SCENA DWUDZIESTA DZIEWIĄTA
Gromiwoja wchodzi z całym orszakiem kobiet attyckich i panhelleńskich: pokazują się te same stroje, co w I akcie.
Ci sami i Gromiwoja z orszakiem.
GROMIWOJA
Oto gdy wszystko żądzą miru płonie,
Bierzcie swe żonki, Mości Lakonowie,
Takoż wy swoje! Mąż niech przy swej żonie,
Żona przy mężu stanie! Więc na zdrowie
Nasze i na cześć bogom — ninie w tany,
Ślubując nigdy nie popaść w szał znany!
CHORUS
śpiew i taniec
Prowadź twój chór w radosny pląs,
Charyty243 swobodne zwij,
Wzywaj Artemis i brata jej,
Apolla, boga wesela!
Przybywaj do nas, Nysy gospodnie244,
Co w Menad245 gronie palisz pochodnie,
I ty, Dyjosie246, piorunem grzmiący,
I ty, dostojna jego małżonko,
Wiecznie szczęśliwa!
Zwij wszelkie bóstwa, aby nam były
Świadkami w życiu, aż do mogiły,
Że nam stworzyła
Serca kojący
Mir
Boska Kyprido!
Halalaj, ije, pajon
W górę serca, w górę głos!
Iai,
Jakby dał zwycięstwo los!
Iai!
Euoj, euoj, iaj,
Euoj, euoj, euaj, euaj!
GROMIWOJA
do Spartan
I ty, Lakonie, zagrzmij na nowo
Swą pieśń godową!
Monodia II
PEŁNOMOCNIK SPARTY
śpiewa, tańcząc, a z nim tańczy tę pieśń cały orszak Spartan
Tajgetu247 turnie porzucaj,
O złotostruna
Muzo Lakońska i zejdzi k’nam,
Piać bożyca, w Amyklach zwiastuna,
I Atanę248, co dzierży spiżolity chram
I dorodnych synów Tyndara,
Co hań249 nad wodą
Eurotasa pląs wiodą,
Hej, dorodnych bratów para!
Hej — ha — raźniej! Lekką stopą
Heja — ha — w zawrotny pląs.
Wielbmy Spartę, gdzie nam chór
Bogów gędzie250, a pod gędź
Tupią nogi naszych cór.
Jako źrebic kiedy w tan
Zwyrtny251 idzie śliczny wian!
Kręgiem, kręgiem ponad brzeg,
Gdzie Eurotas toczy bieg,
Krzesa szumnych dziewek wian,
Aż pod niebo leci pył!
W górę wiatr warkocze wzbił,
Jak u Bakchantki252, która w dłoni
Tyrsu253 kiść dzierżąc, kołem goni,
Hej!
Hej, szumna córo Ledy, prowadź nam rej254,
Hej, śliczna tanecznico!
Włos rozwiany ręką wij,
A nóżkami drobno bij,
Jako leśna łań!
I zaklaskaj dłonią w dłoń
I zawrotnym kołem goń
I rozhulaj pląs!
I boginię niebosiężną,
Spiżowego chrama Księżną,
Wojów Włastę, piej!
Przypisy:
1. Τάδ᾽ οὐχὶ Πελοπόννησος, ἀλλ᾽ Ἰωνία — gr.: „To nie Peloponez, ale Jonia”, jeden z dwóch napisów wyrytych na słupie postawionym na Przesmyku Korynckim w celu wyznaczenia granicy spornych terenów. Drugi napis, po przeciwnej stronie słupa, miał przeciwną treść. Na południe od znaku, na półwyspie Peloponez, panowała dorycka Sparta, na północ od niego znajdowała się strefa wpływów Aten, w których mówiono dialektem jońskim. [przypis edytorski]
2. Tucydydes — historyk ateński z V w. p.n.e, autor Wojny Peloponeskiej. [przypis edytorski]
3. vim vitalem (łac.) — siłę życiową. [przypis edytorski]
4. agora — rynek; centralny plac w miastach greckich, na którym koncentrowało się życie polityczne (dysputy, obchody świąt) oraz handel. [przypis edytorski]
5. Pnyks — miejsce zgromadzeń ludowych w staroż. Atenach. [przypis edytorski]
6. viveur (fr.) — człowiek cieszący się życiem. [przypis edytorski]
7. pieczeniarz — człowiek wygodnie żyjący na cudzy koszt. [przypis edytorski]
8. hetera — kurtyzana w staroż. Grecji. [przypis edytorski]
9. nawet psy ateńskie — Osy, w. 892–994: pies Kidatenej i Labes ze szczeniętami przed sądem. [przypis tłumacza]
10. Ares (mit. gr.) — bóg wojny i bitewnego szału; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars. [przypis edytorski]
11. Ares, Ares, Jonów bóg (...) Na równinie tej śmiertelnej! — Persowie Ajschylosa, tłum. K. Kaszewski. [przypis tłumacza]
12. Alkibiades a. Alcybiades (450–404 p.n.e.) — ateński polityk i wódz, w młodości uczeń Sokratesa, znany był ze skłonności do rozpustnego, wystawnego życia; zdradził Ateny na rzecz Sparty. [przypis edytorski]
13. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
14. barbar — barbarzyńca. [przypis edytorski]
15. comité de salut public (fr.) — komitet ocalenia publicznego. [przypis edytorski]
16. τοὺς προσδοκῶντας χρυσίον ἐκ τῶν βαρβάρων — wyczekują złota od barbarzyńców; Arystofanes, Acharnejczycy, w. 108. [przypis edytorski]
17. Leonidas (zm. 480 p.n.e.) — król i wódz Sparty, jego straceńcza walka przeciw znacznie przeważającym siłom perskim w wąwozie Termopile uratowała grecką flotę i pozwoliła Grekom pokonać najeźdźcę w bitwach pod Salaminą i pod Platejami. [przypis edytorski]
18. Temistokles (ok. 524–459 p.n.e.) — polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten, główny autor zwycięstwa Greków nad Persami pod Salaminą; skazany na banicję przez wrogów politycznych, zmarł na wygnaniu na dworze króla perskiego. [przypis edytorski]
19. synekura — z łac. sine cura (bez troski) dobrze płatne stanowisko, nie wymagające przesadnego wysiłku. [przypis edytorski]
20. Jetzt rächte sich die engherzige Politik... — Teraz mści się ograniczona polityka ateńskiej demokracji wobec Związkowych: jak wiele można by osiągnąć, gdyby rzeczpospolita rzeczywiście uzyskała siłę polityczną, a rząd ateński mógł się uwolnić od działań militarnych. Pomysł, aby znieść bariery między władzą a poddanymi, tworząc z Aten i Związku jedno państwo i naród, został jednak wygłoszony zgodnie z potrzebą czasu (Aristofanes, Lysistrata 571 i nast.) Ale wtedy było już za późno... [przypis edytorski]
21. niepożyty (daw.) — niedający się pokonać. [przypis edytorski]
22. minderwärthige Nationen (niem.) — właśc. minderwertige Nationen, gorsze narody. [przypis edytorski]
23. Boerowie a. Burowie — potomkowie holenderskich osadników w Afryce, stoczyli dwie wojny z Brytyjczykami w latach 1880–1881 i 1899–1902. [przypis edytorski]
24. i tych, co się bronili i tych, co się wdarli — por. Adam Mickiewicz, Reduta Ordona. [przypis edytorski]
25. Platon, Alkib. I 123. [przypis tłumacza]
26. Akropola — dziś popr. w r.m.: Akropol. [przypis edytorski]
27. jak powiadał (...) Imci Pan Jan Kiliński — Pamiętniki Niemcewicza i Kilińskiego. [przypis tłumacza]
28. ublanszowany (daw.) — upudrowany. [przypis edytorski]
29. Rabelaise, François (ok. 1484–1553) — francuski pisarz, lekarz, były zakonnik; jego satyryczno-fantastyczna epopeja Gargantua i Pantagruel pisana w latach 1532–1564 krytykowała instytucje kościelno-feudalne, dogmaty, średniowieczną metafizykę, budując tym samym podwaliny pod nowoczesną myśl odrodzenia. [przypis edytorski]
30. suchoty (daw.) — gruźlica. [przypis edytorski]
31. Marcjalis — Marcus Valerius Martialis, poeta rzymski z I w. n.e, specjalizujący się w epigramatach. [przypis edytorski]
32. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
33. Charyty (mit. gr.) — boginie wdzięku i piękna. [przypis edytorski]
34. Po niej rad krzesa Kozionóżka zwyrtny, Tanecznym skokiem wieńczący jej brzeg — Ajchylos, Persowie 448–449. [przypis edytorski]
35. polyphloisboio thalattēs — πολυφλοίσβοιο θαλάσσης, głośno szumiące, huczące morze; epitet używany przez Homera (zob. np. Iliada I 34). [przypis edytorski]
36. Propyleje — brama z kolumnami prowadząca na ateński Akropol. [przypis edytorski]
37. Bakchos (mit. gr.) — bóg wina, znany też jako Dionizos; w mit. rzym.: Bachus (Bacchus). [przypis edytorski]
38. Afrodyta (mit. gr.) — bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. [przypis edytorski]
39. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy, przedstawiany z koźlimi nogami i rogami; jego rzymski odpowiednik to Faun. [przypis edytorski]
40. Koliada (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, od jej miejsca kultu (Kolias w Attyce). [przypis edytorski]
41. z bębny — dziś popr. forma N.lm: z bębnami. [przypis edytorski]
42. płochy (daw.) — zmienny w uczuciach. [przypis edytorski]
43. bez pochyby (daw.) — niechybnie, na pewno. [przypis edytorski]
44. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
45. gnuśny (daw.) — leniwy, pozbawiony energii. [przypis edytorski]
46. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
47. faramuszka (daw.) — rzecz błaha. [przypis edytorski]
48. filuternie (daw.) — figlarnie, w sposób lekko prowokujący. [przypis edytorski]
49. Pallada (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
50. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]
51. niech go dunder świśnie — niech go piorun strzeli. [przypis edytorski]
52. zginie cała Beocja (...) niech tylko zostaną węgorze! — Beocja słynna była z ryb i węgorzy, które poławiano w jeziorze Kopais. [przypis tłumacza]
53. społem (daw.) — razem. [przypis edytorski]
54. szafranny — barwiony drogim żółtym barwnikiem. [przypis edytorski]
55. meszty — rodzaj lekkich pantofli. [przypis edytorski]
56. giezło — luźna koszula płócienna. [przypis edytorski]
57. pawęż (daw.) — tarcza. [przypis edytorski]
58. szkut — (gw.) chłopak, urwis; szkuta to duża łódź. [przypis tłumacza]
59. Hekate (mit. gr.) — bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu. [przypis edytorski]
60. Lampito — w oryginale mówi dialektem spartańskim, w tłumaczeniu zaś — góralskim. [przypis edytorski]
61. na dwa bożyca — zaklęcie spartańskie ulubione: na dwa bożyca (dual), tj. na Kastora i Polydeukesa; zaklęcie kobiet na dwie boginie: Demeter i Korę. [przypis tłumacza]
62. dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]
63. goła hipkam i piętą w rzyć biję — mowa o ćwiczeniach gimnastycznych, jakim oddawały się spartańskie kobiety na równi z mężczyznami. [przypis edytorski]
64. nikiej (reg.) — jak. [przypis edytorski]
65. hruba — tu: ważna, bogata. [przypis edytorski]
66. tamstela (reg.) — stamtąd. [przypis edytorski]
67. wici (daw.) — wezwanie na wojnę w formie gałązek (witek). [przypis edytorski]
68. gaszek (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]
69. bykowiec — skórzany bicz. [przypis edytorski]
70. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca i muzyki. [przypis edytorski]
71. harpia (mit. gr.) — demon w formie ptaka o kobiecej głowie. [przypis edytorski]
72. samowtór (daw.) — we dwoje. [przypis edytorski]
73. Pallada (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
74. isty (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
75. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]
76. Menelaos — syn Atreusa, król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
77. Helena (mit. gr.) — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
78. Ferekrates — ówczesny komediopisarz grecki. [przypis edytorski]
79. pokiela (reg.) — dopóki. [przypis edytorski]
80. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
81. na tarczy, jak to siedmiu wojów czyni u Ajschylosa, zarzniemy baranka — Gromiwoja mówi o scenie z tragedii Ajschylosa Siedmiu pod Tebami, przemowa posła do Eteoklesa: siedmiu bohaterów, zabiwszy tura na czarnej pawęży, przysięgło nie odstąpić od Teb, aż je zdobędą. [przypis tłumacza]
82. nie lać wody — w starożytnej Grecji wino pito zwykle rozcieńczone. [przypis edytorski]
83. własta (daw.) — władczyni. [przypis edytorski]
84. Pejtho (mit. gr.) — bogini przekonywania i uwodzenia. [przypis edytorski]
85. meszty — rodzaj lekkich pantofli. [przypis edytorski]
86. Nie stanę (...) jak lwica na tarle — mowa o tarle do sera; tarła takie miały trzonek zazwyczaj artystycznie wyrobiony; ulubioną formą była zgięta lwica, jako rękojeść. [przypis tłumacza]
87. libacja — płynna ofiara. [przypis edytorski]
88. chiton — starożytny strój grecki, prostokąt płótna spinany na ramionach i z boku. [przypis edytorski]
89. chlajna (staroż.) — męski płaszcz z grubej wełny. [przypis edytorski]
90. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
91. zawarty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
92. brzemiono — dziś popr. brzemię, tj. ciężar. [przypis edytorski]
93. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
94. żona Lykona — Gromiwoja. [przypis edytorski]
95. zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski]
96. draby — dziś popr. forma N.lm: drabami. [przypis edytorski]
97. witeź (daw.) — rycerz. [przypis edytorski]
98. Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.) — dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku. [przypis edytorski]
99. inak (reg.) — inaczej. [przypis edytorski]
100. w oblężeniu ja srogim (...) [Kleomenesa] dzierżyłem (...) mojego poboju pamiątkę strzaska Czworogród — Attykę nazywano Czworogrodem, Tetrapolis, od czterech głównych osad: Oinoe, Probalinthos, Trikorytos, Marathon, gdzie właśnie stał pomnik zwycięstwa nad Persami. Jest w tym komiczna przesada, gdyż żaden ze starców nie mógł chyba brać udziału w bitwie maratońskiej roku 490, a tym bardziej w obronie Akropoli przed Kleomenesem, który napadł Ateny w r. 510, tj. dokładnie przed stu laty. Przypominają swymi przechwałkami kłamstwa Zagłoby. [przypis tłumacza]
101. Herakles (mit. gr.) — heros grecki; syn Zeusa i Alkmeny, mąż Dejaniry; słynny z 12 prac. [przypis edytorski]
102. bogini — tu: Atena. [przypis edytorski]
103. pęty — dziś popr. forma N.lm: pętami. [przypis edytorski]
104. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]
105. zawora (daw.) — zamknięcie. [przypis edytorski]
106. zażegać (daw.) — zapalać. [przypis edytorski]
107. własta (daw.) — władczyni. [przypis edytorski]
108. podwika (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]
109. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
110. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
111. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
112. niszczej — ofiara całopalna, holocaustum. Biblia Królowej Zofii, 26, 6, 27. [przypis tłumacza]
113. złotohełma Własto — mowa o Atenie. [przypis edytorski]
114. ksieni (daw.) — księżna. [przypis edytorski]
115. zbrodzień — dziś: zbrodniarz. [przypis edytorski]
116. w pysk ją trzaśnie, jak Hipponaks Bupalosa — Hipponaks, poeta jambiczny, żył w pierwszej połowie VI wieku przed Chrystusem. W jednej ze twych pieśni zagroził rzeźbiarzowi Bupalosowi, że go obije po twarzy i tego dokonał. Pieśń stała się bardzo popularna i przetrwała, jak widać, do czasów Arystofanesa. Podobno sprawa miała się tak: Bupalos robił rzeźby, karykaturki Hipponaksa (rzeźba karykaturalna jest początkiem wielkiej greckiej sztuki portretowej), który się mścił znowu wierszem; stąd bójka. [przypis tłumacza]
117. watra (reg.) — ognisko. [przypis edytorski]
118. nacechować — naznaczyć, wypalając znak na skórze (zwykle o bydle). [przypis edytorski]
119. wiechetki — gałązki, którymi uderza się w łaźni, by pobudzić krążenie krwi. [przypis edytorski]
120. Myśli, że jest w trybunale! — przytyk do pieniactwa Ateńczyków, którzy nic nieomal nie robili, tylko sądzili — i za to pobierali diety; spraw było mnóstwo, gdyż w Atenach był sąd najwyższy i dla sprzymierzonych. Obywatel, łyk ateński, był bardzo dumny i zarozumiały z tego potężnego urzędu — trybunału. [przypis tłumacza]
121. probulos, jeden z dziewięciu dyktatorów — patrz Przedmowa. [przypis tłumacza]
122. Bakchos (mit. gr.) — bóg wina, znany też jako Dionizos; w mit. rzym.: Bachus (Bacchus). [przypis edytorski]
123. Adonisa po dachach nieszpory — Adonis, ulubieniec Afrodyty, zginął na polowaniu, a śmierć ta wprawiła boginię w rozpacz. Z krwi jego wykwitnął na rozkaz Afrodyty piękny kwiat leśny, anemone. Kult Adonisa był bardzo rozpowszechniony śród kobiet, a święta na cześć jego były liczne i wcale nie należały do bardzo przyzwoitych. [przypis tłumacza]
124. Pnyks — miejsce zgromadzeń ludu, lekko pochyłe wzgórze naprzeciw Akropoli. [przypis tłumacza]
125. Kiedy Demostrat w złej, nieszczęsnej chwili podawał wniosek, by przeciw Sycylii wyprawić hufce (...) baba zawyła: „Och, Adonis kona!” — Demostratos, przeciwnik Niklasa, podał był na zgromadzenia ludowym wniosek wyprawy sycylijskiej, która się tak tragicznie zakończyła dla Aten. Z ust świętoszkowatego Senatora dowiadujemy się, że zrobił to w nieszczęsnej „złej godzinie”, kiedy kobiety opłakiwały rocznicę zgonu Adonisa. Była to zatem fatalna wróżba, pomimo to Demostrat — niedowiarek, ateusz, przeparł swoje, ale najwinniejsze są kobiety, bo... wrzeszczały. [przypis tłumacza]
126. przeprzeć (daw.) — przeforsować. [przypis edytorski]
127. snać a. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
128. samka (daw.) — samica, kobieta. [przypis edytorski]
129. swornie (daw.) — porządnie, w sposób zorganizowany. [przypis edytorski]
130. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
131. płużyć (daw.) — sprzyjać, tu: przydawać się. [przypis edytorski]
132. twój urzędnik — tak jest: scytyjscy łucznicy, niewolnicy państwa, była to wojskowo zorganizowana policja ateńska. Było ich 1200. Pełnili obowiązki pachołków rządowych i katów, jako ludzie plemienia dzikiego, do ślepego posłuszeństwa nawykli. Tu jednak widać, że to tam rozmaicie z tą karnością bywało. [przypis tłumacza]
133. Pandrosa — córka Kekropa, najstarszego króla Aten, założyciela zamku Akropoli (Krak i Wanda). [przypis tłumacza]
134. Bóstwo Zorzy — Afrodyte. [przypis tłumacza]
135. Pani Tauru — Artemis, która tam na Krymie osobliwszej czci doznawała: w czasach prastarych składano jej ofiary z ludzi (Ifigenia). [przypis tłumacza]
136. szyd — szyderstwo. [przypis edytorski]
137. nie lza (daw.) — nie należy. [przypis edytorski]
138. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
139. Demeter (mit. gr.) — bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. [przypis edytorski]
140. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
141. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
142. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
143. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
144. na kolumnach wyryć miejskich — ówczesny sposób archiwizacji uchwał oraz traktatów międzypaństwowych. [przypis edytorski]
145. koso (daw.) — krzywo. [przypis edytorski]
146. Mąż niechaj się wojną para! — cytat z Homera Iliada VI, w. 492 (Hektor do Andromachy) πόλεμος δ᾽ άνδρεσσι μελήσει. Homera cytowano jako powagę i to rozstrzygającą. [przypis tłumacza]
147. korybanty — [dziś popr.: korybanci], kapłani frygijskiej Kybeli, którzy podczas pochodów na jej cześć biegali jak szaleni w pełnej zbroi, robiąc okrutny harmider. [przypis tłumacza]
148. puklerz (daw.) — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
149. misiura — rodzaj płytkiego hełmu. [przypis edytorski]
150. Tereus — bohater mityczny, książę Tracji. [przypis tłumacza]
151. najźralszy (daw.) — najdojrzalszy. [przypis edytorski]
152. zładzić (daw.) — uporządkować. [przypis edytorski]
153. synekura — z łac. sine cura (bez troski) dobrze płatne stanowisko, nie wymagające przesadnego wysiłku. [przypis edytorski]
154. wmieszkani (gr. μέτοικος, métoikos) — wyraz ten biorę z przedmowy księgarza Hieronima Wietora 1521 (Rozmowy Salomona z Marchołtem). Co do tego całego ustępu patrz Przedmowa. [przypis tłumacza]
155. gręplować — rozplątywać przy pomocy specjalnego urządzenia włókna wełny, bawełny lub lnu. [przypis edytorski]
156. Zamilcz, wasze! Zło spoczywa — nie budź licha! — przestrzega Senator, aby Gromiwoja nie przypominała strasznej, niebywałej, a tak niedawnej klęski na Sycylii, gdzie zginął kwiat młodzieży ateńskiej w krwawych bojach lub w mękach hańby, głodu, niewoli wśród owych latomii (kamieniołomów). Rozpacz matek nie miała granic. Poeta nie mógł pozwolić Gromiwoi rozwodzić się na ten temat, gdyż, miast śmiechu komedii, łatwo by zatrząsł teatrem tragiczny płacz i jęk. [przypis tłumacza]
157. aza (daw.) — czy. [przypis edytorski]
158. siedzi duszą całą... nad kabałą... — tj. czekając, jako stara panna, czy też jeszcze jawi się kawaler i pytając wszelakiej wróżby (kocha — nie kocha itp.). Kabała, wyraz hebrajski, oznacza w ogóle naukę tajną o badaniu przyszłości. [przypis tłumacza]
159. ja ci placuszek z miodem sama przygotuję — placek z miodem dawano umrzykom dla podziemnego psa Kerberosa, jak pieniążki (obole) dla przewoźnika łodzi, Charona. [przypis tłumacza]
160. wian pogrzebny daję na twe czoło — zmarłych wieńczono, jako tych, którzy ukończyli walkę życia, agon wygrali przed tymi, co tu jeszcze żyją — jeszcze nie dościgli kresu. [przypis tłumacza]
161. naści (reg.) — masz. [przypis edytorski]
162. Charon (mit. gr.) — sługa Hadesa-Plutona, przewoził dusze zmarłych przez podziemną rzekę Styks do krainy umarłych. Starożytni Grecy kładli swoim zmarłym na języku obol, drobną monetę, jako zapłatę dla Charona. [przypis edytorski]
163. chlajna (staroż.) — męski płaszcz z grubej wełny. [przypis edytorski]
164. szlakować (daw.) — śledzić. [przypis edytorski]
165. wiara — tu: wiarygodność. [przypis edytorski]
166. Jak Aristogejton stanę posągowo (...) Zyskam obok niego pomnik — przy tych słowach przybiera Strymodoros posturę posągu, a za nim wszyscy choreuci. Pretensja do pomnika obok bohaterów wolności Harmodiosa i Arystogejtona jest tym komiczniejsza, że ustawa zabraniała stawiać komukolwiek posągu obok tej wielkiej dwójcy: tak wielka była cześć tych obrońców wolności. [przypis tłumacza]
167. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
168. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
169. sąd niosłam złoty — naczynie złote, w którym obnoszono tak zwane άρρητα, arrēta, tj. zakazane symbole bogini Demetry. [przypis tłumacza]
170. własta — władczyni. [przypis edytorski]
171. Niedźwiadką byłam w Braurońskie Świątka — Świątko Braurońskie obchodzono na cześć Artemidy: dziewczątka wyżej lat dziesięciu, ubrane w pozłociste chitonki, łaziły na czworakach, udając niedźwiedzice. Był to symbol błagalny, aby się przestała gniewać Artemida za to, że kiedyś zabito oswojoną jej niedźwiedzicę w Brauronie, osadzie attyckiej. Niedźwiedzicę zabił młody Ateńczyk, gdyż pokaleczyła mu siostrę. Bogini zesłała zarazę na miasto, a jako środek przebłagalny ustanowiono ten obrzęd. [przypis tłumacza]
172. perory — przemowy. [przypis edytorski]
173. Jako drzewiej na Leipsydrę — znowu blagi Zagłoby. Leipsydria były to forteczki na granicy Beocji i Attyki w górach Parnetu przeciw Hippiasowi, który je w końcu zdobył, ale rzecz się działa przed 100 laty. [przypis tłumacza]
174. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
175. korab (daw.) — statek. [przypis edytorski]
176. Artemizja — mężna królowa Halikarnasu (M. Azja), siostra i małżonka króla Mausolosa, któremu wystawiła olbrzymi grobowiec Mausoleon (mauzoleum) zwany, a zaliczany do siedmiu cudów świata. Biła się przeciw Ateńczykom w bitwie morskiej pod Salaminą 480 r. przed Chr. na czele 58 własnych korabi bojowych tak mężnie, iż o niej właśnie powiedział Kserkses te sławne słowa: „Mężowie stali się niewiastami, niewiasty mężami w tym boju”. (Herodot, Dzieje VIII 88). [przypis tłumacza]
177. Amazonki — wojownicze plemię kobiet (porównaj Dahomej), mieszkały nad Pontem (Morze Czarne). W mitycznych czasach najechały Attykę konno: Tezeusz, heros ateński, zmógł je i wygnał. [przypis tłumacza]
178. Na te Amazonki bacz, co malował Mikon — w przedsionku Poikile stoa (Krasna sień) namalował sławny malarz koni, Mikon (ateński Kossak), epizody walk Amazonek z Ateńczykami, Tezeuszem i jego drużyną. Mikon syn Fanachosa był zarówno tęgim rzeźbiarzem. [przypis tłumacza]
179. kiep (daw.) — wulgarna nazwa kobiecych genitaliów. [przypis edytorski]
180. bajkę, jak żuk orła nęka — bajka Ezopa: zając, ścigany przez orła, prosi żuka gnojka, swego kuma, o ratunek. Żuk przyjął go w gościnę. Nadleciał orzeł: żuk prosi go, aby mu nie krzywdził przyjaciela, którego bronią prawa gościnności. Orzeł nie zważa na zaklęcia, w oczach żuka rozdziera zająca. Żuk gnojek postanowił zemstę. Wyszukał gniazdo orła, wytoczył jaja orle jedno po drugim na brzeg gniazda i postrącał. Orzeł pobudował się powtórnie na niedostępnej skale. Żuk gnojek i tam zrobił tak samo. Wtedy orzeł uwił gniazdo na Olimpie, na kolanach Zeusa. Żuk gnojek poleciał na Olimp, puścił gnojkiem na Zeusa. Zeus się porwał, aby te żukowe perfumy strząsnać; jaja wypadły i stłukły się. [przypis tłumacza]
181. krasawica (daw.) — piękność. [przypis edytorski]
182. Hekate (mit. gr.) — bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu. [przypis edytorski]
183. Mistrzyni, własto ogromnego dzieła, skąd się ta chmura na twym czole wzięła? — te dwa wiersze, oraz w. 712, to dosłowny cytat z Telefosa, tragedii Eurypidesa, którego Arystofanes ośmiesza. [przypis tłumacza]
184. pieczara Pana — na półn. stoku Akropoli; w niej Apollo schwytał Kreuzę i zapłodnił. Syn Kreuzy, Ion, wnuk Erechtheusa, od którego wywodzi się plemię Jonów. [przypis tłumacza]
185. puszcza się w dół kołowrotem — kołowrót, czyli winda: nie wiadomo nic bliżej o tej windzie, czy i gdzie była: prawdopodobnie była wtedy właśnie, gdyż roboty na Akropolis koło świątyń dopiero co ukończono; przypuszczam tedy, że jest mowa o jednym z takich kołowrotów do celów budowy. [przypis tłumacza]
186. gaszek (daw.) — zdrobnienie od gach, tj. kochanek. [przypis edytorski]
187. Orsilochos — Ateńczyk hulaka, znany kobieciarz. [przypis tłumacza]
188. płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]
189. mileską — dziś popr.: milezyjską, pochodzącą z Miletu, greckiego miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej. [przypis edytorski]
190. Ejlityja — bogini połogów. [przypis tłumacza]
191. gontyna (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
192. babka — tu: akuszerka. [przypis edytorski]
193. szłom (daw.) — hełm. [przypis edytorski]
194. Gdym Smoka-Stróża ujrzała — Wąż, Smok, grodu stróż: legendą był już wtedy, jak to Herodot, VIII 41, przyznaje. Cześć jednak była dla niego u ludu, ale oświecony ówczesny Ateńczyk widział w nim tylko symbol. Pallas Atene Fidiasza ma go u nóg przy tarczy: tym komiczniejsza jest ta mężatka, która twierdzi, iż go żywego widziała. [przypis tłumacza]
195. puchacze — sów i puchaczy było i jest mnóstwo w Atenach tak, że, gdy coś kto niepotrzebnie zrobił, mówiono: „niesie sowę do Aten” (γλαῦκ’ Ἀθήναζε); ptak Atenie poświęcony. [przypis tłumacza]
196. nocy — dziś popr.: noce. [przypis edytorski]
197. czyta ze zwoju proroctwo — poeta wyszydza, gdzie może, łatwowierność ziomków, którzy zbyt często dawali się brać na wróżby, proroctwa pokątne. Był to po prostu przemysł ówczesnych okultystów, którzy w myśl zasady swojej, vulgus decipi vult... fabrykowali na kopy rozmaite wróżby. Jako towar pierwszorzędny uchodziły wróżby Bakisa, wieszczka najpopularniejszego. [łac. vulgus decipi vult, ergo decipiatur: plebs chce być oszukiwany, więc niech będzie oszukiwany; red. WL] [przypis tłumacza]
198. junosza (reg.) — młodzieniec. [przypis edytorski]
199. Melanion — postać raczej mityczna, uczeń Chirona (jak Achilles), który go wprawiał do łowów w lasach Arkadii. Pokonał w biegu Atalantę i miał z nią syna Parthenopeja. Ale to nie jest w sprzeczności z śliczną pieśnią Strymodora: Melanion gardził kobietami: Atalanta to była bogini. [przypis tłumacza]
200. Myronides — zwyciężył Beotów pod Ojnophytą. [przypis tłumacza]
201. Myronides był też kudłacz, czarnotyłec, strach na wrogi, tudzież Formion — ogół Ateńczyków wierzył, że ludzie dołem i na grzbiecie porośli są bardzo waleczni a mocni. [przypis tłumacza]
202. Formion — był sławnym admirałem. [przypis tłumacza]
203. Tymon — „mizantrop”, znana postać ówczesnego świata. Żył współcześnie z Arystofanesem. Stratyllida zestawia bardzo komicznie i dowcipnie z mitycznym Melanionem tego Tymona, którego znano doskonale w Atenach, a zarazem łże o tej jego miłości do kobiet, było bowiem przeciwnie. [przypis tłumacza]
204. Erynie (mit. gr.) — boginie zemsty, karzące zwłaszcza przewiny wobec rodziny i rodu, przedstawiane ze skrzydłami i z wężami we włosach, doprowadzające do szału i dręczące tych, których ścigają. [przypis edytorski]
205. Obojga Kyter, Pafu, Kypru, Włosto... — przyjmuję tu znakomitą koniekturę T. Zielińskiego Marginalien I, „Philologus” LX, 1901, str. 1–16, który ten wiersz odnosi do Kinesjasa, a nie jak wszyscy inni uczeni do Afrodyty. Gromiwoja wypowiada tu formułkę zaklęcia, aby „złe” poszło precz. [przypis tłumacza]
206. Chloę mija — gr. Chloe: Zielna, przydomek Demetry, bogini zasiewów i zieleni, która miała świątyńkę na stoku Akropoli. [przypis tłumacza]
207. krom (daw.) — prócz. [przypis edytorski]
208. Pyjonia — żart słowny tłumacza od starop. pyje, tj. genitalia męskie. [przypis edytorski]
209. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]
210. miano — tu: mienie, majątek. [przypis edytorski]
211. W tej ślicznej grocie — we wzmiankowanej wcześniej Grocie Pana na północnym stoku Akropoli. [przypis tłumacza]
212. Tajne Źródełko — po grecku Klepsydra, dosłownie: kradziona, skryta woda; wysoko na skale zamku ateńskiego jest niewielka pieczara, a w niej źródło, z którego dotychczas wodę czerpią dla Akropoli. [przypis tłumacza]
213. mitręga (daw.) — zwłoka. [przypis edytorski]
214. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
215. rogoża — rodzaj maty plecionej z łyka. [przypis edytorski]
216. wojłok — gorszy gatunkowo filc. [przypis edytorski]
217. Lisipiesek — dostawca żywego towaru, znany wówczas Philostratos, którego ludność przechrzciła na Kynalopeksa, co tłumaczę dosłownie: Lisipiesek. [przypis tłumacza]
218. ka (reg.) — gdzie. [przypis edytorski]
219. prytan — wysoki urzędnik w staroż. Grecji, reprezentant fyle zasiadający w Radzie Najwyższej. [przypis edytorski]
220. Konisal sprośny — Konisalos, krewny Priaposa, demon rozpusty. [przypis tłumacza]
221. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]
222. buława lakońska — σκυτάλα λακωνικά, wałek, który dostawał wódz lakoński: takiej samej grubości drugi wałek zatrzymywali eforowie, aby odczytać raporty wodza i przesłać mu tajne rozkazy. Korespondencja odbywała się za pomocą wąziutkich pasków pergaminu, które nawijano, splot koło splotu, na wałek i pisano na nich poprzecznie drobno; potem paski zdejmowano, oddawano je posłańcowi, aby je wręczył tej osobie, która miała taki sam wałek. Ta nawijała paski powtórnie, litery układały się jak przedtem i pismo odczytywano. Tu obaj mężowie odczytali sekret bardzo szybko na swoich buławach. [przypis tłumacza]
223. niepożyty (daw.) — niedający się pokonać. [przypis edytorski]
224. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
225. Z Trykorytu ta poczwara — Trykorythos, jeden z powiatów Attyki, leżący na bagnach i moczarach. Nieznośna i niezdrowa okolica Aten z powodu mnogich komarów i muszek. Źródło malarii, która w krótkim po wojnach perskich czasie zaczęła toczyć i trawić piękne greckie ciało, doprowadzając pomału szlachetną rasę do upadku cielesnego. [przypis tłumacza]
226. Karystos — miasteczko na Eubei, sławne urodą mężczyzn, którzy uchodzili za ówczesnych Don Juanów. [przypis tłumacza]
227. luto (daw.) — srodze. [przypis edytorski]
228. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
229. Utnie, co uciął posągom Hermesa — aluzja do Hermokopidów: Arystofanes kpi z całej ówczesnej św. inkwizycji. [przypis tłumacza]
230. nawa (daw.) — okręt (częsta metafora państwa). [przypis edytorski]
231. strojąc koperczaki (daw.) — zalecając się. [przypis edytorski]
232. zabyć (reg.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
233. hoplici — ciężkozbrojna piechota w staroż. Grecji. [przypis edytorski]
234. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
235. nikam (reg.) — nigdziem. [przypis edytorski]
236. mglić (daw., reg.) — mdlić, tj. osłabiać. [przypis edytorski]
237. kto w domu hoduje głodujące czeladzie, drobnych dzieci lik — nigdy Grekowi tak źle być nie może, iżby zapomniał dowcipu i wdzięku. I to prawda. W tym strasznym 411 roku, kiedy w Atenach nędza i głód doszły ostatnich niemal granic, kiedy już i pieniędzy zabrakło i w kasach rządowych i prywatnych — naród bawi się i słucha w teatrze takich na pół bolesnych, a na pół żartobliwych kpinek z własnej biedy. [przypis tłumacza]
238. bryś — brytan, pies. [przypis edytorski]
239. Hej, wrotna, otwórz! (...) — wiersze 1216–1225, podług tekstu Blaydesa, z tą różnicą, iż tłumacz wprowadził zamiast Wrotnego, Wrotną, oraz dwóch ludzi z tłumu, co, podług niego (tłumacza) zapatrywania, jest logicznym wypływem myśli Arystofanesa. [przypis tłumacza]
240. wen (daw.) — precz. [przypis edytorski]
241. Nawet Lakońcy stali się rozmowni — Spartanie słynęli z lakoniczności, tj. umiejętności krótkiego wypowiadania się. [przypis edytorski]
242. gdyby o Telamonie piał kto pieśń, a drugi do Kleitagory grał mu (...) klaskalibyśmy — pieśń o Telamonie (wojenna) i Kleitagorze (miłosna) miały rytm jednaki, ale muzyka do nich, nuty i słowa oczywiście były zupełnie inne: była to zatem kocia muzyka, a jednak podochoconym winem biesiadnikom wydawała się symfonią. [przypis tłumacza]
243. Charyty (mit. gr.) — boginie wdzięku i piękna. [przypis edytorski]
244. gospodzin (daw.) — pan. [przypis edytorski]
245. Menady (mit. gr.) — ogarnięte szałem kobiety z orszaku Dionizosa. [przypis edytorski]
246. Dyjos — Zeus. [przypis edytorski]
247. Tajget — zalesione góry na Peloponezie, miejsce akcji mitów o Artemidzie, dziewiczej bogini księżyca i łowów. [przypis edytorski]
248. Atana (mit. gr.) — starogrecka bogini-matka, wspominana na kreteńskich tabliczkach, często błędnie identyfikowana z dziewiczą Ateną. [przypis edytorski]
249. hań (reg.) — tam. [przypis edytorski]
250. gędzić (daw.) — grać, muzykować. [przypis edytorski]
251. zwyrtny (reg.) — obracający się szybko. [przypis edytorski]
252. Bakchantka (mit. gr.) — ogarnięta szałem kobieta z orszaku Bakchosa, boga wina. [przypis edytorski]
253. tyrs — laska opleciona winoroślą i bluszczem, atrybut Dionizosa. [przypis edytorski]
254. rej (daw.) — korowód taneczny. [przypis edytorski]