SCENA TRZYNASTA
Ciż sami, Podstolina
PODSTOLINA
Mamże wierzyć, co się dzieje,
Wacław z Klarą —
REJENT
na stronie
Oszaleję!
PODSTOLINA
Tak jest, wierzę, już się stało! —
Więc wam powiem — i niemało.
Chciałam za mąż pójść czym prędzéj,
By nie zostać całkiem w nędzy —
Ów majątek zapisany
Na czas tylko232 był mi dany,
A w istotnym wiecznym darze
Dziś przypada szczęsnej Klarze.
REJENT
na stronie
Dwa majątki — kąsek gładki —
Coś stryjowi żal tej gratki233.
CZEŚNIK
na stronie
Zamienił stryjek
Na siekierkę kijek.
PODSTOLINA
Ale przez to dziś nie tracę:
U Rejenta sto tysięcy...
KLARA
Nie — ja z mego to zapłacę.
Podstolina przechodzi na prawą stronę.
KLARA
do Rejenta
Nie opieraj się już więcéj,
Swego gniewu zwalcz ostatki,
Pobłogosław twoje dziatki.
klęka z Wacławem, któremu podaje prawą rękę
REJENT
Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
daje krzyżyk i podnosi klęczących
PAPKIN
do Wacława
Mogęż przestać na twym słowie?
Ręczysz pewnie za me zdrowie?
na znak potakujący — do Cześnika
Teraz wzywam waszmość pana!
Każ nam przynieść roztruchana234,
Niech nam zagrzmią i fanfary235,
Wypijemy pierwszej pary!
przechodzi na lewą stronę i drze testament
CZEŚNIK
Niechże będzie dziś wesele,
Równie w sercach, jak i w dziele —
podając rękę Rejentowi
Mocium panie, z nami zgoda.
Rejent przyjmuje rękę z niskim ukłonem.
WSZYSCY
Zgoda! zgoda!
WACŁAW
wstąpiwszy na środek tak, że Klara po jego prawej, podaje rękę Cześnikowi, on zaś ojcu po lewej, i posuwając się na przód sceny236
Tak jest, zgoda,
A Bóg wtedy rękę poda.
Przypisy:
1. dryjakiew (z gr.) — lekarstwo. [przypis redakcyjny]
2. Fredro, Andrzej Maksymilian (ok. 1620–1679) — historyk, pisarz polityczny i zbieracz przysłów. Zwolennik i propagator złotej wolności szlacheckiej i liberum veto. Fragment przytoczony w motcie pochodzi z dzieła Przysłowia mów potocznych, obyczajowe, radne, wojenne... z r. 1658, cennego zbioru przysłów siedemnastowiecznych. Aleksander Fredro mylnie uważał się za potomka Andrzeja Maksymiliana, którego linia w rzeczywistości wymarła jeszcze w pierwszej połowie XVIII wieku. Przodkowie komediopisarza należeli do innej linii Fredrów. [przypis redakcyjny]
3. synowica — bratanica, córka brata. [przypis edytorski]
4. etc. — skrót od łac. et caetera: i inne, i tak dalej, i tym podobne. [przypis edytorski]
5. żupan (z czes.) — staropolski strój szlachecki. Noszono go po domu; w razie wyjazdu lub przybycia gości wkładano na żupan kontusz oraz przypasywano karabelę, czyli rodzaj szabli raczej paradnej niż używanej do walki. [przypis redakcyjny]
6. szlafmyca (z niem.) — czapka, w której sypiano. [przypis redakcyjny]
7. Cześnik (...) czyta papiery — Papiery, które przegląda Cześnik, stanowią odpisy lub wyciągi z akt odnoszących się do majątków Podstoliny. [przypis redakcyjny]
8. kobiéta — czytaj: kobita. Mamy tu do czynienia z dawnym é tzw. pochylonym; wyraz ten tworzy rym z „wyśmienita”. [przypis edytorski]
9. polewka (starop.) — dziś: zupa. Tu chodzi zapewne o polewkę winną, spożywaną zazwyczaj przy śniadaniu. [przypis redakcyjny]
10. hajduk (z węg.) — chłopiec usługujący, pachołek ubrany w specjalny, obcisły strój kroju węgierskiego. [przypis redakcyjny]
11. qua (łac.) — jako. [przypis edytorski]
12. opiekun — tu: opiekun prawny wyznaczany małoletnim sierotom. W prawodawstwie staropolskim opiekun posiadał prawie całkowitą władzę (praktycznie przez nikogo niekontrolowaną) nad swym podopiecznym. Częste też były fakty nadużyć, np. zmuszania dzieci do wstąpienia do klasztoru (majątek zagarniał wtedy opiekun, zwykle najbliższy krewny) czy do małżeństwa z samym opiekunem. Taki, między innymi, zamiar względem Klary rozważa Cześnik. [przypis redakcyjny]
13. proporcją (z łac.) — forma staropolska, dziś mówimy: proporcję; tu w znaczeniu: umiar. [przypis redakcyjny]
14. fircykować — tzn. zachowywać się jak fircyk. Mianem fircyka określano w XVIII i na początku XIX w. typ modnisia, eleganta, przesadnie nadskakującego damom trzpiota, a jednocześnie rozrzutnika. [przypis redakcyjny]
15. kulik a. kulig — zabawa popularna w dawnej Polsce wśród szlachty, urządzana w karnawale. Polegała na gromadnym objeżdżaniu dworów saniami z towarzyszeniem muzyki i tańców. W poszczególnych dworach zatrzymywano się krótko i po kilkugodzinnych tańcach i pijatyce ruszano dalej, zabierając gospodarzy. [przypis redakcyjny]
16. balansować (z fr.) — tańczyć. [przypis redakcyjny]
17. pedogra, właśc. podagra (z gr.) — ból stopy (szczególnie wielkiego palca) pochodzenia artretycznego. [przypis redakcyjny]
18. rumatyzmy — zniekształcona forma od: reumatyzm (z gr.), choroba mięśni i stawów. [przypis redakcyjny]
19. mankament (z łac.) — brak, wada, usterka. [przypis redakcyjny]
20. Byle... była kwita — by nie było podstaw do wzajemnych wyrzutów. [przypis edytorski]
21. tupet (z fr.) — mała peruczka pokrywająca tylko wierzchołek głowy. [przypis redakcyjny]
22. harcopf (lub harcap, z niem.) — warkocz przy peruce. [przypis redakcyjny]
23. kapelusz stosowany — kapelusz trójkątny i spłaszczony, używany przeważnie w wojsku. [przypis redakcyjny]
24. kolaska — kareta, powóz. [przypis edytorski]
25. trzaski — tu: drzazgi. [przypis edytorski]
26. labet (z fr.) — hazardowa gra w karty. [przypis redakcyjny]
27. gracko (daw.) — zręcznie, dzielnie. [przypis edytorski]
28. wzięty z błonia — tzn. młody (źrebaki do lat trzech lub pięciu przebywały swobodnie w stadninie, na błoniu), jeszcze nieujeżdżony, dziki. [przypis redakcyjny]
29. spaźnia (daw.) — forma niedokonana od czasownika: spóźnić. Dziś: spóźnia. [przypis redakcyjny]
30. żywy — tu: porywczy, gwałtowny. [przypis edytorski]
31. tyrkotny a. terkotny (starop.) — od: terkotać; mówiący szybko i miarowo, terkocący jak wóz lub młyn w ruchu. [przypis redakcyjny]
32. Artemiza — Papkin, jak przystało na samochwała, wzorem bohaterów romansowych nadał swej szpadzie nazwę. Pochodzi ona od imienia greckiej bogini łowów, Artemis (Artemidy). [przypis redakcyjny]
33. wyruszyć — wyrażenie wzięte z języka myśliwych, znaczące: wypłoszyć, wypędzić. [przypis redakcyjny]
34. z powicia ślub uniosłem — tzn. jeszcze w powiciu, w dzieciństwie ślubowałem, zobowiązałem się. Częsty był w owych czasach zwyczaj, że rodzice ślubowali w imieniu nieletnich dzieci. [przypis redakcyjny]
35. mamże — czy mam (daw. konstrukcja z partykułą -że). [przypis edytorski]
36. dziewosłęb (starop.) — swat; poseł w sprawach kojarzenia par małżeńskich. [przypis redakcyjny]
37. bałamutnia — bałamucenie, zawracanie głowy. [przypis redakcyjny]
38. afektowy (z łac. affectus: uczucie) — pełen rozczulenia, uczuciowy, miłosny. [przypis edytorski]
39. wulkan — tu: porywczy, skory do wybuchów. [przypis redakcyjny]
40. Córuś moja, dziecię moje... — Te trzy zwrotki wyjęte są z dzieła Wacława z Oleska pt. Pieśni polskie i ruskie, s. 419, nr 289 [przyp aut. Wacław z Oleska: pseudonim Wacława Zaleskiego (1799–1849), krytyka i zbieracza pieśni ludowych. W 1833 r. wydał popularny zbiór pieśni pt. Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego. W późniejszym okresie życia poświęcił się karierze urzędniczej, w latach 1848–1849 był gubernatorem Galicji]. [przypis autorski]
41. albo koty — przytyk do fałszywego śpiewu Papkina. [przypis redakcyjny]
42. wena (z łac.) — usposobienie, skłonność, ochota. [przypis redakcyjny]
43. hemisferna scena (z gr.) — półkula ziemska. [przypis redakcyjny]
44. Lord Pembrok — Papkin ma zapewne na myśli Jerzego Augusta hr. Pembroke (zm. 1827), angielskiego polityka i generała, który w 1807 r. bawił w Wiedniu jako ambasador Wielkiej Brytanii. [przypis redakcyjny]
45. miledi (z ang. milady) — żona lorda. [przypis redakcyjny]
46. grzeczny — tu w znaczeniu staropolskiego: do rzeczy (k rzeczy). [przypis redakcyjny]
47. zjadłbym śledzia — miałbym za swoje, czułbym się z pyszna. Wyrażenie powstało w związku ze staropolskim zwyczajem, według którego w zapustny wtorek, o północy, na zakończenie zabawy, podawano śledzia. Oznacza więc coś nieprzyjemnego, tym bardziej że następuje po poprzedniej przyjemności. [przypis redakcyjny]
48. patron (z łac.) — zwierzchnik, przełożony, rozkazodawca; tu mowa o Cześniku. [przypis redakcyjny]
49. po kaduka — w jakim celu, po co; kaduk: czart, diabeł. Nazwa przeniesiona z choroby zwanej epilepsją, padaczką (caducus po łacinie znaczy: padający), którą w średniowieczu przypisywano opętaniu przez diabła. [przypis redakcyjny]
50. krużganek (z niem.) — kryty korytarz wzdłuż budynku od strony dziedzińca. [przypis redakcyjny]
51. Chocieś... czytał — staropolska forma, dziś już przestarzała: choć (chociaż) czytałeś. [przypis redakcyjny]
52. zubożała — tu imiesłów, nie zaś czas przeszły: tzn. uboższa. [przypis redakcyjny]
53. obecność — tu: teraźniejszość. [przypis edytorski]
54. zniszczyć to ukrycie — przestać się ukrywać, ujawnić swoje uczucie. [przypis edytorski]
55. Cześnika... skryję, gdzie nie widać ziemi, nieba — tzn. spowoduję, że zostanie zamknięty w więzieniu. [przypis edytorski]
56. gwintówka — rodzaj strzelby o gwintowanej lufie, celniejszej i dalej niosącej od zwykłej fuzji. [przypis redakcyjny]
57. fugas chrustas — charakterystyczne dla wymowy szlacheckiej wyrażenie makaroniczne, powstałe z łączenia wyrazów polskich z łacińskimi, oznacza: ucieka w chrust, w krzaki. [przypis redakcyjny]
58. baserunek (z niem.) — odszkodowanie za sprawiony ból. [przypis redakcyjny]
59. pardon (fr.) — tu: poddaję się, proszę o darowanie życia. [przypis redakcyjny]
60. Sto tysięcy! Kto da więcej! — mowa o licytacji przymusowej, na którą bywa wystawiany majątek dłużnika. Przytoczone wyrażenie stanowi przepisową formułę, którą wykrzykuje licytujący urzędnik na początku licytacji. Za każdą nową, wyższą ofertą powtarza przytoczoną formułę aż do chwili, kiedy uderzenie młotkiem obwieszcza. [przypis redakcyjny]
61. szafarz — zarządzający gospodarstwem domowym, klucznik. Także urząd dworski, znacznie niższy od komisarza, który zarządzał całym majątkiem i kierował jego prawnymi sprawami. [przypis redakcyjny]
62. zażarto — dziś: zażarcie; zajadle, w zapamiętaniu. [przypis edytorski]
63. pajuk (z pers.) — pachołek ubrany w paradny pseudoturecki strój, towarzyszący panu na przejażdżkach konno lub w powozie (zajmował wtedy miejsce z tyłu karety). [przypis redakcyjny]
64. czekam wieńca — pochwały, nagrody. W starożytności zwycięzcom zdobiono czoła wieńcem laurowym. [przypis redakcyjny]
65. jasyr (z tur.) — niewola. [przypis redakcyjny]
66. jakim czołem — jak śmiałeś; z jakiego powodu. [przypis edytorski]
67. fimfa a. finfa (z wł.) — złośliwa sztuczka, oddanie pięknym za nadobne. W sztuce oblężniczej nazywano finfą podkop w celu wysadzenia nieprzyjaciela. [przypis redakcyjny]
68. wyciąć kozła — wyrażenie myśliwskie: kozła wycina ptak trafiony w powietrzu. [przypis redakcyjny]
69. Achil, właśc.: Achilles — główny bohater Iliady Homera, słynny z męstwa. [przypis redakcyjny]
70. Katon Starszy (239–149 przed n.e.) — rzymski polityk i pisarz, znany między innymi z mądrości i rozwagi. [przypis redakcyjny]
71. kaznodzieja — tu: wymowny obrońca. [przypis redakcyjny]
72. nié ma — czytaj: ni ma. [przypis edytorski]
73. flegma — rodzaj temperamentu, który charakteryzuje się zbytnią powolnością w działaniu i brakiem gwałtownych emocji. [przypis edytorski]
74. za procentem — Papkin usiłuje dać do zrozumienia, jakoby posiadał jakiś kapitał w zastawie i tylko nieregularne wypłacanie procentów wprawiło go w kłopoty pieniężne. [przypis redakcyjny]
75. Cześnik na mnie wsiędzie (przen.) — będzie robić wymówki, awantury. [przypis edytorski]
76. praszczęta — lm od praszczę: cienki pręt, rózga do bicia; tu w znaczeniu: udręczenie, bieda, opały. [przypis redakcyjny]
77. w dawnej trwać kolei — iść utartym szlakiem, od dawna wytyczoną drogą. Koleją dawniej nazywano ślad (koleinę) zostawiony na drodze przez jadący wóz. [przypis redakcyjny]
78. dnieć — świtać. [przypis edytorski]
79. zyszczyć — zyskać. [przypis edytorski]
80. suplikant (z łac.) — proszący, zanoszący prośbę, błagający. [przypis redakcyjny]
81. wilczy dół — pułapka na wilki. Dość głęboki, wąski dół pokryty z wierzchu cienkimi gałęziami i narzuconymi na nie dla niepoznaki mchem, liśćmi lub darnią. [przypis redakcyjny]
82. podstoli, cześnik, krajczy — urzędy powiatowe lub ziemskie, czysto tytularne, zajmowane przez średnią szlachtę. Rodowód swój wiodą od dawnych urzędów dworskich. [przypis redakcyjny]
83. w dezertej (z łac.) — w pustynnej. [przypis redakcyjny]
84. wzrok Febowy — promienie słońca. Febus: grecki bóg słońca. [przypis redakcyjny]
85. prezencja (z łac.) — obecność, pojawienie się. [przypis redakcyjny]
86. odwet — tu: odwzajemnienie się. [przypis redakcyjny]
87. nim czas raźniej machnie kosą — zanim przeminie życie, nim nadejdzie śmierć. Starożytni Grecy wyobrażali sobie czas (Chronosa) jako postać męską z sierpem w ręku. W czasach nowożytnych nawiązując do tej tradycji przedstawiano czas jako starca z kosą, kojarząc go z pojęciem śmierci. [przypis redakcyjny]
88. z rytmu — ze zdolności poetyckich. [przypis redakcyjny]
89. białogłowa — kobieta, niewiasta. [przypis redakcyjny]
90. lubo — chociaż. [przypis edytorski]
91. szranki (z niem.) — miejsce ogrodzone, otoczone barierą; turniej (z łac.): średniowieczne igrzyska rycerskie, odbywane w specjalnie zbudowanych szrankach. [przypis redakcyjny]
92. Marsowy piastun — stary, wysłużony żołnierz. Mars: rzymski bóg wojny. [przypis redakcyjny]
93. tą razą — dziś: tym razem. [przypis edytorski]
94. ornament (z łac.) — ozdoba. [przypis redakcyjny]
95. przystawi — dostarczy, dostawi. [przypis redakcyjny]
96. koncept — błyskotliwy pomysł. [przypis edytorski]
97. powié — czytaj: powi. [przypis edytorski]
98. Beatus, qui tenet (łac.) — przysłowie łacińskie, które w dosłownym przekładzie brzmi: „Szczęśliwy, kto trzyma; szczęśliwy posiadający”. [przypis redakcyjny]
99. zrękowiny — zaręczyny. [przypis redakcyjny]
100. finalnie (z łac.) — ostatecznie. [przypis redakcyjny]
101. bez regresu (z łac.) — nieodwołalnie. [przypis redakcyjny]
102. słowom dostał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: słowo dostałem. [przypis edytorski]
103. oglądnąwszy — dziś poprawne: obejrzawszy się. [przypis edytorski]
104. snadnie — łatwo, bez przeszkód. [przypis redakcyjny]
105. posunąć w koperczaki a. iść w koperczaki — ruszać w zaloty, zalecać się do kogoś. [przypis edytorski]
106. ceregiele — grzecznościowe, nieszczere wymawianie się od czegoś. [przypis edytorski]
107. alkiermes (z arab.) — barwnik czerwony, wykonany z gatunku owadów zwanych al kirmiz. [przypis redakcyjny]
108. konfuzja (z łac.) — zmieszanie. [przypis redakcyjny]
109. rewerencja (z łac.) — uszanowanie. [przypis redakcyjny]
110. nie wylewać za kołnierz — nadużywać alkoholu. [przypis edytorski]
111. imprezę inną biorę — powziąłem inny zamiar; impreza (z wł.): zamiar, plan, przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]
112. pieniać — pozywać przed sąd, procesować. [przypis redakcyjny]
113. krzyżowa — krzyżowa sztuka: pojedynek na białą broń. [przypis redakcyjny]
114. circa quartam (łac.) — około czwartej (godziny). [przypis redakcyjny]
115. a czej (gw.) — przecież, może. [przypis redakcyjny]
116. bałamutnia — bałamuctwo, błąd, ogłupienie; głupstwo. [przypis edytorski]
117. basy — ślady na ciele od plag, cięgi. [przypis redakcyjny]
118. czegóż (...) wam nie stało — czego wam brakowało. [przypis edytorski]
119. szturkać — szturchać. [przypis edytorski]
120. Na wołowej pisał skórze — będzie miał wiele pisania w związku z tą sprawą (podczas ewentualnego procesu). Jeszcze dziś istnieje powiedzenie: „nie spiszesz na wołowej skórze”, na oznaczenie jakiejś długiej historii, trudnej do spisania nawet na wielkim arkuszu. [przypis redakcyjny]
121. quandoquidem (łac.) — jakkolwiek, aczkolwiek. [przypis redakcyjny]
122. sekatura (z wł.) — dokuczliwość, prześladowanie. [przypis redakcyjny]
123. alternata (z łac.) — odmiana losu, zmienna kolej życia. [przypis redakcyjny]
124. Składam... ciebie gwoli — składam dla ciebie. [przypis edytorski]
125. fortunny (z łac.) — szczęśliwy; por. Fortuna: bogini szczęścia w mitologii starożytnych Rzymian. [przypis redakcyjny]
126. aspirować (z łac.) — dążyć. [przypis redakcyjny]
127. wprzody (starop.) — wprzódy, najpierw. [przypis edytorski]
128. burda — tu: awanturnik, kłótnik, zawadiaka, człowiek niespokojny. [przypis redakcyjny]
129. jednym — tu: jedynym. [przypis redakcyjny]
130. quondam (łac.) — niegdyś. [przypis redakcyjny]
131. intercyza (z łac.) — umowa na piśmie zawierana przed ślubem; dotyczyła przede wszystkim spraw majątkowych, również jakichś szczególnych warunków i obowiązków współmałżonków. [przypis redakcyjny]
132. diable — tu w znaczeniu: diablo, diabelnie. [przypis redakcyjny]
133. tantna (z łac.) — zamożna. [przypis redakcyjny]
134. wżdy (starop.) — jednak. [przypis redakcyjny]
135. dawać nurka — wyrażenie myśliwskie: ustępować, cofać się przed niebezpieczeństwem; tu: spuszczać z tonu. [przypis redakcyjny]
136. Nemo sapiens, nisi patiens (łac.) — Nie jest mądry, kto nie umie być cierpliwy; średniowieczne przysłowie łacińskie. [przypis redakcyjny]
137. udrzeć łyka — zarobić nieco, skorzystać na czymś. [przypis redakcyjny]
138. cienkusz — dosł.: osad piwny, zlewki; tu: złe, słabe wino. [przypis redakcyjny]
139. deresz (z węg.) — tu: mętny, słaby trunek, lura. [przypis redakcyjny]
140. lura — napój rozwodniony, bez smaku. [przypis edytorski]
141. nie stało — zabrakło. [przypis edytorski]
142. samą maścią — zewnętrznym wyglądem. Flaszka powinna być dobrze omszała, co jest świadectwem starości, a więc dobroci wina. [przypis redakcyjny]
143. hreczkosiej — pogardliwa nazwa zasiedziałego na wsi, niezbyt zamożnego szlachcica. [przypis redakcyjny]
144. dzicza — forma staropolska, tak jak: łodzia, pieczenia itp.; dziś: dzicz. [przypis redakcyjny]
145. stentor — człowiek o potężnym głosie. Nazwa pochodzi od jednego z bohaterów wojny trojańskiej, Stentora, odznaczanego się silnym, tubalnym głosem. [przypis redakcyjny]
146. kontrowersja (z łac.) — spór, sprzeczka, nieporozumienie. [przypis redakcyjny]
147. circa quartam (łac.) — koło czwartej. [przypis redakcyjny]
148. afekt (z łac.) — tu: uczucie. [przypis redakcyjny]
149. chyży — szybki. [przypis edytorski]
150. splendor (z łac.) — zaszczyt, blask. [przypis redakcyjny]
151. fortuna (z łac.) — tu: szczęśliwy los. [przypis redakcyjny]
152. nawa (z łac.) — okręt. [przypis edytorski]
153. szczepu mego trzaski — przyszli moi potomkowie po synie. [przypis redakcyjny]
154. zoczyć — zobaczyć. [przypis edytorski]
155. dzień feralny (z łac.) — dzień niepomyślny, fatalny, w którym wszelkie przedsięwzięcia kończą się niepowodzeniem lub nieszczęściem. Wiara w dni feralne, uznawana przez niektóre religie, była dość rozpowszechniona w owej epoce, choć oficjalnie uważana już za przesąd i wyśmiewana w literaturze (patrz: Małżeństwo z kalendarza Franciszka Bohomolca, Zabobonnik Franciszka Zabłockiego i inne). [przypis redakcyjny]
156. srom — tu: zniewaga, hańba. [przypis redakcyjny]
157. oraz — tu: także. [przypis edytorski]
158. banialuki — gadanie bez sensu, brednie. Wyraz wywodzi się z dzieła Hieronima Morsztyna (1580–1623) pt. Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce..., zawierającego rozwlekłą, niesamowitą, niewiążącą się logicznie akcję, która przez swą bezsensowność przeszła w przysłowie. [przypis redakcyjny]
159. ambasada (z franc.) — tu: poselstwo, polecenie. [przypis redakcyjny]
160. diable (daw. forma) — diablo, diabelnie. [przypis edytorski]
161. suplikuję (łac.) — błagam, proszę. [przypis redakcyjny]
162. deresz — tu: koń niezdecydowanej maści, białej pomieszanej z żółtą lub brunatną. [przypis redakcyjny]
163. inwitacja (z łac.) — zaproszenie. [przypis redakcyjny]
164. przypiec grzanki — tu ironicznie: dogodzić, sprawić przyjemność. [przypis redakcyjny]
165. muszkat (z łac.) — gałka muszkatowa; przyprawa korzenna dodawana do ciast dla zapachu. [przypis redakcyjny]
166. aromat (z gr.) — tu: przyprawy i korzenie pachnące. [przypis redakcyjny]
167. szafran (z arab.) — przyprawa kuchenna kwiatu rośliny południowej o tej samej nazwie. [przypis redakcyjny]
168. bakalie (z tur.) — suszone owoce południowe, także ogólnie: słodycze. [przypis redakcyjny]
169. cyfra — tu: monogram lub inicjały imion osób, ku czci których odbywa się uroczystość. [przypis redakcyjny]
170. vivat (łac.) — niech żyje. [przypis redakcyjny]
171. z konceptem (łac.) — pomysłowo, dowcipnie. [przypis redakcyjny]
172. korowody (z ukr.) — targi, trudności. [przypis redakcyjny]
173. nieuroku (starop.) — żeby nie urzec, nie uroczyć. [przypis redakcyjny]
174. palestra (z łac.) — w Polsce szlacheckiej zgromadzenie prawników oraz ich pomocników (dependentów) i uczniów przy trybunałach. [przypis redakcyjny]
175. Pani Barska — Cześnik tak nazywa szablę, której używał w czasie konfederacji barskiej (1768–1772). [przypis redakcyjny]
176. Słonim, Podhajce, Berdyczów, Łomazy — miejscowości, w których stoczono bitwy lub potyczki w czasie konfederacji barskiej. [przypis redakcyjny]
177. prym (z łac.) — pierwsze miejsce, pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]
178. głownia — część szabli okalająca rękojeść i ochraniająca rękę przed cięciem. [przypis redakcyjny]
179. demeszka — szabla ze słynnej z twardości stali damasceńskiej, wyrabianej w Syrii, w mieście Damaszku. [przypis redakcyjny]
180. Niejednego ona posła wykrzesała z kandydata — mowa o sejmikach, na których o wyborze posła decydowała często nie ilość głosów, lecz szable. [przypis redakcyjny]
181. pro memoria (łac.) — ku pamięci. [przypis redakcyjny]
182. nequam (łac.) — nicpoń, ladaco. [przypis redakcyjny]
183. zieleniak — gatunek wina węgierskiego. [przypis redakcyjny]
184. skrewić — nie dopisać, zawieść nadzieję, zdradzić. [przypis redakcyjny]
185. sarabanda (hiszp.) — taniec hiszpański, trzytaktowy. [przypis redakcyjny]
186. festyn (z fr.) — zabawa. [przypis redakcyjny]
187. dmuchać komuś w kaszę — lekceważyć, znieważać kogoś. [przypis edytorski]
188. ciury — w dawnym wojsku słudzy rycerza, którzy nie brali udziału w boju; pogardliwa nazwa używana dość często w stosunku do ludzi, o których się nie ma zbyt wysokiego wyobrażenia. [przypis redakcyjny]
189. besztać — strofować; w sposób zdecydowany i niezbyt delikatny wyrażać niezadowolenie z powodu czyjegoś niewłaściwego zachowania. [przypis edytorski]
190. traktament (z łac.) — poczęstunek, ugoszczenie. [przypis redakcyjny]
191. requiescat in pace (łac.) — niech spoczywa w spokoju. [przypis redakcyjny]
192. zażyć z mańki — tu: oszukać, wywieść w pole; wyrażenie wzięte z języka wojskowego: zażyć z mańki (tj. z lewej ręki) oznaczało niespodziewane uderzenie przeciwnika w walce na białą broń z lewej strony, po szybkim przerzuceniu broni z ręki do ręki. [przypis redakcyjny]
193. do czubków — do domu obłąkanych. [przypis redakcyjny]
194. legat (z łac.) — zapis w testamencie. [przypis redakcyjny]
195. po mym słowie — pod moje dyktando. [przypis redakcyjny]
196. tytle (z łac.) — litery. [przypis redakcyjny]
197. despekt (z łac.) — uchybienie, obelga. [przypis redakcyjny]
198. a capite (łac.) — od nowego wiersza. [przypis redakcyjny]
199. żyd — tu: kleks, plama z atramentu. [przypis edytorski]
200. proforma (z łac.) — najniższa klasa w dawnych szkołach (do drugiej połowy XVII wieku). [przypis redakcyjny]
201. de novo (łac.) — od nowa. [przypis redakcyjny]
202. hebes (łac.) — tępy, ograniczony, tuman. [przypis redakcyjny]
203. ćwik — zuch, śmiałek. [przypis redakcyjny]
204. poczet — tu: rachunek. [przypis redakcyjny]
205. jeno — tylko. [przypis edytorski]
206. gaszek — zdrobn. od: gach; kochanek. [przypis edytorski]
207. łapes capes — szybko, znienacka; wyrażenie powstałe przez dodanie do polskiego zwrotu „łap cap” końcówki właściwej językowi jidisz, którym posługiwali się Żydzi polscy. [przypis redakcyjny]
208. k’tobie (starop.) — do ciebie. [przypis edytorski]
209. którąm zawsze kochał, czcił, szanował i ubóstwiał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą zawsze kochałem, czciłem, szanowałem i ubóstwiałem. [przypis edytorski]
210. egzekutor (z łac.) — wykonawca. [przypis redakcyjny]
211. incognito (wł., dosł.: nieznany; z łac. incognitus) — z utajeniem swego nazwiska lub godności, nieoficjalnie, nie dając się poznać. [przypis redakcyjny]
212. srom — tu: wstyd. [przypis edytorski]
213. jego woli ucho skłania — przychyla się do jego woli; słucha jego woli. [przypis edytorski]
214. poczt — poczet; tu: oddział, zastęp. [przypis redakcyjny]
215. jeszczeż mało to — czy to jeszcze mało (konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]
216. objechałem jak bartnika — osaczyłem jak niedźwiedzia przy barci; bartnik, w języku myśliwskim: nazwa niedźwiedzia. Niedźwiedzie lubią miód i często wybierają go z barci leśnej. Zwykle też miód służy na przynętę, jeśli na niedźwiedzia zastawia się pułapkę. [przypis redakcyjny]
217. baczność — tu: uwaga. [przypis redakcyjny]
218. turma (z niem.) — wieża. W wieżach, a właściwie w podziemiach wieży zamkowej mieściły się więzienia, stąd turma oznacza także więzienie. [przypis redakcyjny]
219. nimfa (mit. gr.) — boginka zamieszkująca rzekę lub morze. W znaczeniu przenośnym nimfa oznacza piękną kobietę. [przypis redakcyjny]
220. grochowianka — w dawnej Polsce wieniec grochowy był oznaką rekuzy, tj. nieprzyjęcia oświadczyn. [przypis redakcyjny]
221. ubrdać sobie coś — uroić sobie coś; wyobrazić sobie coś niedorzecznego i w to uwierzyć. [przypis edytorski]
222. prezumpcyja (z łac.) — zarozumiałość, przesadne o sobie mniemanie. [przypis redakcyjny]
223. Czemum zszedł — konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: czemu zszedłem. [przypis edytorski]
224. zejść na coś a. kogoś — zostać czymś a. kimś.; popaść w stan właściwy komuś. [przypis edytorski]
225. żak (daw.) — student. [przypis edytorski]
226. wyzwać na rękę — wyzwać na pojedynek. [przypis edytorski]
227. dział — tu: wzgórek, wzniesienie. Wyrażenie gwarowe występujące na Podkarpaciu, w innych regionach Polski nieużywane. [przypis redakcyjny]
228. machnąć po pętlicach — zadać cios w piersi; pętlice: rodzaj zapięcia kontusza. [przypis redakcyjny]
229. zdywidować (z łac.) — rozpłatać, rozciąć na dwie części. [przypis redakcyjny]
230. okulbaczyć — osiodłać. [przypis edytorski]
231. dzianet (z arab.) — wierzchowiec wyćwiczony według szkoły hiszpańskiej. [przypis redakcyjny]
232. na czas tylko — jedynie tymczasowo. [przypis edytorski]
233. gratka (z łac.) — rzecz łatwo zdobyta. [przypis redakcyjny]
234. roztruchan — wielki i bogato zdobiony kielich, puchar. [przypis redakcyjny]
235. fanfary (z fr.) — triumfalna melodia wygrywana na instrumentach dętych, blaszanych. [przypis redakcyjny]
236. Stoją w następującym porządku od prawej strony: 1. Podstolina 2. Cześnik 3. Papkin 4. Wacław 5. Klara 6. Rejent — reszta w głębi [przyp. aut.]. [przypis autorski]