Pieśń XX

(Hugo Kapet. O godności papieża.)

Naprzeciw lepszej woli nie bez szkody

Wola bój toczy; przeto dając ucha,

Kosztem mej chęci, zgodnie z chęcią ducha,

Wpół suchą gąbkę wydobyłem z wody⁸³⁶.

I szliśmy z wodzem miejscem w skale wolnym⁸³⁷,

Jak gzymsowaniem wąskim i okolnym;

Bo duchy łzami, co z ich ócz spadały,

Miękcząc zło, które owładło świat cały⁸³⁸,

Na dłuż zajęły brzeg drugi tej skały.

Bądź, starożytna wilczyco, przeklęta⁸³⁹,

Chciwsza w twym głodzie nad wszystkie zwierzęta.

O niebo! które swym ruchem, jak zda się,

Wszystko, co ziemskie, odmieniasz nam w czasie.

Mów, pożądany, o, kiedyż się zjawi,

Co tę wilczycę spłoszy lub zadławi?

A szliśmy wolnym i mierzonym krokiem,

Na cienie bacznym poglądałem okiem,

Bolejąc nad ich płaczem i żalami.

«Słodka Maryjo!» głos jęknął przed nami⁸⁴⁰,

Jakby rodzącej niewiasty jękami.

Głos dalej mówił: «Ty byłaś ubogą,

Ile ze żłobu ludzie sądzić mogą,

W którym złożyłaś twój ciężar tak święty!»

Głos potem dodał: «Fabrycjusz nad złoto

Przeniósł ubóstwo ożenione z cnotą⁸⁴¹».

W tych słowach czułem urok niepojęty.

Więc krok mój naprzód pomknęła chęć nowa,

By poznać ducha, co mówił te słowa.

Duch się unosił jeszcze nad szczodrotą

Biskupa z Miry, co ubogie panny

Wspierał, by wiodły żywot nienaganny⁸⁴².

«Duchu, co mówisz tak dobrze!» do niego

Rzekłem, «kim byłeś, powiedz, i dlaczego

Tu jesteś jeden, co w pamięć bogaty,

Tak zasłużone odnawiasz pochwały?

Nie będą słowa twoje bez zapłaty,

Jeśli powrócę kończyć krótkie życie,

Które do kresu swojego tak leci!»

— «Odpowiem tobie», duch mówił w zachwycie;

«Nie dla pomocy, darmo jej życzycie⁸⁴³,

Lecz że tak rzadka łaska w tobie świeci

Przed śmiercią jeszcze, gdy w ciele twa dusza.

Byłem ja ziarnem drzewa, które cały

Świat chrześcijański swym cieniem zagłusza,

Że rzadko owoc tam znajdziesz wystały⁸⁴⁴.

Gdyby poczuli swą moc Flandryjczycy,

Piorun ich zemsty ujrzałbym niedługo.

Co oby zdarzył Ten, co wszystkich sądzi!

Nazwisko moje było Kapet Hugo⁸⁴⁵,

Zrodzeni ze mnie Filipy, Ludwicy,

Ród mój bez przerwy ziemią Franków rządzi.

Syn ubogiego w Paryżu rzeźnika,

Gdy dawnych króli szczep usychał stary,

Prócz latorośli jedynej, Ludwika,

Który na pośmiech chodził w sukni szarej,

Odważnie rządu pochwyciłem wodze.

Tłum mnie przyjaciół wiódł po nowej drodze

I syna na tron wprowadziłem wdowi,

Z krwi jego wyszli pomazańce nowi.

Póki prowanckie⁸⁴⁶ wiano w moim domu,

Z krwi mej nie zdjęło przyrodnego sromu,

Zła, znacząc mało, nie robił nikomu.

Potem gdy w moc swej potęgi uwierzył,

Kłamstwem i gwałtem na przemian grabieżył;

W chwili, gdy skruchą sumienie swe koił,

Ziemie Normandów, Gaskonów przyswoił.

Karol wszedł do Włoch⁸⁴⁷, a w żalu i skrusze

Ściął Konradyna⁸⁴⁸ i Tomasza duszę⁸⁴⁹

Posłał do nieba w pokucie i skrusze.

Przyjdzie czas wkrótce, co na włoskie pola

Od Franków wpędzi drugiego Karola⁸⁵⁰.

Pozna go lepiej włoska ziemia wasza:

Bez broni, tylko sam włócznią Judasza

Zręcznie szermując przy waszej niezgodzie,

Pierś Florencyji na wylot przebodzie.

Ale tam zamiast cudzych ziem zaboru,

Na grzech zarobi i stratę honoru,

Grzech, co mu zgoła ciężaru nie zmniejszy,

Że na sumieniu wyda się mu lżejszy.

Trzeci, co wyszedł jak więzień z okrętu⁸⁵¹,

Widzę, jak córkę przedaje bez wstrętu,

Jako kupczący korsarz niewolnice.

Łakomstwo! gdzież są twej chuci granice?

Jeśliś do tyla w mojej krwi zawrzało,

Że targ śmie robić o swe własne ciało.

Lecz gdyby przyszłe, przeszłe i dzisiejsze

Zło w twoich oczach wydało się mniejsze,

Widzę w Anagni, jak w bojowym szyku

Franków sztandary wieją lilijami,

Więźnia Chrystusa w jego namiestniku⁸⁵².

Lud po raz drugi z niego szatę zdziera,

Biczuje groźbą i na nowo poi

Octem i żółcią; widzę, jak umiera

Pomiędzy dwoma żywymi łotrami.

Widzę nowego Piłata z Zachodu,

Co krwią duchowną nie nasyca głodu

I bez wyroku kościoła stolicy

Jej bojowników obnaża z kapicy⁸⁵³.

O Panie! kiedyż doczekam się twojej

Zemsty, co skryta w chmurze tajemnicy,

Gniew twój łagodzi i osładza w niebie?

Com o jedynej rzekł oblubienicy

Świętego Ducha, co skłoniła ciebie

Zasięgnąć moich objaśnień i rady,

Póki dzień świeci, modlimy się do Niej⁸⁵⁴;

Lecz gdy noc zmrokiem tę górę osłoni,

Rozpamiętujem przeciwne przykłady:

Pigmaliona żarłoczność do złota⁸⁵⁵,

Ile zła przez nią zbroił ten niecnota.

Nędzę Midasa, głupią chciwość jego,

Achana kradzież łupów przy Jerycho⁸⁵⁶,

Który do dzisiaj swoją duszą lichą

Zda się czuć żądło gniewu Jozuego.

Rozpamiętujem los Helijodora⁸⁵⁷,

Jak był końskimi zdeptany kopyty,

Ananijasza⁸⁵⁸ i Polimnestora».

Wtem zagrzmiał okrzyk aż pod niebo wzbity:

«Krassusie! skarbów łakomych niesyty,

Gdy ci Partowie złoto w usta leli,

Mów, jaki złota smak był w twej gardzieli?»

«Czasem ten głośno, drugi ciszej gada,

Podług zapału, w jaki, mówiąc, wpada.

W dzień nie ja jeden⁸⁵⁹, naszem gronem całem

Rozpamiętujem o cnotach z zapałem,

Lecz tu głos drugich nie wpadł ci do ucha».

Ledwośmy tego pożegnali ducha,

Skwapliwe naprzód pomykając kroki,

Góra aż do dna zadrżała opoki⁸⁶⁰;

Poczułem w sobie mimowolne drżenie,

Jako idący człowiek na stracenie.

Zaiste Delos nie drżał tak wstrząśniony⁸⁶¹,

Gdy został gniazdem położnym Latony⁸⁶²,

Nim porodziła dwoje oczu nieba

W jednym połogu, Dyjanę i Feba,

Potem ze wszystkich stron potężnym krzykiem,

Śpiew: Gloria Deo in excelsis szumiał,

O ilem słowa w tym krzyku zrozumiał,

Najbliżej odeń stojąc na mą trwogę:

«Nie bój się» mówił mistrz do mnie zwrócony:

«Póki ja jestem twoim przewodnikiem.»

Tam nieruchomi, jak ci pastuszkowie,

Którym nucili śpiew ten aniołowie⁸⁶³,

Staliśmy póty, aż chwiejące skałą

Trzęsienie ziemi z tym śpiewem ustało.

I szliśmy dalej w naszą świętą drogę,

Patrząc na cienie leżące na skale,

Co znów szerzyły swe powszednie żale.

Nigdy, o jeśli pamięć mię nie myli,

Nieświadom rzeczy, nie drżałem tak cały,

Aby ją poznać, zbadać, jak w tej chwili.

W nagłym pochodzie pytać go nie śmiałem,

A sam w treść rzeczy spojrzeć nie umiałem

Tak zamyślony szedłem i nieśmiały.