Dudarz
Romans
(myśl z pieśni gminnej)
Jakiż to dziadek, jak gołąb siwy,
Z siwą aż do pasa brodą?
Dwaj go chłopczyki pod rękę wiodą,
Wiodą mimo naszej niwy.
Starzec na lirze brząka i nuci,
Chłopcy dmą w dudeczki z piórek.
Zawołam starca, niech się zawróci
I przyjdzie pod ten pagórek.
«Zawróć się, starcze, tu na igrzysko,
Tu się po siewbie106 weselim;
Co nam dał Pan Bóg, tem się podzielim,
I do wsi na noc stąd blisko».
Posłuchał, przyszedł, skłonił się nisko
I usiadł sobie pod miedzą;
Przy nim po bokach chłopczyki siedzą,
Patrząc na wiejskie igrzysko.
Tu brzmią piszczałki, biją bębenki,
Płoną stosy suchych drewek;
Piją staruszki, skaczą panienki,
Obchodząc święto dosiewek107.
Milczą piszczałki, głuchną bębenki,
Porzuca ogień gromadka;
Biegą staruszki, biegą panienki,
Biegą do dudarza dziadka.
«Witaj, dudarzu, witamy radzi,
W wesołej przychodzisz dobie;
Pewnie z daleka Pan Bóg prowadzi,
Pogrzej się i spocznij sobie».
Wiodą, gdzie ogień, gdzie stół z murawy,
Sadzą dudarza pośrodku:
«Może pozwolisz na trochę strawy,
Albo na szklaneczkę miodku?
Widzim i lirę, widzim piszczałki:
Zagraj co nam samotrzeci108;
Napełnim za to tłomok, kobiałki,
I będziem wdzięczni waszeci».
«No, stójcież cicho, — rzekł do gromadki —
Cicho, — powtarza, w dłoń klaska —
Jeżeli chcecie, zagram wam, dziatki,
A cóż wam zagrać?» — «Co łaska».
Wziął w ręce lirę i szklankę sporą,
Miodem pierś starą zagrzewa:
Mrugnął na chłopców, ci dudki biorą;
Brząknął, nastroił i śpiewa:
«Idę ja Niemnem, jak Niemen długi,
Od wioseczki do wioseczki,
Z borku do borku, z smugów na smugi,
Śpiewając moje piosneczki.
Wszyscy się zbiegli, wszyscy słuchali,
Ale nikt mię nie rozumie!
Ja łzy ocieram, westchnienia tłumię,
I idę daléj a daléj.
Kto mię zrozumie, ten się użali,
I w białe uderzy dłonie;
Uroni łezkę, i ja uronię,
Ale już nie pójdę daléj».
A wtem grać przestał. Nim znowu zacznie,
Przelotem spojrzał po błoniu:
Lecz w jednę stronę spoziera bacznie;
Któż tam stoi na ustroniu?
Stała pasterka i plotła wieniec,
To uplecie, to rozplecie,
A obok przy niej stoi młodzieniec,
I splecione przyjął kwiecie.
Spokojnosć duszy z jej widać czoła,
Ku ziemi spuszczone oko;
Nie była smutna ani wesoła,
Tylko coś myśli głęboko.
Jak puszkiem chwieje trawka zielona,
Choć wiatr przestanie oddychać:
Tak się na piersiach chwieje zasłona,
Chociaż westchnienia nie słychać.
Wtem z piersi listek109 zżółkły odepnie,
Listek nieznanego drzewa;
Spójrzy nań, rzuci i z cicha szepnie,
Jakby się na listek gniewa.
Odwraca głowę, odeszła nieco,
Podniosła w niebo źrenice;
Nagle na oczach łezki zaświecą
I róż wystąpił na lice.
A dudarz milczy, brząka powoli,
A wzrok utopił w pasterce,
Utopił w licu, lecz wzrok sokoli
Zdał się przedzierać aż w serce.
Znowu wziął lirę i spory dzbanek,
Miodem pierś starą zagrzewa,
Skinął na chłopców, ci do multanek110,
Brząknął, nastroił i śpiewa:
«Komu ślubny splatasz wieniec
Z róż, liliji i tymianka?
Ach, jak szczęśliwy młodzieniec,
Komu ślubny splatasz wieniec!
Pewnie dla twego kochanka?
Wydają łzy i rumieniec,
Komu ślubny splatasz wieniec
Z róż, liliji i tymianka?
Jednemu oddajesz wieniec
Z róż, liliji i tymianka;
Kocha cię drugi młodzieniec:
Ty jednemu oddasz wieniec,
Zostawże łzy i rumieniec
Dla nieszczęsnego kochanka,
Gdy szczęśliwy bierze wieniec
Z róż, liliji i tymianka».111
Na to szmer powstał; różne pogłoski
Pomiędzy ciżbą przytomną:
Tę piosnkę śpiewał ktoś z naszej wioski;
Lecz kto i kiedy — nie pomną.
Starzec ucisza, podnosi rękę:
«Słuchajcie, dzieci, — zawoła —
Powiem, od kogo mam tę piosenkę,
Może on był z tego sioła.
Kiedym wędrując przez kraje cudze
Królewiec zwiedził przechodem,
Wtenczas przypłynął z Litwy na strudze112
Pasterz jakiś z tych stron rodem.
Smutny był bardzo, ale przyczyny
Smutku nie mówił nikomu,
Odbił się potem od swej drużyny
I nie powrócił do domu.
Często widziałem, czy świecą zorza,
Czyli księżyc w pełnym blasku,
Jak on po błoniach, albo u morza
Po nadbrzeżnym błądził piasku.
Posród skał nieraz, podobny skale,
Na deszczu, wietrze i chłodzie,
Odludny dumał, wiatrom swe żale,
A łzy powierzając wodzie.
Szedłem ku niemu; spozierał smutnie,
Ale ode mnie nie stronił;
Jam, nic nie mówiąc, nastroił lutnię,
Zaśpiewał, w struny zadzwonił.
Łzy mu się rzucą; lecz skinął czołem,
Że się to granie podoba;
Ścisnął za rękę, ja go ścisnąłem,
I zapłakaliśmy oba.
Poznaliśmy się lepiej nawzajem,
I byliśmy przyjaciele.
On zawsze milczał swoim zwyczajem,
I ja mówiłem niewiele.
Potem, gdy troską strawiony długą,
Już nie mógł rady dać sobie;
Ja towarzyszem, ja byłem sługą,
Jam go pilnował w chorobie.
Nędzny, w mych oczach gasnął powoli,
Raz mię przywołał do łoża:
„Czuję — rzekł — bliski koniec niedoli,
Niech się spełni wola Boża.
Zgrzeszyłem tylko, że moje lata
Tak się nadaremnie starły:
Ale bez żalu schodzę ze świata,
Dawno już na nim umarły113.
Kiedy mię skał tych dziki zakątek
Ukrył przed gminu obliczem,
Odtąd już dla mnie świat ten był niczem:
Żyłem na świecie pamiątek.
Ty, coś mi wiernym został do grobu,
— Kończył, ściskając za ręce —
Nagrodzić tobie nie mam sposobu,
Wszakże to, co mam, poświęcę.
Znasz piosnkę, którąm po tyle razy
Śpiewał, płacząc nad mym losem;
Pomnisz zapewne wszystkie wyrazy,
I wiesz, jakim śpiewać głosem.
Mam jeszcze z bladych włosów zawiązkę
I zeschły cyprysu listek:
Naucz się piosnki, weź tę gałązkę,
To mój na ziemi skarb wszystek.
Idź, może znajdziesz na brzegach Niemna
Tę, której już nie obaczę;
Może jej piosnka będzie przyjemna,
Może nad listkiem zapłacze.
Nagrodzi starca, do domu przyjmie,
Powiedz...” Wtem oko ściemniało,
A w ustach Panny Najświętszej imię,
Wpół wymówione zostało114.
Silił się jeszcze i w samym skonie
Na próżno coś wyrzec żądał;
Wskazał ku sercu i ku tej stronie,
Na którą, żyjąc, poglądał». —
Tu przerwał dudarz i szukał okiem,
Dostając listek z papierka:
Lecz już nie była między natłokiem
Ta, której szukał — pasterka.
Z daleka tylko poznał sukienkę115,
Bo w chustce skryła twarz boską;
Jakiś młodzieniec wiódł ją pod rękę;
Już ich nie widać za wioską.
Przybiegła zgraja, gdzie starzec siedział.
«Co to jest?» wszyscy pytają...
On nic nie wiedział — może i wiedział,
Ale nie mówił przed zgrają.
Przypisy:
1. Motto wzięte z Szekspirowskiego Hamleta (akt I, scena 2). [przypis redakcyjny]
2. Czasem (z białorus.) — a nuż, może przypadkiem. [przypis redakcyjny]
3. Pianie koguta miało płoszyć duchy, upiory itp. [przypis redakcyjny]
4. W autografie do tego wiersza dał poeta dopisek: „Ob. Rosp. w Dzien. Wileń.”. Miał na myśli rozprawę Jana Śniadeckiego przeciw romantyczości, wydrukowaną w zeszycie „Dziennika Wileńskiego” ze stycznia 1819 r. [przypis redakcyjny]
5. duby smalone — głupstwa, brednie, rzeczy zmyślone, koszałki-opałki. Dubiel w staropolszczyźnie znaczył tyle co: głupiec, prostak. [przypis redakcyjny]
6. larwy — straszydła. [przypis redakcyjny]
7. Cyryn — miasteczko w Nowogródzkiem, z kościołem parafialnym. Do parafii cyryńskiej należały Płużyny. [przypis redakcyjny]
8. baty — czółna. [przypis redakcyjny]
9. pławki (pławy, pławuki) — kawałki kory przytwierdzane do górnej krawędzi sieci w celu utrzymania jej na wodzie. [przypis redakcyjny]
10. Pewnie nie złowią ni oka — zwrot ludowy, używany na Białej Rusi i Podolu; oko — waga trzech funtów. [przypis redakcyjny]
11. głębinia (forma białorus.) — głębina. [przypis redakcyjny]
12. car — podbiał (ziele). [przypis redakcyjny]
13. od książąt Tuhanów — aluzja do Tuhanowicz, wsi należącej do Wereszczaków, gdzie przebywała Maryla. [przypis redakcyjny]
14. List (stpol.) — liść (por.: listopad). [przypis redakcyjny]
15. Jest wieść, że na brzegach Świtezi pokazują się Ondiny, czyli Nimfy wodne, które gmin nazywa Świteziankami [przyp. poety]. [przypis autorski]
16. Balladę tę przetłumaczył piętnastoletni Zygmunt Krasiński na łacinę, w której pełno było zwrotów z Owidiusza i Wergilego. [przypis redakcyjny]
17. Mickiewicz używa obu form: Świteziu i Świtezi; obie były wówczas w użyciu. [przypis redakcyjny]
18. liścia — lm od zbiorowej formy: liście. [przypis redakcyjny]
19. przyklęknął, chwycił w dłoń piasku — zwyczaj ludowy kazał przysięgać w ten właśnie sposób. [przypis redakcyjny]
20. Wersy 61–65 przypominają balladę Goethego Der Fischer. [przypis redakcyjny]
21. Drzewo było „świadomym” przysięgi strzelca. [przypis redakcyjny]
22. urągać — naśmiewać się z kogoś. [przypis edytorski]
23. wszystko woła (z białorus.) — ciągle woła. [przypis redakcyjny]
24. skałka — płaski kamyk nadbrzeżny, umiejętnie rzucony odbija się kilkakroć od powierzchni wody. [przypis redakcyjny]
25. dłoń w trąbkę zwinął — aby lepiej dostrzec z odległości. [przypis redakcyjny]
26. z zatoki połową — w połowie zatoki. [przypis redakcyjny]
27. koronki — tu: rodzaj modlitwy polegający na powtarzaniu w określonej kolejności i określoną liczbę razy różnych modlitw. [przypis edytorski]
28. maleńki — rymuje się z ręki stosownie do stałej wymowy Mickiewicza: panięka, skączyłem. [przypis redakcyjny]
29. łóz (starop.) — wierzb. [przypis edytorski]
30. podaje się — znajduje się. [przypis edytorski]
31. chróśniak (starop.) — chruśniak — teren porośnięty ostrokrzewami. [przypis edytorski]
32. odmyka (starop.) — otwiera. [przypis edytorski]
33. dyszel (daw.) — drąg do kierowania pojazdem zaprzężonym w konie. [przypis edytorski]
34. djabłów — popr.: diabłów. [przypis edytorski]
35. zadaje — uderza. [przypis edytorski]
36. szrubie — popr.: śrubie. [przypis edytorski]
37. martwica — widmo kobiece. [przypis edytorski]
38. blizkich — popr.: bliskich. [przypis edytorski]
39. czyścowej — popr.: czyśćcowej. [przypis edytorski]
40. mnóztwo — popr.: mnóstwo. [przypis edytorski]
41. bez braku (starop.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]
42. tamecznego (starop.) — tamtego. [przypis edytorski]
43. Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona... — mowa o Maryli Wereszczakównie, z którą Mickiewicz romansował od 1818 lub 1819 r. Zaowocowało to niespełnioną miłością, ponieważ Maryla była zaręczona z hrabią Puttkamerem i w 1821 r. wzięła ślub z tymże. [przypis edytorski]
44. Marya. — popr.: Maria. [przypis edytorski]
45. z Schillera — przekład Adama Mickiewicza powstał w kwietniu 1820 r. w Kownie; poeta zmienił imiona osób występujące w oryginale: król Franz (w tłumaczeniu polskim nie pada jego imię), dama imieniem Kunigund (tu: Marta), rycerz Delorges (tu: Emrod). [przypis edytorski]
46. podwoje — podwójne drzwi a. brama. [przypis edytorski]
47. panowie Rada — zwrot staropolski na oznaczenie senatu. [przypis redakcyjny]
48. wzniosły — wzniesiony; znajdujący się wysoko. [przypis redakcyjny]
49. wrzeciądze — zamknięcie drzwi a. bramy. [przypis edytorski]
50. z zachowu — z zamkniętego miejsca. [przypis redakcyjny]
51. od radosnej witany kochanki — dziś: witany przez radosną kochankę. [przypis edytorski]
52. łajać — strofować, ganić. [przypis edytorski]
53. patron — adwokat. [przypis redakcyjny]
54. kieska — woreczek z pieniędzmi. [przypis redakcyjny]
55. kondel — kundel, pies. [przypis edytorski]
56. szewcu — dziś C.lp.: szewcowi. [przypis edytorski]
57. bieży — 3.os. lp: idzie, zmierza. [przypis edytorski]
58. obcesem — natrętnie, zuchwale. [przypis redakcyjny]
59. ze mnąś (...) robił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ze mną robiłeś. [przypis edytorski]
60. cyrograf — własnoręcznie spisany dokument zawierający zobowiązanie, tekst umowy itp. (zwłaszcza z diabłem); dziś używane żartobliwie. [przypis edytorski]
61. jak dwa lata przebiegą — gdy upłyną dwa lata. [przypis edytorski]
62. kwapić się — śpieszyć się; kierować się śpiesznie. [przypis edytorski]
63. dictum acerbum (łac.) — przykre powiedzenie. [przypis redakcyjny]
64. nobile verbum (łac.) — słowo szlacheckie (którego trzeba dotrzymać pod groźbą utraty honoru). [przypis redakcyjny]
65. Krępak — także: Krempak a. Krapak; nazwa używana dawniej na określenie szczytu Łomnicy (2634 m n.p.m.), ale także Karpat lub Tatr. [przypis redakcyjny]
66. ćwieczek — mały gwóźdź, gwoździk. [przypis edytorski]
67. cal — daw. jednostka miary długości, równa ok. 2,5 cm. [przypis edytorski]
68. ziareczko — dziś: ziarneczko. [przypis edytorski]
69. bretnal (z niem. Brettnagel) — duży gwóźdź do przybijania desek. [przypis redakcyjny]
70. Najgorętsząm odbył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: odbyłem najgorętszą (łaźnię). [przypis edytorski]
71. przysiąż — dziś: przysięgnij. [przypis edytorski]
72. samka — samica, tu żartobliwie o pani Twardowskiej. [przypis redakcyjny]
73. we czterech częściach — W pierwszym tomie Poezji Mickiewicza z 1822 r. zostały opublikowane dwie pieśni Tukaja z takim dopiskiem autorskim; swojego zamierzenia Mickiewicz nigdy jednak nie zrealizował. Pozostałe dwie części dopisał kilka lat później Antoni Edward Odyniec. [przypis edytorski]
74. imie (daw.) — tu: mienie, majątek. [przypis edytorski]
75. kostur — kij, laska używany przez wędrowców do podpierania się. [przypis edytorski]
76. wierzchne — górne, znajdujące się na piętrze. [przypis edytorski]
77. srebrzysta twarz miesiąca — księżyc. [przypis edytorski]
78. trzęski (daw.) — grząski. [przypis edytorski]
79. Kołdyczew — nazwisko jeziora. [Wszystkie nazwy miejscowości: Hnilica, Kołdyczew, Żarnowa Góra pochodzą z okolic rodzinnego Zaosia Mickiewicza; przyp. red.]. [przypis autorski]
80. sinie — sine. [przypis edytorski]
81. żwirami nasute — zasypane żwirem. [przypis edytorski]
82. Polel — imię rzekomej postaci (bóstwa) z mitologii słowiańskiej; Lel i Polel mieli być synami Łady, boga wojny (w wersji męskiej) a. miłości i płodności (w wersji męskiej). [przypis edytorski]
83. dzielność — tu: siłę, skuteczność. [przypis edytorski]
84. doznanej wiary — zaufanego; o sprawdzonej, doświadczonej wierności. [przypis edytorski]
85. zwierzyć się — zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. [przypis edytorski]
86. miesiąc na młodziku — księżyc po nowiu. [przypis edytorski]
87. post scriptum (łac.) — dopisek. [przypis edytorski]
88. fortel — podstęp. [przypis edytorski]
89. kweres (daw.) — zamieszanie, zamęt. [przypis edytorski]
90. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, także: bóstwo i uosobienie ciemności świata podziemnego; tu: piekło [przypis edytorski]
91. Własną ręką podpisano (...) A za zgodność: Hadramelach — przedrzeźnianie formy ukazów carskich. [przypis edytorski]
92. stolowanie (białorus.) — stoĺ (zapis fonetyczny): pułap. [przypis edytorski]
93. pargamin — pergamin. [przypis edytorski]
94. kułak — mocno zaciśnięta dłoń; pięść. [przypis edytorski]
95. tygiel — ogniotrwałe naczynie. [przypis edytorski]
96. sylogizm — schemat wnioskowania pośredniego złożonego z dwóch przesłanek i wynikającego z nich wniosku. [przypis edytorski]
97. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
98. niewczesny — dziejący się w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]
99. po długim względzie, rozględzie — po długim namyśle. [przypis edytorski]
100. nosik — nosek. [przypis edytorski]
101. Lilie — Wiadomość o Liliach, jako niedokończonej jeszcze balladzie, mamy w liście z Kowna z dnia 8 kwietnia 1820 r. Lilie są arcydziełem wśród ballad Mickiewicza. Krótki motyw ludowy rozwinął poeta wspaniale. Pierwsza zwrotka pieśni ludowej brzmi: „Stała się nam nowina, Pani pana zabiła, / W ogródku go schowała, Ruty na nim posiała, / Rośnij rutko wysoko, Jak pan leży głęboko”. [przypis redakcyjny]
102. koniki wrone — koń maści karej (jednolicie czarne zabarwienie sierści, grzywy i ogona) i odcieniu wronim (odcień popielaty bez połysku). [przypis edytorski]
103. w obłędzie — zbłądziwszy w drodze. [przypis redakcyjny]
104. zmitręża się — marnuje się. [przypis redakcyjny]
105. znam — tu: wiem. [przypis edytorski]
106. siewba — siew, obsiewanie pól. [przypis edytorski]
107. święto dosiewek — obchodzone dawniej na wiosnę, nieraz o chłodzie wczesnej wiosny; dlatego płoną stosy suchych drewek. [przypis redakcyjny]
108. samotrzeci — ty i dwaj chłopcy, we trzech. [przypis redakcyjny]
109. listek — listek cyprysu, o którym mowa w IV części Dziadów. [przypis redakcyjny]
110. multanki — dudki o kilku piszczałkach, nazywane od Multan (Wołoszczyzny), gdzie najpierw były w użyciu. [przypis redakcyjny]
111. Komu ślubny splatasz wieniec... Z róż liliji i tymianka — te triolety wyjęte są z poezji Tomasza Zana [triolet — strofa pochodząca z wł. poezji średniowiecznej, ośmiowersowa, o układzie rymów abaaabab Red. WL]. [przypis autorski]
112. struga — własc. strug (ros.), barka, galar rzeczny. [przypis redakcyjny]
113. Zgrzeszyłem tylko... Dawno już na nim umarły — ta strofa przypomina słowa Gustawa z Upiora i z IV cz. Dziadów. [przypis redakcyjny]
114. Panny Najświętszej imię wpół wymówione zostało — być może imię Maryli. [przypis redakcyjny]
115. sukienkę — wymawiał Mickiewicz: sukiękę; dlatego rymuje z rękę. [przypis redakcyjny]