[le]ntes. — IX 3948, XI 3949. — Bruns, Fontes8, p. 328.

[778]. Caton., De agri cult., 144, 4-5: Nequis concedat, quo olea legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in praesentiarum dixerit. Siquis adversum ea fecerit, si dominus aut custos volent, iurent omnes socii. Si non ita iuraverint, pro ea olea legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui non iuraverit.

[779]. Bekker, Ueber die leges locationis, etc., p. 431 sgg. — Mommsen, ivi, p. 432. — Karlowa, op. cit., II, 2, p. 650-1.

[780]. Gai, Instit., ed. Huschke, II, 79: Quidam materiam et substantiam spectandam esse putant, id est, ut cuius materia sit, illius et res, quae facta sit, videatur esse, idque maxime placuit Sabino et Cassio; alii vero eius rem esse putant, qui fecerit, idque maxime diversae scholae auctoribus visum est.....; Oertmann P., Die Volkswirthschaftslehre der Corpus juris civilis. Berlin, 1891, p. 135 sgg.

[781]. Bücher K., Gewerbe (Hdwb. d. Staatsw., Bd. III), p. 931: Auf die Haufigkeit des gewerblichen Lohnwerkes deutet endlich noch die berühmte Streitfrage der Juristenschulen über den Eigenthümer des Fabrikates bei der Stoffumwandlung (specificatio), wenn der Verarbeiter nicht zugleich Eigenthümer des Materiales war.....

[782]. Gai, Inst., II, 77 sgg.

[783]. Gai, Inst., II, 78-79.

[784]. Oertmann, op. cit., p. 123: Erst in späterer Zeit und im Gegensatz zu der altnationalen Rechtsbildung ist im römischen Recht eine Anerkennung der Bedeutung und der Ansprüche der redlichen Arbeit zur Durchbruch gelangt....... l. 52, § 2, 7; l. 80, D. XVII, 21, § 2, S. III, 25:..... quia saepe opera alicuius pro pecunia valet; l. 52, §2 cit.: pretium enim operae artis est velamentum. — Diese Citate in denen in ziemlich klaren Weise der Arbeit ein Wert (pretium) zugesprochen wird und für unseren Zweck von den erheblichsten Interesse, zumal sie uns zum Theil schon von den Ansichten republikanischen Junsten referieren.

[785]. Oertmann, op. cit., p. 125: Während ursprünglich eine Entschädigung wegen Verletzung freier Menschen nach dem Grundsatz “liberum corpus nullam recipit aestimationem„ unzulässig war, wurde in der Kaiserzeit — Dernburg, II, § 132, meint: etwa seit Hadrian — die actio legis Aquiliae analog auf diese Fälle ausgedehnt, so Ulpian in l. 7, pr. D., IX, 2 (quominus ex operis filii sit habiturus) und l. 13 pr. eodem; Gaius in l. 7, D. IX, 3 (mercedes operarum, quibus caruit) und l. 3, D. IX, 1.

[786]. Voigt M., Die XII Tafeln, II, p. 283 sgg.

[787]. IV, 23.

[788]. Liv., I, 8, 6:..... eo ex finitimis populis turba omnis sine discrimine, liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque primun ad coeptam magnitudinem roboris fuit.

[789]. Liv. IX, 467; Nitzsch, Die Gracchen, pp. 70-71.

[790]. Horat., Sat., I, 6, vss. 45-6:

“Nunc ad me redes libertino patre natum

Quem rodunt omnes libertino patre natum.

Lemonnier, op. cit., pp. 254 sgg.

[791]. Val. Max., VIII, 6, 2; Plut., Syll., 9; Appian., B. C., I, 100; Sallust., Cat., 24; Wallon, op. cit., II, p. 318 sgg.

[792]. Liv., XXII, 57, 11. Cfr. XXVII, 38; XXVIII, 46; Wallon, op. cit., II. p. 483.

[793]. Marquardt, Vie privée des Romains, I, p. 190 sgg.

[794]. Jhering, Geist d. röm. Rechts, II Th., 1 Abth., p. 187.

[795]. Costa, Il diritto romano privato nelle commedie di Plauto. Torino, 1890, p. 94, con i testi ivi citati.

[796]. Kniep F., Societas publicanorum. Jena, 1896, p. 65 sgg.

[797]. Diod. Sic., XXXIV, 2, 48.

[798]. Tacit., Ann., XIII, 23; Wallon, op. cit., II2, p. 427.

[799]. IV, 23.

[800]. Ann., XIV, 42.

[801]. R. R., IV, 3.

[802]. Plut., Cat. maj., 21.

[803]. R. R., I. 17, 5.

[804]. R. R., I, 8.

[805]. R. R., I, 8.

[806]. R. R., XII, 3.

[807]. Mommsen, Droit public romain, trad. fr. VI, 2, pp. 36-40.

[808]. Hirschfeld O., Untersuchungen auf dem Gebiete der roemischen Verwaltungsgeschichte. Berlin, 1877, I, pp. 30-3, 242; Friedlaender, Darstellungen, I6, pp. 171 sgg., 192 sgg.

[809]. Hirschfeld, op. cit., pp. 248 sgg.; Friedlaender, op. cit., I6, pp. 82-3 sgg., 185 sgg.

[810]. Paneg., c. 88.

[811]. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 88 sgg., con i testi ivi citati.

[812]. Hist. Aug. Anton. Heliog., c. 11: Fecit libertos praesides, legatos, consules, duces, omnesque dignitates polluit ignobili late hominum perditorum; — c. 6: Vendidit et honores et dignitates et potestatem, tam per se quam per omnes servos et libidinis ministros.

[813]. Hist. Aug. Hadr., c. 9, 16.

[814]. Paneg., 88.

[815]. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 101.

[816]. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 96.

[817]. Friedlaender, Darstellungen, I6, pp. 126 sgg. — Erman H., Servus vicarius, l’esclave de l’esclave romain. Lausanne, 1896, pp. 391 sgg.; pp. 436 sgg. e passim.

[818]. Allard P., Les esclaves chrétiens. Paris, 1876, pp. 286 sgg.

[819]. Mommsen, Droit public romain, trad. franç., VI, 2, p. 13.

[820]. Dion. Cass., LIV, 16; LVI, 7; D. XXIII, 2, 23.

[821]. Tacit., Ann., XII, 53: Inter quae refert ad patres de poena feminarum, quae servis coniungerentur; statuiturque ut ignaro domino ad id prolapsae in servitute, cui consensisset pro libertis haberentur. — Suet. Vespas., c. 11: Libido atque luxuria coercente nullo invaluerat: auctor senatus fuit decernendi ut quae se alieno servo iunxisset, ancilla haberetur..... Cfr. Cod. Theod., IV, 11, 1; Cod. Just., VII, 24.

[822]. CIL. IX, 154, 507, 872, 989, 1853, 2507, 2728, 2877, 3057, 3680. Cfr. anche 910, 1267, 2687, 2724, 2760, 3763; XII, 724, 901, 2839, 3231, 3310 add., 3601, 3751, 4465, 4502, 4993.

[823]. CIL. IX, 888; XIV, 2832, 3920.

[824]. CIL. IX, 1884; X, 593; XII, 682a, 3446, 3782, 3801; XIV, 218, 357, 396, 564, 881, 1654, 2522.

[825]. Friedlaender, Darstellungen, II6, pp. 3 sgg., con le autorità ivi citate.

[826]. Cfr. Voigt M., Jus naturale aequum et bonum, IV, pp. 22 sgg.

[827]. Karlowa, R. R. G., I, pp. 616 sgg.

[828]. Karlowa, op. cit., I, pp. 646 sgg.; pp. 657 sgg.

[829]. Vedi sopra pp. 25 sgg.; Petron., Satyr., 71, 1: Amici et servi homines sunt, et aeque unum lactem biberunt etiamsi illos malus fatos (sic) oppresserit...

[830]. D. de stat. hom., I, 5, l. 4, § 1: Servitus est constitutio juris gentium qua quis domino alieno [contra naturam] subicitur. — D. L, 17, l. 32 Ulpian.: Quod attinet ad jus civile, servi pro nullis habentur: non tamen et jure naturali, quia, quod ad jus naturale attinet, omnes homines aequales sunt. Cfr. Schneider, Zur Gesch. der Sclaverei im alten Rom, pp. 41 sgg., p. 52.

[831]. Sueton., Claud., 25. — Gai, Inst. I, 52-3. — Schneider, op. cit., p. 22.

[832]. Wallon, op. cit. III3, pp. 56 sgg.; Schneider, op. cit., pp. 22 sgg; Abignente, op. cit., p. 101.

[833]. D., I, 6, 2: Divus etiam Hadrianus Umbriciam quandam matronam in quinquennium relegavit, quod ex levissimis caussis ancillas atrocissime tractasset.

[834]. D., l. c.

[835]. D., XLVIII, 8.

[836]. Suet., Domit., c. 7; Dig., XLVIII, 8, 4: Nemo enim liberum servumve invitum ementem castrare debet.

[837]. Hitzig H. F., Die Stellung Kaiser Hadrians in der römischen Rechtsgeschichte. Zürich, 1892, p. 6.

[838]. D., II, 4, 10, § 1; I, 12, 8, §§ 8-9.

[839]. D., XLVIII, 18, §§ 1-2.

[840]. Cat. maj., c. 5, 2.

[841]. D., XI, 7, 2 pr.: Locum in quo servus sepultus est religiosum esse Aristo ait.

[842]. D., XXIII, 3, 10, § 2; XXXIII, 7, 2, 5-7; XXI, 1, 35; XXXII, 41, 2; Erman, Servus vicarius, p. 444, n. 1.

[843]. Orelli, I. L., 2846: Ita contubernales honestiore coniugum nomine sexcenties utuntur in inscriptt. — Allard, op. cit., 271.

[844]. Plin., Epist., VIII, 16: ..... permitto servis quoque quasi testamenta facere eaque ut legitima custodio. Mandant rogantque quod visum; pares ut jussus. Dividunt, donant, relinquunt dumtaxat intra domum. — Schneider, op. cit., 28.

[845]. Gibbon E., The decline and fall of the Roman Empire. London, 1893, I, Chap. 11, p. 45. — Lange, Hist. du matérialisme, I, p. 465.

[846]. Schneider, op. cit., pp. 28 sgg. — Wallon, op. cit., III2, pp. 62 sgg.

[847]. Wallon, op. cit., III2, p. 62, 67 sgg., con i fonti giuridici ivi citati.

[848]. Wallon, op. cit., III2, pp. 71 sgg.

[849]. D. L. 17, 20: Pomponius libro septimo ad Sabinum. Quotiens dubia interpretatio libertatis est, secundum libertatem respondendum erit.

[850]. Iust., Inst., III, 11, 1.

[851]. Cod. iust., de fide com., lib. VII, 4, 1-2; Schneider, op. cit., pp. 35, 49, n. 44.

[852]. Cod. iust., VII, 22, 1-2.

[853]. Schneider, op. cit., pp. 34, 51, n. 62, con le autorità ivi citate.

[854]. Iust., Inst., III, 11, 1.

[855]. Suet., Claud., c. 25.

[856]. D., XXXVII, 14, 7: Divus Vespasianus decrevit, ut si qua hac lege venierit, ne prostitueretur et, si prostituta esset, ut esset libera, si postea ab emptore alii sine condicione veniet ex lege venditionis liberam esse et libertam prioris venditoris.

[857]. Friedlaender, Darstellungen, III6, pp. 509 sgg.; 661 sgg.

[858]. Friedlaender, op. cit., III6, p. 516, e Zeller, Philosoph. d. Griech. ivi citato.

[859]. Engels F., Contribution à l’histoire du Christianisme primitif (Le devenir social, I, 2), p. 147.

[860]. Origen., c. Cels., III, 50, 55. Cf. anche Pélagaud E., Un conservateur au second siècle. Paris, 1879, pp. 313 sgg.

[861]. Ciccotti E., Psicologia del movimento socialista (nel Pensiero italiano, vol. XXII), p. 265.

[862]. Allard P., Les esclaves chrétiens, pp. 245 sgg.

[863]. Allard, Les esclaves chrétiens, p. 250-1: Un des récits les plus anciens de l’époque des persécutions est la célèbre lettre sur les martyrs de 177 écrite par les Églises de Lyon et de Vienne à celles d’Asie et de Phrygie (Euseb., H. E., V, 1 sgg.)... On y voit des accusations terribles portées contre les chrétiens de Lyon par leurs esclaves païens.... (N. 1). Quelque temps après, S. Epipode et S. Alexandre furent encore, à Lyon, dénoncés par leurs esclaves. Passio SS. Epipodii et Alexandri, ap. Ruinart, Acta sincera, p. 63. — Autres exemples d’attachement des esclaves au paganisme: sous Commode, le sénateur chrétien Apollonius est dénoncé par un esclave: Eusèbe, H. E., V, 21; Saint Basile montre en Cappadoce, pendant la dernière persécution, “les esclaves insultant leurs maîtres chrétiens„: Éloge de S. Gordius; le concile d’Elvire, de la même époque, nous apprend que souvent les maîtres n’osaient pas renverser les idoles qui étaient dans leurs maisons, de peur d’irriter leurs esclaves (vim servorum metuunt): Concilium Eliberitanum, canon XLI, apud Hardouin, t. I, p. 254.

[864]. Lecky, Hist. of the european morals from Augustus to Charlemagne. London, 1892, II10, pp. 14, 147: Its moral action has always been much more powerful upon individuals than upon societies, and the spheres in which its superiority over other religions is most incontestable, are precisely those which history is least capable of realising.

[865]. Lecky, op. cit., p. 15: A boundless intolerance of all divergence of opinion was united with an equally boundless toleration of all falsehood and deliberate fraud that could favour received opinions. — p. 149: ..... The pictures of Roman societies by Ammianus Marcellinus, of the society of Marseilles by Salvian, of the society of Asia minor and of Constantinople by Chrysostom, as will as the whole tenor of the history, and innumerable incidental notices of the writers of the time exhibit a condition of depravity which has seldom been surpassed.

[866]. Wallon, op. cit., III2, pp. 389 sgg. — Abignente, op. cit., pp. 108, 113 sgg.

[867]. C. J., VII, 16, 3.

[868]. Cod. Theod., IX, 9, 1.

[869]. Cod. Iust., VI, 1, 6. Cfr. anche VI, 1, 3.

[870]. C. J., IX, 47, 4.

[871]. C. J., VII, 16, 24 e 36.

[872]. C. J., VII, 16, 1 (Imp. Antoninus A. Saturninae).

[873]. Cod. Theod., V, 7, 1; 8 l. n.

[874]. Zosim., II, 38.

[875]. Cod. Theod., XI, 27, 1.

[876]. Cod. Theod., IX, 40, 2.

[877]. Wallon, op. cit., III2, pp. 597 sgg. — Abignente, op. cit., pp. 115 sgg. con i testi ivi citati.

[878]. Jhering, Geist d. R. R., II Th., 2 Abth., p. 372. — Bury J. B., A history of the later Roman Empire from Arcadius to Irene. London, 1889, I, p. 371.

[879]. Wallon, op. cit., III2, pp. 416 agg. — Abignente, op. cit., p. 117 sgg.

[880]. D., I, 5, 4, § 1; L, 17, 32; XL, 11, 2; Inst., I, 2, § 2.

[881]. Novell., XXII, coll. IV, I, c. VIII.

[882]. l. c.

[883]. Novell., CXLII; C. J., I, 10; VII, 22; Dig., XLIX. 15, 19, § 5.

[884]. C. J., VII, 3; 6; 8; 15; Just., Inst., II, 20.

[885]. C. J., I, 13.

[886]. Cfr. Marquardt, Vie privée des Romains, passim; Friedlaender, Darstellungen, III6, p. 1-172, Der Luxus; pp. 173 sgg., Die Künste e passim; Blümner H., Das Kunstgewerbe im Altertum. Leipzig, 1885.

[887]. Blümner, Das Kunstgewerbe, I, p. 214 e passim.

[888]. Blümner, op. cit., I, pp. 70 sgg.

[889]. Blümner, op. cit., I, pp. 83 sgg.

[890]. Blümner, op. cit., I, pp. 118 sgg., 157 sgg., 182 sgg., 192, 194, 217.

[891]. Blümner, op. cit., I, p. 105.

[892]. Blümner, op. cit., 1, p. 232 sgg., 243 sgg., 249.

[893]. Blümner, op. cit., I, p. 105.

[894]. Blümner, op. cit., I, p. 57, 85.

[895]. Rodbertus, Zur Gesch. d. agrar. Entwickelung Roms unter den Kaisern (Jahrb. f. Nationalökonomie, II Bd., 1864), p. 210 sgg.

[896]. Colum., R. R., VI, 27. Cfr. VII, Praef.; VIII, 11; IX, 9.

[897]. Colum., R. R., I, c. 8.

[898]. Martial, III, 62 — Senec., Ep. 27 — Gell., XV, 29 — Cic. in Verr., A. S., 5, 7 — Wallon, op. cit., II2, pp. 164 sgg. — Boeger, op. cit., p. 22.

[899]. D., XVII, 1, 26, § 8.

[900]. R. R., IV, 3.

[901]. D., XVI, 2, 21; XXI, 1, 57 — Wallon, op. cit., II3, p. 169.

[902]. C. J., 6, 43, 3 — Wallon, op. cit., II2, pp. 172-4.

[903]. Svet., Aug., 32.

[904]. Mos. et. Rom. leg. coll., XIV, de plag. ed. Huschke — C. J., IX, 20, 7 e 15 — Wallon, op. cit., II2, pp. 50 sg.

[905]. Il numero degli schiavi nell’Attica (ne’ Rendiconti dell’Istituto lombardo, 1897).

[906]. Cairnes, The slave power, p. 114 sgg.

[907]. R. R., I, c. 8: Foeminis quoque foecundioribus, quarum in sobole certus numerus honorari debet, otium nonnunquam et libertatem dedimus, cum plures natos educassent. Nam cui tres erant filii vacatio, cui plures libertas quoque contingebat.

[908]. Ciccotti E., La retribuzione delle funzioni pubbliche civili e le sue conseguenze nell’antica Atene (ne’ Rendiconti dell’Istituto lombardo, 1897).

[909]. Marquardt, De l’organisation financière chez les Romains. Paris, 1888, pp. 147-8 — Hirschfeld O., Die Getreidererwaltung in der röm. Kaiserzeit, p. 68.

[910]. Mommsen Th., Die italische Bodenvertheilung und die Alimentartafeln (Hermes, XIX), p. 408. — Fustel de Coulanges, Le domaine rural chez les Romains (Rev. des deux mondes, 1886), p. 326. — Brugi B., Le dottrine giuridiche degli agrimensori romani. Verona, 1897, pp. 284 sgg.

[911]. Plin., N. H., XVIII, 7, 35:..... Sex domini semissem Africae possidebant, cum interfecit eos Nero princeps....... Frontin., De controv. agrar. (Gromatici veteres), p. 53.

[912]. Marquardt, De l’organisation financière, pp. 139-87 — Hirschfeld, Getreideverwaltung, pp. 3 sgg.

[913]. Marquardt J., De l’organisation militaire chez les Romains. Paris, 1891, pp. 166-71; 183 sgg.; 231 sgg. — Cagnat, Exercitus, in Daremberg et Saglio, Dictionn. des ant. grecques et rom., pp. 915 sgg.

[914]. Cagnat, l. c., p. 915.

[915]. Marquardt, Organisation militaire, p. 203, 282.

[916]. Büchsenschütz B., Die Hauptstätten des Gewerbfleisses in klassischem Alterthume. Leipzig, 1869, p. 4.

[917]. Blümnder H., Die gewerbliche Thätigkeit der Volker des klassischen Alterthums. Leipzig, 1869, p. 1.

[918]. Bücher K., Die Diokletianische Taxordnung vom Jàhre 301 (in Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft, herausg. von A. Schäffle), Bd. L (1894), p. 697: Sie [die Alterthumwissenschaft] hat mit modernen Vorstellungen gearbeitet und mit grossem Eifer die Stellen aufgesucht, wo die äussern Formen des antiken Lebens an moderne Erscheinungen erinnern, um an ihnen zu zeigen, wie herrlich weit es die Alten schon gebracht hatten. Ein solches Verfahren ist für die wissenschaftliche Erkenntnis nirgends so verderblich als auf wirthschaftlichen Gebiete. Die ökonomische Welt des Altertums will als Ganzes aus sich selbst begriffen sein, oder sie wird überhaupt nicht verstanden werden. Cfr. anche Bücher K., Die Entstehung der Volkswirthschaft. Tübingen, 1893.

[919]. Büchsenschütz B., Die Hauptstätten, etc., p. 4.

[920]. Notitia dignitatum oc. XI, 45-63, 74-7. — Cod. Theod., X, 20, 2-3, 6-9, 16; Or., 16-20, 26-27. — Bücher K., Die Diokletianische Taxordnung, pp. 209, 212 sgg. — Waltzing, op. cit., II, pp. 232 sgg. — Marquardt, La vie privée des Romains.

[921]. Suet., Vesp., c. 18:... Sineret se plebeculam pascere.

[922]. Suet., Vespas., c. 1.

[923]. Jul. Capitol., Maxim. et Balb., c. 5.

[924]. Trebell. Pollion., Trig. Tyr., c. 8.

[925]. Jul. Capitol., Pertinax Imp., c. 1 e 3.

[926]. Ael. Lampr., Alexand. Sev., c. 22, 24-5; Jul. Capitol., Anton. Pius, c. 10.

[927]. Marquardt, Organisation financière, pp. 216, 251-2, 295, 297, 298 con i testi ivi citati.

[928]. Suet., Calig., c. 40; Dio. Cass., LIX, 28.

[929]. Ael. Lamprid., Alex. Sev., c. 24 e 33.

[930]. Ael. Lampr., Alex. Sev., c. 22.

[931]. Waltzing, op. cit., II, pp. 3 sgg.

[932]. Waltzing, op. cit., II, 32 con le prove ivi citate.

[933]. Op. cit., II, p. 35.

[934]. Op. cit., II, p. 81.

[935]. Op. cit., II, pp. 239 sgg.

[936]. Op. cit., II, pp. 228 sgg.

[937]. Op. cit., II, pp. 359-60. Cfr. pag. 245.

[938]. Cod. Theod., X, 20, 1. — Waltzing, op. cit., II, pp. 228-9 con le autorità ivi citate.

[939]. C. I. L., II, 1552, 1742; III, 337, 2130, 5540, 5622; V, 878, 5500, 5558, 5668, 7449, 7339 add.; VI, 9984-91; VIII, 2232, 5268; IX, 163, 820. 1456, 2484, 2485, 2829, 3056, 3103, 3446, 3517, 3571, 3617, 3701, 3908, 4053, 4664, 4877, 5460; X, 25, 1561, 1746, 4917, 3967, 7041, 8217; XIV, 2751, 2726, vilicus supra hortos, VI, 9472.

[940]. III, 67, 1181, 1182, 1549, 1573a, 4445, 5616. 5622, *6010153-217, V, 90, 1035, 1049, 1939, *5048, 5318, 7473, 8111,39; VI, 9106 sgg.; VIII, 939, *1828, 2803, 8209, 8421, 8905, 10734, 10962; IX, 6083,111 X, 238, 284, 285, 419, 429, 421, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 4600, 6592, 7228, 8045,12 80465, *8056154, 805929-135; XII, 2250, 5690111; XIV, 352b, 372, 469, 2251, 2301, 2509, 2792. In IX, 2123 ricorre eccezionalmente, come si vede, un actor liberto.

[941]. C. I. L., VI, 9383; VIII, 2228.

[942]. Ab ark. (a), C. I. L., IX, 1248; arkarius C. I. L., VI, 9146-8, 9150; IX, 697. *969, 2244, 2606, 3579, 3773, 3845, 4109, 4110, 4111, 4112, 608311, 46-51; X, p. 1160 e 1163; atriensis C. I. L., VI, 9192-9197; cellarius C. I. L., VI, 9243-53; IX, 2484, 3424; cursor, VI, 9317; cubicularii, VI, 9291-312; 9285-6; custos horrei, VI, 9469-70; dispensator C. I. L., II, 1198, 3525 7; III, 2935, 3038, 354, 563, 1085, 1301, 1839, 1955, 978, 333, 978; V, 1034, 2883, 6407, 7638, 5924; VI, 9319-72; IX, 3580, 608365; X, 237, 1732, 1917, 1920, 1921. 4594, 7893, 8059157, 172, 189; XII, 856, 5690108; XIV, 207, *1396, 1876, 2852, 3033, 3716; insularii, VI, 6215, 6217, 6296, 6297-9, 7291, 7407, 8855-6; ostiarii, VI, 9737-8. Nondimeno ricorre un cellarius libero, XIV, 472, un supra iumenta anche libero, VI, 9486, un ministrator, VI, 9645; qualche nomenclator (VI, 9687 sgg., 8930-36), qualche ornatrix (VI, 9726-36), qualche pedissequus libero (VI, 9767-83), X, 1942. Tra i coci poi, con la maggiore importanza che assumono in tempi di raffinatezza e con le maggiori occasioni che hanno di ottenere il favore del padrone e la libertà, ricorrono in più gran numero liberi e liberti: C. I. L., V, 2544; VI, 9263-70; IX, 3938; X, 5211; XII, 4468.

[943]. C. I. L., II, 21, 2348, 470, 2337, 3666, 1737, 5655; III, 559, 3583, 3834; V, 89, 562, 1909, 1910, 2181, 2396. 2530, 5277, 5317, 5920, 3156, 3940. 8320, 2183; VI, 9562-610; VII, p. 235; VIII, 2834, 8498; IX, 467, 470, 1714, 1715, 2369a, 2607, 2686, 3388, 4553, 5462; X, 2858, 3955, 3962, 4918, 6469. 6471, 6124, 388, 5719; XII, 725, 1622, 1804, 3341, 3342, 4485-9: XIV, 2652. 3030, 3710. Abbondano, naturalmente, quelli che il nome anche più chiaramente rivela come stirpe di liberti: in ogni modo sono persone che godono dello stato di libertà. È pure notevole il ricorrere non infrequente di donne, che esercitano la medicina: C. I. L., II, 497; VI, 9614-7; IX, 586; X, 3980; XII, 3343.

[944]. Aerarii, C. I. L., II, 2238; VI, 9134-38; X, 3988; XII, 3333, 4473; albarii, VI, 9139-40; aluminarii, VI, 9142; aurifices, V, 1982, 2308, 8834; VI, 9149, 9202-8; X, 3976, 3978; XII, 4391, 4464-5; architecti, V, 1886, 3464; VI, 9151-3; X, 841, 1443, 1446, 1614, 4587, 5371, 6126, 6339, 8093, 8146: argentarii, VI, 9155-85; IX, 236, 348, 3157, 4793; X, 1914, 1915, 3877; XII, 1597, 4457-60; argentarius coactor, XIV, 2886; armarii, XII, 4463; anularii, XII, 4456; axiarii, VI, 9215; bybliopolae, VI, 9218; caelatores, II, 2243; VI, 9221-2; caligarii, V, 1585, 6671; VI, 9225; X, 5456; candelabrarii, VI, 9227-28; capsarii, V, 3158; VI, 9232; capistrarius, XII, 4406; carpentarii, V, 5922; chartarii, VI, 9255-6; XII, 3284; clavarii, II, 5819; V, 702; XII, 4467; claviclarii, X, 7613; clostrarii, VI, 9260; copones, V, 5930; XII, 3345; coloratores, X, 5352; citharoedi, X, 6340; codicarii, II, 25, 260; coriarii, VI, 9279-80 (cfr. 1117-18, 1682), X, 1916; coronarii, VI, 9292-3 (cfr. 4414, 4415, 7009, 9227), X, 6125; crepidarii, VI, 9284; cultrarii, X, 3984-5; dissignatores, VI, 9373; dolabrarii, V, 908; eboriarii, VI, 9375; epippiarii, VI, 9376; fabarii, XII, 4472; fabri, III, 1652; V, 1030, 2328, 3316; VI, 9385-417; faber lignar. V, 4216; XII, 722; faber argent. XII, 4474; faber navalis, XII, 5811; faber pectenarius, V, 98; figuli, X, 424, 8043, 83, 8055, 51, 8036, 354; XII, 4478, 5686, 878, 5697, 6; flaturarii, VI, 9418-9; florentinarii, VI, 9421; fontani, XII, 3337; fullones, II, 5812; VI, 9429-30 (cfr. Waltzing, op. cit., I, 183 sgg.; II, 152 e 528): gaunacarii, VI, 9431; gemmarii, VI, 9433-7; gladiarii, VI, 9442; IX, 3962: X, 3986; glutonarii, VI, 9443; grammatici, II, 2236, 3872; X, 3911; XII, 1921; gustatores, XII, 1754; gypsiarii, IX, 5378; XII, 4479; harundinarii, VI, 9456; holitores, VI, 9457-9; horrearii, VI, 9460-68; lanarii, VI, 9490-4; XII, 4481 (cf. Waltzing, op. cit., II, 153 e 532); larii, V, 3307; VI, 9499; IX, 4227, 9332; X, 6493; XII, 4482; lapidarii, II, 2404, 2772; III, 1365, 1601, 1777; V, 3045; XII, 732; lanternarius, X, 3970; lecticarii, III, 1438; VI, 9504-14; librarii, V, 6801; VI, 9516-25; XII, 1592; limarii, XII, 4475, 5969; linarii, V, 5923; lintiarii, 9526; XII, 3340, 4484; lintiones, V, 1041, 3217; lorarii, VI, 9528; macellarii, VI, 9532; machinatores, VI, 9533; margaritarii, VI, 9543-7; X, 6492; XIV, 2655; marmorarii, II, 133, 1724; VI, 9550-7; X, 1648, 1873, 3985, 7039; XIV, 3560; materiarii, VI, 9561; X, 3965; mensores, III, 1220, 2124, 2129; V, 3155, 6786; VI, 9619-21; XII, 4490; mensores aedificiorum, VI, 9222-5; XIV, 23, 3032, 3713; mensores machinariorum, VI, 9626; mensularii, XII, 4491; mercatores, magnarii, negotiatores, III, 2086, 2125, 2131, 4250, 4251, 5816, 5830, 5833; V, 1040, 1982, 5145, 8939, 1047, 5911, 5929, 5932, 5925, 5928, 5982, 7377; VI, 9628-32, 9652-86; VIII, 7149; X, 487, 545, 1797, 1872, 1931, 3947, 5588, 6113, 6493, 7612, 7330; XII, 1896, 5973; XIV, 397, 2793, 4142; museiarius, VI, 9647; musicarii, II, 224; VI, 9648-51; XII, 3344; nauta, V, 94; navicularii, V, 1598, 1606; XII, 4493-5; 5972 (cfr. Waltzing, op. cit., II, 536); nummularii, II, 498; III, 1938; V, 93, 4099, 8318; VI, 9707 sgg.; IV, 1707; X, 3977, 6493, 6699; XII, 4497; olearii, II, 1481; VI, 9716-19; XII, 4497; obstetrices, VI, 9720-4; X, 1932, 3972; paedagogi, II, 1981; II, 2111; VI, 9739-64: VIII, 1506, 3322; X, 1943-4, 6562, 8129; pectenarii, II, 5812, 2538, 2543; V, 450; pelliones, XII, 4500; pictores, VI, 9786; X, 702, 1950; pilarii, XII, 4501; piscatores, VI, 9799-801; pistores, V, 1036, 1046; IX, 3190; X, 499, 5346, 5933-4, 6494; XII, 4503; XIV, 2212, 2302; pistor candidarius, 4502; plicatrix, XII, 4504; plumarii, VI, 9813-4; plumbarii, VI, 9815-8; plutiarii, VI, 9819; politores, VI, 9820; poenularius, X, 1945; pomarii, VI, 9821-3; X, 3956; popa, VI, 9824; praceptores, VI, 9827; praecones, IX, 4910; X, 5429-30, 6472, 8222; propola, XII, 4506; pugillariarius, VI, 9841; purpurarii, II, 2235; V, 1044; VI, 9844-8; IX, 5276; X, 540, 1952, 3973; XII, 4507-8; redemptores, VI, 9851; IX, 1549, 3707, 3821; resinaria, VI, 9855; rogatores, VI, 9859-63; sagarii, V, 5773, 5918, 5926, 6670; VI, 9864-72; IX, 2399, 5752, 8263; XII, 1898, 1928, 4509; salinatores, XII, 5360; sarcinatores, V, 2542, 2881, 7568; scabillari, IX, 3188; scribae, XIV, 3714; scriniarii, VI, 9885; segmentarii, VI, 9889; sericarii, VI, 9891-3; sigillarii, VI, 9894-5; signarii, VI, 9876; solatarii, VI, 9897; solearii, XII, 4510; spatarii, VI, 9898; structores, VI, 9908-10; XII, 4511; XIV, 288, 2656; supellectilarius, VI, 9914; X, 1960; sumptuarii, VI, 9912-3; sutores, II, 5934; V, 2728, 5812, 5919, 7265; IX, 3027; symphoniacus, XII, 3348; tabellarii, VI, 9916-8; X, 1027, 1870, 1961; XII, 4512; tabularii, VI, 9921 sgg.; IX, 5064; X, 7039, 5361, 7936; tectores, IX, 3192; X, 6593; tegularii, X, 3729; tesserarii, V, 4508, 7044; XII, 1385; thurarii, V, 2184; VI, 9928; X, 1962, 3966, 6802; XII, 4518; tibiarii, VI, 9935; tignuarii, IX, 5862; tonsores, V, 4101; VI, 9937-42; X, 1963-4; XII, 4514-6; tritor argentarius, VI, 9950; vascularii, VI, 9953-8; IX, 1720; X, 7611; XII, 4519; XIV, 2887; vestiarii, VI, 9961-78; VIII (vestiarius Aug.) 5234; IX, 1712; X, 3959, 3963, 5718; XII, 3202, 4520-1; XIV, 467; vestificus, VI, 9979; victumarius, 9982; viminarius, XII, 4522; unctores, 9997; unguentarii, VI, 9899-1000; IX, 471, 5905.

Questo elenco, insieme a qualche altro tentato in precedenza (Wallon, III2, pp. 494 sgg.), senza proprio pretendere ad essere completo, sopperisce allo scopo della dimostrazione come un altro, che, anche essendo assolutamente completo, avrebbe, al pari di questo, un valore dimostrativo notevolissimo ma non mai assoluto, dato il numero relativamente tenue delle epigrafi e la considerazione che l’epigrafi sepolcrali degli schiavi — tali son queste — dovevano essere, comparativamente, meno frequenti di quelle de’ liberi. Ciò per non esagerare eccessivamente questo genere di prova.

Del resto la diffusione e lo sviluppo del lavoro libero è dimostrato nel corso del lavoro per tante altre vie.

In ogni modo, anche da questo riepilogo epigrafico, qual’è e quale va inteso, si scorge come il lavoro libero si fosse allargato a quasi tutte le arti. Ciò era accaduto specie per mezzo de’ liberti, ma i mestieri erano poi moltissime volte rimasti tradizionalmente nella loro discendenza.

In parecchi de’ mestieri riportati nell’elenco l’elemento libero tien solo il campo; ricorrono invece liberi e servi tra gli aerarii, aquarii, aurifices, architecti, argentarii, capsarii, chartarii, clavarii, corarii, coronarii, fabri, grammatici, holitores, horrearii, lapidarii, lanii, librarii, lintiarii, marmorarii, mensores (non specificati), negotiatores, musicarii, navicularii, nummularii, olearii, obstetrices, paedagogi, pectenarii, pedissequi, pictores, plumarii, plantarii, purpurarii, sericarii, supellectilarii, sumptuarii, tabellarii, tabularii, thurarii, vestiarii.

Tuttavia, anche nella massima parte di questi, nella quasi totalità, la grande prevalenza è de’ liberi (liberti o ingenui che fossero), ed è notevole ad osservare come ordinariamente l’elemento servile è dato da Roma e dalla Spagna, cioè dal paese, in cui la ricchezza accentrata faceva persistere la produzione casalinga nella casa imperiale e nelle grandi case aristocratiche, e dal paese dell’estremo Occidente, in cui la produzione casalinga persisteva invece per il persistere di maniere di vita più rudimentali, ed erano meno sviluppate le manumissioni, meno i centri cittadini, meno il proletariato.

Secondo il mio spoglio epigrafico, poi, compaiono come servi esclusivamente questi: cabatores (C. I. L., VI, 9239); casarii (VI, 9238); circitores (VI, 9257); confectorarii (VI, 9278); dulciarii (VI, 9374); eunuchi (VI, 9378-80); fenarii (VI, 9417); geruli (VI, 9439-41); factor (VIII, 9432); iugarii (XII, 3102, 3338); inaurator (II, 6107); infector (II, 5519); lagunaria (VI, 9486); lanipendae (VI, 9496-7; IX, 3157, 4350); loricarii (II, 3359); muliones (VI, 9646); notarii (III, 1938; V, 93, 1586, 1601-4); pastillarii (VI, 9766); pecuarius, (IX, 5276); promo (VI, 9839); quasillaria (VI, 9849); refectores pectenarii (IX, 1711): saltuarii (VI, 9874; VIII, 5383, IX, 706); sarcinatrices (VI, 9875-84, meno una liberta); sector (VIII, 5267); scutarius (VI, 9886); speclarius (VI, 9899); topiarii (VI, 9943-9); vestiplica (V, 5316). Anche qui è difficile trarre induzioni troppo larghe da esempi isolati; ma, in ogni modo, si vede come il lavoro servile persiste preferibilmente in impieghi più faticosi, o più ignobili, o più continui e ordinarî, o di carattere sussidiario ad arti e funzioni di lavoro più specificato.

[945]. C. I. L., IV, 490, 710, 677, 336, 597, 826, 886, ecc.

[946]. Waltzing, op. cit., II, pp. 185 sgg., 429.

[947]. C. I. L., XII, 4523, 4515, 4517, 3335, XIV, 2656.

[948]. Der Maximaltarif des Diocletian herausgegeben von Th. Mommsen, erläutert von H. Blümner. Berlin, 1893 e C. I. L., III.

[949]. VII, 1-23. Cfr. pp. 104 sgg.

[950]. VII, 24-8.

[951]. VII, 29-37. Cfr. pp. 112.

[952]. VII, 38-74. Cfr. pp. 112 sgg.

[953]. VII, 75-6.

[954]. XX, 1-13; XXI, 1-6; XXII, 1-26. Cfr. pp. 156 sgg.

[955]. VII, 1ª.

[956]. Pro Roscio com., 10, 28. — Blümner, Maximaltarif, p. 105.

[957]. Seek O. nella Deutsche Literaturzeitung, 1894, p. 458.

[958]. Michaelis H., Kritische Würdigung der Preise des Edictum Diocletiani (Zeitschrift für die gesammte Staatswissensch. herausg. von A. Schaeffle. Bd. LIII — 1897), p. 49.

[959]. C. Plini Caecil. Secundi Epist. ad Traianum lmp., 41 (50), ed. Keil: ... Hoc opus multas manus poscit; at eae porro non desunt. Nam et in agris magna copia est hominum et maxima in civitate, certaque spes omnes libentissime adgressurae opus omnibus fructuosum.

[960]. Bücher K., Die Diokletianische Taxordnung, p. 692.

[961]. Bücher, Die Diockletianische Taxordnung, p. 194. — Michaelis, op. cit., p. 15 e Seek, l. c.

[962]. Credo utile riportare dal Segrè G., Studio sulla origine e sullo sviluppo storico del colonato romano (Archivio giuridico di F. Serafini, voll. 42, 43, 44, 46), il diligente elenco de’ testi, che hanno costituito gli elementi delle dispute sul colonato e il riepilogo de’ principali punti di vista da cui il colonato è stato considerato, rimandando per la bibliografia allo studio del Segrè, insieme al quale è opportuno riscontrare Schulten A., Colonus (nel Diz. epigr. di E. De Ruggiero, II, p. 457 e Hist. Zeitschr., LXXVIII, 1-17). — Segrè, op. cit., vol. 42, p. 468: Varro, RR., I, 17, 2; Caes., De bell. gall., VI, 13; De bell. civ., I, 34; Colum., RR., I, 7, 1 e 3; Plin., Epist., III, 19; Tacit., Germ., c. 25; Frontin., De controv. agror., p. 53. Lachm.; Jul. Capitol. M. Anton. Philos., 22; Trebell. Poll., Claudius, 9; Eumenes, Panegyr. Const. Caes. c. 8; Salv., De gubern. Dei, V, 8; Cod. Theod., V; 4, 3; D. XX, 1, 32; XXX, 1, 112; XXVII, 1, 1757; L, 15, 4 § 8; Paul, Rec. Sent., III, 6, 48; Cod. Just., IV, 65, 1, 11; VIII, 51, 1, 1; Hermes, XV, 385-411, 478-80 e Journal des Savants, 1880, pp. 686-90 pel decreto di Commodo su’ coloni del saltus Burunitanus.

Cfr. inoltre le fonti citate dallo Schulten, l. c.

Segrè, op. cit., vol. 43, pp. 150 sgg.: “Il numero e la varietà delle opinioni sull’origine e sullo sviluppo storico del colonato, di cui non esporremo che le principali, bastano a dimostrare quanto sia difficile tale ricerca. Per riescire più chiari, crediamo opportuno raccoglierle in gruppi secondo i loro punti di contatto e distinguerle secondo le loro differenze, senza la pretesa di fare qualche cosa d’esatto, ma coll’intenzione di tentare la classificazione meno grossolana che ci sembrava possibile.

“1º Alcune di queste teorie traggono l’elemento costitutivo del colonato dai soli servi (Puchta, Rodbertus), altre dai soli liberi, piccoli proprietarî, o fittabili, o lavoratori vaganti (Cuiacio, Heisterbergk, Mommsen, Karlowa, Revillout, Wallon, Esmein); altre da questi e da quelli insieme (Giraud, Savigny, Fustel de Coulanges, Dareste).

“2º Secondo alcuni l’istituto è originario d’Italia (Rodbertus); per altri è esclusivamente provinciale (Savigny, Heisterbergk, Schultz, Rudorff, Guizot); secondo altri, e sono i più, sorse a un tempo nell’Italia e nelle Provincie.

3º Quanto all’epoca della sua formazione, per alcuni è un istituto preromano delle Provincie (Rudorff, Heisterbergk, Schultz, Guizot); per altri del tempo repubblicano (Giraud, Laferrière); per i più è del tempo imperiale.

4º Alcuni trovano il fondamento del colonato in un ceppo indigeno libero o schiavo, italico o di altre parti dell’impero (Rodbertus, Rudorff, Schultz, Guizot, Laferrière, Heisterbergk, Fustel de Coulanges, Dareste); altri in un elemento straniero (Wenck, Zumpt, Savigny, Maynz, Vesme, Fossati, Mommsen) introdottosi nell’impero Romano. Una teoria ecclettica, che tien conto dell’uno e dell’altro elemento, è quella dell’Huschke.

5º Finalmente alcuni rannodano l’istituto a costumi italo-greci (Giraud), altri all’organizzazione dell’antica famiglia celtica (Guizot), altri ad istituzioni italico-gallesi (Laferrière); altri al servaggio germanico (Mommsen, Maynz)„.

Più particolarmente, secondo le varie opinioni che ora passeremo in rassegna, il fondamento di fatto e giuridico del colonato è diverso, vale a dire:

a) manumissione limitata, con fondamento legislativo (Puchta, Giraud), ad un patto naturale di fitto con servi (Rodbertus, Fustel de Coulanges per la servitù della gleba); seguito ed accompagnato dalla sottommissione dei piccoli proprietarii o dei fittabili immiseriti;

b) gli istituti agrarii nelle Provincie come substrato del colonato posteriore (Rudorff, Schultz, Guizot, Heisterbergk);

c) la violenza dei proprietari sanzionata poi dalle leggi (Wallon, Yanoski, Jung, Fustel de Coulanges pel colonato dei liberi); o l’opera dell’amministrazione romana, divenuta poi legge di questa e del costume (Revillout, Hegel, Kuhn, Esmein, Karlowa);

d) l’influenza diretta della legislazione sui liberi agricoltori (Huschke, Marquardt), per alcuno (Puchta) anche sugli schiavi;

e) i trapiantamenti barbarici, secondo alcuni quelli dei soli dediticii, secondo altri di questi e de’ Laeti e dei Gentiles (Gothofredo, Wenck, Vesme, Fossati, Zumpt, Savigny, Laboulaye, Marquardt); ad essi poi in certo senso è messo da alcuni in rapporto il colonato. Quanto alla derivazione germanica dell’istituto (Maynz, Mommsen), i più fanno rimontare questi trapiantameli all’imperatore Marco, altri ad Augusto (Huschke, Marquardt);

f) la clientela romana e gallese;

g) l’esercizio della piccola cultura sui latifondi in Italia (Rodbertus), nelle provincie frumentarie (Heisterbergk). Però queste due teorie, specialmente la seconda, si occupano più di rintracciare il materiale sociale che costituì il colonato, di quello che il suo fondamento giuridico;

h) Altri scrittori si limitano a designare gli stadii o momenti storici dell’istituto (Léotard, Lattes).

[963]. Jung J., Zur Würdigung der agrarischen Verhältnisse in der röm. Kaiserzeit (Hist. Zeitschrift, XLII (1879), p. 45 e 53).

[964]. Cairnes, The slave power, p. 67.

[965]. Schulten A., Die röm. Grundherrschaften (Zeitschr. für Social und Wirthschaftsgesch., III (1895), pp. 357, 362 sgg.) — Mommsen, Decret des Commodus, etc. (Hermes, XV), pp. 392 sgg. — Boissier G., L’Afrique Romaine. Paris, 1895, p. 165.

[966]. Jung J., op. cit., pp. 74 sgg. — Zachariae von Lingenthal K., Geschichte d. Griechisch-Römischen Rechts. Berlin, 1877, p. 227 con le autorità ivi citate.

[967]. R. R., I, 7.

[968]. Zachariae von Lingenthal, op. cit., p. 240 con le autorità ivi citate.

[969]. Op. cit., pp. 243 sgg.

[970]. Laenger O., Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte des Mittelalters. Bautzen, 1891, pp. 5 sgg. con le opere e le autorità ivi citate.

[971]. Laenger, op. cit., p. 22.

[972]. Laenger, op. cit., p. 19, 25.

[973]. Laenger, op. cit., pp. 20, 26, 27 sg. 30.

Nota del Trascrittore

Ortografia e punteggiatura originali sono state mantenute, correggendo senza annotazione minimi errori tipografici. In particolare il testo greco è stato trascritto tal quale, senza alcuna correzione.

Copertina creata dal trascrittore e posta nel pubblico dominio.