XIV

Oto moja messeńska, moja Tyrtejowa¹¹⁵

Pieśń i boleść: skończyłem «O wolności słowa».

A teraz kędyś palma ze stepu mię wzywa

I Oazis, bogdajby choć ta niekłamliwa!

Spocząć pragnę, iż błędną rzeczą nie uwiodłem,

Pragnę spocząć — i pójdę spocząć — i poszedłem...

Gwiazdy przede mną, za mną gwiazdy dżdżą złotemi

Kresy, gdy lecę, niebu odrębny i ziemi,

Jakbym sam trzecią rzeczą był między obiema...

Piasek mówi: «Przeleciał!», wiatr: «Już go tu nie ma!»

Lecę — i ani zgadnąć mogę, setnie jakie

Lat — i mil — i atomów tykało kulbakę¹¹⁶,

Pianą dzierzganę białą — ni drogi jak wiele

Ubiec musiałem, prawe upatrując cele,

Porzuciwszy świat, na dwie partie rozłamany:

Między tytany szału i flegmy tytany

Sam przez pustynie lecąc, wybladły, że prawie

Litowały się mego pragnienia żurawie

I pluły mi dziobami wilgoć, a ja dalej

Pędziłem, by mnie bliźni sucho nie żegnali.

Bym nie zbył reszty serca pierwej, aż się cegły

Nad trumną zaczerwienią, iż miłość dostrzegły!...

Z dala, z dala, nim stopa ma dotknęła piasku,

Zawołałem sam: «Tadmur!»¹¹⁷ przy księżyca blasku

Kolumn tysiąca więcej widząc, których chóry

Szły tam i owdzie kiedyś w myśl architektury,

Co gdzieś albo istnieje, lub stała się siłą

Myśli ludzkiej i widzi, w niczem jak coś było.

I było cicho pośród ruiny ogromnej,

Wkładającej na niebo profil wiekopomny,

Cały szczerby swojemi, jakby się o ramię

Boga oparło czołem miasto, gdy się złamie.

Patrzyłem i wydziwić się nie mogłem onej

Całości rzeczy, w całość ruiny zmienionej,

Pięknej ogółem, który powstał ze zniszczenia,

Z potrącenia, zdeptania i z lekceważenia.

Gdy rzędy kolumn, jakby skamieniała lira

Niewzruszenie a ciągle śpiewały «Palmyra!”

Księżyc stał za strun owych skamieniałą kratą,

Bluszcz dopełniał, gdzie linię czułeś zbyt szczerbatą,

I, jako dłutem ryty, szedł przez blade łomy,

Lekszy¹¹⁸ od ornamentów, równie nieruchomy,

Nakreślony harmonią tak, że niepodobna,

By zeń bez szwanku gałąź odprysnęła drobna;

Kto zaś nie barbarzyniec, ten w ruiny tumie¹¹⁹

Bluszczu nie tknie, lub całość mniej odeń rozumie!

«Całość» rzekłem we wnętrzu ducha — i struchlały

Dodałem: «Taka, że jej nie wypowiem całej»...

I nie wiem, czemu ręką chciałem kamień drobny

Podjąć, lecz nie jak fragment wydał się osobny

Palcom moim... Zadrżałem i ramię cofnąłem,

Czując, że za część jedną rzeczy pełnej wziąłem...

I natychmiast szepnęła do mnie myśl ostrożna:

«Patrz! Oto i ruinę nawet popsuć można».

A jam jej odpowiedział: «Zaprawdę — ruina

Jest całością!... I nową twórczość odpoczyna¹²⁰!»

A, patrząc dłużej, rzekłem: «Jest kres taki, który

Nie ruiny już tycze, lecz architektury!»

I począłem się w duchu tą myślą dziwować:

«Szczególniejsza, że można ruinę zepsować!...

Że więc dzieło zniszczenia i dzieło tworzenia

Harmonijnie się kędyś łączy i spierścienia»...

W tym momencie dotknąłem palcem zmartwychwstanie

I wymówiłem słowo: «Jestem!» niespodzianie,

I chciałem ręką wtóry kamień podjąć z ziemi,

Lecz zdał mi się ogółem łączny ze wszystkiemi...

Zadrżałem znów, gdy orzeł rzekł jak trąba grzmiąca:

«Kto tu trąca ruinę, ten principium¹²¹ trąca»...

Odtąd już, w jakąkolwiek się przeniosłem sferę,

Zrozumiewałem całość słowa i literę.

Przyczynek do Rzeczy o wolności słowa

Mówią — że to jest wielkie; ja wiem:

ja tam byłem.

Rzecz o wolności słowa