Eugeniusz Oniegin

by Aleksander Puszkin; Leo Belmont

III

Jeszcze nie wierząc w żadną klęskę,

Uznając jedno prawo — szał,

Jam szedł na uczty koleżeńskie

I rześką Muzę z sobą brał,

Gdzie huczą spory, dzwonią żarty,

Ku wielkiej zgrozie nocnej warty.

I Muza w ten szalony gwar

Rytmicznych dźwięków niosła dar,

I jak bachantka³¹⁵, pijąc chętnie,

Pieśń przy kielichu mogła snuć...

A w onych dniach przyjazna młódź

Za nią włóczyła się namiętnie.

A ja... wyznaję: rósł mi duch,

Że mą wietrznicę chwali druh.

IV

Wreszcie rozstałem się z druhami,

Uciekłem... za mną Muza w dal.

Teraz umiała pieszczotami

Koić wygnańca niemy żal,

Bajką czarować słuch z wieczora;

Na koniu ze mną, jak Lenora³¹⁶,

Pędziła śród kaukaskich skał,

A miesiąc srebrne blaski lał!

Wodziła mnie na brzeg Taurydy³¹⁷,

Gdzie się rusałek schodzi tłum,

Abym usłyszał morza szum,

Szept niemilknący nereidy³¹⁸,

Huczących fal wieczystą treść:

Chwalebny hymn na Twórcy cześć!

V

I o stołecznym świecie butnym

Zapominała w nocnych mgłach...

I gdzieś w mołdawskim stepie smutnym

Kryła się pod płócienny dach,

Błędne plemiona nawiedzała,

Żyła w szałasach i zdziczała!

Biednych języków dziwny świat

I piosnki, które nosi wiatr,

Dały zapomnieć bogów mowy!...

Wtem nowa zmiana z biegiem lat:

Zjawiła się w mój wiejski sad

W postaci panny powiatowej,

Co się oddaje smutnym snom

I w rękach ma francuski tom.

VI

I oto Muzę mam wprowadzić

W świat wielki, na wspaniały raut³¹⁹;

Nie wiem, czy zdoła sobie radzić,

Swej prostej duszy zadać gwałt.

Przez zwarty rząd arystokratów,

Wojskowych dandych, dyplomatów,

Cichutko sunie, siadła tam,

Z daleka od wytwornych dam;

Wokoło siebie patrzy rada;

Bawi ją szelest szat i słów,

Przed panią domu ukłon głów,

Powolna gości defilada,

Wśród fraków jasne stroje dam —

Obraz, co z ciemnych patrzy ram...

VII

Podoba jej się duma chłodna,

Co nie narazi się na szwank,

Oligarchiczność tonu, godna

Tej mieszaniny lat i rang.

Lecz kto tam w tłumie tym wybranym

Zda się przypadkiem zamieszanym?

Zda się jest wszystkim obcy tu...

Jakby natrętne widma snu,

Migają przed nim ludzkie roje.

W twarzy czy spleen? Czy zdradza gest

Cierpiącą pychę? Któż to jest?

Skąd wziął się? Nieba, rzec się boję...

Czyż to Eugeniusz? Przebóg! On!

«Dawnoż z dalekich przybył stron?

VIII

Czy zmienił się, czy maskę rzucił?

Czyli poskromił dawny szał?

Powiedzcie, jakim dziś powrócił?

Czy znów dziwaka będzie grał?

Jak się przedstawi? Cień Melmotha?

Kosmopolita? patryjota?

Harold? świętoszek? kwakier? Ba!

Może świetniejsze maski ma?

Albo poczciwcem sobie będzie,

Jak ty, jak ja, jak cały świat?

Niech zrobi tak. Niech słucha rad...

Rzucają starą modę wszędzie,

Pochlebców głupich dzisiaj brak»...

«Lecz, czy go znacie?» — «Nie i tak!» —

IX

«I „nie”?... Więc czemu nieprzychylnie

Mówicie o nim?... Czy nie stąd,

Że się staramy tak usilnie

O wszystkim wydać śpieszny sąd,

Co z powszedniości wyjdzie granic,

Co nasz egoizm trzyma za nic,

Co w naszym sercu nie ma ech,

Obraża nas lub budzi śmiech?

Że bierze umysł nierozważny

Miarę dla czynów tylko z słów;

Że złość — przywilej głupich głów,

Że kocha brednie człek poważny,

I że przeciętność jedną świat

I znosić, i uznawać rad».

X

Szczęsny, kto młodym był za młodu,

Szczęsny, kto dojrzał w miarę lat,

Kto z życiowego nie zmarzł chłodu

I nazwyczaił się do zdrad,

Kogo nie zraził tłum światowy,

Kto nie biegł w marzeń kraj niezdrowy,

W dwudziestu latach chwata grał,

W trzydziestu posag z żoną brał,

Kogo dług więcej nie uciskał,

Gdy liczył pięćdziesiąty rok,

Kto regularny robiąc krok,

Majątek, sławę, rangę zyskał,

O kim głoszono wyrok ten;

Porządny człowiek jest N. N.

XI

Lecz boli myśl, że nadaremnie

Młodością cię obdarzył Bóg,

Że ona zwiodła cię nikczemnie,

Żeś sam jej lepiej użyć mógł;

Że twych najlepszych pragnień roje,

Marzenia najpiękniejsze twoje

Straciły świeżość swoich kras,

Jak liść — w jesieni zgniłej czas.

Nieznośnie — taczkę niedorzeczną

Po szarej drodze czasu pchać,

Obrządkiem nudnym życie zwać

I za czeredą iść stateczną,

Nie czując w sercu wspólnych drgań,

Nie dzieląc z nią ni żądz, ni zdań!...

XII

Nieznośnie rozmów być przedmiotem,

Do głupich sądów powód dać,

Gdy świat rozsądny gada o tem,

Że chcesz dziwaka chlubnie grać,

Gdy słyniesz jako bzik lub szatan,

Lub duch, z Demonem³²⁰ moim zbratan,

Czart, albo potwór — Boże broń....

Oniegin (znów powracam doń),

Zabiwszy druha w pojedynku,

W bolesny, chmurny nastrój wpadł...

Dożył dwudziestu sześciu lat

W życiu bez celu; w odpoczynku

Cierpiał, znudzony bytem widz...

Nie mógł jednakże robić nic.

XIII

Kazał mu pociąg mimowolny

Błądzić po świecie wszerz i wzdłuż

(To krzyż niektórych dobrowolny,

Częściej — zbolałych cecha dusz:

Potrzeba straszna miejsca zmiany),

Porzucił ciche wioski łany

I smutny dom, gdzie każdy dzień

Zjawiał się przed nim krwawy cień,

I podróżować jął bez celu,

Lecz się nie wyrwał z nudy pęt

I do podróży poczuł wstręt,

I po miesiącach wrócił wielu,

A jako Czacki³²¹, tłumiąc żal,

Z okrętu przyszedł wprost na bal...

XIV

Wtem szmer powstaje; coś uderza

Ciekawy rzadko wyższy świat;

Ku pani domu dama zmierza,

Za nią generał znaczny w ślad.

Nie było cienia w niej pośpiechu,

Ni zbytku chłodu, ni uśmiechu

Dla wszystkich zgoła; pychy lic,

Przesady w słówkach — nic a nic...

Nie tchnął pewnością wzrok nadmierną,

Że los jej sztukę zwycięstw dał...

Prostoty cichy czar z niej wiał...

I była ona kopią wierną

Du comme il faut³²². Jak przekład dać?

O, Szyszkow³²³, nie grom, lepiej radź!

XV

Damy sunęły ku niej bliżej,

Staruszki uśmiech słały jej,

Mężczyźni się kłaniali niżej,

Jak korny lud bogini swej.

Dziewice mknęły przed nią ciszej...

I szept pochlebny wkoło słyszy

Generał, krocząc za nią w ślad,

I wyżej nos zadziera rad.

A nie klasyczna to uroda

Wywoływała zachwyt ów,

Lecz to, że w niej od stóp do głów

Nie było nic, co wyższa moda

Zwie w Anglii vulgar³²⁴... Nie wiem, jak

Przełożyć to, gdyż słów mi brak!

XVI

Ja lubię to angielskie słowo

I u nas je wprowadzam rad...

Niech sobie Szyszkow kręci głową,

Odrzuca je piszący świat —

Jest dobre, zwłaszcza w epigramie...

Ale powracam ku mej damie:

Już przeszła salę, siadła już,

A przy niej Nina Wrońska tuż —

Ta Kleopatra³²⁵ Newy nowa!

I patrząc na nie, cały świat

Chyba to przyzna za mną w ślad,

Że Niny piękność marmurowa

Nie mogła swej sąsiadki śćmić,

A Nina... bóstwem może być!

XVII

«Czy to być może? Czy to ona?

Czy oczy mam zasnute mgłą?

Ze stepów głuchych? Tak zmieniona!»

Natrętne swych binokli szkło

Eugeniusz zwraca w jedną stronę

I widzi, jak przez mgły osłonę,

Wraz inną, zapomnianą twarz...

«A, książę! Powiedz, czy ty znasz

Tę damę?.... z piórem na berecie...

Z hiszpańskim posłem mówi... tam...»

Zaśmiał się książę: — «Czy ją znam?

Ho! Znać, żeś dawno nie był w świecie.

Chcesz, to przedstawię ciebie... Wszak...» —

«Lecz kto to?» — «Żona moja!» — «Tak?

XVIII

Żonatyś?... Nic mi nie pisano!

Dawno?» — «Już drugi rok. A toć...» —

«Z kim?» — «Z panną Łariną». — «Z Tatianą?» —

«Znasz ją?» — «Sąsiadka». — «O, to chodź».

Książę podchodzi z nim do żony:

«Mój krewniak, druh odnaleziony...»

W tym duchu rzecze kilka zdań.

I oto księżna spojrzy nań...

A choć się wszystko w niej wzburzyło,

Gdy nagle przed nią stanął on,

Lecz zachowała dawny ton,

Nic jej wzruszenia nie zdradziło;

Ukłon powagę zwykłą miał

I wyraz lic spokojem wiał...

XIX

I nie pobladła, nie spłonęła,

Zdziwienia cień nie przebiegł lic,

Warg nie rozwarła, nie ścisnęła,

Nie drgnęła brew jej... Nic a nic!

Próżno wzrok jego szukał wprawny:

Nie znalazł śladu Tani dawnej...

Chciał mówić — dziwny zdjął go lęk:

Nie wyszedł z gardła żaden dźwięk.

A ona pyta, kiedy wrócił?

Czy dawno? Skąd? Czy ze wsi już?

Potem na męża, co stał tuż,

Znużony nieco wzrok się zwrócił...

I wyszła z szmerem lekkich szat...

On nieruchomy patrzył w ślad.

XX

Czy to w istocie jest Tatiana,

Ta sama, co przez cichy sad

Szła raz ku niemu pomieszana

I łez na rzęsach miała ślad,

Której moralne lekcje prawił,

Którą tam w głuszy pozostawił,

Od której chowa liścik ów,

Co całe serce w ogniu słów,

Co całą duszę jej obnażył?

To dziewczę?... Nie, to chyba sen!

To dziewczę, które znawca ten

Za parafiaństwo zlekceważył —

To ona i... Skąd ta pewność, chłód,

W rozmowie z nim nieznane wprzód?

XXI

I raut porzuca, pełny gwaru,

Do domu zadumany mknie;

Marzenia smutne, pełne czaru,

Latają nad nim w późnym śnie.

Zbudził się: lokaj list przynosi;

W nim książę N. uprzejmie prosi

Na wieczór. «Do niej! Boże mój!

Z pewnością będę!» — Liścik swój

W tym sensie śle... I niecierpliwy,

Co go udręcza, nie wie sam...

Co się ruszyło w głębi tam,

W duszy oziębłej i leniwej?

Próżności hydra? — gniewu gad?

Czy miłość — troska młodych lat?

XXII

Liczy godziny na zegarze,

Bez końca dłuży mu się dzień.

Dziesiąta wreszcie!... Zaprząc każe...

Wyjechał — pędzi — wchodzi w sień —

Do księżnej idzie na pokoje.

Tatiana — sama... I we dwoje

Chwil kilka siedzą... Ale znów

Oniegin nie znajduje słów...

Siedzi pochmurny, na wpół zgięty;

Niezręczność każdy zdradza ruch...

Ledwie odpowie... Jego duch

Upartą myślą jest zajęty;

Uparcie patrzy... lecz, jak wprzód,

Widzi w niej jeno spokój, chłód...

XXIII

Mąż wchodzi. Wita Oniegina,

Przerywa krótkie tête-à-tête,

Eugeniuszowi przypomina

Figielki stare. Obaj wnet

Śmieją się. Wchodzi szereg gości.

Attycka sól światowej złości

Sypie się gęsto... Ten i ów

Nić lekkich bredni, zgrabnych słów,

Wplata bez śmiesznej kokieterii

W ogólnych rozmów lśniący haft;

I tka go myśl — bez wiecznych prawd,

Bez szumnych zdań, bez pedanterii;

Tu się nie wzdryga niczyj słuch

Na lekkich rozmów żywy duch.

XXIV

A jednak był tu kwiat stolicy,

Arystokracji świetny ród,

Niezbędni głupcy, urzędnicy,

Trafiani wszędzie, wzory mód.

Tu były damy żółtolice,

W czepkach i różach czarownice;

Z pięć dziewic brzydkich jako grzech,

Które nie znały, co to śmiech.

Tu poseł był, co, gdy rozprawiał

O państwie, zwykł podnosić głos;

I zdobny w siwy, wonny włos

Starzec, co grono pań zabawiał

Subtelnym żartem dawnych dni,

Z czego dziś nieco świat już drwi...

XXV

Tu był na wszystko zły jegomość,

Co epigramy tworzył w mig:

Na gazet fałsz i nieświadomość,

Na płaskość dam, na męski szyk,

Na przesłodzoną zbyt herbatę,

Na wojnę i na czasu stratę

W dysputach o romansie mdłym,

Na śnieg, na wiatr, na fajek dym,

Na swoją własną żonę wreszcie...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

XXVI

Tu był Saburow³²⁶, co od tłumów

Za podłość wziął pochwalny list;

W tysiącach stępił on albumów

Twoje ołówki, o St.-Priest³²⁷!

A we drzwiach stał dyktator balów,

Jakby obrazek z mód żurnalów,

Rumiany jak cherubin, mruk

Z obcisłą talią, rozmów wróg.

Nakrochmalony zbyt pyszałek

Wstrzymany w gościach budził śmiech

Mnogością swych zabawnych cech,

Groźnym wierceniem ocznych gałek;

I skrzyżowanych spojrzeń prąd

Mieścił milczący o nim sąd.

XXVII

Lecz mój Oniegin wieczór cały

Spojrzenia ku Tatianie śle —

Nie ku dzieweczce tej nieśmiałej

Na skromnym traw zielonych tle,

Lecz ku tej świetnej, chłodnej księżnej,

Owej bogini niedosiężnej,

Co zbiera hołdy kornych mas...

O ludzie, ludzie, wszystkich was

Wydała na świat matka-Ewa;

Was nudzi to, co macie wciąż;

I nęci was ku sobie wąż

W tajemniczego liściach drzewa;

Hej, zakazane jabłko daj...

Bez niego rajem nie jest raj!

XXVIII

Zmieniona do niepodobieństwa!

Zgłębiła rolę swą do dna!

Krępującego dostojeństwa

Wszystkie przepisy świetnie zna!

Zginął dzieweczki ślad nieśmiałej

W owej wspaniałej i niedbałej

Prawodawczyni newskich mód!

I on jej sercem władał wprzód?!

O nim myślała w nocnym mroku,

Za nim tęskniła długie dnie,

Jego widziała w szczęsnym śnie,

I patrząc w gwiazdy z łezką w oku,

Marzyła, że nastąpi czas,

Gdy drogą życia pójdą wraz!

XXIX

Miłość nad każdym wiekiem włada;

Ale na łany młodych dusz

Tak dobroczynnie wiew jej spada,

Jak w polu deszcz wiosennych burz.

Bo w burzach pragnień odświeżane

Dojrzeją serca młodociane,

Potężne życie z biegiem lat

Da słodki owoc, pyszny kwiat.

Ale w czas późny i niepłodny,

Na przełomowym punkcie lat,

Namiętność martwy znaczy ślad:

Tak burze w czas jesieni chłodny

Kałuże błotne tworzą z łąk

I obnażają lasy w krąg.

XXX

Niestety! Kocha się, jak dziecko,

W Tatianie dziś bohater mój;

Tęsknota toczy go zdradziecko,

A w sercu wzbiera pragnień zdrój.

I na zwyczaje już nie baczy,

Ku szklanej sieni jej w rozpaczy

Podjeżdża w niemal każdy dzień;

Za nią ugania się jak cień;

Już szczęsny, gdy puszyste boa

Zarzuci wkoło ramion tych,

Albo też pułk liberii pstrych

Przed krokiem jej rozsunąć zdoła,

Gorąco dotknie ręki tej,

Lub chustkę spadłą poda jej.

XXXI

Choć konaj, zda się, nie łaskawsze

Będą jej oczy... W planach trwa;

U siebie z nim swobodna zawsze,

W gościnie rzuci słówko, dwa.

To ukłon w miarę mu odważy,

To wcale go nie zauważy...

Nie kokieterii jest w tym ślad,

Bo tej nie znosi wyższy świat.

Nie widzi, że Oniegin blednie,

Lub widzieć nie chce; sądząc z lic,

W suchoty wpadnie; nic a nic

To jej nie wzrusza... Leki przednie

Radzą mu ludzie i do wód

Ślą go doktorzy... Próżny trud!

XXXII

Nie jedzie; raczej sam jest w stanie

Pradziadom posłać list, by ci

Już nań czekali... A Tatianie

To wszystko nic!... (O, sroga płci!)

On też uparty... ma nadzieję

Na nowe plany i ideje.

I śmielszy, gdy w chorobie zległ,

Z łóżka się z piórem w ręku zwlekł,

Pisze namiętną epistołę:

Choć z dawna słusznie twierdził sam,

Że papier nie podbija dam,

Lecz położenie niewesołe

Zmogło go... Wierzy mocy słów...

Tu zacytuję liścik ów:

List Oniegina do Tatiany

Wiem naprzód — to szalony krok!

Wiem, że jest rzeczą nierozumną

Wyjawiać duszy swojej mrok;

Wiem, że jedynie wzgardą dumną

Zabłyśnie dumny Pani wzrok,

Że gniew wywoła na Twe lica

Odkryta smutna tajemnica.

Choć do złośliwej wesołości

Zapewne tylko powód dam —

Lecz muszę ujście dać miłości...

Choć czego żądam — nie wiem sam!

Przypadkiem ongi mnie spotkawszy,

Dałaś mi zajrzeć w swoje serce;

Iskrę uczucia tam dojrzawszy,

Jam nie śmiał wierzyć tej iskierce!

Nie mogło być — przed duszą Twoją,

Bym swym zwyczajom folgę dał,

A znowu — wolność nędzną swoją

Jam się utracić wówczas bał!

Jeszcze nas jedno rozłączyło:

Ofiarą biedny Leński padł;

Wszystko, co sercu miłe było,

Jam rzucił wówczas... uszedł w świat!

I obcy wszystkim w onej porze

I z niczym wówczas niezwiązany,

Wierzyłem, że do szczęścia zdolność

Zastąpić mogą spokój, wolność,

Że one — szczęściem?... O mój Boże,

Jakżem za błąd ten ukarany!

Nie! Iść za Tobą jako cień,

Móc Ciebie widzieć co minutę,

Do ócz Twych oczy mieć przykute,

Chwytać Twój uśmiech każdy dzień,

Przy Tobie uczuć własną małość,

Pojmować Twoją doskonałość,

Słuchać, co usta Twoje głoszą,

I każdy dźwięk tych ust pożerać,

I znowu słuchać, znów spozierać,

Przed Tobą pośród mąk zamierać,

Blednąć i gasnąć... to rozkoszą!

I ja jej nie mam!... I w obłędzie

Na próżno Ciebie szukam wszędzie,

Dokąd iść każe przeczuć głos,

Zawodnie szepcąc: ona będzie!

Drogi mi dzień, godzina droga,

Bo dni me już policzył los,

A mnie tęsknota dręczy sroga!

A ja czas tracę na szukanie!

Wiem: już niewiele pozostanie

Żyć mi... Zbyt ciężko płynie czas...

Lecz abym dłużej żyć był w stanie,

Muszę być pewnym w dnia zaranie,

Że w dniu tym ujrzę Cię choć raz...

Ja drżę, że w prośbie tej błagalnej

Dostrzeże Twój surowy wzrok

Chytrości nędznej zamysł walny —

I gniewem spłonie na ten krok.

O, gdybyś znała tę męczarnię:

Miłości ciągłe czuć pragnienie,

Płonąć — i myślą swoją karnie

Bez przerwy tłumić krwi wzburzenie;

I pragnąc objąć Twe kolana,

I pragnąc płakać u Twych nóg,

Pragnąc Ci wyznać, ukochana,

Co tylko bym wyrazić mógł,

Wszystko udaniem w sobie zgnieść,

Wplecionym być w męczarne koło,

Chłód włożyć w oczy, w rozmów treść,

Z Tobą rozmowę lekką wieść,

Na Ciebie patrzyć się wesoło?

Więc niech się stanie; takiej męce

Już nie wydołam... Wolę cios!

Stało się: oto w Twoje ręce

Oddaję teraz cały los!

XXXIII

Na list — milczenie... Drugi, trzeci

Śle... Odpowiedzi zawsze brak...

Wyszedł, na bal do klubu leci...

Ona! Wprost idzie... Daż mu znak,

Że cierpi?... Boże, jak surowa!

Nie widzi go, nie rzecze słowa

Do niego... Chłód jej jeszcze wzrósł...

Z niej trzaskający wieje mróz!

I powstrzymanym oburzeniem,

Zda się, uparte usta drżą...

On wzrok badawczy wlepia w nią...

Plam łzawych szuka z upragnieniem,

Litości cienia... Nic a nic!

Gniew tylko patrzy z onych lic.

XXXIV

Widoczny gniew, nie strach tajemny,

By nie zgadł z twarzy świat lub mąż,

Że jako strumień rwie podziemny,

Tak krew się skrycie burzy wciąż...

Oniegin z balu wnet ucieka,

Klnie szał swój, świata się wyrzeka.

Nadzieję stracił, przecie szał

Wciąż w nim głęboko jeszcze trwał.

I w swym milczącym gabinecie

Przypomniał z niezbyt dawnych lat,

Jak spleen okrutny za nim w ślad

Podążył, gonił go po świecie,

Nareszcie go za kołnierz wziął

I — do ciemnego kąta pchnął.

XXXV

Czyta od rana do wieczora:

Gibbona połknął i Rousseau,

Bichat, Herdera i Chamforta,

Manzoni, panią Staël, Tisseau,

Przeczytał sceptycznego Bayle’a,

Utwory cięte Fontenelle’a³²⁸,

Naszych autorów kilku zjadł,

O ile który w ręce wpadł,

I almanachów, gazet stosy,

Gdzie dzisiaj nas pouczać chcą,

Gdzie moje pisma strasznie tną,

A gdziem był ongi pod niebiosy

Wynoszon... w tym stałości brak...

E sempre bene³²⁹ — tak czy siak!

XXXVI

Lecz cóż?... Czytały tylko oczy,

A myśli gdzieś uciekły w dal,

Błąkały w mglistej gdzieś roztoczy,

Ścigały sny, pragnienia, żal...

Napiętej duszy oczy czynne

Śród wierszy druku — wiersze inne

Czytały... I w nich duszą grzęzł.

Wczytywał się w ich skryty sens...

To były dawnych dni podania,

Zamierzchły a serdeczny świat,

Urwane sny i groźby strat,

Wróżby, dziwaczne rozmyślania,

Wzorzysty długiej bajki haft,

Przeczucia niespodzianych prawd.

XXXVII

Myśl coraz mniej się uwyraźnia,

Jakby zapada z wolna w sen...

Rozwija przed nim wyobraźnia

Szeregi fantastycznych scen:

To młodzian leży tam na śniegu,

Jak gdyby śpiący na noclegu,

Bez ruchu... Słychać krzyk: «No cóż?

Zabity!» — wszystko znikło już...

To widzi wrogów zapomnianych,

Potwarców, podłych tchórzów rój,

To młodych zdrajczyń modny strój,

To towarzyszy pogardzanych,

To wiejski dom — przy oknie w łzach

Ona... I zawsze Ona!... Ach!...

XXXVIII

Szaleńcom więc wizjami sprostał,

Nieomal w obłąkanie wpadł,

Poetą ledwie że nie został...

Nie wiem, co na to rzekłby świat!

Zaprawdę: mocą magnetyzmu³³⁰,

Rosyjskich wierszy mechanizmu

Sprężynę skrytą chwytał już...

A dawniej w rytmach — ani rusz! —

Gdym uczył go... Dziś, jak poeta,

Gdy na kominku płoną drwa,

W kąciku siada, w dumach trwa,

Lub miauczy: «Idol! Benedetta!»³³¹.

Choć w ogień mu pantofle z nóg

Spadały — dalej marzyć mógł!

XXXIX

Czas płynął, zimie rzekł już veto!

I w termometrze spadła rtęć.

Nie umarł, nie stał się poetą,

Zachował swoich klepek pięć.

Żywi go wiosny duch skrzydlaty:

Rzuca zamknięte swe komnaty

(Jak borsuk w norze siedział tam),

Kominek, rząd podwójnych ram —

I w saniach mknie w pogodę cudną

Wzdłuż Newy... Wodą idą kry...

W błękitnych lodach krzesze skry

Słoneczny blask... Topnieje brudno

Skopany na ulicach śnieg...

Zgadnijcie, kędy szybki bieg

XL

Skierować kazał? Dość zabawny

Z mej strony ten pytania znak!

Przyjechał dziwak niepoprawny

Do niej, do Tani swojej... Tak!

I idzie z miną nieboszczyka,

Nikogo z służby nie spotyka,

Przechodzi pustych komnat rząd...

Otwiera drzwi... I naraz prąd

Jakby mu wstrząsnął wszystkie nerwy!...

Tam księżna sama... bladą skroń

Siedzącej biała wspiera dłoń,

Po licach płyną łzy bez przerwy,

List jakiś w drugiej ręce ma...

I czyta go — i cicho łka.

XLI

Jej niemą boleść w chwilce jednej

Chyba z tych lic wyczytałbyś!

Kto Tani dawnej, Tani biednej

Nie poznał w owej księżnej dziś?!

Szalona żałość nim owłada...

Eugeniusz jej do nóg upada.

A ona drgnęła... Patrzy nań...

Nie mówi nic... Nie słychać łkań...

Nie widać gniewu, ni zdziwienia...

Usprawiedliwiał jego krok

Zagasły, chory jego wzrok...

Ten niemy wyrzut ją odmienia

I z dawnym sercem, pełnym snów,

Wskrzesza w niej proste dziewczę znów!

XLII

Długo na niego patrzy tkliwa,

Na jego śmiałość nie ma skarg,

Nieczułej ręki nie odrywa

Od jego chciwych bladych warg...

W jej duszy wskrzesło uczuć tyle!

W milczeniu schodzą długie chwile...

Wtem drgnie i cicho rzecze wraz:

«Dość tego! Wstań pan!... Nadszedł czas

Wyznać, com kryła tak opornie...

Oniegin, czy pamiętasz dzień,

Gdy nas we dwoje w lipy cień

Sprowadził los, gdy tak pokornie

Jam wysłuchała lekcji twej?

Z kolei ty cierpliwość miej!

XLIII

Oniegin, młodszą wtedy byłam

I, zda się, większy miałam wdzięk...

Kochałam ciebie... Cóż odkryłam?

Jaki w twym sercu zabrzmiał dźwięk

I jakie echo?... Ach, surowe!

Nie było to dla pana nowe —

Rzucić w tak proste serce siew;

A dzisiaj, Boże, stygnie krew,

Kiedy przypomnę wzrok ten chłodny

I to kazanie... Ale win

Nie ma na panu... Pański czyn

Wówczas szlachetny był i godny...

I wobec mnie miał słuszność pan...

Wdzięczną ci jestem... krwią mych ran.

XLIV

Nieprawdaż, wtedy w mej pustyni

Pan nie znalazłeś we mnie nic?...

Patrzyłeś chłodno. Cóż dziś czyni,

Że prześladowcą stał się widz?

Czemuś mnie raczył dojrzeć przecie?

Czyli nie stąd, że w wyższym świecie

Zjawiam się śród zbytkownych ram,

Że tytuł i majątek mam,

Że mąż mój w ranach z bitw powrócił

I dwór nie szczędzi nam swych łask,

Że mój upadek miałby blask,

Oczy by świata na nas zwrócił,

Że dziś ma hańba panu snadź

Pragnioną chwałę może dać?!

XLV

Ja płaczę... Jeśli swoją Tanię

Jeszcze pamiętasz, o, to wiesz,

Że nad namiętność, łzy, błaganie,

Którym me serce zmiękczyć chcesz,

Ostre wolałabym wyrzuty,

Szyderstwem chłodnym sąd zatruty

Obraziłbyś mnie dzisiaj mniej!

Wtedy dla śniącej duszy mej

Miałeś choć litość... Choćby karność

Uczułeś wobec młodych lat...

A dziś — jak trafiasz na mój ślad?

Do nóg śmiesz padać?... Jaka marność:

Rozum i serce pańskie mieć,

A w płaskiej żądzy wpadać sieć!

XLVI

A mnie ten przepych tylko gniecie,

Ten maskarady nędzny szych...

Moje tryumfy w pustym świecie,

Mój świetny dom... I cóż jest w nich?

Jam każdej chwili oddać rada

Szmat, którym pstrzy się maskarada,

Cały ten gwar, i blask, i czad,

Za półkę ksiąg, za dziki sad,

Za skromny dom nasz i — pamiętasz?

Za miejsce to, gdzie jeden raz

Sprowadził los we dwoje nas,

I za ubogi wiejski cmentarz,

Gdzie dzisiaj wierzb płaczących tren

Kołysze biednej niani sen.

XLVII

A szczęście było tak możebne!

Tak bliskie!... Lecz rozstrzygnął los!

To poświęcenie niepotrzebne

Dyktował nieopatrzny głos.

Lecz w łzach widziałam matkę biedną,

A dla mnie... wszystko było jedno,

Już nie czekałam szczęsnych zmian.

I wyszłam za mąż... Musisz pan

To uznać, czego już nie złamać!

Zostaw mnie! Proszę... Honor masz

I obowiązku drogę znasz...

Ja kocham ciebie... (Po co kłamać?)

Lecz z innym już mnie związał ślub

I wierną żoną zejdę w grób!»

XLVIII

Odeszła... Sam Eugeniusz został...

O, Boże! Kres już wszystkim snom!...

O, w jakiż wir się uczuć dostał!

Jaki na głowę spadł mu grom!

Wtem brzęk ostrogi dźwięknął znany,

I w progu stanął mąż Tatiany...

I... czytelniku, w chwili tej,

Dla bohatera mego złej,

Na długo chcę go pozostawić...

Na zawsze!... Za nim dosyć już

Błądziliśmy po świecie wzdłuż...

W przystani nogę czas postawić,

Winszować sobie brzegu wraz...

Nieprawdaż?... dawno skończyć czas!

XLIX

Ktokolwiek jesteś, czytelniku,

Druh albo wróg mój, pragnę dziś

W przyjaznym żegnać cię okrzyku...

Więc bywaj zdrów! Cokolwiek byś

Szukał tu w strofach mych niedbałych:

Czy to wytchnienia z prac wytrwałych,

Czy przypomnienia młodych snów,

Obrazów żywych, dętych słów,

Czy to omyłek gramatycznych —

Niech Bóg ci da: znajdź w książce tej

Dla serca, dla fantazji swej,

Dla snów, dla krytyk polemicznych

Lub dla rozrywki choćby źdźbło!

Bądź zdrów! Bodaj ci dobrze szło!

L

Żegnaj i ty, wędrowcze smętny,

I ty, Tatiano, wzorze cnót...

A z wami niech mi żegna skrzętny

I żywy, choć niewielki trud.

Znałem w nim to, co drogo cenię:

O burzach świata zapomnienie,

Czar, co w rozmowie z druhem tkwi...

Uciekło wiele, wiele dni,

Odkąd Tatiany postać ślicznej,

A z nią Oniegin w mglistym śnie

Nawiedził po raz pierwszy mnie

I, jak przez kryształ lśniąc magiczny,

Jeszcze we mgle obłocznych fal

Błysnęła mi romansu dal...

LI

Lecz ci, co mile mnie słuchali,

Gdym pierwsze strofy czytał im...

«Jednych już nie ma, inni — w dali»,

Jak Sadi³³² rzekł w Ogrodzie swym.

Bez nich Oniegin wykończony,

A Ona, którą duch natchniony

Obrał za wzór Tatiany mej...

Los wiele, wiele odjął jej!...

Szczęśliw, kto nie do dna wysączył

Żywota puchar; szczęsny człek,

Co z uczty ziemskiej wcześnie zbiegł,

Romansu życia nie dokończył,

I tak się umiał rozstać z nim,

Jak ja tu — z Onieginem mym!

Przypisy:

1. Don Juan — obszerny poemat dygresyjno-heroikomiczny Byrona, arcydzieło literatury XIX w. [przypis edytorski]

2. Beppo — obszerny poemat Byrona z 1817 r., pierwszy utwór napisany przez niego oktawą. [przypis edytorski]

3. Childe Harold — główny bohater poematu dygresyjnego Byrona Wędrówki Childe Harolda (1809–1818), mroczny, buntowniczy indywidualista, pierwowzór podobnych mu tzw. bohaterów bajronowskich. [przypis edytorski]

4. Kaukaski jeniec — tytułowy bohater pierwszego z romantycznych „południowych poematów” Puszkina, napisanego 1820–1821. [przypis edytorski]

5. Aleko — bohater Cyganów (1824), jednego z romantycznych „południowych poematów” Puszkina. [przypis edytorski]

6. grudniowa ruchawka — nieudane powstanie wszczęte w grudniu 1825 przez tzw. dekabrystów, rewolucjonistów szlacheckich dążących do obalenia jedynowładztwa i zmiany ustroju. [przypis edytorski]

7. los jego przyjaciół: Rylejewa lub Bestużewa — poeta Rylejew i pisarz Bestużew jako jedni z czołowych organizatorów i przywódców powstania zostali skazani na śmierć i powieszeni. [przypis edytorski]

8. Demon — wiersz Puszkina z 1823. [przypis edytorski]

9. Moskwicz (daw., ros.) — dziś popr.: moskwianin, mieszkaniec Moskwy; tu przen. na określenie narodowości rosyjskiej. [przypis edytorski]

10. poziomość (daw.) — przyziemność, pospolitość. [przypis edytorski]

11. dytyramb (lit.) — rozwinięta w kulturze greckiej pieśń pochwalna, utrzymana w patetycznym tonie. [przypis edytorski]

12. epigramat (lit.) — krótki, przeważnie dwuwierszowy utwór poetycki z dobitną puentą; gatunek pochodzący z poezji staroż. [przypis edytorski]

13. w Michajłowskiem — Ms. lp od: Michajłowskie (spolszczona forma nazwy Michajłowskoje). [przypis edytorski]

14. Borys Godunow — tragedia romantyczna o walkach o tron moskiewski na przełomie XVI i XVII w., napisana przez Puszkina w 1825. [przypis edytorski]

15. Karamzin, Nikołaj Michajłowicz (1776–1826) — ros. pisarz i krytyk, reformator rosyjskiego języka literackiego. [przypis edytorski]

16. porównywują — dziś popr.: porównują. [przypis edytorski]

17. Numa wyszła za [...] Pompiliusza — żartobliwie o szczęśliwym zakończeniu fabuły utworu małżeństwem; Numa Pompiliusz był legendarnym królem Rzymu. [przypis edytorski]

18. Atryda (mit. gr.) — potomek Atreusa, króla Myken; tu: jego wnuk Orestes, syn Agamemnona, który mszcząc śmierć ojca, zabił matkę i jej kochanka, po czym w tułaczce wraz z przyjacielem Pyladesem dotarł do Taurydy. [przypis edytorski]

19. Atryda ściął tu setki głów — w oryg. С Атридом спорил там Пилад: „Z Atrydą spierał się tam Pylad” (który ofiarował się poświęcić życie dla uratowania przyjaciela, ale Orestes odrzucił jego propozycję). [przypis edytorski]

20. Mitrydates VI Eupator (132–63 p.n.e.) — król Pontu, władca Bosporu, jeden z groźniejszych wrogów Rzymu; oblężony podczas buntu poddanych, popełnił samobójstwo; w sierpniu 1820 Puszkin zwiedzał Wzgórze Mitrydatesa w Kerczu na Krymie, z ruinami na szczycie. [przypis edytorski]

21. odkosz (daw.) — odprawa dawana przez kobietę mężczyźnie starającemu się o jej rękę. [przypis edytorski]

22. diapazon (z gr.) — skala, rozpiętość. [przypis edytorski]

23. Bielinski, Wissarion Grigorjewicz (1811–1848) — ros. pisarz, myśliciel, krytyk literacki. [przypis edytorski]

24. wonczas — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

25. noszący w żyłach pierwiastki krwi afrykańskiego pradziada — pradziadek Puszkina ze strony matki, Abram (Ibrahim) Pietrowicz Hannibal (1688–1781), ulubieniec cara Piotra I, był Afrykańczykiem, który jako niewolnik trafił do Stambułu, a potem do Moskwy. [przypis edytorski]

26. zapoznany (daw.) — niepoznany, niedoceniony, zapomniany. [przypis edytorski]

27. Kiuchelbeker (z ros.), właśc. Küchelbecker, Wilhelm (1797–1846) — ros. poeta romantyczny, dekabrysta. [przypis edytorski]

28. Oniegin tłumaczony był na języki... — oto spis tych przekładów, ułożony na zasadzie poszukiwań moich w Pet. Bibl. Publ.: franc.: Dupont (1847), Béezo (1868), Michajłow (1882); niem.: Lippert (1849), Lupus (1860 i 1900), Bodenstedt (1866), Zeibert (1872), Blumenthal (1878); ang.: Seldine (1886); wł. Delatr (1856), Besobrasowa-Suchozanet (1858); chorw. Dmitrowic (1860), Ternski (1881); węg.: Berczi (1865). [przypis tłumacza]

29. trafny dobór tych synonimów wymaga zarazem twórczości i krytycyzmu — jak trudnym jest we wszystkich wypadkach odnalezienie trafnego synonimu, niech wskaże okoliczność, że poeta tej miary, co Gomulicki, tłumacząc ustęp z VI pieśni Oniegina, myśl Leńskiego, pocieszającego się, że na grób jego przyjdzie ukochana, mimo woli oddał w następujący sposób: „Co mi tam! / Nie będę w grobie leżał sam!” [przypis tłumacza]

30. były raczej samodzielnymi wariantami na dany temat... — Cóż rzec dopiero o dziwolągach w przekładzie I pieśni pióra Budzińskiego, gdzie swobodne zachowanie się Oniegina w teatrze zostało tak oddane: „Oniegin wchodzi,/ Depcze po nogach, jakby był sam (!)”. [przypis tłumacza]

31. Prokrustes a. Damastes (mit. gr.) — zbój z Attyki, który pojmane ofiary kładł na żelaznym łożu i na siłę dopasowywał do jego długości, obcinając im nogi lub rozciągając ciało. [przypis edytorski]

32. Bodenstedt, Friedrich Martin von (1819–1892) — niem. poeta i podróżnik; w 1851 opublikował Die Lieder des Mirza Schaffy, tomik przedstawiony jako tłumaczenie wierszy, jakie ustnie wygłaszał przy nim azerski poeta Mirza Shafi Vazeh; po śmierci Vazeha Bodenstedt stwierdził, że były to jego własne wiersze. [przypis edytorski]

33. Oto, jak określa się ta forma... — rosyjskim jambom oryginału w sylabicznym wierszu polskim, przestrzegającym głównie ilości sylab, a nie porządku akcentów, odpowiada zupełnie układ trochaiczny z amfibrachem lub zastępującym go daktylem na początku. [przypis tłumacza]

34. wypadkowy (daw.) — przygodny, przypadkowy. [przypis edytorski]

35. systemat (przestarz.) — system. [przypis edytorski]

36. skrycie odczytać historię Myrrhy w „Metamorfozach” Owidiusza — historia kazirodczej miłości Myrry do własnego ojca, Kinyrasa, opowiedziana przez Owidiusza w X księdze Metamorfoz. [przypis edytorski]

37. Pétri de vanité il avait encore plus de cette espèce d’orgueil... — „Przepojony próżnością, miał ponadto w sobie ten rodzaj dumy, która skłania do przyznawania się z tą samą obojętnością do dobrych i do złych czynów, skutek poczucia wyższości, być może urojonej”. Z listu prywatnego. [przypis edytorski]

38. I żyć się kwapi, i czuć się spieszy — cytat z wiersza Piotra Wiaziemskiego Pierwszy śnieg. [przypis edytorski]

39. Wiaziemski, Piotr (1792–1878) — ros. książę, poeta, krytyk literacki; przyjaciel Puszkina. [przypis edytorski]

40. niwa — pole. [przypis edytorski]

41. Newa — rzeka w Rosji, uchodząca do Zat. Fińskiej w Sankt Petersburgu. [przypis edytorski]

42. Jam też tam lubił bawić wprzód, Lecz szkodzi mi północny chłód — żartobliwa aluzja do przymusowego wyjazdu autora na południe. [przypis tłumacza]

43. madame (fr.) — pani; tu: guwernantka, wychowawczyni domowa. [przypis edytorski]

44. monsieur (fr.) — pan; tu: wychowawca. [przypis edytorski]

45. monsieur l’Abbé (fr.) — pan ksiądz. [przypis edytorski]

46. dandy (ang.) — dandys, mężczyzna z przesadą dbający o strój i kurtuazyjny w zachowaniu. [przypis edytorski]

47. pas (fr.) — krok w tańcu. [przypis edytorski]

48. pomnieć (daw.) — pamiętać; pomnim: pamiętamy. [przypis edytorski]

49. areopag (gr.) — rada starszych w staroż. Atenach, będąca najwyższą władzą sądowniczą. [przypis edytorski]

50. epigraf (z gr.) — inskrypcja, pamiątkowy napis umieszczany zwykle na pomnikach, grobowcach czy budynkach, stanowiący wyróżniany element architektoniczny. [przypis edytorski]

51. Tacyt, właśc. Publius Cornelius Tacitus (ok. 55–120) — wybitny historyk rzymski. [przypis edytorski]

52. Juwenalis, właśc. Decimus Iunius Iuvenalis (ok. 60–127 n.e.) — rzymski poeta satyryczny. [przypis edytorski]

53. Vale (łac.) — bądź zdrów. [przypis edytorski]

54. Eneida — rzymska epopeja narodowa autorstwa Wergiliusza (70–19 p.n.e.). [przypis edytorski]

55. Romulus (mit. rzym.) — legendarny założyciel Rzymu. [przypis edytorski]

56. Co to jest trochej, a co jamb — w iloczasowej metryce antycznej trochej to stopa (sekwencja sylab) złożona z dwóch sylab: długiej i krótkiej, natomiast jamb ma przeciwny układ sylab: krótka z długą. W wierszach polskich odpowiednikiem sylaby długiej jest sylaba akcentowana, zaś krótkiej nieakcentowana. [przypis edytorski]

57. Teokryt (ok. 310–ok. 250 p.n.e.) — gr. poeta, twórca sielanki jako gatunku literackiego. [przypis edytorski]

58. Smith, Adam (1723–1790) — szkocki filozof, autor Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776), pierwszej nowożytnej pracy na temat ekonomii. [przypis edytorski]

59. Nazon a. Owidiusz, właśc. Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) — wybitny poeta rzymski, autor m.in. poematu Sztuka kochania; w 8 roku n.e. na osobisty rozkaz cesarza Augusta wygnany z Rzymu do Tomis przy ujściu Dunaju (ob. Konstanca w Rumunii). [przypis edytorski]

60. IX — strofy wskazane rzymskimi numerami, lecz nie zawierające wersów, pominięte zostały przez samego autora. [przypis edytorski]

61. miesiąc (daw., poet.) — księżyc. [przypis edytorski]

62. szych — nitka owinięta złotym drucikiem, używana do haftu, przen.: pozorna świetność. [przypis edytorski]

63. Faublas — bohater popularnej niegdyś fr. powieści Przygody miłosne kawalera de Faublas (1787–1790). [przypis edytorski]

64. boliwar — kapelusz a là Bolivar. [Simón Bolivar (1783–1830) był przywódcą ruchu wyzwoleńczego w Ameryce Płd.; red. WL] [przypis autorski]

65. breget — daw. ekskluzywny zegarek kieszonkowy wydzwaniający godziny, wyróżniający się dokładnością (od nazwy paryskiej firmy Breguet). [przypis edytorski]

66. Talon — znany ówczesny restaurator. [przypis autorski]

67. Kawerin, Piotr Pawłowicz (1794–1855) — ros. oficer huzarów, znajomy Puszkina. [przypis edytorski]

68. roast beef (ang.) — pieczeń wołowa. [przypis edytorski]

69. snadź a. snać (daw.) — widocznie, zapewne; wszakże, przecież. [przypis edytorski]

70. diwa (z wł. diva: boska) — gwiazda sceny, słynna śpiewaczka, aktorka lub tancerka. [przypis edytorski]

71. entrechat (fr.) — figura baletowa: skok z kilkakrotnym rozdzielaniem i szybkim krzyżowaniem nóg. [przypis edytorski]

72. Moina — bohaterka osnutej na motywach Pieśni Osjana tragedii Fingal (1805) ros. dramaturga Władysława Aleksandrowicza Ozierowa. [przypis edytorski]

73. Fonwizin, Denis Iwanowicz (1745–1792) — wybitny ros. satyryk i komediopisarz okresu oświecenia. [przypis edytorski]

74. Kniażnin, Jakow Borysowicz (1742–1791) — czołowy dramatopisarz rosyjskiego klasycyzmu. [przypis edytorski]

75. Ozierow, Władysław Aleksandrowicz (1770–1816) — ros. dramaturg, autor tragedii pseudoklasycznych. [przypis edytorski]

76. Siemionowa, Katarzyna Siemionowna (1786–1849) — ros. aktorka. [przypis edytorski]

77. Katienin, Paweł Aleksandrowicz (1792–1853) — ros. poeta, dramaturg, krytyk. [przypis edytorski]

78. Kornel, popr.: Corneille, Pierre (1606–1684) — fr. dramaturg, autor tragedii Cyd, przetłumaczonej przez Katienina. [przypis edytorski]

79. Szachowski, właśc. Szachowskoj, Aleksander Aleksandrowicz (1777–1846) — płodny dramaturg rosyjski. [przypis edytorski]

80. Didlot, Charles-Louis (1767–1837) — znany twórca baletów w epoce Puszkina. [przypis tłumacza]

81. Terpsychora (mit. gr.) — muza tańca. [przypis edytorski]

82. paradyz (daw.) — najwyżej usytuowane i najtańsze miejsca w teatrze. [przypis edytorski]

83. Istomina, Awdotia Iliczniczna (1799–1848) — sławna rosyjska tancerka baletowa; grała m.in. rolę Czerkieski w balecie Jeniec kaukaski. [przypis edytorski]

84. Eol (mit. gr.) — bóg wiatrów. [przypis edytorski]

85. Rousseau, Jean-Jacques (1712–1778) — genewski pisarz tworzący w jęz. francuskim, filozof; autor m.in. traktatu Umowa społeczna (stąd „obrońca praw”); na zachowanie Grimma zwrócił uwagę w autobiograficznych Wyznaniach (ks. IX). [przypis edytorski]

86. Grimm, Friedrich Melchior (1723–1807) — francuskojęzyczny dziennikarz i krytyk sztuki, współpracownik Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. [przypis edytorski]

87. frant (daw.) — spryciarz, zwykle obdarzony też poczuciem humoru. [przypis edytorski]

88. wietrzny (daw.) — o osobie: płochy, lekkomyślny, niestały. [przypis edytorski]

89. Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini miłości; tu: uosobienie piękna. [przypis edytorski]

90. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

91. szwajcar (daw.) — odźwierny, człowiek pełniący służbę przy wejściu do budynku. [przypis edytorski]

92. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]

93. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, przyrody i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

94. Flora (mit. rzym.) — bogini kwiatów i wiosennej roślinności. [przypis edytorski]

95. wasisdas (z niem. was ist das: co to jest) — tu: zasuwany lufcik w oknie sklepowym, przez który piekarz rozmawiał z klientami i wydawał towar. [przypis edytorski]

96. czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czyż. [przypis edytorski]

97. szampańskie — wino szampańskie, szampan. [przypis edytorski]

98. wisus (daw.) — urwis. [przypis edytorski]

99. spleen (ang.) — uczucie zniechęcenia, przygnębienia i apatii. [przypis edytorski]

100. najsamprzód a. nasamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

101. Say, Jean-Baptiste (1767–1832) — fr. przedsiębiorca i ekonomista. [przypis edytorski]

102. Bentham, Jeremy (1748–1832) — ang. prawnik, filozof i ekonomista. [przypis edytorski]

103. fiakier a. fiakr (daw., z fr.) — dorożka; także: dorożkarz, woźnica. [przypis edytorski]

104. wnętrzny — dziś: wewnętrzny. [przypis edytorski]

105. turma (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

106. duma — tu: dumanie, myśli. [przypis edytorski]

107. Torkwat, popr.: Torquato Tasso (1544–1595) — wybitny włoski poeta renesansowy, autor epickiego poematu Jerozolima wyzwolona, niezmiernie popularny w epoce romantyzmu. [przypis edytorski]

108. Brenta — rzeka we Włoszech, wpadająca do Adriatyku. [przypis edytorski]

109. daż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy da, czyż da. [przypis edytorski]

110. Apollo (mit. gr.) — bóg słońca, sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci, przewodnik dziewięciu muz. [przypis edytorski]

111. Petrarka, Francesco (1304–1374) — włoski poeta; zasłynął cyklem wierszy miłosnych, głównie sonetów, poświęconych Laurze, której tożsamość pozostaje nieznana. [przypis edytorski]

112. pieśń L — pisana była w Besarabii. Autor po kądzieli jest pochodzenia afrykańskiego. Jego pradziad, Abraham Piotrowicz Annibal w ósmym roku życia schwytany został w niewolę na wybrzeżach Afryki, przywieziony do Konstantynopola, kupiony przez posła rosyjskiego i podarowany przez niego Piotrowi Wielkiemu, który ochrzcił go w Wilnie. Car Piotr posłał go na służbę do armii regenta. Po powrocie długo osypywany łaskami przez Piotra Wielkiego, za panowania Anny na skutek intryg Birona, zesłany został na Sybir, skąd wrócił samowolnie. Za Katarzyny Wielkiej został generałem. [przypis tłumacza]

113. Letejski port — w mit. gr. Lete to jedna z rzek podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]

114. tór — tor. [przypis edytorski]

115. wczas (daw.) — odpoczynek, wypoczynek, rozrywka. [przypis edytorski]

116. far niente (wł.) — nicnierobienie, bezczynność; zwykle jako element wyrażenia dolce far niente: słodka bezczynność. [przypis edytorski]

117. opiewała «dziewę gór» — Czerkieskę, bohaterkę poematu Jeniec kaukaski. [przypis edytorski]

118. niewolnice ze Salhiry — kobiety z haremu chana krymskiego Gireja, bohaterki poematu Puszkina Fontanna Bachczysaraju; Salhira: Sałhyr, rzeka na Krymie. [przypis edytorski]

119. pracowny (daw.) — pracowity. [przypis edytorski]

120. O rus! (łac.) — O wsi! (tu: cytat z pochwały wiejskiego życia u Horacego, Satyry, II, 6, w. 60: „o rus, quando ego te adspiciam...”). [przypis edytorski]

121. Horacy, Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.) — wybitny rzym. poeta liryczny, autor liryk, satyr i listów. [przypis edytorski]

122. driady (mit. gr.) — boginki leśne, duchy drzew. [przypis edytorski]

123. penaty (mit. rzym.) — domowe bóstwa opiekuńcze; tu żart.: dobytek. [przypis edytorski]

124. placka (z niem.) — packa, kawałek skóry na patyku służący do zabijania much. [przypis edytorski]

125. rab (daw.) — niewolnik. [przypis edytorski]

126. rozpaczny (daw.) — rozpaczliwy. [przypis edytorski]

127. gettyngeński duch — duch niemieckiego uniwersytetu w Gettyndze; studiująca w Niemczech szlachta rosyjska przyswajała zainteresowanie romantyzmem, znajomość filozofii idealistycznej i dążenia wolnościowe. [przypis edytorski]

128. Kant, Immanuel (1724–1804) — niem. filozof oświeceniowy, twórca rewolucyjnej doktryny filozofii krytycznej, czołowa postać nowożytnej filozofii. [przypis edytorski]

129. Goethe, Johann Wolfgang (1749–1832) — wybitny poeta i dramaturg niem., autor Fausta. [przypis edytorski]

130. Schiller, Friedrich (1759–1805) — czołowy niem. poeta, filozof i dramatopisarz, przyjaciel Goethego. [przypis edytorski]

131. hymen — przen.: ślub, wesele; w mit. gr. Hymen to bóg zaślubin i małżeństwa. [przypis edytorski]

132. mirt — krzew śródziemnomorski o wonnych liściach; mirtowy wianek stanowił tradycyjny element stroju panny młodej. [przypis edytorski]

133. dziwna (daw.) — dziś w tym znaczeniu: dziwne a. dziwna rzecz. [przypis edytorski]

134. anachoreta — pustelnik; samotnik i asceta. [przypis edytorski]

135. tref — dziś popr.: trefl (kolor w kartach). [przypis edytorski]

136. elegia — utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej. [przypis edytorski]

137. luna (z łac.) — księżyc. [przypis edytorski]

138. ócz (daw.) — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]

139. Richardson, Samuel (1689–1791) — ang. pisarz, autor popularnych romansów epistolarnych (gł. Pamela czyli cnota nagrodzona, 1740). [przypis edytorski]

140. baśnie i Richardsona, i Rousseau — popularne XVIII-wieczne powieści sentymentalne: romanse autorstwa twórcy tego gatunku, Richardsona, oraz Rousseau Nowa Heloiza (1761). [przypis edytorski]

141. szkodny (daw.) — przynoszący szkodę, szkodliwy. [przypis edytorski]

142. Grandison — tytułowy bohater romansu Richardsona Dzieje sir Charlesa Grandisona (1753), uosobienie cnót. [przypis edytorski]

143. Lowelas — bohater romansu Richardsona Historia Clarissy Harlowe (1748); jego imię stało się nazwą pospolitą oznaczającą uwodziciela (lowelas). [przypis edytorski]

144. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

145. płonka (daw.) — młode drzewko owocowe; tu przen. [przypis edytorski]

146. Łby goli — przez wygolenie części włosów nad czołem oznaczano rekrutów zdatnych do służby wojskowej. [przypis edytorski]

147. maślanica — maslenica, prawosławny odpowiednik ostatków, tygodniowe święto zabawy i ucztowania, obchodzone w Rosji w tygodniu poprzedzającym Wielki Post; w czasach pogańskich kojarzona z pożegnaniem zimy i powitaniem wiosny; podczas maslenicy spożywa się bliny, których kształt przypomina słońce. [przypis edytorski]

148. bliny — tradycyjne danie rosyjskie, rodzaj grubych naleśników z ciasta drożdżowego. [przypis edytorski]

149. Roniąc na wierzby łezki trzy — tj. na zielone gałązki używane w świąteczną niedzielę Trójcy (49 dzień po Wielkanocy). [przypis edytorski]

150. Hospodni rab (ros.) — sługa Pański (tj. Boga). [przypis edytorski]

151. brygadier — stopień w armii carskiej pomiędzy pułkownikiem a generałem, istniejący do końca XVIII w. [przypis edytorski]

152. Poor Yorick (ang.) — „Biedny Jorik”, słowa Hamleta nad czaszką ekshumowanego nadwornego błazna (Szekspir, Hamlet, akt V, scena 1), poprzedzające monolog o śmiertelności. [przypis edytorski]

153. medal oczakowski — ros. odznaczenie wojskowe ustanowione przez Katarzynę II za udział w zdobyciu w 1788 tureckiej twierdzy Oczakow. [przypis edytorski]

154. madrygał (wg oryg.: мадригал) — tu: wiersz nagrobny, epitafium. [przypis edytorski]

155. bezeń — połączenie przyimka z -ń, skróconą formą zaimka osobowego „on”; znaczenie: bez niego. [przypis edytorski]

156. Lete (mit. gr.) — jedna z rzek podziemnej krainy zmarłych; jej woda miała przynosić duszom utratę pamięci o przeżytym życiu (gr. lethe: zapomnienie). [przypis edytorski]

157. Elle était fille, elle était amoureuse (fr.) — Była dziewczyną, była zakochana (cytat z poematu Malfilâtre’a Narcisse dans l’île de Vénus, 1769). [przypis edytorski]

158. Malfilâtre, Jacques Clinchamps (1732–1767) — fr. poeta. [przypis edytorski]

159. ekloga — sielanka, rodzaj utworu poetyckiego ukazujący wyidealizowane życie wiejskie. [przypis edytorski]

160. Filis (Filida) — konwencjonalne imię kobiece z poezji sielankowej. [przypis edytorski]

161. Świetlana (Swietłana) — tytułowa bohaterka ballady ros. poety i tłumacza Wasilija Żukowskiego (1783–1852). [przypis edytorski]

162. Madonna Wandykowa — madonna z barokowego obrazu flamandzkiego artysty Antona van Dycka (1599–1641) Madonna z kuropatwami (znanego też jako Odpoczynek w drodze do Egiptu), znajdującego się w Ermitażu. [przypis edytorski]

163. rum (daw.) — rumor, hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

164. po trocha — dziś popr.: po trosze, stopniowo. [przypis edytorski]

165. Julia Volmàr — Nowa Heloiza [red. WL: w powieści Nowa Heloiza ukochanym Julii Volmàr jest Saint-Preux]. [przypis autorski]

166. Matecque-Adèl — bohater romansidła p. Cottin [red. WL: powieści Sophie Cottin (1770–1807) pt. Mathilde, ou Mémoires tirés de l’histoire des croisades (1805)]. [przypis autorski]

167. de Linard — bohater pięknej powieści p. Krüdener [red. WL: romansu sentymentalnego Barbary von Krüdener (1764–1824) pt. Valérie (1803)]. [przypis autorski]

168. Werter — główny bohater Cierpień młodego Wertera (1774) Goethego. [przypis edytorski]

169. Klaryssa — bohaterka romansu Richardsona Historia Clarissy Harlowe (1748). [przypis edytorski]

170. Delfina — bohaterka powieści Delphine (1802) fr. autorki Madame de Staël (1766–1817). [przypis edytorski]

171. Adonis (mit. gr.) — piękny młodzieniec, ulubieniec bogini Afrodyty. [przypis edytorski]

172. Melmoth — genialny utwór Maturina [red. WL: Melmoth the Wanderer (1820), szkatułkowa historia o uczonym, który zaprzedał duszę diabłu w zamian za długie życie, arcydzieło powieści gotyckiej, autorstwa Charlesa Maturina (1782–1824)]. [przypis autorski]

173. Wampir — powieść mylnie przypisywana Byronowi [red. WL: autorem opowiadania Wampir (1819), wprowadzającego postać wampira do literatury romantycznej, był John Polidori (1795–1821), były sekretarz Byrona; opowiadanie po raz pierwszy opublikowano w „New Monthly Magazine”, bez zgody autora, jako utwór Byrona]. [przypis autorski]

174. Korsarz — tu: tytułowy bohater powieści poetyckiej Byrona z 1814. [przypis edytorski]

175. Wieczny Żyd — Żyd Wieczny Tułacz, bohater średniowiecznej legendy za urąganie Jezusowi w drodze na ukrzyżowanie ukarany nieśmiertelnością i wieczną tułaczką; postać wykorzystywana w wielu utworach literackich. [przypis edytorski]

176. Jean Sbogar — znany romans C. Nodiera [red WL.: powieść gotycka z 1818 o miłości pomiędzy rozbójnikiem a córką bogatego kupca]. [przypis autorski]

177. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

178. wabny — powabny, kuszący, pociągający. [przypis edytorski]

179. zawdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

180. świekra (daw.) — matka męża. [przypis edytorski]

181. napis piekła: «Nadziei tu na wieki zbądź!» — w Boskiej Komedii Dantego (część Piekło, III, 9) napis nad bramą piekła głosi: „Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy wchodzicie”. [przypis edytorski]

182. nosza (daw.) — to, co się nosi, dźwiga; ciężar, brzemię. [przypis edytorski]

183. „Błagonamierennyj” — ros. czasopismo dla niewymagających odbiorców, wydawane nieregularnie przez Aleksandra J. Izmajłowa w latach 1816–1826. [przypis edytorski]

184. akademik w czepku pstrym — ironicznie o wykształconej kobiecie, zajmującej się nauką. [przypis edytorski]

185. galicyzm — wyraz, zwrot a. konstrukcja zapożyczone z języka francuskiego. [przypis edytorski]

186. Bogdanowicz, Hipolit Fiodorowicz (1743–1803) — ros. poeta, twórca poematu heroikomicznego Duszeńka, wzorowanego na utworze La Fontaine’a Miłość Psyche i Kupidyna. [przypis edytorski]

187. Parni, popr.: Parny, Évariste de (1753–1814) — fr. poeta epoki oświecenia, autor elegii i erotyków. [przypis edytorski]

188. O „Uczt” śpiewaku [...] Gdybyś tu teraz ze mną był — poeta z kręgu Puszkina, Eugeniusz Abramowicz Baratyński (1800–1844), autor poematu Uczty, w tym czasie jako podoficer służył w pułku stacjonującym w Finlandii. [przypis edytorski]

189. Strzelec — popularna wówczas opera romantyczna Wolny Strzelec (1821) Carla von Webera. [przypis edytorski]

190. opłatek — tu: z ros. облатка, krążek papieru z klejem, do zaklejania listu. [przypis edytorski]

191. kieby (gw.) — jakby, niby, jak. [przypis edytorski]

192. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

193. usty (daw.) — dziś popr. forma N. lm.: ustami. [przypis edytorski]

194. Rozdział IV — Czwarty i piąty rozdziały Oniegina poświęcone zostały Pletniewowi. W odnośnym wierszu prosi Puszkin kolegę po piórze o przyjęcie »zbioru barwnych rozdziałów, na pół śmiesznych, na pół tęsknych, prostych i podniosłych — niedbałego owocu igraszek, nocy bezsennych, lekkich natchnień, niedojrzałych i zwiędłych lat, zimnych notat rozumu i gorzkich uwag serca«. [przypis tłumacza]

195. La morale est dans la nature des choses (fr.) — Moralność jest z natury rzeczy (słowa Neckera w rozmowie z Mirabeau, z książki Madame de Staël Considérations sur les principaux événements de la Révolution française, 1818). [przypis edytorski]

196. Necker, Jacques (1732–1804) — genewski finansista i polityk, pierwszy minister króla francuskiego Ludwika XVI, ojciec pisarki i publicystki znanej jako Madame de Staël. [przypis edytorski]

197. tête-à-tête (fr.) — sam na sam; spotkanie tylko we dwoje, schadzka. [przypis edytorski]

198. wist — daw. gra w karty podobna do brydża, popularna w XVIII i XIX w. [przypis edytorski]

199. raniej (daw., reg.) — wcześniej. [przypis edytorski]

200. rendez-vous (fr.) — spotkanie. [przypis edytorski]

201. madrygał — gatunek krótkiego poematu miłosnego na cześć damy serca. [przypis edytorski]

202. Hymen (mit. gr.) — bóg zaślubin i małżeństwa. [przypis edytorski]

203. epigramat (lit.) — krótki, przeważnie dwuwierszowy utwór poetycki z dobitną puentą; gatunek pochodzący z poezji staroż. [przypis edytorski]

204. Chateaubriand, François-René de (1768–1848) — francuski pisarz i polityk, inicjator romantyzmu w literaturze francuskiej; rozgłos przyniosły mu opowiadania z życia Indian: Atala i René, z nastrojowymi opisami piękna dzikiej przyrody. [przypis edytorski]

205. Cypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]

206. Qu’ecrirez vous sur ces tablettes? (fr.) — Co napiszecie na tych kartkach? [przypis edytorski]

207. t. à v. Annette (fr.) — oddana wam Aneta; t. à v.: skrót używany w korespondencji, od: tout à vous (dosł.: cały Wasz, cały Pański itp.). [przypis edytorski]

208. bisów — tu: biesów, diabłów. [przypis edytorski]

209. Tołstoj — tu: Fiodor Pietrowicz Tołstoj (1783–1873), ros. medalier, rzeźbiarz i malarz klasycystyczny. [przypis edytorski]

210. in quarto (łac.) — format książki wielkości 1/4 arkusza, odpowiadający mniej więcej rozmiarom dzisiejszego A4. [przypis edytorski]

211. spodeń — połączenie przyimka z -ń, skróconą formą zaimka osobowego „on”; znaczenie: spod niego. [przypis edytorski]

212. Jazykow, Mikołaj Michajłowicz (1803–1847) — ros. poeta z kręgu literackiego Puszkina. [przypis edytorski]

213. „Cudzego zdania” chytry liryk — Iwan Iwanowicz Dmitrijew (1760–1837), ros. poeta, autor satyrycznego poematu pt. Cudze zdanie (1795), wyśmiewającego mierne, napuszone ody. [przypis edytorski]

214. mali (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy ma, czyż ma. [przypis edytorski]

215. Pegaz (mit. gr.) — skrzydlaty koń, symbol natchnienia poetyckiego i malarskiego. [przypis edytorski]

216. Gulnara — bohaterka poematu Korsarz Byrona. [przypis edytorski]

217. Przepływał wpław Hellespont — w 1810 roku Byron przepłynął wpław cieśninę Hellespont (ob. Dardanele), o szer. ok. 1,2 km, by udowodnić, że wyczyn mitycznego Leandra był całkowicie wykonalny. [przypis edytorski]

218. Pradt, Dominique Georges Frédéric Dufour de (1759–1837) — fr. dyplomata i historyk stosunków międzynarodowych. [przypis edytorski]

219. Walter Scott (1771–1832) — szkocki autor powieści historycznych (m.in. Ivanhoe, Rob Roy) i poeta, bardzo popularny w swojej epoce. [przypis edytorski]

220. wdowa Cliquot, Moët — gatunki francuskiego szampana. [przypis edytorski]

221. canzonetta (wł. dosł.: pioseneczka) — gatunek krótkich, popularnych utworów wokalnych o lekkim charakterze, powstały w poł. XVI w. we Włoszech. [przypis edytorski]

222. bordeaux — rodzaj czerwonego wytrawnego wina z okolic fr. miasta o tej samej nazwie. [przypis edytorski]

223. Ai — szampan z okolic miejscowości Aÿ w płn.-zach. Francji. [przypis edytorski]

224. Pora pomiędzy psa i wilka — kalka francuskiego wyrażenia entre chien en loup, oznaczającego zmierzch. [przypis edytorski]

225. August Lafontaine [1758–1831] — autor romansów z rodzinnego życia. [przypis autorski]

226. O, Świetlano moja,/ Bogdajbyś nie znała/ Onych strasznych snów — fragm. ostatniej zwrotki ballady Żukowskiego Swietlana (1813). [przypis edytorski]

227. Żukowski, Wasilij Andriejewicz (1783–1852) — czołowy ros. poeta i tłumacz; odegrał wielką rolę w rozwoju literatury ros., inspirując wielu autorów swoimi parafrazami poezji zachodnioeuropejskiej. [przypis edytorski]

228. kibitka — wóz na kołach lub płozach, używany w Rosji w gospodarstwie, a także do przewozu więźniów. [przypis edytorski]

229. kraśny a. krasny (daw.) — czerwony; piękny. [przypis edytorski]

230. inny wieszcz [...] Wam odmalował pierwszy śnieg — Wiaziemski, autor utworu Pierwszy śnieg. [przypis autorski]

231. Śpiewak Edy z fińskich skał — Baratyński w Edzie [poemat z 1825 o młodej Fince; red. WL] opisał zimę finlandzką. [przypis autorski]

232. Świątki (ros. Святки) — w Kościele prawosławnym okres 12 dni świątecznych pomiędzy Bożym Narodzeniem (25 grudnia) a świętem Chrztu Pańskiego (6 stycznia). [przypis edytorski]

233. Przecie stratę/ Wróży ten motyw... [...] O kotku z kotką milszy śpiew — piosenka o kocie, nawołującym kotkę do snu na przypiecku, wróży wesele. Tymczasem motyw pierwszej pieśni, pomimo zwodniczej treści, według wiary ludowej wróży śmierć. [przypis autorski]

234. Lusterkiem w drżącej ręce błyśnie [...] — tak dowiadują się dziewice, jakiem będzie imię ich przyszłego. [przypis autorski]

235. Spojrzy i mruknie: „A-ga-fon!” — Agaton (ros. Agafon) to imię używane niegdyś wśród prostego ludu, rażące pospolitością w nastrojowej scenie wróżby. [przypis edytorski]

236. bania (daw., ros.) — łaźnia parowa. [przypis edytorski]

237. Lel — zgodnie z tradycją literacką słowiańskie bóstwo miłości, którego imię pojawiało się w pieśniach ludowych. [przypis edytorski]

238. rzęd — dziś popr.: rząd. [przypis edytorski]

239. prysiudy — przykucnięcia z podskokami w rosyjskich i ukraińskich tańcach ludowych. [przypis edytorski]

240. Aurora (mit. rzym.) — bogini zorzy porannej, Jutrzenka, odpowiednik Eos w mit. gr. [przypis edytorski]

241. Wirgili, zwykle: Wergiliusz, właśc. Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.) — poeta, twórca rzym. eposu narodowego, Eneidy. [przypis edytorski]

242. Rasyn — Racine, Jean-Baptiste (1639–1699) fr. dramaturg, autor m. in. Fedry. [przypis edytorski]

243. Seneka — Lucjusz Anneusz Seneka Młodszy (ok. 4 p.n.e.–65 n.e.), rzym. filozof stoicki i dramaturg. [przypis edytorski]

244. „Żurnal Damskich Mód” — zapewne „Дамский журнал” (Damskij Żurnał), wyd. 1823–1833 przez Piotra Iwanowicza Szalikowa, lub fr. czasopismo „Journal des dames et des modes”, wyd. 1801–1839. [przypis edytorski]

245. Zadeka,/ Co wiódł chaldejskich mędrców huf,/ Kabały twórca [...] — był tylko wydawcą senników, autor tylko żartem nadał mu szumne tytuły. [przypis tłumacza]

246. chaldejscy mędrcy — kapłani chaldejscy (babilońscy) słynęli w starożytności ze znajomości astronomii i astrologii. [przypis edytorski]

247. plika (daw.) — dziś popr.: plik. [przypis edytorski]

248. Malwina — romans autorstwa Sophie Cottin z 1800 roku. [przypis edytorski]

249. Petryjada — epicki poemat o Piotrze I Wielkim; takie utwory powstawały w XVIII i na pocz. XIX w. [przypis edytorski]

250. Marmontel, Jean-François (1723–1799) — fr. pisarz, dramaturg, współpracownik Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. [przypis edytorski]

251. bliski kuzyn mój, Bujanow — żart autora: Bujanow to bohater poematu satyrycznego Niebezpieczny sąsiad (1811), napisanego przez stryja poety, Wasilija Lwowicza Puszkina. [przypis edytorski]

252. otstawnoj sowietnik (ros.) — emerytowany radca. [przypis edytorski]

253. Reveillez-vous belle endormie... (fr.) — Obudź się, śpiąca ślicznotko (popularna piosenka francuska ze sztuki Charlesa Dufresny’ego La Belle Dormeuse, ok. 1710). [przypis edytorski]

254. belle (fr.) — piękna. [przypis edytorski]

255. łań — dziś popr.: łania. [przypis edytorski]

256. pieróg (ros. пирог) — potrawa kuchni rosyjskiej i ukraińskiej: pieczony placek z nadzieniem przygotowany na słodko (z białym serem lub jabłkami) lub na słono (z ziemniakami, ziemniakami z serem, kaszą, mięsem, rybą lub kapustą). [przypis edytorski]

257. cymlańskie — wino musujące z okolic stanicy Cymla nad Donem (ob. miasto Cymlańsk). [przypis edytorski]

258. Zizi — zdrobniałe imię Eupraksii Nikołajewny Wulf (1810–1883), znajomej Puszkina z czasu pobytu w Michajłowskiem. [przypis edytorski]

259. boston, wist — gry karciane. [przypis edytorski]

260. Parys (mit. gr.) — zwany też Aleksandrem, syn króla Troi; poproszony o rozstrzygnięcie sporu bogiń jako najpiękniejszą wskazał Afrodytę, za co ta obiecała mu Helenę, żonę Menelaosa. Parys rozkochał w sobie i porwał Helenę, wywołując w ten sposób wojnę trojańską. [przypis edytorski]

261. Albani, Francesco (1578–1660) — wł. malarz barokowy, twórca sielskich obrazów mitologicznych i alegorycznych. [przypis edytorski]

262. wietrznica (daw.) — kobieta zmienna w uczuciach. [przypis edytorski]

263. La, sotto giorni nubilosi e brevi... (wł.) — Tam, gdzie dni pochmurne i krótkie, rodzi się plemię, które umiera bez bólu (z kancony A Giacomo Colonna... Petrarki). [przypis edytorski]

264. wiorsta — daw. ros. jednostka długości, nieco ponad kilometr. [przypis edytorski]

265. sążeń — daw. jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8–2 m. [przypis edytorski]

266. Regulus, właśc. Marcus Atilius Regulus (III w. p.n.e.) — rzym. konsul i dowódca w czasach I wojny punickiej, wzór patriotyzmu i wierności danemu słowu; wzięty do niewoli przez Kartagińczyków został zwolniony na dane przez siebie słowo, że w Rzymie wynegocjuje dla nich pokój albo powróci do niewoli; dotarłszy do Rzymu, odradzał zawarcie traktatu, przekonując rodaków, że korzystniejsze będzie kontynuowanie wojny ze słabnącym przeciwnikiem; zgodnie z danym słowem powrócił do Kartaginy, gdzie zginął zamęczony. [przypis edytorski]

267. Verie — paryski restaurator. [przypis autorski]

268. Sed alia tempora (łac.) — Lecz czasy inne. [przypis edytorski]

269. nienawidzieć (daw.) — dziś popr.: nienawidzić. [przypis edytorski]

270. Delwig, Anton Antonowicz (1798–1831) — ros. poeta i redaktor, przyjaciel Puszkina z jednej klasy szkolnej. [przypis edytorski]

271. dank (daw., z niem.) — podziękowanie; nagroda. [przypis edytorski]

272. Lepage — słynny fabrykant broni. [przypis autorski]

273. znawczy — przymiotnik od: znawca. [przypis edytorski]

274. kiep (daw.) — człowiek nierozgarnięty, dureń. [przypis edytorski]

275. Harpie (mit. gr.) — demony w formie ptaków z kobiecymi głowami; porywały dusze zmarłych. [przypis edytorski]

276. podagra — dna moczanowa, rodzaj zapalenia stawu, zazwyczaj u palucha u stopy. [przypis edytorski]

277. z laty — dziś N. lm: z latami (tu domyślnie: życia). [przypis edytorski]

278. wołżski — dziś popr.: wołżański (przym. od nazwy rzeki Wołgi). [przypis edytorski]

279. stalka (daw. pot.) — stalówka, element pióra do pisania. [przypis edytorski]

280. Jakże tu nie lubić rodzimej Moskwy? — cytat z poematu Eugeniusza Baratyńskiego Uczty. [przypis edytorski]

281. Epikur (341–270 p.n.e) — filozof gr., uznający szczęście za najwyższą wartość, zwolennik hedonizmu. [przypis edytorski]

282. Priam (mit. gr.) — król Troi podczas wojny trojańskiej; miał wiele żon i liczne dzieci. [przypis edytorski]

283. kocz — rodzaj czterokołowego powozu konnego, często na resorach. [przypis edytorski]

284. tarń (daw.) — tarnina, kolczasty krzew, dający drobne, cierpkie owoce. [przypis edytorski]

285. rybaczy (daw.) — dziś: rybacki. [przypis edytorski]

286. śpiewak Giaura i Juana — Byron, autor poematów Giaur (1813) i Don Juan (1818–1824). [przypis edytorski]

287. znaczny (daw.) — wyróżniający się, widoczny. [przypis edytorski]

288. Cyrce a. Kirke (mit. gr.) — czarodziejka, która uwięziła Odyseusza na swojej wyspie, a jego towarzyszy zamieniła w świnie. [przypis edytorski]

289. foryś — konny pachołek, pomocnik stangreta. [przypis edytorski]

290. prejskurant (z ros.) — cennik, wykaz cen. [przypis edytorski]

291. cyklopy — tu: kowale; w mit. gr. cyklopi, olbrzymi z jednym okiem na środku czoła, wykuwali pioruny dla Zeusa, pracowali w kuźni Hefajstosa. [przypis edytorski]

292. trójka — tu: trojka, zaprzęg trzykonny. [przypis edytorski]

293. Automedon (mit. gr.) — przyjaciel Achillesa, powożący jego rydwanem; synonim zręcznego woźnicy. [przypis edytorski]

294. Miga wiorstowych słupów rzęd,/ Niby sztachety — porównanie pożyczone od K., znanego z bujnej fantazji. Opowiadał on, że będąc raz posłem Potemkina do cesarzowej jechał tak prędko, że koniec jego szpady, wysunąwszy się, dzwonił po słupach wiorstowych jak po palach częstokołu. [przypis autorski]

295. pocztówka — tu: powóz pocztowy, dyliżans. [przypis edytorski]

296. o tobiem myślał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: o tobie myślałem. [przypis edytorski]

297. Piotrowy zamek — pałac zbudowany za panowania Katarzyny II przy ulicy Twerskiej, na przedłużeniu traktu do Petersburga; w 1812 zatrzymał się w nim Napoleon. [przypis edytorski]

298. Twerska — gł. ulica dawnej Moskwy, prowadząca od płn.-zach. rogatki (na drodze przez Twer do Petersburga) w stronę Kremla. [przypis edytorski]

299. Kałmuk — członek ludu mongolskiego zamieszkującego okolice M. Kaspijskiego, do pocz. XX w. koczowniczego; dawniej Kałmucy byli w domach rosyjskich służącymi. [przypis edytorski]

300. mon ange! (fr.) — mój aniele! [przypis edytorski]

301. Pachette! — sfrancuszczone w wymowie rosyjskie imię Paszeńka (zdrobn. imienia Pasza). [przypis edytorski]

302. Polinko! — w oryg.: Алина!, tj. Alino! [przypis edytorski]

303. Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna. [przypis edytorski]

304. prowincjalność — dziś popr.: prowincjonalność. [przypis edytorski]

305. archiwalna młódź — ros. архивные юноши, wykształcona młodzież szlachecka pracująca w moskiewskim Archiwum Kolegium Spraw Zagranicznych; określenie ukute przez jednego ze znajomych Puszkina. [przypis edytorski]

306. Melpomena (mit. gr.) — muza tragedii. [przypis edytorski]

307. Talia (mit. gr.) — muza komedii. [przypis edytorski]

308. Terpsychora (mit. gr.) — muza tańca. [przypis edytorski]

309. znijdź (daw.) — zejdź. [przypis edytorski]

310. Fare thee well, and if for ever... (ang.) — Żegnaj, a jeśli na zawsze, to na zawsze żegnaj (początek wiersza Byrona Fare thee well, 1816). [przypis edytorski]

311. Liceum — chodzi o Liceum Aleksandrowskie w Carskim Siole pod Petersburgiem, gdzie Puszkin uczył się w latach 1811–1817. [przypis edytorski]

312. Apulejusz — retor, filozof, bajkopisarz rzymski z II. w. po Chr., autor romansu pt. Złoty osioł, pełnego dowcipu i humoru, nie zawsze przyzwoitego. [przypis tłumacza]

313. Cyceron, właśc. Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.) — najwybitniejszy mówca rzymski, filozof, polityk, pisarz. [przypis edytorski]

314. Dierżawin, Gawriła Romanowicz (1743–1816) — czołowy rosyjski poeta epoki klasycyzmu; dostrzegł nas Dierżawin stary i błogosławił: Puszkin robi tu aluzję do pochwały, jaką otrzymał od Dierżawina po recytacji swojego wiersza przed komisją egzaminacyjną w roku 1815. [przypis edytorski]

315. bachantka (mit. gr.) — nimfa z orszaku boga wina Dionizosa (Bakchosa). [przypis edytorski]

316. Lenora — tytułowa bohaterka ballady niem. poety Gottfrieda Augusta Bürgera (1747–1794). [przypis edytorski]

317. Tauryda — staroż. nazwa Krymu. [przypis edytorski]

318. nereida (mit. gr.) — jedna z kilkudziesięciu nimf morskich, córek Nereusa. [przypis edytorski]

319. raut — oficjalne przyjęcie wieczorne bez tańców. [przypis edytorski]

320. Demon — wiersz Puszkina z 1823; tytułowa postać sączy w duszę narratora zwątpienie i negację. [przypis edytorski]

321. Czacki — główny bohater komedii Gribojedowa Mądremu biada (1824); jako Czacki [...] z okrętu przyszedł wprost na bal: Czacki wziął udział w balu w swego dniu powrotu do Moskwy po kilkuletnim pobycie za granicą. [przypis edytorski]

322. du comme il faut (fr.) — jak należy; tu: wzór dobrych manier. [przypis edytorski]

323. Szyszkow, Aleksander Siemionowicz (1754–1841) — ros. pisarz i myśliciel; prezes Akademii Rosyjskiej (od 1813), znany ze swojej awersji do zapożyczeń z języków obcych. [przypis edytorski]

324. vulgar (ang.) — pospolity; prostacki. [przypis edytorski]

325. Kleopatra, właśc. Kleopatra VII Filopator (69–30 p.n.e.) — ostatnia królowa Egiptu, słynna z urody i uroku osobistego. [przypis edytorski]

326. Saburow, Andriej Iwanowicz (1797–1866) — dyrektor carskich teatrów; w innych wydaniach poematu w tym miejscu widnieje „Prołasow” (Проласов), znaczące nazwisko postaci karierowicza z komedii rosyjskich. [przypis edytorski]

327. Saint-Priest, Emanuel (1806–1828) — karykaturzysta, syn francuskiego emigranta. [przypis edytorski]

328. Gibbona połknął i Rousseau, Bichat, Herdera i Chamforta, Manzoni, panią Staël, Tisseau, (...) Bayle’a, (...) Fontenelle’a — Edward Gibbon (1737–1794): wybitny bryt. historyk oświeceniowy, autor sześciotomowej monografii Zmierzch i upadek Cesarstwa Rzymskiego (1776–1788); Marie François Xavier Bichat (1771–1802): fr. anatom i fizjolog; Johann Gottfried von Herder (1744–1803): niem. historyk kultury i myśliciel, autor dzieła Głosy ludów w pieśniach; Nicolas Sébastien Roch de Chamfort (1741–1794): fr. pisarz, aforysta, autor książek Maksymy i myśli oraz Charaktery i anegdoty; Alessandro Manzoni (1785–1873): czołowy wł. pisarz epoki romantyzmu; Madame de Staël, właśc. Anne-Louise Germaine Necker (1766–1817): fr. pisarka i publicystka; Samuel Auguste Tisseau (1728–1797): szwajcarski lekarz, popularyzator wiedzy medycznej; Pierre Bayle (1647–1706): fr. filozof, historyk i publicysta, jeden z prekursorów oświeceniowych idei społecznych, autor Słownika historycznego i krytycznego; Bernard le Bovier de Fontenelle (1657–1757): fr. filozof, religioznawca, pisarz i poeta. [przypis edytorski]

329. E sempre bene (wł.) — Zawsze dobrze. [przypis edytorski]

330. magnetyzm — tu: magnetyzm zwierzęcy, teoria sformułowana przez Franza Mesmera (1734–1815), według której o zdrowiu organizmów zwierzęcych, jak również ludzkiego, decyduje harmonijny przepływ „fluidu” (energii opisywanej jako subtelna materia). [przypis edytorski]

331. Idol! Benedetta! — w oryg.: Benedetta Иль Idol mio: „Błogosławiona” lub „moje bóstwo”. [przypis edytorski]

332. Sadi — poeta perski, autor poematu Ogród róż. [przypis tłumacza]