O poprawie Rzeczypospolitej

by Andrzej Frycz Modrzewski; Cyprian Bazylik

III. Krótkie przypomnienie niektórych wad rzeczypospolitej

A gdym to do was o sędziach, o obronie i o skarbie rzeczypospolitej pisał, nie mogłem też przepomnieć¹⁶⁹⁸ drugich części rzeczypospolitej, o których niedawno wydałem troje księgi, a teraz umyśliłem wam niektóre rzeczy przywieść na pamięć. Starajcie się dla Boga żywego, abyście nie tylko dla wolności waszych zachowania, dla potrzeb¹⁶⁹⁹ z postronnymi narodami i dla inszych wielkich spraw sejmy składali; ale też i na mniejsze rzeczypospolitej części baczenie miejcie, starajcie się, aby niektórych złe prawa poprawiono, a na rozpustność wszędzie harcującą munsztuk ¹⁷⁰⁰ włożono. Uskarża się pospólstwo na kapłany, że zaniedbywają powinności swej, albo ją nie tak dobrze, jako trzeba, odprawują; a podobno nie bez przyczyny. Ale też i ci sami, którzy uskarżają, na cudze występki nazbyt wydarli oczy, a na swe bynajmniej; bo pospolicie mało nie wszyscy tacy bywamy, iż na drugie przyczynę złego składamy a sobie pobłażamy, jakobyśmy niczego winni nie byli. Ale nie błądźmy, niemałe to są winy; które na kim mają zostać, wy sami sądźcie. Przez wiele lat rozmaite sprawy toczą się u sądu, które się jeszcze nie skończyły; morderstwa na cały rok gęsto się broją w tej rzeczypospolitej. A któż się starał o to, aby na tak złą niemoc stateczne lekarstwo przyłożono? To jednak jest dziwna rzecz, że po te lata niedawno przeszłe posłów ziemskich bardzo wiele na sejmiech¹⁷⁰¹ bywało, którzy o zgwałceniu testamentu Bożego i odnowieniu prawa Bożego jawnie przy bytności wielu stanów mówili, a o prawie Bożym przeciwko mężobójcom i słówka nic przerzekli. Jakoż mamy rozumieć, aby się ci kochali w rzeczach Bożych, którzy z miłości samych siebie, a z nienawiści drugich, dopuszczają na ziemi leżeć prawu Bożemu, które jest fundamentem rzeczypospolitych? Jako wiele jest przyczyn, jako wiele dróg do krzywoprzysięstwa wiodących tak w sądach, jako też w okopywaniu granic! A nas to nic nie rusza, jakoby ono prawo nic do chrześcijanów nie należało: Imienia Bożego daremnie nie bierz, ani fałszywie używaj¹⁷⁰². A już tak doznano wielu ludzi krzywoprzysięstwa, iż rzadki kto się czuje być poczciwym człowiekiem; najdzie się, co by chciał między świadki, mające przysięgać, być policzon. Częstokroć do tego szukają ludzi, którzy okrom tytułu szlachectwa nie mają się czym popisać. O jako się ich wiele nadyma, a swowolnie sobie poczyna dla tego jacy, że je szlachtą zwą — czego nie czynią z bystrości albo zuchwalstwa przyrodzonego, co by wżdy już jednak nie tak dziwno; ale tylko z tej dumy, że tak rozumieją, jakoby kiedy szlachcic takie obyczaje musiał w sobie mieć. A pod zasłoną wolności w osiadłości należącej, jako wielce sroga jest swowowoleństwa możność! Chociaż człowieka zabiją, chociaż się na cudzą majętność targną, chociaż też co inszego złego zbroją, przedsię ci zbrodniarze wszędzie wolno sobie latają. Słyszeliśmy, że droga jednego człowieka, idącego dla zakładu otrzymania od sędziego, od niecnoty przeciwnika krwią zmazana. Doszło nas i to, że ściany tych, którzy na granice wyjeżdżali, krwią ludzką skropiono. Od wielu ludzi też to wiemy, że roki ¹⁷⁰³, nie wiem którego powiatu, dla¹⁷⁰⁴ srogiego morderstwa smętne a żałosne były. A tak się to już z waszych zwyczajów, albo raczej długiej niekarności spospolitowało, że i sądy wasze nie są bezpieczne od rusznic ¹⁷⁰⁵, mieczów i oszczepów waszych, ani granic żadnych stawić, ani przyjaźni jakokolwiek naruszonej pojednać umiecie, okrom¹⁷⁰⁶ gwałtu i szermierskiego naczynia¹⁷⁰⁷ — jakoby to już taka była rzeczpospolita wasza, że w niej nie prawem, ale gwałtem i mocą trzeba wszystkiego dowieść, albo prawie jakobyście rozumu nie mieli że nikt nic otrzymać nie może, czego by mocą nie musiał dostać. A na co nam wspominać gwałtowne a prawie szalone wiela ludzi popędliwości? na co najeżdżania szalonemu podobne na gardło i na majętność cudzą? Na co wyrzucenie okrutne z domów i z mieszkania starodawnego? Tak wiele sobie każdy dozwala, ile może przemóc¹⁷⁰⁸. Toć te są pożytki tej znamienitej wolności waszej, panowie szlachto! W niej zamyka się wszystko, cokolwiek się podoba tym, którzy się z niej weselą, bo i ci, którzy się tego dopuścili, żywi są; a którym ta ucieczka otworzona jest, tych do każdego złego uczynku za najśmielsze mają. A nie bez przyczyny; bo urzędowi nie godzi się onych imać¹⁷⁰⁹, którzy jaką osiadłość¹⁷¹⁰ mają, ażeby byli prawem przekonani. Lecz do tego przekonania, mój Boże, jako wiele przekaz¹⁷¹¹! Ale i przekonawszy, jako wiele przekazy do dochodzenia tego, coś prawem wygrał! Tak ci ta wolność tylko jest możniejszych, ale na uboższe niesłuszne a ciężkie wkłada niewolnictwo i uciśnienie nieznośne. Wiele jest was, którzy się chlubią, że ta wolność jest waszego rodzaju własna¹⁷¹²; ale rzecz to sama ukazuje i wy to częstokroć na oko widzicie, że nie tak dalece jest waszego rodzaju, jako waszych bogactw a śmiałości — bo czym kto bogatszy, a do odpierania i czynienia krzywdy potężniejszy a gotowszy, tym jest tą wolnością bezpieczniejszy; a czym kto uboższy i albo do uwarowania krzywdy mdlejszy¹⁷¹³, albo do uczynienia niegotowszy, tym bardziej podległ pod razy i nabiegania tej wolności. Ale niechajby już ta wolność wszystkim wam zarówno służyła; cóż to tedy za wolność będzie, która jest przeciwko wspólnego mieszkania stowarzyszeniu, przeciwko przyrodzeniu i przeciwko miłości chrześcijańskiej i przeciwko Ewangelii? Które wszystkie rzeczy każą złoczyńce z ludzkiego zgromadzenia wyłączać, bijące mieczem tracić, nie dopuszczają złoczyńcom w zgromadzeniu ludzkim przebywać, aby towarzyszeniem, rozmową a nawet samym cieniem nie szkodzili dobrym; nie chcą żadnego takiego szlachectwa mieć, które by dawało komu swowolność grzeszenia; ponieważ jest świadkiem, a jakoby wyobrażeniem cnoty i męstwa przodków naszych, a nam by do cnoty miało być pobudką. To niech będzie dosyć o wolności, albo raczej o wielkiej a nieznośnej rozpustności. Pójdźmy do czego inszego. Ledwie się która rzecz działa u nas tak zła a niesprawiedliwa, która by nie miała dostać obrońcy, a ktemu¹⁷¹⁴ możnego i zacnego. Doszło tego, iż niektórzy mieli ten obyczaj, że występnego brali pod swą obronę i bronili go zewsząd? — za czym sprawy, chociaż też nie zawikłane, były wedle woli tych obrońców przewłaczane, a strona ukrzywdzona musiała albo swą rzecz porzucić, albo z przeciwnikiem ugodę bardzo niesłuszną czynić; bo taka sprawa ciągnąć się musiała wedle woli obrońców z wielkim rzeczypospolitej złem. Azaż ¹⁷¹⁵ to jest wielkim panem być? Azaż się tak za rzeczpospolitą biorą? — W to by też trzeba pilnie wejrzeć, jeśliże bogatych a zacnych ludzi synowie (bo też o tych muszę nieco mówić) tymi się rzeczami bawią¹⁷¹⁶, albo o to się starają, żeby na potem mogli być godnymi rzeczypospolitej sługami. Małoć nie wszyscy tacy pospolicie bywają, że wolą być pocześniejszymi¹⁷¹⁷, niżli mędrszymi, a (co jednak jest rzecz niesłuszna) mniemają, aby to bogactwu a szlachectwu należało, nic nie umieć a pisma nie znać. Która rzecz ponieważ przynosi szkodę rzeczypospolitej, któż kiedy starał się o to, aby z rzeczypospolitej ten obyczaj wyrzucono? — Jako wielkie niedostatki ludzi ubogich co dzień na sejmiech widzimy, którzy żywności od ludzi mijających proszą! Azaż nie należy na rzeczpospolitą albo mieć brak¹⁷¹⁸ w tych osobach, a nie każdemu dopuszczać żebraniną żyć, albo wszystkich opatrzyć¹⁷¹⁹, aby mieli gdzie mieszkać, czym się żywić i przyodziewać? Mówi Bóg do ludu starodawnego¹⁷²⁰: Niech nie będzie między wami żebraka i niedostatecznego¹⁷²¹, abyć Bóg błogosławił na ziemi. Z tego błogosławieństwa aza¹⁷²² się nie chcecie weselić panowie szlachto? Tak temu trzy lata jako wielka drogość żywności była, co się nie dla¹⁷²³ złego urodzaju trafiło, bo ten był jeśli nie nazbyt wielki, tedy przedsię¹⁷²⁴ taki, żeby był mógł wszystkie te krainy dostatecznie wychować; ale się to było stało częścią¹⁷²⁵ wypuszczeniem zboża z ziemi, a częścią dla przekupniów, którzy zboża kupują, aby je zasię tylko oni sami jako chcą sprzedawali. Tak wielkie jest mnóstwo przekupniów (a zwłaszcza w przekupowaniu dziesięcin¹⁷²⁶), iż pierwej niżli od pana dojdą do tych, co ich używać mają, przez czwore i pięciore ręce kupujących i przedawających przewiną się. Skąd jaka cena każdej rzeczy roście¹⁷²⁷! Po onej wielkiej drogości, o którejśmy teraz mówili, bardzo tanie zboże, bo teraz korzec żyta przedawają po dwanaście groszy, a czasu drogości pięć kroć drożej było; pszenice korzec sprzedawają po 24 groszy, a pierwej przedawano po trzy złote. A jakąż sprawiedliwość zachowali piekarze i karczmarze w sprzedawaniu chleba i piwa? A spuszczaniu rzekami co za miara u nas? Jakie pohamowanie arendarzów¹⁷²⁸? Jako wiele pijanic a próżnujących hultajów po miastach się włóczy! Jako wielki zbytek w pokarmie, w szatach i we wszelakim sprzęcie! Jako wielka próżność w okazowaniu złota na szyi wiszącego! A cóż jest za brakowanie osób w tej mierze? Kto ma tego używać? Głupi młodzieniaszkowie, rufianowie, nierządne niewiasty, ludzie ani rzeczypospolitej, ani której pewnej osobie zasłużeni, chodzą świecąc się od złota, w szatach aksamitnych albo rzezanych, albo złotem przypiększonych. Mnogich rozchód przechodzi dochód¹⁷²⁹, stąd na potem popasienie łąk gwałtowne, wydzieranie zboża i zwierząt tak czworonogich, jako też pływających i inszych rzeczy; ktemu rozmaite fortele nachodzić na cudze rzeczy. Niektórzy to czynią wilczym prawem (jako nasi mawiają o tych, co wydzieraniem jakoby wilcy żywią), drudzy, co jest rzecz dziwniejsza, pod zasłoną nabożeństwa na wzór tych, którzy w Niemczech targnęli się na kościelne majętności, a drudzy tytułem niejakiej zwierzchności; jako uczynili niektórzy, co wziąwszy od króla imiona pobrali sołtysom swym majętność, powiedając, że im to wedle statutu o sołtysie niepożytecznym wolno. Ale jeśli to dobrze, tedy by też i to było dobrze i z wielkim pożytkiem rzeczypospolitej, uczynić takowe prawo na insze urzędniki, jako na biskupy, wojewody i insze przełożone niepożyteczne, z których więcej szkody rzeczypospolita odnosi, niżli z niepożytecznego sołtysa — chyba byśmy tak rozumieli, że ustawce praw¹⁷³⁰ nie mają mieć baczenia na rzeczpospolitą, ale na swój pożytek, aby majętność odejmowali, komu by chcieli. Ktemu¹⁷³¹ też jako wielka liczba jest marnotrawców; aza by też nie należało na rzeczpospolitą, albo karać takowe, albo im takich dawać, co by nimi do czasu rządzili? Nadto jeszcze, jako okrutnie niektórzy panują nad poddanymi swymi, albo majętność ich niszcząc a wydzierając, albo roboty na nie nie inaczej jedno¹⁷³² jakoby na woły albo osły wkładając, i ci aza by od rzeczypospolitej nie mieli być hamowani? A to aza się częścią nie dzieje ze złego wychowania młodości? o którym a cóż u nas postanowiono?

IV. O karaniu mężobójstwa

O poprawie statutowych artykułów cknie się¹⁷³³ mówić, ponieważ artykułem o mężobójcach, o któremem mało wyżej mówił, od samego Boga postanowionym, bardzo hardzie wzgardzamy. Zaiste trzeba się tego obawiać, aby wkrótce nie przyszedł czas, gdyby nas także wzajem sam Bóg wzgardził, a karanie za domową krew sprawiedliwe a ciężkie przypuścił; które przed dawnymi czasy aczkolwiek na wielu miejscach postanowił, ale też i tymi słowy¹⁷³⁴: Biada miastu krew przelewającemu, kłamstwa, szarpaniny i łupiestwa pełnemu; słyszeć chlustanie bicza, kołat obracającego się koła i bieżącego konia, a skaczącego woza. Błyska się podniesiony od jezdnego miecz, świeci się oszczep, wiele ich jest pobitych, wielkie mnóstwo trupów i niezliczonych ciał tak, iż się o nie otrącać musi. I wiele inszych takich miejsc jest w piśmiech prorockich, które ja nie jako prorok prorokuję, ale jako czytelnik z Pisma św. opowiadam. Ale cóż po wielu słów? musiałbym znowu wielkie księgi pisać, gdybym drugie rzeczy do tego potrzebne miał wyliczać albo przypominać. Lecz mógłby tu snać¹⁷³⁵ kto przeciw memu zdaniu spór wieść, że to, com o kaźni mężobójstwa i o inszych rzeczach pisał, acz wszystko nie złe rzeczy, ale naszej rzeczypospolitej nie służą, w której dla różności stanów różność karania być musi. Lecz ja com pisał, pokazałem mnóstwem dowodów, żem pisał rzeczy przyrodzeniu ludzkiemu bardzo zgodne, i okazałem to, że do naszej rzeczypospolitej mogą być przeniesione. A to czyniąc nie mówiłem do krzemieniów ani do dębów (bo z tych nie może być rzeczpospolita), alem do ludzi mówił — a pod tym przezwiskiem nie rozumiałem olbrzymów, ani żadnych dziwów ludziom podobnych; ale zwierzęta ludzkością ozdobione, rozumem władające, a wszystkich cnót nasienie w sobie mające. Bo a czegóż uczy rozum? co przykazuje cnota? na co radzi ludzkość? Aza nie to, aby w każdej rzeczy obaczano, co dobrze a co źle? Namiętności serdeczne hamować, na wszystki, których przyrodzenie jednym prawem porodziło, jednakie baczenie mieć? Które przyrodzenie kiedy by mówiło, aza by tak nie rzekło, że na wszystek ludzki naród jednako się wylało, o wszystki się syny jednako starają, wszystkich żywot jest mu najmilszy, a zabijanie najprzykrzejsze; iż też żaden jego rodu nie może być zaniedbany, ani naruszon, okrom zaniedbania i naruszenia jego? Leczby się tu kto z pośrodku Polski nagle wyrwawszy rzekł: Nie mów tak, przyrodzenie, w naszej rzeczypospolitej, w której odstąpiliśmy od twej powszechności i od wspólnego wszystkich nas pod jedno prawo zamknienia. Nie podobała się nam twoja mieszanina, w którejeśmy wszyscy byli zamknieni; uczyniliśmy różność między szlachtą i między chłopy, między pany a między poddanymi. Tych żywot nie jednaką ceną szacujemy, zabicie nie jednakim karaniem karzemy. A nuż by zasię na tę mowę przyrodzenie odpowiedziało, że ani w żywocie, ani w zabijaniu, ani w panowaniu, ani w poddaności nie trzeba mieć baczenia na szlachectwo i na chłopstwo; każda rzecz ma swą drogę? ktemu też, że żadnego człowieka, też i najnędzniejszego, żywot nie ma być nikomu poddany; szaty, role, domy od panów mają mieć poddani; ale żywot od nikogo, jedno od Boga, każdego przyrodzenia ojca? Samego to Boga jest dar, który jednako dawa wszystkim żywot. Kto by przeto gwałcił ten dar, samego Boga jego podawcę gwałci; kto by mazał, ten prawo wszystkim spólnego Ojca maże, plugawi i depce. Te my rozmowy między przyrodzeniem a szlachtą wysłuchawszy aza byśmy wątpili za przyrodzeniem wyrok uczynić, zwyczaje nasze, prawa i statuty i ustawy na stronę odłożyć, a trzymać się przyrodzenia i samego ojca jego, Boga? My tedy przyrodzenia, to jest Boga samego trzymajmy się: puśćmy teraz na stronę owe różności panów od poddanych, szlachciców od chłopów, boć to wymysły człowiecze; przypatrzmy się przyrodzeniu ludzkiemu, to jest, że wszyscy ludzie na wyobrażenie i podobieństwo Boże uczynieni są, a do żywota nieśmiertelnego stworzeni. Z samymi ludźmi rozmawiajmy, a tak ku nim mówmy: Chociaż sami ludzie, a czego się sama ludzkość domaga, obaczcie: nie podobają się wam góry i lasy, dzikiego zwierzu pelesy i łożyska; postanowiliście sobie zgromadzenia i miasta; kuczki letne a sprośne odzienia porzuciliście, domy chędogie i odzienia ozdobne wynaleźliście; miasto onych dawnych ludzi prostej a leda jakiej potrawy rozkosznie stoły wasze przyprawiacie, obijacie ściany oponami i szpalerami, kładziecie na konie piękne rzędy, radzi chodzicie upstrzywszy się srebrem i złotem; na każdy dzień staracie się, abyście obyczaje grube i wszelaką sprośność porzucali, a od postronnych narodów, cokolwiek lepszego się wam zda około żywności, ubioru i ochędóstwa do tej rzeczypospolitej wnosicie. Cóż to tedy za szaleństwo, iż tego wnieść nie chcecie, co by do ozdobienia obyczajów i praw ludzkich pożyteczno było? Boć iście na tym mało, ubiór człowieczy i kuchenne rzeczy z inąd przywozić, piwnice i szpiżarnie napojem i pokarmem postronnym napełniać; a co do samej ludzkości należy, to jest: do wypolerowania serca, do dobrego postanowienia rzeczypospolitej, tego zaniedbać, brzydzić się tym, a tę złość statutem polskim zasłaniać. Sokrates Atenianin, człowiek święty, gdy go pytano, skąd by był, nie powiedział się z Aten, ale z świata; rozumiejąc to być rzecz nieprzystojną, aby taki mędrzec cnotami się osobnymi bawiący miał się przywiązać do murów a obyczajów jednego miasta. A my do statutu polskiego najgorszego przywiązać się mamy? Nie będziemy dbać o wszystek świat? wzgardzimy sądy ludzkimi? Zarzucimy prawo stworzyciela i rzędziciela świata? Wiecie, że człowiek ma w sobie część przyrodzenia zwierzęcego, którego z bydłem używa; ma też część boskiego, którym bliski jest Bogu. Przeto przystoi, aby ludzie do nieśmiertelności stworzeni tego więcej pilnowali; bo a cóż czyni ochędożność cielesna i kuchnia, jedno iż ciału służy, którym jesteśmy podobni zwierzętom? O jako trudno z takimi ludźmi mówić, którzy konie obierać umieją, rozkosznych potraw radzi używają, ubiorowi świetnemu i sprzętowi dziwują się — lecz aby się rozumowi przypatrowaniu, przyrodzenia wybaczaniu, ustawom cudzym, sądów srogości i powadze obyczajów dali przywabić i przyzwać, żadną miarą na to nie dadzą się przywieść. Cóż tedy? Albo nas Bóg gorszym prawem stworzył, niż insze ludzi, iż żadnym sposobem nie chcemy się dać nakłonić na to, co się jemu podoba? Aza to nie są rzeczy godne ludzkości, które nam przed oczy są położone? Patrzajcie ludzie, jeśli nie miłość wasza przeciw sobie, a waśń przeciw braciej waszej, zaślepiła was a serce wasze zatwardziła, iż ani nakłonieni ani zmiękczeni być możecie. Jeśliby tak było, próżno by was dalej zwać ludźmi, którzyście się obowiązali pożądliwości panów, dzikiemu a okrutnemu zwierzowi podobnych, którzy wiedząc i chcąc wdaliście się w dobrowolną ślepotę. Ale wolę to na lepszą stronę wykładać, a wymówkę przeszłego czasu onę uczynić, że trudno zwykłe prawa opuścić, a nowych się chwycić. A wszakoż, o ludzie! Czas już potrzebuje, abyśmy wżdy kiedy prawą ludzkość na się oblekli; co rozum, co przyrodzenie, co Bóg sam na ostatek po nas mieć chce. Użalmy się, dla Boga proszę! przyrodzenia ludzkiego, pamiętajmy, żeśmy dlatego stali się ludźmi, abyśmy się ludzkiego przyrodzenia trzymali, dlatego jesteśmy do uznania prawdziwego Boga wezwani, abyśmy jego rozkazanie wykonywali, a wszystkie rzeczy jemu przeciwne na stronę odrzucali. Z pokorą tedy miejmy w uczciwości ojca naszego, Boga. A iżbyśmy to przekleństwo z pośrodku siebie wygładzili, do tego się co najpotężniej przyłóżmy. Nie cięższeć ono przeklęństwo¹⁷³⁶ było za panowania Jozuego nad Izraelskim ludem, gdy Aehanes syn Zary przeciwko Bożemu rozkazaniu tajemnie pobrał był niektóre rzeczy obywatelów jerychońskich; dla którego tak się był Bóg rozgniewał, iż dopuścił i pozabijać Izraelity, i wojska ich od nieprzyjaciół porazić i rozgromić; aż gdy z rozkazania Jozuego ukamienowano złodzieja, gniew boży był ubłagan. Azaż to nie jest starodawne rozkazanie Boga, tego wszystkich rzeczy stworzyciela: Nie zabijaj¹⁷³⁷; kto by zabił, krew jego niech będzie przelana¹⁷³⁸! Ile ich tedy jest sprzeciw temu rozkazaniu występnych między nami, tyle jest w pośrodku nas przeklęctw. Cóż tedy za dziw, jeśliby Bóg na każdy dzień gniew swój na nas wylewał? W naradzeniu o czym bardzo leniwi, a w wykonywaniu bardzo nieszczęśliwi jesteśmy. Gdy nas przyjaciele o ratunek proszą, ledwie pomagamy; a gdy nas nieprzyjaciele drażnią, ledwie odeprzeć możemy. Jaki poczet jest tych, którzy składając ręce, klękając pokornie nas proszą, żebyśmy albo broniąc, albo mszcząc się oddalali krzywdę od nich, którą jedni od swoich, drudzy od postronnych nieprzyjaciół wzięli? Ale ci nieboraczkowie nie u nas nie uprosiwszy odchodzą. A dla czegóż? Przeklęctwa między nami są, o Polacy! Nienawiść i wzgarda bardziej zaślepiła nas, że nie widzimy; krew ludzka bezprawnie przelana zmazała nas tak, iż Bogu wdzięcznymi być nie możemy. A to przelewanie krwi nie hamuje się w dorosłym wieku; przychodzi już i do dzieci. Słyszeliście, tak trzy lata, iż chłopiec chłopca zabił u Piotrkowa; słyszeliśeie też tego roku, iż pod Sandomierzem dwaj chłopcy jednego chłopca okrutnie zabili i na sztuki rozsiekali. O! Ku wierze niepodobna okrutność! Której się niewinny wiek uczy od ludzi winnych a bardzo szkodzących. Bo i czegóż się inszego nauczyć mogą dzieci od starszych morderców, jedno morderstwa? Stąd to bywa, iż Boga na się mamy rozgniewanego. Rozproszą one myśli i rady nasze, chociaż dobre, abyśmy tego, co chcemy, do skutku nie przywiedli. Mieszkamy w jasnym świetle, jakoby w gęstych ciemnościach, nie możemy wyciągać srogości przeciw szkodnikom; a nie staramy się, abyśmy powinną pochwałę dali dobrze czyniącym. Bo co przedtem Bóg Izraelczykom mówił, to rozumiejmy, że do nas teraz mówi. Nie będę przy was Polacy, jeśli że z pośrodku was przeklęństwa nie wyrzucicie. Woła krew braciej waszej z ziemi do mnie¹⁷³⁹. Wołają dusze zabitych, aby się mścił krwie ich nad obywatelmi ziemi¹⁷⁴⁰. A jako i to przeklęństwo odciąć, i gniew Boży ubłagać mamy, uczy nas tenże sam Bóg, mówiąc: Nie plugawcie ziemie, na której mieszkacie, na której i ja mieszkam. Przelaniem krwi plugawi się ziemia¹⁷⁴¹, a nie może być krew na niej przelana, okrom¹⁷⁴² krwie tego, kto ją przelał, oczyszczona. A to tak dalece Bóg chciał mieć za twardą a gruntowną ustawę, iż chociaby też mężobójcy nie wiedziano, przedsię kazał zabić cielicę miastu onemu, które było najbliższe tego miejsca, na którym trupa naleziono, aby tak Bóg był ubłagan. Cóż tedy? Ociągamy się wierzyć słowom Bożym, które nigdy nie zginą, chociaby też niebo i ziemia zginąć miała? A na pieniądze za gardło człowiecze wzięte to mówi Bóg: Nie bierzcie pieniędzy za gardło od mężobójce, który by się głównego występku dopuścił; ale śmiercią niech będzie karan. Przeklęte wtedy są pieniądze przeciw prawu Bożemu wystawione. Przeklęci poradnicy i obrońcy prawa sprośnego, na wzgardę Boga naszego ustawionego, na nienawiść a wzgardę braciej naszej wymyślonego, na pomnożenie i stwierdzenie wiela ludzi okrutności wynalezionego, na hańbę rzeczypospolitej naszej od nas przyjętego, na zgubę tego narodu aż dotąd zachowanego. Bo cóż inszego mówić w tak wielkiej ludzkiej przewrotności? Wiele tych, u których to w ręku, stało się twardszymi za folgowaniem Bożym, wszystkę ludzkość zwlekli z siebie, że im ludzie dziwnie cierpią, popili się zbytnim pieszczeniem szczęścia¹⁷⁴³. Za ich winę wszystka rzeczpospolita cierpi, jako wszystko wojsko za Jozuego dla występku jednego człowieka cierpiało. Stąd, że co dawno o głupich królach poeta powiedział¹⁷⁴⁴, to się do naszych czasów przenieść może: Królowie broją, a poddani pokutują. Bywa też i to, co u Joba napisano¹⁷⁴⁵, iż dla grzechów ludu obłudnicy panują, a złośnicy bywają przedniejszymi. Na koniec prośmy pana Boga, aby w serca nasze prawdziwą siebie i wszech rzeczy znajomość wlepił, prawa swego światłością oczy nasze otworzył, wzruszenia serdeczne złościwe hamował, rzeczy wszystkich miernie a umiejętnie używać uczył, prawdziwym za grzech żalem nas dotknął, przeklęństwa i kaźni zasłużone od nas oddalił, nas syny swe własnym braterstwem złączył, a swoje miłosierdzie i łaskę nam dać raczył. Amen. Macie króla panowie, w którego serce iż jeszcze z młodości jego zdanie o karaniu mężobójców wedle prawa Bożego, od Boga wlepione jest, w inszym moim pisaniu okazałem. To zdanie iż w radzie niektórzy panowie dostatecznie pochwalali, słyszałem kilkakroć. Bywałem też przy wielu domowych rozmowach wiela osób waszego stanu, gdy też toż zdanie pochwalali i wysławiali, a tego wielce pragnęli, aby w rzeczypospolitej miejsce miało. Lecz aby też o tym w kole poselskim jawnie mówiono, nie słyszałem nigdy. Czego iżeście im wy nigdy nie rozkazowali, może się to, iż tak mam rzec, wielkiej nierozmyślności waszej przypisać; bo stąd to idzie, iż gdy wasz stan milczy, milczy prawo Boże w tej koronie, a muszą królować w niej zabijania, swawola i insze złości stąd pochodzące. Patrzcie tedy dla Boga żywego, panowie szlachto, aby dla was rzeczpospolita wielkiej szkody nie wzięła, a iżby to królestwo, jako w Piśmie świętym napisano¹⁷⁴⁶, nie było przeniesione z narodu naszego do inszego, dla zabijania a waszej niesprawiedliwości; a wy potem za sprawiedliwym sądem bożym, abyście za tę złość nie pokutowali. Zatem bądźcie zdrowi, a upamiętajcie się. Pisan w Krakowie ostatniego dnia Października roku 1553.

Przypisy:

1. nad one — dziś: nad tych. [przypis edytorski]

2. ochędożny (daw.) — porządny, czysty. [przypis edytorski]

3. rzecz (daw.) — mowa. [przypis edytorski]

4. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

5. materia — tu: temat. [przypis edytorski]

6. nachylić (daw.) — przekonać. [przypis edytorski]

7. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

8. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

9. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

10. pry (daw.) — prawi, mówi, powiada. [przypis edytorski]

11. wizerowania (daw.) — wizje, pomysły. [przypis edytorski]

12. ono (daw.) — to. [przypis edytorski]

13. baczyć (daw.) — widzieć, dostrzegać. [przypis edytorski]

14. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

15. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

16. nowina (daw.) — nowość. [przypis edytorski]

17. snadniejszy (daw.) — łatwiejszy. [przypis edytorski]

18. podobieństwo (daw.) — jest prawdopodobne, jest możliwe. [przypis edytorski]

19. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

20. wszech (daw.) — wszystkich. [przypis edytorski]

21. jako Paweł, on niebieskiej nauki opowiadacz i pisarz napisał — Rz 2, 15. [przypis edytorski]

22. osła — osełka (narzędzie do ręcznego ostrzenia). [przypis edytorski]

23. rzezać — tu: ciąć. [przypis edytorski]

24. naczynie (daw.) — narzędzie. [przypis edytorski]

25. ..... Fungar vice cotis, acutum Reddere quoe; ferrum valet, exors ipsa secandi. (łac.) — Spełniam rolę osełki, która czyni żelazo ostrym, mimo że sama nie może ciąć (Horacy, Ars poetica). [przypis edytorski]

26. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

27. materią — dziś popr. forma B.lp: materię (tu w znaczeniu: temat). [przypis edytorski]

28. przystojny — tu: odpowiedni. [przypis edytorski]

29. tknąć się (daw.) — dotyczyć. [przypis edytorski]

30. prace — dziś popr. forma D.lp: pracy. [przypis edytorski]

31. mianować — tu: nazywać a. oznaczać (jak oznacza się np. bydło). [przypis edytorski]

32. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

33. onego ojca, którego jest kłamca — tj. szatana. [przypis edytorski]

34. syniech — dziś popr. forma Msc.lm: synach. [przypis edytorski]

35. w uczciwości (daw.) — w poważaniu. [przypis edytorski]

36. rozbieranie (daw.) — rozpatrywanie, rozważanie, analiza. [przypis edytorski]

37. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

38. zbór — tu: zgromadzenie, społeczność. [przypis edytorski]

39. familia — rodzina. [przypis edytorski]

40. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

41. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

42. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

43. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

44. sprzyjaźny — dziś: przyjazny. [przypis edytorski]

45. na wszem dobrze wodziło — dziś: we wszystkim dobrze wiodło. [przypis edytorski]

46. członek (daw.) — kończyna, część ciała. [przypis edytorski]

47. nie masz — nie ma (forma bezosobowa czasownika). [przypis edytorski]

48. niewczas (daw.) — niewygoda, przykrość. [przypis edytorski]

49. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

50. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

51. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

52. jako Arystoteles powiada — Arystoteles, Polityka, ks. I. [przypis edytorski]

53. spółek (daw.) — rzecz wspólna, związek. [przypis edytorski]

54. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

55. przezwisko — tu: nazwa. [przypis edytorski]

56. wolej — dziś popr. forma B.lp: woli. [przypis edytorski]

57. czelny (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

58. płochy (daw.) — niestały, niepewny. [przypis edytorski]

59. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

60. mówi Mojżesz — 5. Mojż 1, 12. [przypis edytorski]

61. kloba a. kluba (daw.) — porządek, ryzy, miara. [przypis edytorski]

62. właśniej (daw.) — bardziej właściwie. [przypis edytorski]

63. mór — zaraza. [przypis edytorski]

64. zbór (daw.) — zgromadzenie. [przypis edytorski]

65. ukraina — tu: kresy, granica. [przypis edytorski]

66. miasto (daw.) — zamiast [przypis edytorski]

67. Gajusa artykuł — De iustitiae et iure. [przypis edytorski]

68. Cicero powiedział — Rethorica ad Herennium, ks. I; obecnie tego dzieła nie przypisuje się jednak Cyceronowi. [przypis edytorski]

69. Sallustiusz, pisząc o Getułach — Sallustiusz, De Getulis. [przypis edytorski]

70. Liwiusz pisze — Liwiusz, Bellum punicum, ks. 6. [przypis edytorski]

71. omieszkanie (daw.) — zwłoka, opóźnienie. [przypis edytorski]

72. Kwintilian pisze — Kwintylian, De argumentis. [przypis edytorski]

73. Horatius Flaccus tym wierszem łacińskim — Horacy, Pieśni, ks. 4, pieśń 3. [przypis edytorski]

74. warować się — chronić się przed czymś, strzec się czegoś. [przypis edytorski]

75. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

76. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

77. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

78. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

79. poczytać — uznać. [przypis edytorski]

80. częścią — dziś: po części, częściowo. [przypis edytorski]

81. zabawa (daw.) — zajęcie, zajmowanie się. [przypis edytorski]

82. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

83. nałóg (daw.) — zwyczaj. [przypis edytorski]

84. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

85. kaźń — kara, zwł. śmierci. [przypis edytorski]

86. niemierny (daw.) — nieumiarkowany, nie zachowujący miary. [przypis edytorski]

87. wszeteczny (daw.) — brzydki a. nierządny. [przypis edytorski]

88. jaśnie (daw.) — jasno, wyraźnie, zrozumiale. [przypis edytorski]

89. mniemanie — opinia. [przypis edytorski]

90. główszczyzna — suma wypłacana przez mordercę rodzinie ofiary. [przypis edytorski]

91. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

92. zbytne — dziś popr.: zbytnie. [przypis edytorski]

93. Medea (mit. gr.) — córka króla Kolchidy, pomogła Jazonowi w zdobyciu złotego runa. Uciekła z Grekami, porywając swego brata Absyrta, którego następnie zamordowała i — aby zatrzymać pogoń ojca — wrzucała poćwiartowane zwłoki w morze. [przypis edytorski]

94. wzruszenie serdeczne — uczucie; serdeczny = dotyczący serca. [przypis edytorski]

95. nadzieje — dziś popr. forma D.lp: nadziei. [przypis edytorski]

96. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

97. basować (daw.) — potakiwać, schlebiać. [przypis edytorski]

98. roście — dziś popr. forma 3.os.lp: rośnie. [przypis edytorski]

99. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

100. zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

101. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

102. kczemu (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

103. ktemu (daw.) — dlatego. [przypis edytorski]

104. przełomion (daw.) — pokonany. [przypis edytorski]

105. miernie (daw.) — w miarę, nie nadmiernie. [przypis edytorski]

106. z przygody — przypadkiem. [przypis edytorski]

107. cnot — dziś popr. forma D.lm: cnót. [przypis edytorski]

108. płonny — jałowy, pozbawiony znaczenia. [przypis edytorski]

109. nikczemny — daw. także: mały, niski. [przypis edytorski]

110. sromocić (daw.) — zawstydzić. [przypis edytorski]

111. nędzy — dziś popr. forma M.lm: nędze. [przypis edytorski]

112. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

113. opłonąć (daw.) — ostygnąć. [przypis edytorski]

114. uchichnąć — prawdop. ucichnąć. [przypis edytorski]

115. pospolicie — zwykle. [przypis edytorski]

116. miarkować (daw.) — zmniejszać, ograniczać. [przypis edytorski]

117. zostać się na goli — prawdop.: zostać na placu boju (dosł.: na gołej ziemi). [przypis edytorski]

118. roście — dziś popr. forma 3.os.lp: rośnie. [przypis edytorski]

119. mierność (daw.) — tu: umiejętność zachowania miary. [przypis edytorski]

120. ustawować — tu: ustanawiać. [przypis edytorski]

121. przystojność (daw.) — czynienie tego, co należy. [przypis edytorski]

122. nieustawiczność (daw.) — nietrwałość. [przypis edytorski]

123. napominacz (daw.) — ten, co ostrzega a. krytykuje. [przypis edytorski]

124. niemierny (daw.) — niezachowujący miary. [przypis edytorski]

125. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

126. nałóg — tu: zwyczaj. [przypis edytorski]

127. zbytek (daw.) — nadmiar. [przypis edytorski]

128. baczenie (daw.) — uwaga, ostrożność. [przypis edytorski]

129. wiedzieć (daw.) — tu: znać. [przypis edytorski]

130. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

131. kęs — kawałek, odrobina. [przypis edytorski]

132. przekaza (daw.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

133. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

134. przodek (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

135. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

136. jacy (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

137. piszą — Cyceron, De fato. [przypis edytorski]

138. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

139. w ewangielskiej historii — Mt 25. [przypis edytorski]

140. podobieństwo (daw.) — porównanie a. przypowieść. [przypis edytorski]

141. Paweł apostoł Tymoteusza swego napomina — 2 Tm 1, 6. [przypis edytorski]

142. zabawa (daw.) — zajęcie a. przebywanie. [przypis edytorski]

143. zwyczaić (daw.) — przyzwyczajać. [przypis edytorski]

144. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

145. osławować (daw.) — mówić źle o czymś. [przypis edytorski]

146. zakon Boży — prawo Boże, przykazania. [przypis edytorski]

147. dosyć — dziś: zadość. [przypis edytorski]

148. chociażby na mocy staraniu naszemu zeszło — sens: choćbyśmy się nie dość mocno starali. [przypis edytorski]

149. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

150. poruczać (daw.) — powierzać. [przypis edytorski]

151. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

152. stwierdzić (daw.) — umocnić, wzmocnić. [przypis edytorski]

153. szeroce — dziś popr.: szeroko. [przypis edytorski]

154. przemóc (daw.) — tu: przeforsować. [przypis edytorski]

155. mieć nizacz (daw.) — mieć za nic. [przypis edytorski]

156. staniech — dziś popr. forma Msc.lm: stanach. [przypis edytorski]

157. rószczka (daw.) — pęd, gałązka. [przypis edytorski]

158. sfukać (daw.) — skrzyczeć, strofować. [przypis edytorski]

159. rzekł tak do nich — Mk 10, 14. [przypis edytorski]

160. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]

161. od Boga — dziś: przez Boga; por 1 Sam 2 i dalej. [przypis edytorski]

162. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

163. ażaby (daw.) — czy by. [przypis edytorski]

164. karno — tu prawdop.: zaprzęg. [przypis edytorski]

165. wydworny (daw.) — wytworny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

166. łacny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]

167. mierność (daw.) — tu: umiarkowanie. [przypis edytorski]

168. dodaszli — jeśli dodasz (czasownik z partykułą pytajną -li). [przypis edytorski]

169. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

170. ona (daw.) — ta. [przypis edytorski]

171. powieść — tu: powiedzenie. [przypis edytorski]

172. żyw — dziś popr. forma 1.os.lp trybu rozk.: żyj. [przypis edytorski]

173. forytarz (daw.) — poparcie, faworyzowanie. [przypis edytorski]

174. posty — dziś popr. forma N.lm: postami. [przypis edytorski]

175. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

176. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

177. liczbę roboty ich od nich wybierali — sens: rozliczali ich z pracy. [przypis edytorski]

178. chędogi (daw.) — czysty, porządny. [przypis edytorski]

179. igry (daw.) — zabawa. [przypis edytorski]

180. praca — tu: wysiłek. [przypis edytorski]

181. stwierdzać się (daw.) — wzmacniać się. [przypis edytorski]

182. wszeteczny (daw.) — brzydki a. nierządny. [przypis edytorski]

183. gamracki (daw.) — nierządny. [przypis edytorski]

184. przeciw drugiemu (daw.) — wobec drugiego. [przypis edytorski]

185. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

186. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

187. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]

188. morderz (daw.) — morderca, zabójca. [przypis edytorski]

189. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

190. bych — dziś popr.: bym. [przypis edytorski]

191. bakałarz (daw.) — nauczyciel. [przypis edytorski]

192. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

193. pompa (daw.) — przepych, splendor. [przypis edytorski]

194. pychą — dziś popr. forma B.lp: pychę. [przypis edytorski]

195. w uściech — dziś popr. forma Msc.lp: w ustach [przypis edytorski]

196. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

197. Pismo Święte świadczy — Jerem 13, 23. [przypis edytorski]

198. w tej mierzy — dziś popr.: w tej mierze. [przypis edytorski]

199. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

200. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

201. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

202. w sparze (daw.) — na widoku. [przypis edytorski]

203. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

204. domak — dziś popr.: domownik. [przypis edytorski]

205. na urzędziech — dziś popr. forma Msc.lm: na urzędach. [przypis edytorski]

206. trefunek (daw.) — traf. [przypis edytorski]

207. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

208. czelniejszy (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

209. półboże — dziś: półbóg. [przypis edytorski]

210. gamrat (daw.) — amant, kochanek, rozpustnik, darmozjad. [przypis edytorski]

211. Paweł święty, używając słów Menandrowych mówi — 1 Kor 2, 23. [przypis edytorski]

212. a którzy nie chcą robić, ci też (jako Paweł święty powiada) niechby nie jedli — por. 1 Tes 3, 10. [przypis edytorski]

213. Albowiem ta wina jest na ludzki naród ustawiona, aby każdy w pocie czoła pożywał chleba swego — por. 1 Mojż 3, 19. [przypis edytorski]

214. kostki — kości (gra hazardowa). [przypis edytorski]

215. areopagici — członkowie Aeropagu, czyli najwyższej rady w Atenach, posiadającej również uprawnienia sądownicze. [przypis edytorski]

216. na gardło (daw.) — na śmierć. [przypis edytorski]

217. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

218. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

219. w lekkim ważeniu — dziś: w lekceważeniu. [przypis edytorski]

220. świadczy Wirgilius, gdzie o Palancie, którego był ojciec jego dał za towarzysza Eneaszowi, tak pisze — Wergiliusz, Eneida, ks. 8. [przypis edytorski]

221. Eneasz — główny bohater Eneidy Wergiliusza; syn króla Anchizesa i bogini Wenus, uciekł z Troi i po długiej wędrówce doprowadził swoją drużynę do Lacjum; jego potomkowie założyli Rzym. [przypis edytorski]

222. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

223. Phoenix — właśc. Fojniks, bohater Iliady, opiekun Achillesa. [przypis edytorski]

224. Achilles — legendarny bohater wojny trojańskiej, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej. [przypis edytorski]

225. wotować (daw.) — radzić, wypowiadać się. [przypis edytorski]

226. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

227. jaśnie — dziś popr.: jasno. [przypis edytorski]

228. gamracja (daw.) — nierząd. [przypis edytorski]

229. opatrzyć (daw.) — rozeznać się w czymś. [przypis edytorski]

230. przewdziawszy — prawdop. powinno być: przewidziawszy. [przypis edytorski]

231. płonny (daw.) — jałowy, bez znaczenia. [przypis edytorski]

232. uczyciel — dziś: nauczyciel. [przypis edytorski]

233. sromocić (daw.) — zawstydzić. [przypis edytorski]

234. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

235. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

236. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

237. roście — dziś popr. forma 3.os.lp: rośnie. [przypis edytorski]

238. mierność (daw.) — umiarkowanie. [przypis edytorski]

239. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

240. potem — tu: poza tym. [przypis edytorski]

241. króle — dziś popr. forma M.lm: królowie. [przypis edytorski]

242. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

243. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

244. nawa (daw.) — statek, okręt. [przypis edytorski]

245. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

246. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

247. Bolesława, onego mężobójcy — mowa o Bolesławie II Śmiałym. [przypis edytorski]

248. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

249. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

250. z onymi (daw.) — z tymi. [przypis edytorski]

251. Gaius Iulius Caesar (100 p.n.e.–44 p.n.e.) — rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. [przypis edytorski]

252. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

253. orator — mówca. [przypis edytorski]

254. Marcus Iunius Brutus (85 p.n.e.–42 p.n.e.) — rzymski polityk, posiadający staranne wykształcenie. Popierał Pompejusza przeciw Cezarowi, przeszedł na stronę tego ostatniego, a w końcu uczestniczył w spisku na życie Cezara. [przypis edytorski]

255. Marcus Licinius Crassus (114 p.n.e.–53 p.n.e.) — polityk i dowódca rzymski, członek I triumwiratu, znany z majątku. [przypis edytorski]

256. przyrodzony — tu: z zakresu przyrody. [przypis edytorski]

257. ciążyć — tu prawdop.: krytykować. [przypis edytorski]

258. gwiazdorskie nauki (daw.) — astrologia i astronomia (podówczas niezbyt dobrze rozróżniane). [przypis edytorski]

259. przodek (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

260. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

261. w prawiech — dziś popr. forma Msc.lm: w prawach. [przypis edytorski]

262. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

263. od (daw.) — tu: przez. [przypis edytorski]

264. zabawa (daw.) — zajęcie a. przebywanie. [przypis edytorski]

265. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

266. misterstwo (daw.) — sztuka, umiejętność. [przypis edytorski]

267. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

268. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

269. płochość (daw.) — niestałość, brak powagi. [przypis edytorski]

270. farbowany (daw., przen.) — fałszywy, skłamany, ubarwiony. [przypis edytorski]

271. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

272. płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]

273. kwoli drugim (daw.) — ze względu na innych. [przypis edytorski]

274. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

275. skromić (daw.) — poskramiać. [przypis edytorski]

276. Gaius Iulius Caesar (100 p.n.e.–44 p.n.e.) — rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. [przypis edytorski]

277. próżny (daw.) — tu: pozbawiony. [przypis edytorski]

278. za małą pracą — bez większego wysiłku. [przypis edytorski]

279. namiejętnościom — dziś popr.: namiętnościom. [przypis edytorski]

280. na urzędziech — dziś popr.: na urzędach. [przypis edytorski]

281. jakoby — tu: aby. [przypis edytorski]

282. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

283. kazanie — tu: karanie (błąd albo od słowa „kaźń”). [przypis edytorski]

284. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

285. przystojny (daw.) — tu: właściwy. [przypis edytorski]

286. widzimy być — składnia naśladująca łaciński accusativus cum infinitivo; dziś: widzimy, że są. [przypis edytorski]

287. starych — tu: dawnych. [przypis edytorski]

288. Biada pasterzom, którzy sami siebie karmią, iżali trzody nie od pasterzów mają być karmione — Ezech. 34, 2. [przypis edytorski]

289. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

290. deferować (z łac. defero) — tu: ustępować. [przypis edytorski]

291. deferować (z łac. defero) — tu: ustępować. [przypis edytorski]

292. przeciwko niej (daw.) — wobec niej. [przypis edytorski]

293. ktemu (daw.) — przy tym. [przypis edytorski]

294. prerogatywa — uprawnienie. [przypis edytorski]

295. przemierzły (daw.) — budzący wstręt i obrzydzenie. [przypis edytorski]

296. harkabuz a. arkebuz — rodzaj dawnej broni palnej. [przypis edytorski]

297. podlejszy (daw.) — niższego stanu, gorszy. [przypis edytorski]

298. naganiać (daw.) — ganić, krytykować. [przypis edytorski]

299. nieszlachcicy — dziś popr.: nieszlachcice. [przypis edytorski]

300. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]

301. sprawować — tu: powozić. [przypis edytorski]

302. u ojca — ojcem Faetona był Apollo. [przypis edytorski]

303. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

304. wały (daw.) — fale. [przypis edytorski]

305. skromić (daw.) — poskramiać. [przypis edytorski]

306. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

307. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

308. bawić (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

309. chlubliwy (daw.) — chełpliwy. [przypis edytorski]

310. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

311. w słowiech — dziś popr. forma Msc.lm: w słowach. [przypis edytorski]

312. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

313. roście — dziś popr. forma 3.os.lp: rośnie. [przypis edytorski]

314. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

315. wydawać (daw.) — ukazywać, ujawniać. [przypis edytorski]

316. płużyć (daw.) — krzewić się. [przypis edytorski]

317. opatrować (daw.) — zaopatrywać. [przypis edytorski]

318. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

319. aby król, opuściwszy insze miejsca, nie w jednym się tylko kochał, ale aby się na każdym miejscu na przemiany okazował być królem z możnością swą — ta książka napisana była przed ustanowieniem trybunału, kiedy w ręku króla najwyższa była sądów władza. Trybunał w Polszcze ustanowiony za króla Stefana Batorego roku 1578, w Litwie roku 1581. Przypisek drugiej edycji. [przypis edytorski]

320. na sądziech — dziś popr.: na sądach. [przypis edytorski]

321. opatrzone potrzebami (daw.) — zaopatrzone i przygotowane. [przypis edytorski]

322. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

323. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

324. zabieżać — dziś: zapobiegać. [przypis edytorski]

325. oblicznie (daw.) — we własnej osobie. [przypis edytorski]

326. Virgilius mówi — Wergiliusz, Ekloga 4. [przypis edytorski]

327. Saturn — ojciec Jowisza, czas jego władzy nad światem tradycyjnie przedstawiano jako złoty wiek. [przypis edytorski]

328. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

329. przyczytać — dziś raczej: przypisać. [przypis edytorski]

330. o której by dobro stali — na której dobru by im zależało. [przypis edytorski]

331. przemóc — dziś: przeforsować. [przypis edytorski]

332. carz — dziś popr.: cesarz (chodzi o sułtana). [przypis edytorski]

333. forytować (daw.) — popierać, faworyzować. [przypis edytorski]

334. Władzisława króla węgierskiego — mowa o Władysławie IV Warneńczyku. [przypis edytorski]

335. wiarę strzymać (daw.) — dotrzymać słowa. [przypis edytorski]

336. rozumiejąc to być — składnia naśladująca łaciński accusativus cum infinitivo; dziś: rozumiejąc, że to jest. [przypis edytorski]

337. liczbę dawać (daw.) — rozliczać się, sprawozdawać. [przypis edytorski]

338. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

339. szwankować — dziś: zawieść. [przypis edytorski]

340. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

341. szafunek — dziś: zarządzanie. [przypis edytorski]

342. przygoda — tu: nagłe zdarzenie, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

343. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

344. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

345. wystawić (daw.) — ukazać. [przypis edytorski]

346. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

347. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

348. brzemiony — dziś popr. forma N.lm: brzemionami (tj. ciężarami). [przypis edytorski]

349. spólne — dziś popr.: wspólne. [przypis edytorski]

350. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

351. tymi słowy napisał — Cyceron, Ad Atticum, ks. 8, list 11. [przypis edytorski]

352. sprawca (daw.) — ten, kto kieruje a. rządzi czymś. [przypis edytorski]

353. pospolity — tu: ogólny, powszechny. [przypis edytorski]

354. niewiadomość — nieznajomość. [przypis edytorski]

355. górnie (daw.) — patetycznie. [przypis edytorski]

356. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

357. niektóry (daw.) — pewien. [przypis edytorski]

358. owszeki (daw.) — całkiem, zupełnie, owszem. [przypis edytorski]

359. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

360. poradnik — dziś: doradca. [przypis edytorski]

361. kaźń (daw.) — kara. [przypis edytorski]

362. Mojżesz — II Moj 18, 21. [przypis edytorski]

363. sprawca (daw.) — ten, kto kieruje a. rządzi czymś. [przypis edytorski]

364. świekra (daw.) — teściowa. [przypis edytorski]

365. medski — dziś popr.: medyjski. [przypis edytorski]

366. między którymi chciał, aby też był Daniel Hebrejczyk — Dn 6. [przypis edytorski]

367. wotować (daw.) — radzić, wypowiadać się. [przypis edytorski]

368. rozbieranie (daw.) — rozpatrywanie, rozważanie, analiza. [przypis edytorski]

369. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

370. tribuni plebis (łac.) — trybuni ludowi (urząd w staroż. Rzymie). [przypis edytorski]

371. gardła — tj. życia. [przypis edytorski]

372. A jako każdy więcej dwiema oczyma ujrzy, lepiej dwiema uszyma słyszy, a dwiema rękami i dwiema nogami więcej sprawi — Arystoteles, Polityka, ks. 3. [przypis edytorski]

373. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

374. chcąli — chcą z partykułą -li. [przypis edytorski]

375. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

376. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]

377. zadzierżawać (daw.) — utrzymywać. [przypis edytorski]

378. przystojnie (daw.) — we właściwy sposób. [przypis edytorski]

379. dictator (łac.) — dyktator, urząd w staroż. Rzymie, stosowany w sytuacjach nadzwyczajnych, a sprawującemu dający nieograniczoną władzę na określony czas. [przypis edytorski]

380. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

381. czasiech — dziś popr. forma Msc.lm: czasach. [przypis edytorski]

382. Tarkwiniusz Pyszny (535 p.n.e.–509 p.n.e.) — wg tradycji ostatni, despotyczny król Rzymu. [przypis edytorski]

383. one słowa przez Waleriusza Messale z rozkazania senatu i pospólstwa rzymskiego do niego posłane — Swetoniusz In Octa., rozdz. 58. [przypis edytorski]

384. ławica — ława. [przypis edytorski]

385. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

386. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

387. i owszem, gdy ma wszystek senat albo pany radne zebrać, aby się z tymi pierwej w każdej rzeczy, rozważając ją na tę i na owę stronę, namówił, niźliby ją przed wszystkim senatorskim kołem przełożył — późniejszych czasów, to jest r. 1573 prawo ustanowione, ażeby prócz ministrów jeden arcybiskup albo biskup, jeden wojewoda i dwóch kasztelanów rezydowało przy boku królewskim. R. 1641 odmieniona liczba: na lat dwie dwudziestu ośmiu naznaczają, to jest: czterech biskupów, ośmiu wojewodów, szesnastu kasztelanów tak, ażeby przez półroka jeden biskup, co trzy miesiące jeden wojewoda i dwóch kasztelanów rezydowało przy królu. Co do tego czasu trwa. Przyp. drug. wyd. [przypis edytorski]

388. poradnik — dziś: doradca. [przypis edytorski]

389. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

390. dosyć — dziś: zadość. [przypis edytorski]

391. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

392. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

393. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

394. wotować (daw.) — radzić, wypowiadać się. [przypis edytorski]

395. wybaczyć (daw.) — zaobserwować, wypatrzeć. [przypis edytorski]

396. czelniejszy (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

397. rozbieranie (daw.) — rozpatrywanie, rozważanie, analiza. [przypis edytorski]

398. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

399. leda (daw.) — byle. [przypis edytorski]

400. rzecz (daw.) — tu: mowa. [przypis edytorski]

401. poszańcować — prawdop.: przysłużyć się. [przypis edytorski]

402. wysadzać się (daw.) — starać się, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]

403. przygana (daw.) — krytyka. [przypis edytorski]

404. czelniejszy (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

405. na gardło stać (daw.) — starać się o czyjąś śmierć. [przypis edytorski]

406. rozbieranie (daw.) — rozpatrywanie, rozważanie, analiza. [przypis edytorski]

407. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

408. forytować (daw.) — popierać, faworyzować. [przypis edytorski]

409. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

410. wotować (daw.) — radzić, wypowiadać się. [przypis edytorski]

411. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

412. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

413. tracić — tu: skazywać na śmierć. [przypis edytorski]

414. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

415. kmiecich — dziś popr.: kmiecych. [przypis edytorski]

416. Wiadomości dróg twoich nie chcemy — Jb 21, 14. [przypis edytorski]

417. żebych — dziś popr.: żebym. [przypis edytorski]

418. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

419. Chrystus powiada — Mt 12, 32. [przypis edytorski]

420. wrzkomo (daw.) — rzekomo, na niby. [przypis edytorski]

421. rzecz (daw.) — mowa. [przypis edytorski]

422. consul (łac.) — konsul, wysoki urzędnik rzymski; w starożytnym Rzymie wybierano dwóch konsulów na tok. [przypis edytorski]

423. o poślech — dziś popr. forma Msc.lm: o posłach. [przypis edytorski]

424. ławice — dziś popr. forma D. lp: ławy. [przypis edytorski]

425. skrzętny (daw.) — tu: ruchliwy, aktywny, krzątający się około swoich spraw. [przypis edytorski]

426. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

427. niedosyć czynią — dziś: nie czynią zadość. [przypis edytorski]

428. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

429. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

430. wotum (daw.) — głos, opinia. [przypis edytorski]

431. dzierżeć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

432. szczerość (daw.) — tu: prawda. [przypis edytorski]

433. professio (łac.) — tu: wyznanie. [przypis edytorski]

434. pard (daw.) — gepard. [przypis edytorski]

435. prorocy — Dn 7. [przypis edytorski]

436. jako Chrystus świadczy — J 3, 34. [przypis edytorski]

437. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

438. ceklarz (daw.) — pachołek miejski. [przypis edytorski]

439. rzeż (daw.) — tu: morderstwo. [przypis edytorski]

440. w domiech — dziś popr. forma Msc.lm: w domach. [przypis edytorski]

441. trefunek (daw.) — traf. [przypis edytorski]

442. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

443. Pajdos po grecku dzieci, gynajkes niewiasty lub żony, nomos ustawa albo zakon, fylakes stróżowie. [przypis redakcyjny]

444. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

445. Wspominają historykowie — Valerius Maximus, ks. 2, rozdz. 1. [przypis edytorski]

446. sprawca (daw.) — ten, kto kieruje a. rządzi czymś. [przypis edytorski]

447. dictator (łac.) — dyktator, urząd w staroż. Rzymie, stosowany w sytuacjach nadzwyczajnych, a sprawującemu dający nieograniczoną władzę na określony czas. [przypis edytorski]

448. ruszyć — tu: usunąć. [przypis edytorski]

449. w staniech — dziś popr. forma Msc.lm: w stanach. [przypis edytorski]

450. w mieściech — dziś popr. forma Msc.lm: w miastach. [przypis edytorski]

451. starszy (daw.) — zwierzchnik. [przypis edytorski]

452. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

453. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

454. zasię mąż aby był miłował żonę jako własne ciało a owszem tak, jako Chrystus miłuje kościół swój, za którego zbawienie sam siebie wydał — Por. Efez. 5, 25. [przypis edytorski]

455. makuła (z łac. macula) — plama, przen. hańba. [przypis edytorski]

456. myńca — prawdop. mennica; myńce — daw. forma D. lp rż. rzeczowników miękkotematowych. [przypis edytorski]

457. jakmiarz (daw.) — niemal, prawie. [przypis edytorski]

458. wysadzony (daw.) — tu: przeznaczony. [przypis edytorski]

459. płonny (daw.) — jałowy. [przypis edytorski]

460. zabieżyć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]

461. przychodnia nie zasmęcisz, ani złupisz, boście i wy w ziemi egipskiej przychodniami byli. — 2. Mojż. 22, 21. [przypis edytorski]

462. wolech — dziś popr. forma Msc.lm: wołach. [przypis edytorski]

463. oględować — dokonywać oględzin, oglądać. [przypis edytorski]

464. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

465. próżny (daw.) — tu: pozbawiony. [przypis edytorski]

466. dziesięcina — podatek w naturze płacony na rzecz kościoła w postaci 1/10 zebranych plonów. [przypis edytorski]

467. liczman — pracownik liczący towar, zwł. podczas załadunku a. wyładunku statku. [przypis edytorski]

468. harpia (mit. gr) — demon uosabiający chciwość i okrucieństwo. [przypis edytorski]

469. radszej (daw.) — chętniej. [przypis edytorski]

470. myńca — prawdop. mennica; myńce — daw. forma D. lp rż. rzeczowników miękkotematowych. [przypis edytorski]

471. cajg — prawdop. z niem. Zeuge: świadek, tu: znak potwierdzający autentyczność monety. [przypis edytorski]

472. na gardle karano — karano śmiercią. [przypis edytorski]

473. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

474. pospolity — tu: stanowiący własność państwa a. urzędu. [przypis edytorski]

475. aediles (łac.) — edylowie, urzędnicy w staroż. Rzymie. [przypis edytorski]

476. chędogi (daw.) — czysty, porządny. [przypis edytorski]

477. wedle przemożenia — dziś: wedle możności. [przypis edytorski]

478. szyrzyć — dziś popr.: szerzyć. [przypis edytorski]

479. aczciby (daw.) — chociaż by. [przypis edytorski]

480. opatrzyć (daw.) — zabezpieczyć. [przypis edytorski]

481. osobliwy — tu: osobny. [przypis edytorski]

482. ceklarz (daw.) — pachołek miejski. [przypis edytorski]

483. maszkara (daw.) — maska. [przypis edytorski]

484. kostyra (daw.) — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]

485. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

486. postawka — zdrobnienie od „postawa”. [przypis edytorski]

487. imo to (daw.) — prócz tego. [przypis edytorski]

488. igry (daw.) — gry. [przypis edytorski]

489. Bo nie bez przyczyny to powiadają — Cyceron, Paradoxa Stoicorum IV. [przypis edytorski]

490. szafunek — dziś: zarządzanie. [przypis edytorski]

491. zapowiedzieć (daw.) — zabronić. [przypis edytorski]

492. ochromienie (daw.) — okaleczenie. [przypis edytorski]

493. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

494. warstaciech — dziś popr. forma Msc.lm: warsztatach. [przypis edytorski]

495. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

496. Bóg tak na początku świata postanowił, aby wszyscy chleb jedli w pocie czoła swego — 1 Mojż 3, 19. [przypis edytorski]

497. naczynie (daw.) — tu: narzędzie. [przypis edytorski]

498. czerstwieć (daw.) — wzmacniać się (od czerstwy, tj. zdrowy). [przypis edytorski]

499. przygodzić (daw.) — przydać. [przypis edytorski]

500. Paweł święty zborowi tessalonickiemu to postanowił — Tes. 3, 10. [przypis edytorski]

501. Dawid król powiada — Ps. 128, 2. [przypis edytorski]

502. jaśnie — dziś popr.: jasno. [przypis edytorski]

503. mocnie — dziś popr.: mocno. [przypis edytorski]

504. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis edytorski]

505. na wszem (daw.) — we wszystkim. [przypis edytorski]

506. rzkomo (daw.) — niby. [przypis edytorski]

507. wnijść — dziś: wejść. [przypis edytorski]

508. zabawić się (daw.) — zająć się. [przypis edytorski]

509. sprawa (daw.) — zarządzanie. [przypis edytorski]

510. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

511. opatrzać (daw.) — zaopatrywać, zabezpieczać. [przypis edytorski]

512. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

513. Zaprawdęć chce tego po nas Chrystus etc. — Łk 16, 9. [przypis edytorski]

514. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

515. wolen — dziś popr.: wolny. [przypis edytorski]

516. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

517. Wszakże nie omyli nas w zapłacie on najłaskawszy niebieski ojciec , który i czaszę wody zimnej w imię swoje daną obiecał nagrodzić — zob. Mt 10, 42. [przypis edytorski]

518. Napomina Paweł apostoł Rzymiany i Koryntiany — Rz 15, 1; Kor 16. [przypis edytorski]

519. wobec urzędziech — na temat urzędów. [przypis edytorski]

520. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski]

521. aczem (daw.) — chociażem. [przypis edytorski]

522. Tersytes — szpetny i tchórzliwy Grek z Iliady Homera. [przypis edytorski]

523. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

524. na sądziech — dziś popr. forma Msc.lm: na sądach. [przypis edytorski]

525. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

526. satyryk napisał — Juwenalis, Satyra 8. [przypis edytorski]

527. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

528. Konstantyna Iwanowego syna, sławnego hetmana — Konstantyn książę Ostrohski. [przypis edytorski]

529. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

530. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

531. aczby (daw.) — chociaż by. [przypis edytorski]

532. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

533. nad przyrodzenie (daw.) — niezgodnie z naturą. [przypis edytorski]

534. paczyna (daw.) — rodzaj krótkiego wiosła. [przypis edytorski]

535. jako historie rzymskie świadczą — Valerius Maximus ks. 4. De paupertate. [przypis edytorski]

536. Gaius Iulius Caesar (100 p.n.e.–44 p.n.e.) — rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. [przypis edytorski]

537. godzili — czasownik „godzić” z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

538. liczbę z niego czynić — zdawać sprawozdanie. [przypis edytorski]

539. przeciwko niemu (daw.) — wobec niego. [przypis edytorski]

540. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

541. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

542. Chrystusów (daw.) — Chrystusowy. [przypis edytorski]

543. Paweł... powiada — 1 Tm 3, l. [przypis edytorski]

544. urządziech — dziś popr. forma Msc.lm: urzędach. [przypis edytorski]

545. zbraniał — dziś popr.: wzbraniał. [przypis edytorski]

546. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

547. Marcus Licinius Crassus (114 p.n.e.–53 p.n.e.) — polityk i dowódca rzymski, członek I triumwiratu, znany z majątku. [przypis edytorski]

548. konzulatstwo — dziś popr.: konsulat. [przypis edytorski]

549. dopierać się (daw.) — domagać się. [przypis edytorski]

550. poczcić (daw.) — poczytać. [przypis edytorski]

551. nielza (daw.) — trudno, nie można. [przypis edytorski]

552. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

553. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

554. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

555. przygana (daw.) — tu: powód do krytyki. [przypis edytorski]

556. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

557. azaby (daw.) — czy by. [przypis edytorski]

558. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

559. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

560. mdlić (daw.) — osłabiać. [przypis edytorski]

561. omieszkawać (daw.) — unikać, zaniedbywać. [przypis edytorski]

562. dosyć (daw.) — zadość. [przypis edytorski]

563. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

564. naczynie (daw.) — narzędzie. [przypis edytorski]

565. podobieństwo (daw.) — porównanie a. przypowieść. [przypis edytorski]

566. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

567. przestać (daw.) — poprzestać. [przypis edytorski]

568. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]

569. rozmiarkowanie (daw.) — tu: podział na różne części. [przypis edytorski]

570. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

571. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

572. Pięknie zaprawdę i Paweł zaleciwszy rozmaite dary, którymi członki jednego ciała ozdobione są, a przystosowawszy je do ciała rzeczypospolitej albo kościoła św. rozkazuje, żeby każdy to sobie rozmyślał, jako mu wiele Bóg dał — 1 Kor 12, 2. [przypis edytorski]

573. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

574. świadczy Kaspar Contarenus — Caspar Contarenus, De Republica Venetorum, ks. 2. [przypis edytorski]

575. mianować (daw.) — tu: wymienić z nazwiska. [przypis edytorski]

576. sprawować się (daw.) — bronić się, przedstawiając swoją sprawę. [przypis edytorski]

577. przygana (daw.) — krytyka. [przypis edytorski]

578. wotum (daw.) — głos, opinia. [przypis edytorski]

579. świadczy Aelius Lampridius — Aelius Lampridius, Vita Alexandri Severi. [przypis edytorski]

580. sprawca (daw.) — ten, kto kieruje a. rządzi czymś. [przypis edytorski]

581. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

582. minister (daw., z łac.) — osoba czyniąca posługę. [przypis edytorski]

583. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

584. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

585. imo te dostojeństwa (daw.) — oprócz tych dostojeństw. [przypis edytorski]

586. sztukę uczyni — czeladnik wyzwalany na mistrza musiał z reguły wykonać jakiś skomplikowany przedmiot, udowadniający jego biegłość w rzemiośle. [przypis edytorski]

587. przychodzić (daw.) — przechodzić, tj. przewyższać. [przypis edytorski]

588. Gaius Sallustius Crispus (86 p.n.e.–34 p.n.e.) — historyk i polityk starożytnego Rzymu. [przypis edytorski]

589. Publius Terentius Afer (ok. 195 p.n.e.– po 159 p.n.e.) — komediopisarz rzymski. [przypis edytorski]

590. Titus Maccius Plautus (ok. 250 p.n.e.–ok. 184 p.n.e.) — komediopisarz rzymski. [przypis edytorski]

591. Gaius Iulius Caesar (100 p.n.e.–44 p.n.e.) — rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. [przypis edytorski]

592. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

593. ij a. ji (daw.) — go. [przypis edytorski]

594. nogieć (daw.) — nicpoń, oszust (dosł.: choroba bydła). [przypis edytorski]

595. ludzkie (daw.) — po ludzku, miłosiernie, życzliwie. [przypis edytorski]

596. baworski — dziś: bawarski. [przypis edytorski]

597. wczasność (daw.) — wygoda. [przypis edytorski]

598. zmianka — dziś popr.: wzmianka. [przypis edytorski]

599. dostać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

600. dzierżyć (daw.) — trzymać, tu: posiadać. [przypis edytorski]

601. staje a. stajanie — daw. jednostka miary (odległość, po przebyciu której koń musi się zatrzymać na odpoczynek). [przypis edytorski]

602. rolej — dziś popr. forma D. lp: roli. [przypis edytorski]

603. porównywać — tu: rozstrzygać. [przypis edytorski]

604. wespołek (daw.) — razem. [przypis edytorski]

605. Jozue — Joz 12. [przypis edytorski]

606. porazić (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

607. Ale sami Izraelitowie z rozkazania Bożego dali jemu osiadłość między swymi osiadłościami, która była jego własna — Joz. 19. [przypis edytorski]

608. Ezechiel też prorok świadczy — Ezech 48. [przypis edytorski]

609. Jako i Cyrus, zwyciężywszy Assyriany a wziąwszy je pod swą moc, mówi do nich. — Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, ks. 4. [przypis edytorski]

610. pri a. pry (daw.) — mówi, rzecze. [przypis edytorski]

611. imienie (daw.) — mienie. [przypis edytorski]

612. Nie mówię, żeby kto za jaką sprawiedliwą przyczyną nie miał być w niewolą skazan, jako Noe Chama, syna, dla jego występku w niewolą skazał — 1 Mojż 9, 25. [przypis edytorski]

613. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

614. powieciech — dziś popr. forma Msc.lm: powiatach. [przypis edytorski]

615. pri a. pry (daw.) — mówi, rzecze. [przypis edytorski]

616. ono karanie, które Achab król podjął — 1. Ks. Król, 21. [przypis edytorski]

617. przefrymarczyć (daw.) — przehandlować. [przypis edytorski]

618. Philaletes (gr.) — miłośnik a. przyjaciel cnoty. [przypis edytorski]

619. białagłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

620. które Bóg pod moc mężów poddał — Mojż. 3, 16. [przypis edytorski]

621. Paweł — 1 Tm 2, 32. [przypis edytorski]

622. w kościelech — dziś popr. forma Msc.lm: w kościołach. [przypis edytorski]

623. Jewa — Ewa. [przypis edytorski]

624. jako Paweł świadczy — 1 Tm 2, 14. [przypis edytorski]

625. kądziel — pęk włókien do przędzenia. [przypis edytorski]

626. Ale zgoła wszytkim wobec apostołowie Chrystusowi rozkazują, aby zwierzchnościom i przełożonym posłuszni i poddani byli — Rz 13, 1. [przypis edytorski]

627. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

628. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

629. zstać — dziś popr.: stać. [przypis edytorski]

630. jako świadczy Ozeasz prorok — Oz 13, 2. [przypis edytorski]

631. Elihu w onej rozmowie, którą miał z Jowem — Jb 34, 30; Jow = Hiob. [przypis edytorski]

632. na Boga spuszczać — Bogu pozostawić. [przypis edytorski]

633. zstawy (daw.) — podstawy, fundamenty. [przypis edytorski]

634. dopirać a. dopierać się (daw.) — domagać się. [przypis edytorski]

635. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

636. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

637. ochędóstwo (daw.) — czystość, porządek. [przypis edytorski]

638. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

639. płochy (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]

640. ty o to stoisz (daw.) — tobie na tym zależy. [przypis edytorski]

641. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

642. bierzmo (daw.) — bierwiono, belka. [przypis edytorski]

643. chcesz aby z oka brata twego pręt wyrzucono — por. Mt 7, 3. [przypis edytorski]

644. adamaszek — tkanina z jednej strony mająca błyszczący wzór na matowym tle, z drugiej zaś matowy na błyszczącym [przypis edytorski]

645. aksamit — miękka tkanina charakteryzująca się krótkim, strzyżonym włosem. [przypis edytorski]

646. złotogłów — jedwabna tkanina przetykana złotą nicią. [przypis edytorski]

647. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

648. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

649. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

650. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

651. folgować — rezygnować z ograniczeń. [przypis edytorski]

652. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

653. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

654. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

655. rufian (daw.) — minister libidinis. [przypis edytorski]

656. lifnik (daw.) — lichwiarz, osoba pożyczająca pieniądze na zawyżony procent. [przypis edytorski]

657. poczesny (daw.) — ważny, godny zaszczytów. [przypis edytorski]

658. podrosłek a. podrostek — osoba zbliżająca się do dorosłości. [przypis edytorski]

659. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

660. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

661. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

662. ksobie (daw.) — do siebie. [przypis edytorski]

663. płużyć (daw.) — krzewić się. [przypis edytorski]

664. ochromienie (daw.) — okaleczenie. [przypis edytorski]

665. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

666. nielza (daw.) — trudno, nie można. [przypis edytorski]

667. świetcy — dziś popr.: świeccy. [przypis edytorski]

668. purgacyja (daw.) — środek przeczyszczający. [przypis edytorski]

669. dwie drzewie — dziś popr.: dwa drzewa (archaiczna forma liczby podwójnej). [przypis edytorski]

670. miąższy (daw.) — gruby. [przypis edytorski]

671. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

672. jedła — dziś popr. forma D.lp: jadła. [przypis edytorski]

673. zastąpić — tu: zająć. [przypis edytorski]

674. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

675. prze — tu: chociaż. [przypis edytorski]

676. trefnie (daw.) — żartobliwie. [przypis edytorski]

677. Paweł powieda — 1 Tm 4, 4-5. [przypis edytorski]

678. Jakub patriarcha poświadcza — 1. Mojż 28, 20. [przypis edytorski]

679. a jeśli się do domu ojcowskiego we zdrowiu wrócę, będzie mi Jowa Bogiem — Jowa toż samo znaczy co pan — podług tekstu łacińskiego: Elit mihi Dominus in Deum. Gen 28, 21. [przypis edytorski]

680. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

681. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

682. dawić (daw.) — dławić, dusić. [przypis edytorski]

683. trefny (daw.) — żartobliwy. [przypis edytorski]

684. wolą — dziś popr. forma B.lp: wolę. [przypis edytorski]

685. z przodku (daw.) — z początku. [przypis edytorski]

686. Co też i Arystoteles w swoich o rzeczypospolitej księgach czynić każe — Arystoteles, Polityka, ks. 7. [przypis edytorski]

687. wywołać (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

688. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

689. gamracki — tu: nieprzyzwoity. [przypis edytorski]

690. jako i pan Chrystus poświadcza — Mt 7, 15. [przypis edytorski]

691. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

692. od moczu dochód — podatek od toalet publicznych. [przypis edytorski]

693. iy (daw.) — go. [przypis edytorski]

694. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

695. mężobójec — popr.: mężobójców. [przypis edytorski]

696. alebych (daw.) — ale bym. [przypis edytorski]

697. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

698. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

699. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

700. wydworny (daw.) — wyrafinowany. [przypis edytorski]

701. Valerius Maximus — Valerius Maximus, De institutis antiquis. [przypis edytorski]

702. Bachus (mit. rz.) — bóg wina, odpowiednik greckiego Dionizosa. [przypis edytorski]

703. Wenera (mit. rz.) — Wenus, bogini miłości, tu przen.: miłość cielesna. [przypis edytorski]

704. pałać (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

705. podżeg (daw.) — zachęta (por. „podżegać”). [przypis edytorski]

706. mówi Paweł — 1 Kor 15, 34. [przypis edytorski]

707. wirsz — dziś popr.: wiersz. [przypis edytorski]

708. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

709. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

710. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

711. Waldensi — Waldensowie byli heretycy w Czechach. Wspomina tu ich skromność autor dla zawstydzenia prawowiernych tak właśnie, jako kiedy przytaczamy cnoty pogan ukazując przeto, iż poganie niektórzy lepiej żyli rządząc się samym światłem rozumu, aniżeli źli chrześcianie objaśnieni światłem prawdziwego Boga i wiary (Uwaga wydawcy z r. 1770). [przypis edytorski]

712. w Turczech — dziś popr.: w Turcji. [przypis edytorski]

713. basza — dostojnik turecki. [przypis edytorski]

714. gruby (daw.) — prymitywny. [przypis edytorski]

715. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

716. zgoła (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]

717. ktemu (daw.) — dlatego. [przypis edytorski]

718. Tak ci Dawida przytomność Boża a jego dobrodziejstw rozmyślanie ku skakaniu pobudziło — 2 Sam 6,14. [przypis edytorski]

719. Maria też siostra Aronowa i drugie niewiasty z bębnami, z tańcami śpiewały Bogu nieśmiertelnemu chwały za sławne z egipskiej niewoli wybawienie — 2. Mojż 15, 20. [przypis edytorski]

720. mówiąc tak przez Dawida — Ps. 150, 45. [przypis edytorski]

721. rozbieranie (daw.) — rozpatrywanie, rozważanie, analiza. [przypis edytorski]

722. w pokarmiech — dziś popr. forma Msc.lm: w pokarmach. [przypis edytorski]

723. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

724. dostawać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

725. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

726. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

727. ludzi — dziś popr. forma M.lm: ludzie. [przypis edytorski]

728. rozkazuje on święty mąż Paweł tymi słowy — Rz 12, 16; Gal 5, 6. [przypis edytorski]

729. porząd — dziś popr.: rząd. [przypis edytorski]

730. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

731. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

732. kord — rodzaj krótkiego miecza bądź ogólnie: broń biała sieczna. [przypis edytorski]

733. jeśli — tu: czy. [przypis edytorski]

734. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

735. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

736. Pythius Apollo — Apollo czczony w wyroczni pytyjskiej. [przypis edytorski]

737. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

738. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

739. widamy — dziś popr. forma 3.oslm.cz.ter.: widujemy. [przypis edytorski]

740. mniemanie — tu: opinia. [przypis edytorski]

741. dostawać (daw.) — osiągać, uzyskiwać. [przypis edytorski]

742. powienienie (daw.) — powiew. [przypis edytorski]

743. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

744. na wszem (daw.) — we wszystkim. [przypis edytorski]

745. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

746. od (daw.) — przez. [przypis edytorski]

747. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

748. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

749. Paweł... powieda — 1 Kor 12, 6. [przypis edytorski]

750. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

751. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

752. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

753. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

754. Paweł, odrywając nas od próżnej chwały do uniżenia i skromności, rozkazuje — Filip. 2, 3. [przypis edytorski]

755. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

756. próżny (daw.) — tu: pozbawiony. [przypis edytorski]

757. mierziony (daw.) — wzbudzający obrzydzenie. [przypis edytorski]

758. Paweł powiada — Gal 6, 12. [przypis edytorski]

759. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

760. Chrystusów (daw.) — Chrystusowy. [przypis edytorski]

761. I Zbawiciel nasz przykładem samego siebie chce to po nas mieć — Mt 9, 12. [przypis edytorski]

762. Lecz niech będą te twoje godności naznaczniejsze, ale a któreż wżdy z nich masz, co byś ich nie wziął — Por. 1 Kor 4, 3. [przypis edytorski]

763. A jeśliś wziął, czemu się chlubisz, jakobyś nie wziął? — Por. Rz 12, 16. [przypis edytorski]

764. Nic tobie od Boga nie jest dano w ten sposób, abyś się stąd wynosić miał, a drugimi gardził, abo lekce ważył — por. Kor 10, 12. [przypis edytorski]

765. abyś się uniżał pod możną ręką Bożą, która składa mocarze z stolic a niskie wywyższa — Por. 1 P 5, 5-6. [przypis edytorski]

766. bawić (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

767. wzgard — dziś: pogarda. [przypis edytorski]

768. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

769. Paweł św., którego ja naśladuję, gdy tak pisze — Gal 6, 6. [przypis edytorski]

770. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

771. kształt — tu: pozór. [przypis edytorski]

772. był sławion ojciec on nasz, który jest w niebiesiech — Mt 5, 16. [przypis edytorski]

773. Jako tenże Paweł świadczy — 2 Kor 1, 12. [przypis edytorski]

774. wedle nauki Chrystusowej, który tak mówi — Mt 6, 1-16. [przypis edytorski]

775. jacy (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

776. Czego i Paweł po nas chce — Rz 12, 18. [przypis edytorski]

777. Paweł też chce — Tm 3, 7. [przypis edytorski]

778. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

779. powieda Paweł — Filip 4. [przypis edytorski]

780. oracja — uroczysta przemowa. [przypis edytorski]

781. w słowiech — dziś popr. forma Msc.lm: w słowach. [przypis edytorski]

782. dla nich (daw.) — z ich powodu. [przypis edytorski]

783. płochość (daw.) — niestałość, brak powagi. [przypis edytorski]

784. dworstwo (daw.) — naśladownictwo obyczajów dworskich. [przypis edytorski]

785. poswarek (daw.) — swar, kłótnia. [przypis edytorski]

786. ono (daw.) — to. [przypis edytorski]

787. łeż (daw.) — kłamstwo. [przypis edytorski]

788. A prawie nie wiem etc. — por. J 8, 34. [przypis edytorski]

789. płochość (daw.) — niestałość, brak powagi. [przypis edytorski]

790. rzecz (daw.) — tu: mowa. [przypis edytorski]

791. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

792. zrzetelnie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

793. zarazem (daw.) — od razu. [przypis edytorski]

794. leda (daw.) — byle. [przypis edytorski]

795. pośledzej (daw.) — później. [przypis edytorski]

796. pry (daw.) — mówi, rzecze. [przypis edytorski]

797. gnuśność (daw.) — lenistwo, niechęć do działania. [przypis edytorski]

798. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

799. o herbiech — dziś popr. forma Msc.lm: o herbach. [przypis edytorski]

800. ono (daw.) — to. [przypis edytorski]

801. sowito (daw.) — obficie. [przypis edytorski]

802. ktemu (daw.) — dlatego. [przypis edytorski]

803. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

804. zagabnąć (daw.) — zagadnąć, tu: obrazić. [przypis edytorski]

805. pośledzej (daw.) — później, jako ostatni. [przypis edytorski]

806. peregrynacja (daw.) — pielgrzymka, podróż. [przypis edytorski]

807. łeż zadawać (daw.) — oskarżać o kłamstwo. [przypis edytorski]

808. rzecz (daw.) — mowa. [przypis edytorski]

809. wysadzać się (daw.) — starać się, zwł, nadmiernie. [przypis edytorski]

810. ano — tu: że oto. [przypis edytorski]

811. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

812. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

813. dowcipiech — dziś popr. forma Msc.lm: dowcipach (dowcip = rozum). [przypis edytorski]

814. potucha (daw.) — nadzieja (od „tuszyć”). [przypis edytorski]

815. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

816. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

817. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

818. zabronić trzeba — długo ten zwyczaj niegodziwy trwał jako w innym, tak mianowicie w naszym narodzie, mimo grożące klątwą kościelne i papieskie prawa, mimo dzikość nieludzkiego postępku mszczenia się lekkiej częstokroć krzywdy, mimo konstytucją anno 1588 de duellis wyraźnie zabraniającą i karę stanowiącą w te słowa: Uchwalamy, aby żaden szlachcic szlachcica na duellum nie wyzywał, a wyzwany aby się nie stawił... a ktory się przeciw temu postanowieniu ważył tego czynić, wtedy ma siedzieć pół roku w wieży i sześćdziesiąt grzywien dać, o co forum w ziemstwie. A co dziwniejsza, że ten hańbę czyniący chrześciańskiemu imieniowi zwyczaj i dotychczas trwa. Przeto nic sprawiedliwszego być nie mogłoby, jako zabronienie prawem i obostrzenie tej zuchwałych ludzi porywczości. [przypis edytorski]

819. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

820. mogąli — mogą z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

821. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

822. Czego nie tylko nas uczy Chrystus i jego apostołowie — Łk 6, 7. [przypis edytorski]

823. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

824. leda (daw.) — byle. [przypis edytorski]

825. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

826. imię (daw.) — tu: nazwa. [przypis edytorski]

827. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

828. mierność (daw.) — umiejętność zachowania miary. [przypis edytorski]

829. wodze — lejce. [przypis edytorski]

830. potucha (daw.) — nadzieja (od „tuszyć”). [przypis edytorski]

831. Przyzwalają na to i wielcy a zbożni (Bóg to wie) teologowie — byli niektórzy teologowie, którym z prywatnego zdania zdały się pewne okoliczności pozwalające upomnieniu się krzywdy pojedynkiem, lecz te prywatne zdania publiczną powagą znosi concilium trydentskie [sobór trydencki — Red.WL] sess. 25. c. 19. naznaczając karę klątwy i wiecznej infamii na pojedynkujących, i razem stanowi, ażeby ci, którzy zginą podczas pojedynku, nie byli nigdy chowani na miejscu świętym, przyłączywszy karę klątwy na tych, którzy patrzą lub radzą lub miejsca na swoich gruntach pozwalają. Potem Aleksander VII potępił niektóre propozycje, a Benedykt XIV wszystkie tak, iż żadnej okoliczności i przyczyny nie zostawił, która by pojedynkom bynajmniej sprzyjać mogła, w bulli swojej zaczynającej się: Detestabilem, wydanej roku 1752 d. 10. Nov. — prócz obrony życia, jeżeli innym sposobem zachować kto nie mógłby, i czasu wojny z nieprzyjacielem za pozwoleniem hetmana. [przypis edytorski]

832. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

833. trzej Horacjuszowie ze trzemi Kuriacjuszami czynili — Liwiusz, Decades, ks. l. [przypis edytorski]

834. Manlius z Francuzem — Liwiusz, Decades, ks. 7. [przypis edytorski]

835. Pismo też Św. także świadczy o Dawidzie Hebrajczyku, a Goliacie Filistyńczyku, iż przed wojski w ten sposób z sobą czynili — 1 Sam 1, 17. [przypis edytorski]

836. rozterk (daw.) — spór. [przypis edytorski]

837. chyba żeby się trafił taki czas, iżby się spór żadnym sposobem rozjąć nie mógł bez oręża; jako gdy świadkowie przysięgli różną rzecz u sądu twierdzą — świecki ten autor wolnym zdaniem piszący jedną tę okoliczność za godziwą pojedynka kładzie; lecz ani ten czas sprzyjać nie może pojedynkom, gdyż sądzić nie można, ażeby kto od prawa wyszedł nie osądzony, i żeby końca swojego nie wzięła jakiegokolwiek sprawa. [przypis edytorski]

838. spuszczać się (daw.) — liczyć na kogoś / na coś, pozwalać komuś / czemuś rozstrzygnąć. [przypis edytorski]

839. jako Paweł powiada — Rz 13, 2. [przypis edytorski]

840. prawo przyrodzenia (daw.) — prawo natury. [przypis edytorski]

841. forytarz (daw.) — poparcie, faworyzowanie. [przypis edytorski]

842. przeciw Bogu (daw.) — względem Boga. [przypis edytorski]

843. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

844. naczynie (daw.) — tu: narzędzie. [przypis edytorski]

845. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

846. skwapliwość (daw.) — tu: chęć do czegoś, łatwość i szybkość sięgania po coś. [przypis edytorski]

847. wygładzony (daw.) — zgładzony, wyeliminowany. [przypis edytorski]

848. leda (daw.) — byle. [przypis edytorski]

849. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

850. powieść (daw.) — tu: powiedzenie. [przypis edytorski]

851. za prawem (daw.) — za sprawą prawa. [przypis edytorski]

852. Valerius Maximus powiada tak — Valerius Maximus, De institutis antiquis. [przypis edytorski]

853. schadzka — tu: zgromadzenie. [przypis edytorski]

854. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

855. rozgłobiony (daw.) — podległy uciskowi. [przypis edytorski]

856. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

857. miecą — dziś popr.: miotają. [przypis edytorski]

858. Centaurowie (mit. gr.) — rasa pół ludzi a pół koni. [przypis edytorski]

859. Lapitowie (mit. gr.) — mieszkańcy Tessalii, walczący z Centaurami. [przypis edytorski]

860. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

861. Jakub jerozolimski biskup rozkazuje — Jk 5, 16. [przypis edytorski]

862. rzkomo (daw.) — niby. [przypis edytorski]

863. A przetoż sam Chrystus nam rozkazuje — Mt 5, 24-25. [przypis edytorski]

864. w czasiech — dziś popr. forma Msc.lm: w czasach. [przypis edytorski]

865. niektóry (daw.) — pewien. [przypis edytorski]

866. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

867. krewkość — tu: temperament. [przypis edytorski]

868. farbować (daw., przen.) — kłamać a. ubarwiać. [przypis edytorski]

869. rozterk (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]

870. czerw (daw.) — robak, larwa. [przypis edytorski]

871. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]

872. nie najźreć (daw.) — nienawidzić. [przypis edytorski]

873. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

874. zajźreć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

875. [przypis redakcyjny]

876. przygoda (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]

877. zostoi — zostanie, utrzyma. [przypis edytorski]

878. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

879. z przodku (daw.) — z początku. [przypis edytorski]

880. dostawać (daw.) — tu: wystarczać. [przypis edytorski]

881. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

882. paznogcia — dziś popr.: paznokcia. [przypis edytorski]

883. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

884. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

885. podczas (daw.) — tu: czasami. [przypis edytorski]

886. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

887. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

888. rozterk (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]

889. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

890. chorujące — dziś popr. forma B.lm: chorujących. [przypis edytorski]

891. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

892. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

893. uczy nas i on szczerej prawdy mistrz Chrystus Jezus — Mt 5, 9. [przypis edytorski]

894. serdeczny (daw.) — dotyczący serca. [przypis edytorski]

895. mdlić (daw.) — osłabiać. [przypis edytorski]

896. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

897. jako Paweł naucza — Rz 12, 15. [przypis edytorski]

898. niechże słucha Jezusa Chrystusa niebieskiej mądrości mistrza, tymi słowy rozkazującego — Łk 6, 2; Mt 5, 44-46. [przypis edytorski]

899. mytnik — celnik. [przypis edytorski]

900. snadny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]

901. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

902. Pokój, pry, mój dawam wam, pokój mój zostawuję wam — J 14, 27. [przypis edytorski]

903. tymi słowy nas napomina — Mat 6, 15. [przypis edytorski]

904. A przetoż wszyscy, którzy uczniami Chrystusowymi chcą być, mają się o to pilnie starać, aby się zwad, nieprzyjaźni i waśni wystrzegali, a pokój i zgodę ze wszystkimi w całości zachowali a, jako mogąc, pomnażali — por. Rz 12, 18. [przypis edytorski]

905. powieda — Łk 21, 19. [przypis edytorski]

906. potrzebny — tu: potrzebujący. [przypis edytorski]

907. Bo to wyrokiem Syna Bożego jest postanowiono, aby, kto się powyższa, był uniżon; a kto się uniża, był powyższon — Łk 14, 11. [przypis edytorski]

908. znać (daw.) — wiedzieć. [przypis edytorski]

909. na urzędziech — dziś popr. forma Msc.lm: na urzędach. [przypis edytorski]

910. szeroce — dziś popr.: szeroko. [przypis edytorski]

911. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

912. odprawowć — dziś: odprawiać. [przypis edytorski]

913. ono (daw.) — oto. [przypis edytorski]

914. żrzetelny — dziś. popr.: rzetelny. [przypis edytorski]

915. zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]

916. kaźń (daw.) — kara. [przypis edytorski]

917. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

918. kaźń (daw.) — kara. [przypis edytorski]

919. wiele — dziś popr.: wielu. [przypis edytorski]

920. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

921. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

922. zasię (daw.) — zaś, znów, z powrotem; na odwrót. [przypis edytorski]

923. abo (daw.) — albo, lub. [przypis edytorski]

924. lekcejszy — dziś popr.: lżejszy. [przypis edytorski]

925. urzędziech — dziś popr. forma Msc.lm: urzędach [przypis edytorski]

926. zakonodawca (daw.) — prawodawca. [przypis edytorski]

927. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]

928. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

929. balwierz (daw.) — fryzjer i/lub felczer. [przypis edytorski]

930. ochromić (daw.) — uczynić kaleką. [przypis edytorski]

931. osiadłość (daw.) — posiadłość, majątek ziemski. [przypis edytorski]

932. izali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

933. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

934. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

935. igrzysko (daw.) — gra, zabawa. [przypis edytorski]

936. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

937. snadniejszy (daw.) — łatwiejszy. [przypis edytorski]

938. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

939. rozkazuje etc. — Mt 2, 12. [przypis edytorski]

940. skwapliwy (daw.) — tu: skłonny. [przypis edytorski]

941. serdeczny (daw.) — dotyczący serca. [przypis edytorski]

942. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

943. munsztuk (daw.) — element uprzęży wkładany koniowi do pyska. [przypis edytorski]

944. przemierzły (daw.) — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski]

945. mierny (daw.) — w miarę. [przypis edytorski]

946. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

947. niewolstwo (daw.) — niewola. [przypis edytorski]

948. świeboda — swoboda. [przypis edytorski]

949. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

950. sromocić (daw.) — hańbić. [przypis edytorski]

951. lekuczko (daw.) — bardzo lekko. [przypis edytorski]

952. obroniciel — dziś: obrońca. [przypis edytorski]

953. gruby (daw.) — prymitywny. [przypis edytorski]

954. odwłoka (daw.) — zwłoka. [przypis edytorski]

955. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

956. ludzi — dziś popr. forma M.lm: ludzie. [przypis edytorski]

957. wystąpienie — tu: występek. [przypis edytorski]

958. na wszystkim schodzi (daw.) — wszystkiego brakuje. [przypis edytorski]

959. na wsparze (daw.) — na widoku. [przypis edytorski]

960. zabiegać — dziś popr.: zapobiegać. [przypis edytorski]

961. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

962. zakonodawca (daw.) — prawodawca. [przypis edytorski]

963. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

964. ustawca (daw.) — ten, który ustanawia. [przypis edytorski]

965. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

966. wotowanie (daw.) — wygłaszanie opinii i głosowanie. [przypis edytorski]

967. niektóry — tu: pewien. [przypis edytorski]

968. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

969. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

970. dopierać się (daw.) — uparcie starać się o coś. [przypis edytorski]

971. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

972. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

973. wszystkim w obec — dziś: wobec wszystkich. [przypis edytorski]

974. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

975. grof (daw.) — graf, hrabia. [przypis edytorski]

976. rzeski — prawdop.: skłonny do rzezi. [przypis edytorski]

977. stajanie (daw.) — miara odległości a. powierzchni. [przypis edytorski]

978. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

979. referendarz (daw.) — urzędnik kancelarii królewskiej posiadający kompetencje sądownicze. [przypis edytorski]

980. krewność (daw.) — pokrewieństwo. [przypis edytorski]

981. opyt (daw.) — wypytywanie się. [przypis edytorski]

982. pospolity (daw.) — wspólny. [przypis edytorski]

983. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

984. powieciech — dziś popr. forma Msc.lm: powiatach. [przypis edytorski]

985. razem (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

986. od kogo — dziś: przez kogo. [przypis edytorski]

987. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

988. tak napisano — 5. Mojż 17, 15. [przypis edytorski]

989. poruczyć (daw.) — powierzyć, oddać w opiekę lub we władzę. [przypis edytorski]

990. potem, gdy się króla upornie domagali, dał go im z gniewem — 1 Król 8, 7. [przypis edytorski]

991. forytować (daw.) — popierać, faworyzować. [przypis edytorski]

992. leda (daw.) — lada, byle. [przypis edytorski]

993. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

994. dom — tu: ród. [przypis edytorski]

995. okrom (daw.) — bez, oprócz. [przypis edytorski]

996. rozkazuje Bóg — 5. Mojż 17, 18. [przypis edytorski]

997. żenie — dziś popr. forma Msc.lp: żonie. [przypis edytorski]

998. wienie — dziś popr. forma Msc.lp: wianie. [przypis edytorski]

999. jako prorok Boży powiada — Koh 10, 16. [przypis edytorski]

1000. laty — dziś popr. forma N.lm: latami. [przypis edytorski]

1001. Biada ziemi, (...) której król dziecię. A na tym ci nic: jeśli laty jest dziecię, czyli obyczajami? — sens: Nieszczęśliwy kraj, którego król jest dziecinny z powodu wieku lub niedojrzałości emocjonalnej. [przypis edytorski]

1002. mamka (daw.) — kobieta karmiąca piersią nie swoje dziecko. [przypis edytorski]

1003. igranie (daw.) — gra, zabawa. [przypis edytorski]

1004. wszeteczny (daw.) — nierządny. [przypis edytorski]

1005. rozwodziech — dziś. popr. forma Msc.lm: rozwodach. [przypis edytorski]

1006. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1007. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1008. panosza (daw.) — władyka, człowiek należący do niższej szlachty a. niższego rycerstwa. [przypis edytorski]

1009. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1010. odumarty — krewny, który nam umarł. [przypis edytorski]

1011. dzierżawiec — dziś popr. forma D.lm: dzierżawców. [przypis edytorski]

1012. o kontrakciech — dziś popr. forma Msc.lm: o kontraktach. [przypis edytorski]

1013. rękojemstwo (daw.) — poręczenie. [przypis edytorski]

1014. zastawą — dziś: zastawem. [przypis edytorski]

1015. sromocić (daw.) — hańbić. [przypis edytorski]

1016. lichwiarz — osoba pożyczająca pieniądze na zawyżony procent. [przypis edytorski]

1017. zelżywość (daw.) — obelga, zniewaga. [przypis edytorski]

1018. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1019. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1020. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1021. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

1022. kaźń (daw.) — kara. [przypis edytorski]

1023. co najmniej — tu: jak najmniej. [przypis edytorski]

1024. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1025. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

1026. radzi (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1027. tknąć się czegoś (daw.) — dotyczyć czegoś. [przypis edytorski]

1028. przykazanie mistrza naszego etc. — Dz 15, 29. [przypis edytorski]

1029. prywat (daw.) — osoba prywatna. [przypis edytorski]

1030. inakust (daw.) — atrament. [przypis edytorski]

1031. statut (daw.) — ustawa. [przypis edytorski]

1032. gardło (daw.) — kara śmierci. [przypis edytorski]

1033. Wedle starodawnych rzymskich praw — Instii. de obli. quae ex del. nascuntur (przypis źródła). [przypis edytorski]

1034. Lecz prawo Boże jasny wyrok czyni: Jeśli złodziej nie ma czym oddać, niechaj będzie przedan — 2. Mojż 22, 3. [przypis edytorski]

1035. główne karanie (daw.) — kara śmierci. [przypis edytorski]

1036. na stronę (daw.) — na bok. [przypis edytorski]

1037. gardłem karać — karać śmiercią. [przypis edytorski]

1038. cztermi — dziś popr.: czterema. [przypis edytorski]

1039. zwadka (daw.) — spór, kłótnia. [przypis edytorski]

1040. przygodny (daw.) — przypadkowy. [przypis edytorski]

1041. imo (daw.) — mimo, obok, poza, oprócz. [przypis edytorski]

1042. pośledni (daw.) — ostatni. [przypis edytorski]

1043. wypisane jest w piątych Mojżeszowych księgach tymi słowy — 5. Mojż 19, 4-5. [przypis edytorski]

1044. zabit — dziś popr.: zabity. [przypis edytorski]

1045. bo to w czwartych księgach Mojżesza dostatecznie wypisano w rozdziale 35. — 4. Mojż 35, 31-33. [przypis edytorski]

1046. wiarować (daw.) — wystrzegać się. [przypis edytorski]

1047. wydawa — dziś popr.: wydaje. [przypis edytorski]

1048. farbować (daw.) — kłamać a. ubarwiać. [przypis edytorski]

1049. taras (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

1050. Bóg taki wyrok uczynił — Mojż 4, 15. [przypis edytorski]

1051. morderz (daw.) — morderca, zabójca. [przypis edytorski]

1052. główszczyzna — suma wypłacana przez mordercę rodzinie ofiary. [przypis edytorski]

1053. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1054. Bóg sam, ustawując mężobójcom na gardle karanie, zarazem i przyczynę przydał mówiąc — Mojż 9, 6. [przypis edytorski]

1055. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1056. ułapić (daw.) — złapać, schwytać. [przypis edytorski]

1057. gdy Teodosius etc. — Theodoretus ks. 5. rozdz. 18. i Sozomemis ks. 7. rozdz. 24. [przypis edytorski]

1058. odąć się (daw.) — nadąć się. [przypis edytorski]

1059. pry (daw.) — prawi, mówi, powiada. [przypis edytorski]

1060. wstydać się — dziś popr.: wstydzić się. [przypis edytorski]

1061. jaśnie (daw.) — jasno, wyraźnie, zrozumiale. [przypis edytorski]

1062. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1063. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1064. częścią (daw.) — częściowo, po części. [przypis edytorski]

1065. Crimen laesae majestatis [zbrodnia obrazy majestatu — Red.WL] popełnia się machinatione, conspiratione violento conatu et facto ipso in personam et vitam regiam [intrygę, spisek gwałtownego działania przeciw osobie i życiu króla, jak również sam uczynek — Red.WL] podług konstytucji r. 1558 tit. de crimine [o zbrodni — Red.WL]. Crimen perduellionis [zbrodnia zdrady kraju — Red.WL] np. gdyby się kto z nieprzyjacielem rzeczyposp. ku szkodzie onej porozumiał, tajemnice rzeczyposp. zwierzone nieprzyjacielowi onej wyniósł, zamek na zmowie poddał, wzruszał pacta foedera [sojusze — Red.WL] z postronnymi pany, rebelią uczynkiem pokazując, alboby którykolwiek inny występek popełnił, który by właśnie był contra rempublicam [przeciw rzeczypospolitej — Red.WL], ma być sądzony eo processu [w tymże procesie — Red.WL], jako causa criminis laesae majestatis [sprawa zbrodni obrazy majestatu — Red.WL]. Const anni 1558 Tit. [tytułem ustawy z roku 1558 — Red.WL]. Takiż postępek ma być. [przypis redakcyjny]

1066. Teodosius cesarz — Zob. Si quis imperatori maledixerit. L. Unica. [przypis edytorski]

1067. płochość (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]

1068. nizacz (daw.) — za nic. [przypis edytorski]

1069. winować (daw.) — oskarżać, obwiniać. [przypis edytorski]

1070. wyrok — C. ad legem Juliam. L. Etiam ex aliis (przyp. źródła). [przypis edytorski]

1071. Teodozjuszów — dziś popr.: Teodozjuszowy a. Teodozjusza. [przypis edytorski]

1072. Modestinus — Modestinus, Ad legem Juliam. Maiestatis. [przypis edytorski]

1073. skiełznąć (daw.) — ześlizgnąć się. [przypis edytorski]

1074. ten mi się zda być winien obrażenia majestatu — Modestinus, Ad legem Juliam. Majestatis. L. Quisquis. [przypis edytorski]

1075. lichwiarz — osoba pożyczająca pieniądze na zawyżony procent. [przypis edytorski]

1076. czelny (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

1077. dowcipny (daw.) — rozumny. [przypis edytorski]

1078. mierny (daw.) — zachowujący miarę. [przypis edytorski]

1079. wespołek (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

1080. Wspomina Arystoteles starą ustawę Pittakową — Arystoteles Politica 3. [przypis edytorski]

1081. wab — dziś raczej: wabik, przynęta. [przypis edytorski]

1082. Zaiste głos Boży postanowił — 1. Mojż 3, 19. [przypis edytorski]

1083. aby każdy w pracy a pocie chleba pożywał, a kto by nie robił, aby też taki nie jadł — 2. Tes 3, 10. [przypis edytorski]

1084. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1085. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

1086. zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]

1087. Mojżesz...uczynił — 2. Mojż 18, 21. [przypis edytorski]

1088. Jetronową — dziś: Jetrona. [przypis edytorski]

1089. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

1090. sprawca (daw.) — tu: zarządca. [przypis edytorski]

1091. warować — tu: chronić się przed czymś, wystrzegać się czegoś. [przypis edytorski]

1092. paździerze — oddzielone od włókien części suchych łodyg konopi lub lnu. [przypis edytorski]

1093. żażec (daw.) — zapalić. [przypis edytorski]

1094. niech wnet z domu wybieże a ogień obwoływa — sens: niech wybiegnie szybko z domu i ostrzega przed pożarem. [przypis edytorski]

1095. gardłem — tj. śmiercią. [przypis edytorski]

1096. osęk (daw.) — drąg zakończony hakiem. [przypis edytorski]

1097. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1098. fasa (daw.) — naczynie drewniane. [przypis edytorski]

1099. naczynie (daw.) — narzędzie. [przypis edytorski]

1100. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1101. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

1102. omieszkać (daw.) — zrezygnować z czegoś, pominąć coś. [przypis edytorski]

1103. Te niechaj będą prawa o pożodze — nie wspomina tu autor sikawek; znać, że tamtych czasów ta maszyna nie była znajoma; trzeba więc i to byłoby ustanowić po miastach, ażeby każdy w domu miał małych po kilka, do tego wielkie ażeby były przynajmniej na niektórych publiczniejszych miejscach rozstawione i woda blisko dla przygody gotowa; więcej sposobów do gaszenia ognia i strzeżenia się patrz w Bilfeldzie F. 1. c. L. §. 15. 16. 17. e. 9. §. 10. Przyp. drug. wyd. [przypis edytorski]

1104. k wierze niepodobny (daw.) — niewiarygodny. [przypis edytorski]

1105. dylacja (z łac.) — odroczenie. [przypis edytorski]

1106. dowodziech — dziś popr. forma Msc.lm: dowodach. [przypis edytorski]

1107. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1108. na baczeniu (daw.) — na uwadze. [przypis edytorski]

1109. główny (daw.) — (o procesie sądowym) taki, który może się zakończy sprawą śmierci. [przypis edytorski]

1110. rękojemstwo — dziś: rękojmia, poręczenie. [przypis edytorski]

1111. dosyć (daw.) — zadość. [przypis edytorski]

1112. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1113. rok (daw.) — tu: termin rozprawy sądowej. [przypis edytorski]

1114. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1115. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

1116. ręką czynić (daw.) — pojedynkować się. [przypis edytorski]

1117. radniej (daw.) — raczej. [przypis edytorski]

1118. nielza (daw.) — trudno, nie można. [przypis edytorski]

1119. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]

1120. ochromienie (daw.) — okaleczenie. [przypis edytorski]

1121. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1122. taras (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

1123. osiadłość (daw.) — posiadłość, majątek. [przypis edytorski]

1124. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

1125. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1126. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

1127. prawować się (daw.) — sądzić się uporczywie. [przypis edytorski]

1128. przekładać (daw.) — przedstawiać, wyjaśniać, ukazywać. [przypis edytorski]

1129. sprzecznik (daw.) — ten, który się nie zgadza, który zaprzecza. [przypis edytorski]

1130. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1131. skazać (daw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

1132. było ukowano — dziś: było uknute. [przypis edytorski]

1133. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1134. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

1135. izaliż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

1136. inakszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]

1137. ana Boga twego będziesz się bać i jemu samemu będziesz służyć, a przez imię jego będziesz przysięgał — 5. Mojż 6, 13. [przypis edytorski]

1138. O sędziach i o sądach — ten rozdział czytając trzeba pamiętać, iż ta książka była pisana przed uregulowaniem należytym sądów i sędziów. Za panowania najjaśniejszego Stanisława Augusta w naszych czasach uregulowanie to najlepsze opisano tak, iż więcej nic żądać nie trzeba, tylko aby osoby do sądzenia wyznaczone sprawiedliwość dopełniały. Przyp. drug. wyd. [przypis edytorski]

1139. mierziączka (daw.) — gniew, oburzenie, niechęć. [przypis edytorski]

1140. I dlategoż o Aleksandrze macedońskim powiadają — Plutarch, Aleksander. [przypis edytorski]

1141. jacy (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1142. areopagici — Areopagitowie byli w Atenach sędziowie od Areopagu ulicy tak nazwani. Areopagus lepak rozumie się z greckiego Marsowa ulica (przypis źródła). [przypis edytorski]

1143. mierziony (daw.) — wzbudzający obrzydzenie. [przypis edytorski]

1144. wybaczyć (daw.) — tu: rozeznać się w czymś. [przypis edytorski]

1145. snadny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]

1146. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1147. wiedzieć (daw.) — tu: znać. [przypis edytorski]

1148. jakmiarz (daw.) — niemal, prawie. [przypis edytorski]

1149. chramać (daw.) — kuleć, utykać. [przypis edytorski]

1150. i ma to być statutem obwarowane — Czego tu autor żąda, obwarowały konstytucje anni 1676 tit: Trybunał koronny. Corrumpens judicem actor [strona korumpująca sędziego — Red.WL] sprawę traci, a corruptus [skorumpowany — Red.WL] od sądu relegowany, incapax [niezdolny — Red.WL] na potem wszelkich funkcyj deklarowany być ma; i konstytucje anni 1699 tit: De corrupto Konstytucja także anni 1726 tit: Ażeby; w której się wyraża: Corruptus judex [skorumpowany sędzia — Red.WL] w. ks. lit. przy wróceniu wziętej korrupcji, cum poena triplicis pensionis delatori adjudicanda, ab activitate in perpetuum et privatione officii, [z karą potrójnej pensji przysądzoną oskarżycielowi [...] i z pozbawieniem urzędu — Red.WL] jakiegożkolwiek ministerii, czyli urzędu, a podaniem onego królowi, czyli województwu pro vacanti [jako wakującego — Red.WL] za upomnieniem się stron in subsequenti judicio [następnym wyrokiem — Red.WL] karany być ma. K. 1726. tit: De corrupto. Przyp. drug. wyd. [przypis edytorski]

1151. jako jeden powiedział — Owidiusz, Ars Amatoria. [przypis edytorski]

1152. rzkąc (daw.) — rzekąc, mówiąc. [przypis edytorski]

1153. Rogando cogit, cum rogat potentior. — [łac. Gdy mocniejszy prosi, to prosząc zmusza — Red.WL] [przypis redakcyjny]

1154. Osobliwa ona kaźń etc. — Valerius Maximus De severitate i Carion w kronice. [przypis edytorski]

1155. niewolstwo (daw.) — niewola. [przypis edytorski]

1156. wespołek (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

1157. jako Paweł powiada — Kor 15, 41. [przypis edytorski]

1158. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1159. wyrzezać (daw.) — tu: uciąć. [przypis edytorski]

1160. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1161. jeśliże — tu: czy. [przypis edytorski]

1162. główne występki — przestępstwa zagrożone karą śmierci. [przypis edytorski]

1163. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1164. asesor — urzędnik towarzyszący sędziemu. [przypis edytorski]

1165. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1166. znosić (daw., zwykle z „się”) — ustalać (z kimś). [przypis edytorski]

1167. mimo — tu: pomijając. [przypis edytorski]

1168. obżałowanie (daw.) — skarga. [przypis edytorski]

1169. odpór (daw.) — obrona. [przypis edytorski]

1170. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1171. Godny pamięci jest on sąd Salomona króla izraelskiego wielce mądrego, który był o żywym dziecięciu między dwiema niewiastami uczynił — 1. Król. 3, 25-26. [przypis edytorski]

1172. nasadzać się (daw.) — przygotowywać zasadzkę. [przypis edytorski]

1173. zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]

1174. Salamonów — dziś popr.: Salomona. [przypis edytorski]

1175. liściech — dziś popr. forma Msc.lm: listach. [przypis edytorski]

1176. de praesumptionibus (łac.) — o dowodach. [przypis edytorski]

1177. kauza (daw.) — tu: rozprawa sądowa, proces. [przypis edytorski]

1178. jakmiarz (daw.) — niemal, prawie. [przypis edytorski]

1179. limitacja — ograniczenie. [przypis edytorski]

1180. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1181. na sądziech — dziś popr. forma Msc.lm: na sądach. [przypis edytorski]

1182. zasię (daw.) — zaś. [przypis edytorski]

1183. oblicznie (daw.) — osobiście. [przypis edytorski]

1184. rozszafować (daw.) — rozdzielić, zarządzić. [przypis edytorski]

1185. zdać — tu: zdjąć z urzędu. [przypis edytorski]

1186. jacy (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1187. dosyć uczynić — dziś: zadość uczynić. [przypis edytorski]

1188. przewłoka — dziś: zwłoka. [przypis edytorski]

1189. imienie (daw.) — mienie, majątek. [przypis edytorski]

1190. na sejmiech — dziś popr. forma Msc.lm: na sejmach. [przypis edytorski]

1191. Decemviri — byli w Rzymie (acz pierwej w Grecyi) najwyżsi panowie, którzy byli na miejsce konsulów postanowieni; ale ta odmiana nie długo trwała. Zwano je decemviri, że ich 10 było. Tytus Liwiusz Dekady, ks. 3. [przypis redakcyjny]

1192. na sądziech — dziś popr. forma Msc.lm: na sądach. [przypis edytorski]

1193. areopagici — członkowie Aeropagu, czyli najwyższej rady w Atenach, posiadającej również uprawnienia sądownicze. [przypis edytorski]

1194. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

1195. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

1196. lza (daw.) — można, wolno. [przypis edytorski]

1197. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1198. doczesny — tu: sprawujący urząd tylko przez określony czas. [przypis edytorski]

1199. zabawiony (daw.) — zajęty. [przypis edytorski]

1200. konsystorz (z łac.) — zebranie, zgromadzenie określonego gremium w celu rozwiązania ważnych spraw. [przypis edytorski]

1201. wota (daw.) — głosy a. opinie. [przypis edytorski]

1202. licho (daw.) — liczba nieparzysta. [przypis edytorski]

1203. cetno (daw.) — liczba parzysta. [przypis edytorski]

1204. asesor — urzędnik towarzyszący sędziemu. [przypis edytorski]

1205. wespółek (daw.) — razem. [przypis edytorski]

1206. dylacja (z łac.) — odroczenie. [przypis edytorski]

1207. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1208. mierny (daw.) — zachowujący odpowiednią miarę. [przypis edytorski]

1209. podle (daw.) — obok, według. [przypis edytorski]

1210. A ponieważ żaden swym kosztem żołniersko nie służy — 1. Kor 9, 7. [przypis edytorski]

1211. każdy robotnik godzien jest zapłaty swej — Mt 30, 10. [przypis edytorski]

1212. potrzeba (daw.) — to, co potrzebne. [przypis edytorski]

1213. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1214. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1215. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1216. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1217. wywiedować się (daw.) — dowiadywać się o czymś. [przypis edytorski]

1218. jeśli — tu: czy. [przypis edytorski]

1219. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1220. barzo — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1221. imo (daw.) — mimo, obok, poza, oprócz. [przypis edytorski]

1222. dwie osobie — relikt tzw. liczby podwójnej; dziś: dwie osoby. [przypis edytorski]

1223. potwarz (daw.) — obelga, oszczerstwo. [przypis edytorski]

1224. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1225. k rzeczy (daw.) — na temat. [przypis edytorski]

1226. areopagici — członkowie Aeropagu, czyli najwyższej rady w Atenach, posiadającej również uprawnienia sądownicze. [przypis edytorski]

1227. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1228. farbować (daw.) — kłamać a. ubarwiać. [przypis edytorski]

1229. tymi wierszami — Martialis Epigrammata, ks. 6. [przypis edytorski]

1230. iścizna (daw.) — własność. [przypis edytorski]

1231. wszystką ręką — sens: gestykulując. [przypis edytorski]

1232. mianować (daw.) — nazywać, tu: przedstawiać. [przypis edytorski]

1233. Onego też nie trzeba stronom cierpieć — sens: na to też nie należy stornom pozwalać. [przypis edytorski]

1234. przeczna strona (daw.) — strona przeciwna. [przypis edytorski]

1235. aby byli ustawieni instygatorowie — każdy sąd ma instygatora. [tj. oskarżyciela — Red.WL] Prócz tych są instygatorowie koronny i litewski, ci mają vice-instygatorów. Tych urząd jest pozywać na sejm z wiadomością marszałka de crimine laesae maiestatis. K. 1588 r. tit: De crimine laesae majestatis [O zbrodni obrazy majestatu — Red.WL]. In crimine perduellionis K. tegoż roku tit: Takiż postępek. O dobra stołowe i o prowenta K. 1598 tit: O pozwiech. Takoż in publica iniuria [w sprawie krzywdy publicznej — Red.WL] instygować i konwinkować może. K. 1611 titul: A gdzie by. Także pozywać ma dignitarios et officiales negligentes [ dygnitarzy i urzędników wykazujących się lekceważeniem — Red.WL]. K. 1565 tit: O negligencyi dignitariorum. Pozywać ma poborcę na trybunał etc. K. 1590 tit: O kwarcie. [przypis edytorski]

1236. czelniejszy (daw.) — tu: przodujący. [przypis edytorski]

1237. prywat (daw.) — osoba prywatna, niesprawująca urzędu. [przypis edytorski]

1238. na urzędziech — dziś popr. forma Msc.lm: na urzędach. [przypis edytorski]

1239. starszy nad pospólstwem — trybun ludowy (urząd w staroż. Rzymie). [przypis edytorski]

1240. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1241. instygator (daw.) — oskarżyciel. [przypis edytorski]

1242. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1243. farba — tu przen.: kłamstwo a. ubarwianie prawdy. [przypis edytorski]

1244. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1245. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

1246. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1247. na gardło skazano (daw.) — skazano na śmierć. [przypis edytorski]

1248. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1249. skwapiać się (daw.) — tu: spieszyć się a. skłaniać się. [przypis edytorski]

1250. prywat (daw.) — osoba prywatna, niesprawująca urzędu. [przypis edytorski]

1251. przykaza (daw.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

1252. osiadłość (daw.) — posiadłość, majątek. [przypis edytorski]

1253. lepak (daw.) — lecz, ale; znowu; zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

1254. imienie (daw.) — mienie, majątek. [przypis edytorski]

1255. na rafie więźnie — in salebra haeret, to jest: nie może do skutku przyjść, bo rafy są one kamienie na rzekach, na których więzną szkuty, komiegi etc. (przyp. tłum.). [przypis tłumacza]

1256. mandat (daw.) — tu: dekret. [przypis edytorski]

1257. głowa — przen.: rzecz najgłówniejsza. [przypis edytorski]

1258. k woli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

1259. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1260. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1261. kwoli komu (daw.) — ze względu na kogoś. [przypis edytorski]

1262. dwie drodze — relikt liczby podwójnej; dziś popr.: dwie drogi. [przypis edytorski]

1263. nie może być zabieżano — nie da się zapobiec. [przypis edytorski]

1264. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1265. nauka wolna (daw.) — sztuka wyzwolona; siedem sztuk wyzwolonych stanowiło podstawę dawnego programu studiów uniwersyteckich. [przypis edytorski]

1266. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1267. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1268. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1269. bestliwych (daw.) — zwierzęcy. [przypis edytorski]

1270. podobieństwo (daw.) — prawdopodobieństwo, możliwość. [przypis edytorski]

1271. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1272. Ulpian był mian za opiekuna Aleksandra Severa cesarza — Aelius Lampridius, Alexander Severus. [przypis edytorski]

1273. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1274. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

1275. sumariusz (daw.) — spis, rejestr, wyciąg z dokumentów. [przypis edytorski]

1276. Julius Paweł w prawie biegły zostawił to na piśmie — De regi iuris L. Quidquid. [przypis edytorski]

1277. przystojność (daw.) — to, co należy, wypada, przystoi. [przypis edytorski]

1278. przygoda (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]

1279. Paweł apostoł świadczy — Rz 3, 8. [przypis edytorski]

1280. napisali — C. de legibus et constitut. L. Digna vox (przypis źródła). [przypis edytorski]

1281. jako powiada Paweł — 1. Tm 1, 9. [przypis edytorski]

1282. kwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]

1283. lepiej napisał Arystoteles — Arystoteles Etyka ks. 5. rozdz. 6. [przypis edytorski]

1284. pry (daw.) — prawi, mówi, powiada. [przypis edytorski]

1285. rozruszenie (daw.) — zburzenie, zniszczenie. [przypis edytorski]

1286. zmianka — dziś popr.: wzmianka. [przypis edytorski]

1287. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

1288. serdeczny (daw.) — dotyczący serca. [przypis edytorski]

1289. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

1290. zasię (daw.) — zaś. [przypis edytorski]

1291. nasprawować (daw.) — sporządzić, przygotować. [przypis edytorski]

1292. Aż potem, gdy złość ludzka rosła a, czym dalej, tym się więcej rozmnażała, Bóg wszystkie ludzie, bardzo ich mało wyjąwszy, potopem zatracił — 1. Mojż 9, 6. [przypis edytorski]

1293. karanie... na gardle — karanie śmiercią. [przypis edytorski]

1294. Potem po wielu lat wzbudził Nemrota, aby się jął porządku królowania i panowania, którym by ludzi, po dobrej woli niechcące, gwałtem w powinności ich zatrzymawał — 1 Mojż. 10, 8-9. [przypis edytorski]

1295. pomierny (daw.) — umiarkowany. [przypis edytorski]

1296. ono (daw.) — to. [przypis edytorski]

1297. znaszać (daw.) — prawdop.: zestawiać. [przypis edytorski]

1298. siadło (daw.) — siedlisko. [przypis edytorski]

1299. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1300. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

1301. podjźrenie — dziś popr.: podejrzenie. [przypis edytorski]

1302. acz (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

1303. okrom (daw.) — bez, oprócz. [przypis edytorski]

1304. warować (daw.) — uważać, strzec, wystrzegać się. [przypis edytorski]

1305. ukraina (daw.) — kresy, pogranicze. [przypis edytorski]

1306. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

1307. narodowie — dziś popr.: narody. [przypis edytorski]

1308. rozbierać (daw.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski]

1309. Owszem trzeba się starać o pokój ze wszystkimi ludźmi; o pokój mówię, który by był stateczny i trwały — Mojż 21, 26. [przypis edytorski]

1310. podsada (daw.) — zasadzka. [przypis edytorski]

1311. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1312. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1313. przekazać (daw.) — przeszkodzić. [przypis edytorski]

1314. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1315. przypowieść (daw.) — przysłowie. [przypis edytorski]

1316. naspiżowany (daw.) — zaopatrzony w żywność. [przypis edytorski]

1317. kurhan (daw.) — kopiec, mogiła. [przypis edytorski]

1318. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

1319. ciągnienie (daw.) — pochód wojska, marsz. [przypis edytorski]

1320. Wołosz a. Wołoch— mieszkaniec Wołoszczyzny. [przypis edytorski]

1321. Titus Livius — Decades, ks. 3, 2. [przypis edytorski]

1322. towarzyski lud — sprzymierzeńcy. [przypis edytorski]

1323. popisać (daw.) — zaciągnąć do wojska. [przypis edytorski]

1324. przełożyć — dziś: przedłożyć (przedstawić). [przypis edytorski]

1325. jeden poeta napisał — Terentius, Eunuchus. [przypis edytorski]

1326. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1327. wojnę przez osobliwego na to obranego posła opowiedziawszy — te posły zwano Feciales (przypis źródła). [przypis edytorski]

1328. tak ci Abraham, ojciec ludu Bożego, dla wyzwolenia brata wojnę przeciwko nieprzyjaciołom podniósł — 1 Mojż 14, 14-15. [przypis edytorski]

1329. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1330. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1331. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1332. na oboję stronę (daw.) — na korzyść bądź na niekorzyść. [przypis edytorski]

1333. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1334. przystojnie (daw.) — tak, jak należy. [przypis edytorski]

1335. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1336. przeciwko temu — dziś: w przeciwieństwie do niego. [przypis edytorski]

1337. przydać się (daw.) — przydarzyć się. [przypis edytorski]

1338. zabawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

1339. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

1340. sprawca (daw.) — tu: zarządca. [przypis edytorski]

1341. Faeton — Faeton, jako bają poetowie, był syn Słońca, u którego raz uprosił, że mu dopuścił wóz swój wieść; ale iż nie umiał, konie się rozbiegały, zaczem się świat zagorzał; przeto Jupiter zrzucił go na dół do rzeki Eridanu. To dla tego zmyślono, aby się nikt tego nie poważył sprawować, czemu nie sprosta (przypis źródła). [przypis edytorski]

1342. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1343. jako jeden powiedział — Horacy, List 2: Quidquid delirant reges, plectuntur Achivi [łac. Gdy królowie szaleją, cierpią Grecy — Red.WL]. [przypis edytorski]

1344. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1345. drab (daw.) — żołnierz, pachołek, sługa. [przypis edytorski]

1346. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1347. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]

1348. styskować (daw.) — skarżyć się, narzekać, utyskiwać. [przypis edytorski]

1349. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1350. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1351. lepak (daw.) — lecz, ale, znowu, zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

1352. Centaur — Centaurowie byli okrutni ludzie, którzy iż najpierwej na koniech jeździe poczęli, przeto o nich poetowie bajali, żeby zady końskie mieli (przypis źródła). [przypis edytorski]

1353. nie dosypiać (daw.) — nie zaniedbać. [przypis edytorski]

1354. opatrzeć (daw.) — doglądać. [przypis edytorski]

1355. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1356. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1357. przestrzeńszy (daw.) — bardziej rozległy. [przypis edytorski]

1358. apostoł Jezusa Chrystusa napisał — Hebr 11, 39. [przypis edytorski]

1359. roście — dziś popr.: rośnie. [przypis edytorski]

1360. Vobis picta croco... — Wergiliusz, Eneida, ks. 9. [przypis edytorski]

1361. binda (daw.) — wstęga, szarfa, opaska. [przypis edytorski]

1362. Durum a stirpe genus... — Wergiliusz Eneida, ks. 9. [przypis edytorski]

1363. myć bez ługu (daw., przysł.) — łatwo zwyciężać. [przypis edytorski]

1364. przekaz (daw.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

1365. płochy — tu raczej w znaczeniu: płochliwy. [przypis edytorski]

1366. dychawiczny (daw.) — słaby (dosł. oddychający z wysiłkiem). [przypis edytorski]

1367. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1368. naczynie (daw.) — narzędzie. [przypis edytorski]

1369. w mieścich — dziś popr. forma Msc.lm: w miastach. [przypis edytorski]

1370. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1371. pieniężny lud — najemnicy. [przypis edytorski]

1372. przewiedzieć (daw.) — obejrzeć. [przypis edytorski]

1373. ale k czemu to — sens: ale do czego zmierzam? [przypis edytorski]

1374. atoli (daw.) — lecz, jednak. [przypis edytorski]

1375. jako pisze Statius — Statius, Achilleis, ks. 2. [przypis edytorski]

1376. huf (daw.) — oddział. [przypis edytorski]

1377. sprawić (daw.) — tu: uformować szyk. [przypis edytorski]

1378. zastanowić (daw.) — bronić się. [przypis edytorski]

1379. podsadka (daw.) — zasadzka. [przypis edytorski]

1380. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1381. ciągnienie (daw.) — przemarsz wojsk. [przypis edytorski]

1382. sprawa (daw.) — szyk. [przypis edytorski]

1383. zadni (daw.) — tylny. [przypis edytorski]

1384. na wejźreniu (daw.) — pozornie. [przypis edytorski]

1385. stary (daw.) — dawny. [przypis edytorski]

1386. takowe szkoły i w naszej rzeczypospolitej byłyby bardzo potrzebne, w których by się młodzi ludzie do wszelkiej broni ćwiczyli — od wielu królów dawniejszych czasów projektowana szkoła rycerska nie przyszła do skutku, aż naszych czasów za rządów szczęśliwie nam panującego Stanisława Augusta (przypis wydania z XVIII w.). [przypis edytorski]

1387. jako na wojnę jechać winien — rozumie tu autor o popisach, które dawnych czasów były we zwyczaju, jako jest widzieć u Ładowskiego tit. Okazowanie; z czasem potem zaniedbane, wskrzeszone widzieliśmy za panowania tegoż monarchy. [przypis edytorski]

1388. naczynie (daw.) — narzędzie, tu: wyposażenie. [przypis edytorski]

1389. ukraiński (daw.) — kresowy, pograniczny. [przypis edytorski]

1390. zastanowić się (daw.) — bronić się. [przypis edytorski]

1391. nazad (daw.) — z powrotem, do tyłu. [przypis edytorski]

1392. Metellus hetman przeciwko Jugurcie od Rzymian do Numidyjej będąc posłan etc. — Sallustiusz, De bello Jugurthino. [przypis edytorski]

1393. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1394. zleniałość (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]

1395. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1396. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

1397. oboja strona (daw) — obie strony. [przypis edytorski]

1398. przekazać (daw.) — przeszkadzać. [przypis edytorski]

1399. oblędz — dziś popr.: oblegać. [przypis edytorski]

1400. fortelny (daw.) — sprytny. [przypis edytorski]

1401. Polifem (mit. gr.) — jeden z Cyklopów, krwiożerczych jednookich olbrzymów, upity i oszukany przez Odyseusza, którego chciał zabić. [przypis edytorski]

1402. urywcza (daw.) — (o bitwie) odwrotowa. [przypis edytorski]

1403. rzekomo — tu: pozornie. [przypis edytorski]

1404. fortelmi — dziś popr. forma N.lm: fortelami (tj. podstępami). [przypis edytorski]

1405. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]

1406. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1407. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1408. misterstwo (daw.) — sztuka, mistrzostwo. [przypis edytorski]

1409. rusznica — jeden z pierwszych typów ręcznej, długiej broni palnej. [przypis edytorski]

1410. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1411. jako sam Bóg do tych, którzy przykazaniu jego nieposłuszni, mówi — Mojż. 26, 36. [przypis edytorski]

1412. mierność (daw.) — zachowywanie właściwej miary. [przypis edytorski]

1413. przestawać — tu: poprzestawać. [przypis edytorski]

1414. Kartaginianie tę ustawę mieli — Arystoteles, Oeconomia. [przypis edytorski]

1415. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1416. Cyrus perski król, gdy poraził Asyryjany — Ksenofont, De Paedia Cyri, ks. 4. [przypis edytorski]

1417. wydworny (daw.) — wytworny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

1418. skiełzać się (daw.) — ześlizgnąć się. [przypis edytorski]

1419. zemdlenie (daw.) — osłabienie. [przypis edytorski]

1420. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1421. niemocy — dziś popr. forma D.lm: niemoce (tj. choroby, dolegliwości). [przypis edytorski]

1422. przykład Uriasza Hetejczyka — 2 Sam. [przypis edytorski]

1423. w namieciech — dziś popr. forma Msc.lm: w namiotach. [przypis edytorski]

1424. Joel prorok rozkazuje — Joel 2, 16-17. [przypis edytorski]

1425. zbór (daw.) — zgromadzenie, społeczność; świątynia, synagoga. [przypis edytorski]

1426. przeto wojny swoje wojnami Bożymi zwał — 1. Krn 5, 22. [przypis edytorski]

1427. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1428. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1429. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]

1430. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1431. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1432. wiedzieć (daw.) — tu: znać. [przypis edytorski]

1433. przyczyna — tu: cel. [przypis edytorski]

1434. ktemu (daw.) — tu: dlatego. [przypis edytorski]

1435. bez pochyby (daw.) — niewątpliwie. [przypis edytorski]

1436. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1437. forytować (daw.) — popierać, faworyzować. [przypis edytorski]

1438. nad drugie dowcipne, pracowitych i mężnych ludzi — dziś: nad innych rozsądnych, pracowitych i mężnych ludzi. [przypis edytorski]

1439. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1440. nowotny (daw.) — nowy. [przypis edytorski]

1441. przodek (daw.) — tu: pierwszeństwo. [przypis edytorski]

1442. niewczas (daw.) — trud, niewygoda. [przypis edytorski]

1443. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1444. Jozua z rozkazania Bożego uczynił — Joz 8, 2. [przypis edytorski]

1445. wiedzieć (daw.) — tu: znać. [przypis edytorski]

1446. trefunek (daw.) — traf, przypadek. [przypis edytorski]

1447. obaczyć się (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

1448. pawęż (daw.) — tarcza. [przypis edytorski]

1449. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1450. niebezność — niejasne, możliwy błąd źródła; może chodzić o „niebezpieczeństwo” bądź o „niezbędność”. [przypis edytorski]

1451. sromota (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

1452. płochej myśli (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]

1453. brakować żołnierzmi (daw.) — wybierać żołnierzy. [przypis edytorski]

1454. trojemi listy — trzema a. potrójnymi listami. [przypis edytorski]

1455. wici — wezwanie na wojnę, pierwotnie w formie pęku witek (gałązek). [przypis edytorski]

1456. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1457. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]

1458. drzewiej (daw.) — tu: wcześniej. [przypis edytorski]

1459. wojski (daw.) — urzędnik opiekujący się rodzinami szlachty w czasie pospolitego ruszenia. [przypis edytorski]

1460. ciągnienie (daw.) — przemarsz wojsk. [przypis edytorski]

1461. Jan Chrzciciel gdy go żołnierze pytali, co by czynić mieli, odpowiedział — Łk 3, 14. [przypis edytorski]

1462. żołdziech — dziś popr. forma Msc.lm: żołdach. [przypis edytorski]

1463. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

1464. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1465. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1466. przezwisko — tu: nazwisko. [przypis edytorski]

1467. własny (daw.) — tu: właściwy. [przypis edytorski]

1468. Jako uczynił Eneasz — Wergiliusz, Eneida, ks. 5. [przypis edytorski]

1469. Tewkrowie a. Teukrowie — Trojanie (od mitycznego założyciela miasta). [przypis edytorski]

1470. igry (daw.) — gra, zabawa. [przypis edytorski]

1471. janczarzy — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

1472. dla samej tylko sławy ciągnienia ich — sens: z powodu samej informacji o ich zbliżaniu się. [przypis edytorski]

1473. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

1474. ociętny (daw.) — uparty, zacięty, krnąbrny. [przypis edytorski]

1475. lichwiarz — osoba pożyczająca pieniądze na zawyżony procent. [przypis edytorski]

1476. wieńce nazwane od miasta, od muru i od oblężenia — Coronae civicae, murales, obsidionales etc. [łac. wieńce upamiętniające zdobycie miasta wdarcie się na mury, oblężenie — Red.WL]. [przypis edytorski]

1477. Duilius — zob. Valerius Maximus, ks. 3. rozdz. 6. [przypis edytorski]

1478. czelniejszy (daw.) — główniejszy. [przypis edytorski]

1479. Torquatus — przydomek pochodzi od łac. torques, czyli łańcuch. [przypis edytorski]

1480. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]

1481. zasię (daw.) — zaś. [przypis edytorski]

1482. szafarz (daw.) — zarządca, administrator. [przypis edytorski]

1483. na sejmiech — dziś popr. forma Msc.lm: na sejmach. [przypis edytorski]

1484. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1485. ukraina (daw.) — kresy, pogranicze. [przypis edytorski]

1486. czuć — tu: czuwać. [przypis edytorski]

1487. dostawać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]

1488. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1489. gumno (daw.) — stodoła, spichlerz. [przypis edytorski]

1490. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1491. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

1492. przystojny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

1493. wespółek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

1494. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1495. hetmany — dziś popr. forma N.lm: hetmanami. [przypis edytorski]

1496. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1497. obrazca (daw.) — ten, który obraża. [przypis edytorski]

1498. wwięzowanie (daw.) — obejmowanie majątku na podstawie wyroku sądowego. [przypis edytorski]

1499. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1500. rozbierać (daw.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski]

1501. leda (daw.) — lada, byle. [przypis edytorski]

1502. dwie osobie — dziś: dwie osoby (relikt archaicznej liczby podwójnej). [przypis edytorski]

1503. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1504. Bo był niektóry senator, któremu się zdało, żeby w rzeczypospolitej by jednę zbożności górę zbudowano; tak on zwał one spółki lub pieniądze, które by wszyscy wedle możności swej każdy raz zrzucili, a potem by tych co rok przyczynial — pomysł abp Łaskiego, po łacinie określany jako Mons pietatis. [przypis edytorski]

1505. Pospolity skarb etc. — inszy sposób do zebrania skarbu ziemskiego masz czytelniku opisany niżej u tegoż Frycza w przydatku do tych ksiąg (przypis źródła). [przypis edytorski]

1506. beneficjum (daw.) — urząd kościelny zapewniający dochody. [przypis edytorski]

1507. do roku (daw.) — do czasu. [przypis edytorski]

1508. iż ma dać każdy duchowny — Konstytucja 1607 uczy, że podobne prawa na duchownych stanowione wątpliwości podlegały, dla tego wzmianka w niej o szukaniu pozwolenia od stolicy apostolskiej, bez którego ustawy takowe nigdy skutku nie miały (przypis źródła). [przypis edytorski]

1509. imię (daw.) — tu: mienie, majątek. [przypis edytorski]

1510. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1511. nierad (daw.) — niechętnie. [przypis edytorski]

1512. wywołan (daw.) — wygnany. [przypis edytorski]

1513. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1514. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1515. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1516. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1517. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1518. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1519. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1520. cerograf (z gr.) — właśc. cyrograf, własnoręczne pisemne zobowiązanie. [przypis edytorski]

1521. liczba (daw.) — rozliczenie, sprawozdanie. [przypis edytorski]

1522. wespołek (daw.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

1523. wysadzony (daw.) — tu: wybrany. [przypis edytorski]

1524. spina (z łac.) — kręgosłup. [przypis edytorski]

1525. w pokładzie (daw.) — w zapasie, odłożone. [przypis edytorski]

1526. czeladź (daw.) — służba bądź szerzej: zależni domownicy. [przypis edytorski]

1527. azaż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

1528. dzierżeć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1529. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1530. jako Dawid król i prorok święty świadczy, mówiąc — Ps. 41, 1. [przypis edytorski]

1531. potrzebny (daw.) — tu: potrzebujący. [przypis edytorski]

1532. zastawny — dziś: zastawiony. [przypis edytorski]

1533. wetować (daw.) — wynagradzać sobie straty. [przypis edytorski]

1534. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1535. jako powiada Paweł — Kor 13, 5. [przypis edytorski]

1536. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1537. trawić (daw.) — marnować. [przypis edytorski]

1538. sejmiech — dziś popr. forma Msc.lm: sejmach. [przypis edytorski]

1539. z wielkim pożytkiem rzeczypospolitej było, gdyby nie tylko powiaty polskie, ale też i insze krainy ku koronie przyległe do jednakiego sposobu albo dawania podatku, albo służenia wojny przywiedzione były — to dlatego Frycz pisze, że jeszcze zjednoczenia księstwa litewskiego z Koroną nie było, które aż roku 1569 doszło (przypis źródła). [przypis edytorski]

1540. A jako Wergiliusz pszczoły od bitwy i niepotrzebnej gry każe odwodzić — Wergiliusz, Georgiki, ks. 4. [przypis edytorski]

1541. sprawca (daw.) — tu: zarządca. [przypis edytorski]

1542. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1543. prawdziwie poeta powiedział — Owidiusz, De arte amandi. [przypis edytorski]

1544. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1545. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1546. kondycje (daw.) — warunki. [przypis edytorski]

1547. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]

1548. ukraina (daw.) — kresy, pogranicze. [przypis edytorski]

1549. w sądziech — dziś popr. forma Msc.lm: w sądach. [przypis edytorski]

1550. wywołany (daw.) — wygnany. [przypis edytorski]

1551. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1552. przeciwko sobie (daw.) — wobec siebie, do siebie. [przypis edytorski]

1553. łaską — dziś popr. forma B.lp: łaskę. [przypis edytorski]

1554. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1555. Chrystusa, onego śmierci i piekła zwycięzce, słowa to są, którymi nam rozkazuje, abyśmy drugim odpuszczali, jako chcemy, żeby i nam odpuszczano — Mt 6, 15. [przypis edytorski]

1556. jako powiada on orator, filozof, senator i hetman — Cyceron, O powinnościach, ks. 2. [przypis edytorski]

1557. przecz (daw.) — czemu, dlaczego, za co. [przypis edytorski]

1558. Bóg (przez Izajasza proroka) mówił — Iz 5, 28; Jer 25, 9 i 27, 6 i 44, 10. [przypis edytorski]

1559. drugi król — to jest Ferdynand, który potem był cesarzem (przypis źródła). [przypis edytorski]

1560. ukraina (daw.) — kresy, pogranicze. [przypis edytorski]

1561. gruby (daw.) — prymitywny. [przypis edytorski]

1562. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1563. skąd też to imię szkoła dano — szkoła jest słowo greckie, oni mówią scholi. Rozumie się próżnowanie, albo pilnowanie (przypis źródła). [przypis edytorski]

1564. nauki gwiazdarskie (daw.) — astronomia i astrologia. [przypis edytorski]

1565. Ebrejski — dziś popr.: hebrajski. [przypis edytorski]

1566. namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: namiocie. [przypis edytorski]

1567. okrom (daw.) — bez, oprócz. [przypis edytorski]

1568. zbór (daw.) — zgromadzenie, społeczność, świątynia. [przypis edytorski]

1569. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1570. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1571. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]

1572. osobny — tu: wyjątkowy. [przypis edytorski]

1573. ono (daw.) — to. [przypis edytorski]

1574. na wsparze (daw.) — na widoku. [przypis edytorski]

1575. lepak (daw.) — lecz, ale, znowu, zaś, przeciwnie. [przypis edytorski]

1576. zasię (daw.) — zaś, jednak. [przypis edytorski]

1577. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1578. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1579. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1580. pojźreć (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski]

1581. akademia — Akademia był las niedaleko Aten; tam się Plato urodził i filozofii potem uczył i przez co też ucznie jego akademiki zwano. Stąd że teraz każde takie miejsce, gdzie filozofii uczą, akademią zową (przypis źródła). [przypis edytorski]

1582. jaśnie (daw.) — jasno, wyraźnie, zrozumiale. [przypis edytorski]

1583. wiele o szkolnych mistrzach trzymali — sens: bardzo poważali nauczycieli. [przypis edytorski]

1584. leda (daw.) — lada, byle. [przypis edytorski]

1585. krom (daw.) — bez, oprócz. [przypis edytorski]

1586. na jaśnią — dziś: na światło. [przypis edytorski]

1587. zastawować (daw.) — sprzeciwiać się czemuś, bronić się przed czymś. [przypis edytorski]

1588. jako z trojańskiego konia — Grecy gdy nie mogli za dziesięć lat Trojej dobyć, tym fortelem poszli: uczynili konia drewnianego wielkiego, w którym się ich wiele zawarło; o którym puścili sławę, żeby to za dar Palladzie zostawili. Wzięli tego konia Trojanie w miasto, a Grecy się w nocy z niego wysypawszy drugim Troją otworzyli i tak ją zburzyli. Wergiliusz, Eneida, ks. 2 (przypis źródła). [przypis edytorski]

1589. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

1590. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

1591. opatrować (daw.) — zaopatrywać, opiekować się. [przypis edytorski]

1592. sprawca (daw.) — zarządca. [przypis edytorski]

1593. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1594. wydworny (daw.) — wytworny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

1595. nalezion — dziś popr.: znaleziony. [przypis edytorski]

1596. imienie (daw.) — mienie, majątek. [przypis edytorski]

1597. zdziać (daw.) — tu: pozbawić. [przypis edytorski]

1598. igry (daw.) — gry, zabawy. [przypis edytorski]

1599. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1600. azaż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

1601. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1602. Canonicae praeces (łac.) — modlitwy kanoniczne. [przypis edytorski]

1603. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

1604. przezwisko (daw.) — tu: nazwa. [przypis edytorski]

1605. kantor (daw.) — śpiewak, kierownik chóru kościelnego. [przypis edytorski]

1606. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1607. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

1608. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1609. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1610. szafarz (daw.) — zarządca, administrator. [przypis edytorski]

1611. kustosz (z łac.) — przełożony nad kilkoma klasztorami. [przypis edytorski]

1612. przezwisko (daw.) — tu: nazwa. [przypis edytorski]

1613. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1614. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

1615. on (daw.) — ten, ów. [przypis edytorski]

1616. mierziony (daw.) — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski]

1617. forytować (daw.) — popierać, faworyzować. [przypis edytorski]

1618. ano (daw.) — oto, bowiem; a ono. [przypis edytorski]

1619. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1620. zastawić (daw.) — stanąć w obronie. [przypis edytorski]

1621. koncylium — mówi o koncylium [soborze — Red.WL] trydenckim, na którym prezydował Hozjusz Polak, i na ostatnich sejmach wysłani z Polski ablegaci znajdowali się; snać, że pierwej ta księga wydana, nim koncylium trydenckie zakończono. [przypis edytorski]

1622. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1623. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1624. gamracja (daw.) — rozpusta. [przypis edytorski]

1625. Jan święty, on tajemnic Bożych wykładacz, prorokował — Ap 9, 5-10. [przypis edytorski]

1626. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1627. piąci — dziś popr.: pięciu. [przypis edytorski]

1628. czego się poeta dawno spodziewał — Wergiliusz Ekloga 1. [przypis edytorski]

1629. jen a. jenże (daw.) — ten, który. [przypis edytorski]

1630. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1631. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

1632. dosyć uczynili — dziś: zadość uczynili. [przypis edytorski]

1633. liczbę... dać (daw.) — dokonać rozliczenia, złożyć sprawozdanie. [przypis edytorski]

1634. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1635. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1636. myto (daw.) — zapłata, opłata pobierana za przejazd, tu raczej: pensja. [przypis edytorski]

1637. jako osieł do lutnie przystawieni. — łacińska przypowieść Asinus ad lyram o kimś nikczemnym, co się do zacnej rzeczy nie godzi. [przypis edytorski]

1638. zelżywość (daw.) — zniewaga. [przypis edytorski]

1639. ochędożnie (daw.) — porządnie. [przypis edytorski]

1640. Filalet — Filaletes, jakośmy i wyżej przypisali, wykłada się miłownik prawdy. Tak nasz Frycz nazwał swoję jedną oracją (przypis źródła). [przypis edytorski]

1641. łapaczka — prawdop.: coś usiłującego wzbudzić zainteresowanie. [przypis edytorski]

1642. egzystymacja (daw., z łac.) — ocena. [przypis edytorski]

1643. wiele ludzi ukazali — dziś popr.: wielu ludzi ukazało. [przypis edytorski]

1644. Stara ono między ludźmi przypowieść, że poczciwość chowa nauki. — Cyceron, Tusculanae Disputationes, quaestio: Honos alit artes. [przypis edytorski]

1645. przodek (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

1646. kres (daw.) — tu: cel. [przypis edytorski]

1647. osłowie kumańscy — osieł u Kumanów uczynił się był lwem, włożywszy skórę lwią na się straszył ludzi, aż go poznano po uszu. Stąd przeto osłem kumańskim onego zową, gdy się kto głupi za mądrego popisuje. Erasmus in Chil.. [przypis edytorski]

1648. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1649. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1650. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1651. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1652. uczyciel (daw.) — nauczyciel. [przypis edytorski]

1653. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1654. przeciwko (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1655. leda (daw.) — byle. [przypis edytorski]

1656. opowiedzieć (daw.) — tu: ogłosić. [przypis edytorski]

1657. mdłość (daw.) — słabość. [przypis edytorski]

1658. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1659. prawie (daw.) — prawdziwie. [przypis edytorski]

1660. też chce lepszy nad przyrodzenie Bóg — Mt 24, 31. — 1. Tes 4, 16. [przypis edytorski]

1661. taras (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

1662. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1663. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

1664. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1665. przekładać a. przedkładać (daw.) — wyżej cenić, preferować. [przypis edytorski]

1666. o sądziech — dziś popr. forma Msc.lm: o sądach. [przypis edytorski]

1667. okrom (daw.) — bez, oprócz, z wyjątkiem. [przypis edytorski]

1668. zbór (daw.) — zgromadzenie, społeczność. [przypis edytorski]

1669. częścią (daw.) — częściowo. [przypis edytorski]

1670. zasię (daw.) — zaś, znów, z powrotem; na odwrót. [przypis edytorski]

1671. lepak (daw.) — lecz, ale, znowu, zaś. [przypis edytorski]

1672. prawować się (daw.) — dochodzić racji przed sądem. [przypis edytorski]

1673. ono (daw.) — oto. [przypis edytorski]

1674. zabawiony (daw.) — zajęty. [przypis edytorski]

1675. snadnie (daw.)— łatwo. [przypis edytorski]

1676. w pokładzie leżący (daw.) — odłożony. [przypis edytorski]

1677. beneficjum (daw.) — urząd kościelny zapewniający stały dochód. [przypis edytorski]

1678. wespółek (daw.) — razem. [przypis edytorski]

1679. ustawić (daw.) — ustanowić. [przypis edytorski]

1680. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1681. beneficji — dziś popr.: beneficjów. [przypis edytorski]

1682. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1683. dziesięcina — podatek w naturze na rzecz Kościoła, w ramach którego oddawano 1/10 plonów. [przypis edytorski]

1684. symonia — symonia jest, gdy kto święte rzeczy albo duchowne urzędy kupuje albo przeda je, albo jakąkolwiek czyni umowę (przyp. źródła). [przypis edytorski]

1685. nowotny (daw.) — nowy. [przypis edytorski]

1686. imienie (daw.) — mienie, majątek. [przypis edytorski]

1687. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1688. jego uczynek za przekleństwo poczytał Piotr — Dz 8, 19. [przypis edytorski]

1689. pięciornasób (daw.) — pięciokrotnie. [przypis edytorski]

1690. diecięciornasób (daw.) — dziesięciokrotnie. [przypis edytorski]

1691. wywołać (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

1692. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

1693. Kto nie może pieniądzmi, niech płaci ciałem — por. łac. Qui non potest aere, luat corpore. [przypis edytorski]

1694. przeciw (daw.) — wobec. [przypis edytorski]

1695. wotować (daw.) — głosować, wypowiadać się. [przypis edytorski]

1696. zapamiętany (daw.) — tu: zapomniany (!). [przypis edytorski]

1697. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1698. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

1699. potrzeba (daw.) — tu: bitwa. [przypis edytorski]

1700. munsztuk (daw.) — wędzidło. [przypis edytorski]

1701. na sejmiech — dziś popr. forma Msc.lm: na sejmach. [przypis edytorski]

1702. Imienia Bożego daremnie nie bierz, ani fałszywie używaj — 2 Mojż 20, 7. [przypis edytorski]

1703. rok (daw.) — termin rozprawy sądowej, rozprawa sądowa. [przypis edytorski]

1704. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1705. rusznica — jeden z pierwszych typów ręcznej, długiej broni palnej. [przypis edytorski]

1706. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1707. naczynie (daw.) — narzędzie. [przypis edytorski]

1708. przemóc (daw.) — tu: wymusić, przeforsować. [przypis edytorski]

1709. imać (daw.) — chwytać, tu: pojmać. [przypis edytorski]

1710. osiadłość (daw.) — posiadłość, majątek. [przypis edytorski]

1711. przekaza (daw.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

1712. własny (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

1713. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

1714. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1715. azaż (daw.) — czy, czyż, alboż; może. [przypis edytorski]

1716. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1717. pocześniejszy (daw.) — ważniejszy, większy. [przypis edytorski]

1718. mieć brak (daw.) — wybierać. [przypis edytorski]

1719. opatrzyć (daw.) — zaopatrzyć, zapewnić środki do życia. [przypis edytorski]

1720. Mówi Bóg do ludu starodawnego — Mojż 15, 4. [przypis edytorski]

1721. niedostateczny (daw.) — taki, któremu brakuje. [przypis edytorski]

1722. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]

1723. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1724. przedsię (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1725. częścią (daw.) — częściowo. [przypis edytorski]

1726. dziesięcina — podatek w naturze na rzecz Kościoła, w ramach którego oddawano 1/10 plonów. [przypis edytorski]

1727. roście — dziś popr.: rośnie. [przypis edytorski]

1728. arendarz (daw.) — dzierżawca. [przypis edytorski]

1729. rozchód przechodzi dochód — łac. sumptus superat censum. [przypis edytorski]

1730. ustawca praw (daw.) — prawodawca, ustawodawca. [przypis edytorski]

1731. ktemu (daw.) — do tego. [przypis edytorski]

1732. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1733. cknie się (daw.) — smutno jest. [przypis edytorski]

1734. tymi słowy — Nahum 3, 1-3. [przypis edytorski]

1735. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

1736. ono przeklęństwo etc. — Jozue 7, 1 i 21. [przypis edytorski]

1737. Nie zabijaj — 2 Mojż 20, 23. [przypis edytorski]

1738. kto by zabił, krew jego niech będzie przelana — 1 Mojż 8, 6. [przypis edytorski]

1739. Woła krew braciej waszej z ziemi do mnie — Jozue 7, 13. [przypis edytorski]

1740. Wołają dusze zabitych, aby się mścił krwie ich nad obywatelmi ziemi — 2. Mojż 4. [przypis edytorski]

1741. Przelaniem krwi plugawi się ziemia etc. — 4. Mojż 35, 30. [przypis edytorski]

1742. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1743. popili się zbytnim pieszczeniem szczęścia — Jozue 7, 5. [przypis edytorski]

1744. co dawno o głupich królach poeta powiedział — Horacy, Delirant reges, plectuntur Achivi [Gdy królowie szaleją, płaczą Grecy — Red.WL]. [przypis edytorski]

1745. o u Joba napisano — Job 34, 30. [przypis edytorski]

1746. w Piśmie świętym napisano — Dn 2, 21. [przypis edytorski]