III
Nazajutrz dzień od rana samego puszcza się Lutek na miasto. Co tu robić najsampierw — myśli sobie — chyba się odziać, jak panicz.
No, dobrze! racja! Poszedł na Świętojerską, do sklepów z odzieżą, kupił sobie kapelusz, ubranie, paletot94. Szyk! Prawdziwy hrabia!
Idzie, pogwizduje, laseczką macha, bo i laseczkę se sprawił, nie wie co robić dalej.
Nie taka to łatwa sprawa wydać sto dukatów!
Sto dukatów! Dla siebie samego!
Ha! Trza pomyśleć!
A że to była już jakaś dziesiąta godzina, jeść mu się kaducznie zachciało. Jeść i jeść. Młody, zdrowy, to i nic dziwnego, że głodny.
Wstąpił do gospody. Każe sobie dać kiełbasy, kiszki, piwa, bułek.
Je, je, aż mu się uszy trzęsą. Najadł się tak, że mu chyba na trzy dni wystarczy.
— Co się należy?
— Dwa złote.
— Dwa złote? Nie więcej?
— Dwa złote, paniczu, i przydałoby się z dziesięć groszy napiwku.
Wydajże tu sto dukatów, bądź mądry! Ano trudno! Trza jakości ten pieniądz wydać. Pomyślimy!
Sypie ci Lutek na wycieczkę95 za miasto. Pojechał końmi do Wilanowa. Bryczkę wynajął na poczcie, koni czwórka, pocztylion gra na trąbce. Uciecha.
Przyjechał. Dał dukata odźwiernemu przy parku. Chodzi po ogrodzie. Napatrzył się, południe już minęło. Pora powracać! I znów jest w Warszawie. Co zrobić? Gdzie wydać pieniądze, boć wydał niespełna pięć dukatów?
Spojrzał. Afisz na rogu: Teatr Narodowy. Nie ma co! Chodźmy do teatru.
W teatrze zabawił się setnie. Nie był w nim nigdy. Bo i skądże? Rzecz droga: miejsce dwa złote.
Wyśmiał się, ucieszył, wychodzi.
Późna już pora. Czasu do wydania pieniędzy niewiele, a Bóg świadkiem — nie wie Lutek, co z nimi zrobić? Idzie, rozmyśla. A gdy tak idzie, na rogu zaułka starzec stoi zgarbiony.
— Panie — powiada — drugi dzień mija, gdy nic w ustach nie miałem. Starym żołnierz, paniczu, pod Sommosierrą byłem, pod Smoleńskiem, pod Moskwą, przy księciu Józefie pod Lipskiem — poratuj mnie!
Pojrzy Lutek na starca: inwalida bez ręki, a na piersiach błyszczą mu wstążeczki orderowe: Legia honorowa i Virtuti militari.
Sięgnął do kieszeni, wyciągnął garść złota, dał starcowi.
— Bóg–że ci zapłać, paniczu! Bóg ci zapłać! Będziesz szczęśliwy i bogaty!
Błysnęło! zagrzmiało!
Mignęła przed oczami Lutka księżniczka zaklęta.
— Nie dotrzymałeś obietnicy, nie dla siebie wydałeś pieniądze!
I znikła.
Rozejrzy się szewczyk: dziad stoi, jak stał poprzednio — i rzecze:
— Nie dukat, paniczu, daje szczęście, ino praca i zdrowie. Ten pieniądz wart coś, co zarobiony, a darmocha na złe idzie.
Powrócił Lutek do domu rad i wesół. Ocknął się rankiem bez grosza w kieszeni. Wydał na siebie z dziesięć dukatów, a resztę oddał starcowi, ale też od tego czasu wiodło mu się, jak nigdy. Wyzwolił się wrychle96 na czeladnika, niebawem majstrem został, ożenił się z panienką piękną i zacną, dzieci wychował — i żył długie lata w zdrowiu, w dostatku i w szczęściu.
A o złotej kaczce słuch zaginął. I dzięki Bogu! Bo zła to musiała być boginka, kiedy za warunek stawiała: sobie, nie komu!
Nie tak! Nie tak myśleć i czuć po polsku trzeba! My rządzimy się inaczej: naprzód biednemu, potem sobie!
A wtedy każdej pracy Pan Bóg dopomoże.
Przypisy:
1. Za czemś minionem, za czemś dalekiem — dziś poprawnie: Za czymś minionym, za czymś dalekim. [przypis edytorski]
2. O tem — dziś popr.: o tym. [przypis edytorski]
3. niewiada (gwar.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]
4. ino — tylko. [przypis edytorski]
5. przepomniałem — zapomniałem. [przypis edytorski]
6. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]
7. w boru — w borze, w lesie. [przypis edytorski]
8. ile, że — jako że, ponieważ. [przypis edytorski]
9. czar się nie ima — czar go nie dotyka. [przypis edytorski]
10. by najprzedniejszy — choćby najlepszy. [przypis edytorski]
11. kobierzec — dywan. [przypis edytorski]
12. spozierały — patrzyły, spoglądały. [przypis edytorski]
13. dziewica — panna. [przypis edytorski]
14. powrósło — sznur. [przypis edytorski]
15. zawartymi — zamkniętymi. [przypis edytorski]
16. skorzej — szybciej; od: skoro — szybko. [przypis edytorski]
17. krzepkich — silnych. [przypis edytorski]
18. wrota — wielkie drzwi. [przypis edytorski]
19. wyrzezane — wycięte, wyrżnięte. [przypis edytorski]
20. łacniej — łatwiej. [przypis edytorski]
21. zorza — jutrzenka, świt; pierwszy sygnał wschodzącego słońca. [przypis edytorski]
22. postronki — sznurki. [przypis edytorski]
23. Mówilim (gwar.) — mówiliśmy. [przypis edytorski]
24. beskurcyja — bestia. [przypis edytorski]
25. modre — niebieskie. [przypis edytorski]
26. nie cniło się — nie nudziło się. [przypis edytorski]
27. kozik — scyzoryk, nożyk. [przypis edytorski]
28. na ścieżaj — na oścież. [przypis edytorski]
29. ludne — mające wielu mieszkańców, zamieszkałe przez wielu ludzi. [przypis edytorski]
30. płatnerz — rzemieślnik wyrabiający zbroje, hełmy itp. [przypis edytorski]
31. kram — stragan, stolik, z którego sprzedaje się towary. [przypis edytorski]
32. kopia — był to rodzaj potężnej włóczni używanej przez konnych rycerzy. [przypis edytorski]
33. kolczuga — był to rodzaj lekkiej zbroi, wykonanej z połączonych ze sobą w rodzaj sieci metalowych kółek. Niekiedy na kolczugę zakładano dopiero zbroję właściwą, wykonaną z odpowiednio uformowanych płatów metalu. [przypis edytorski]
34. bułat — była to w dawnej Polsce nazwa szabli tureckiej albo perskiej, wykonanej z bardzo twardej i sprężystej stali. [przypis edytorski]
35. cybuch — część fajki łącząca ustnik z główką, w ktorej znajduje się tytoń. [przypis edytorski]
36. piskorz — ryba słodkowodna o zwinnym ciele. [przypis edytorski]
37. bednarz — rzemieślnik wyrabiający różne naczynia z drewna, w tym np. beczki. [przypis edytorski]
38. szeląg — srebrna moneta, która w XIV wieku była bita i wprowadzona przez Krzyżaków. [przypis edytorski]
39. znijść — zejść. [przypis edytorski]
40. dukat — złota moneta europejska używana w XIX w. [przypis edytorski]
41. wnijście — wejście. [przypis edytorski]
42. pierzchnęła — uciekła. [przypis edytorski]
43. bies — diabeł. [przypis edytorski]
44. dowiedział się był — Forma czasu zaprzeszłego. Czas ten nie jest używany we współczesnej polszczyźnie. [przypis edytorski]
45. rajca — dawny radca miejski. Stanowisko to piastowane było w dawnej Polsce. [przypis edytorski]
46. kunszt — sztuka, umiejętność. [przypis edytorski]
47. krokodylek łokciowy — krokodylek długi na łokieć, tj. ok. 60 cm. [przypis edytorski]
48. foliant (daw.) — księga. [przypis edytorski]
49. zdrową głowę pod ewangelię położy — będąc zdrowym, zdecydować się na śmierć, czy choćby zaryzykować życie. [przypis edytorski]
50. fara (daw.) — kościół prafialny. [przypis edytorski]
51. poganem — dziś poprawnie: poganinem. [przypis edytorski]
52. w ordynku — w szeregu. [przypis edytorski]
53. snycerz — rzemieślnik zajmujący się rzeźbieniem w drewnie. [przypis edytorski]
54. szyszak — rodzaj hełmu. [przypis edytorski]
55. poszedł... w łyka — przen.: trafił do niewoli, został związany łykami, czyli sznurami. [przypis edytorski]
56. pohańca — poganina. [przypis edytorski]
57. Krzyż Chrystusów (stpol.) — krzyż Chrystusowy. [przypis edytorski]
58. jatka — rzeźnia; zakład rzeźnicki. [przypis edytorski]
59. gospoda — miejsce, gdzie podróżni mogą dostać, za opłatą, nocleg i pożywienie. [przypis edytorski]
60. jąć (starop.) — zacząć (coś robić). [przypis edytorski]
61. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
62. gospodarstwo — tu: gospodarz z gospodynią. [przypis edytorski]
63. statki (daw.) — brudne naczynia, które zostały po jedzeniu. [przypis edytorski]
64. łój — tłuszcz zwierzęcy. [przypis edytorski]
65. jako (śpi) (daw.) — tu: że (śpi). [przypis edytorski]
66. na bałykach a. na bałyku (daw.) — na czworaka (tj. na kolanach, podpierając się rękoma); por. daw. bałykować: raczkować (o dziecku), chodzić na czworaka. [przypis edytorski]
67. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
68. wynijść (daw.) — wyjść. [przypis edytorski]
69. ino (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
70. zażegnąć (daw.) — zapalić. [przypis edytorski]
71. wykrzyka — wykrzykuje. [przypis edytorski]
72. wraże — obce. [przypis edytorski]
73. biegą — dziś popr.: biegną. [przypis edytorski]
74. ciułać — po troszeczku, pieczołowicie zbierać. [przypis edytorski]
75. czerwońce — czerwone złote; rodzaj dawnych monet. [przypis edytorski]
76. wodzianka — wodnista zupa. [przypis edytorski]
77. odziać — ubrać. [przypis edytorski]
78. przyodziewa — ubranie. [przypis edytorski]
79. mitygować się — powstrzymywać się, panować nad sobą. [przypis edytorski]
80. ino — tylko. [przypis edytorski]
81. Napoljon — (gwarowo zniekształcone:) Napoleon; chodzi o Napoleona Bonaparte, cesarza Francji w latach 1804-1814, 1815; wybitnego wodza i prawodawcy; pod jego rozkazami walczyły m.in. polskie legiony Dąbrowskiego, przyczynił się do utworzenia po kilkunastu latach zaborów kadłubowego państwa polskiego, Księstwa Warszawskiego; Nopoleon cenił wysoko odwagę i umiejętności żołnierskie, nagradzając je często wysokimi awansami. [przypis edytorski]
82. wyzwolił — uwolnił spod władzy majstra szewskiego, stając się samodzielnym pracownikiem. [przypis edytorski]
83. grenadierskie — przeznaczone dla grenadierów, czyli członków wojskowych oddziałów pieszych, których zadaniem było rzucanie granatów ręcznych. [przypis edytorski]
84. gwardia — wojskowe oddziały straży. [przypis edytorski]
85. kuternoga — kulawy, beznogi. [przypis edytorski]
86. przydybać — złapać, schwytać, spotkać (nieprzypadkowo, ale szukając wcześniej lub czekając na okazję do spotkania). [przypis edytorski]
87. noc świętojańska — dawn. noc Kupały, wiosenne pradawne święto obchodzone nocą między 21 a 22 czerwca, potem powiązane z chrześcijańskim patronem świętym Janem (stąd nazwa: święto–jańska) i przesunięte na 23 czerwca. [przypis edytorski]
88. gwarną — pełną gwaru, czyli odgłosów rozmów. [przypis edytorski]
89. lubo — miło. [przypis edytorski]
90. wnijście — wejście. [przypis edytorski]
91. niesporo — niełatwo, z trudnością. [przypis edytorski]
92. komitywa — znajomość, wspólne interesy. [przypis edytorski]
93. Kurytarz — korytarz. [przypis edytorski]
94. paletot — palto, płaszcz. [przypis edytorski]
95. Sypie (gwar.) — tu: idzie. [przypis edytorski]
96. wrychle — szybko. [przypis edytorski]