Panienka z okienka

by Deotyma

XI. Wtóre wesele

— O! I znowu się gapią... I to nawet jakoweś mościpany. A wżdy i tych trza przepędzić.

Tak mruczał Kuba Grubasek, spostrzegłszy kupkę ludzi zgromadzonych przed Bursztynowym Domem. Byli to widocznie przyjezdni, jacyś panicze polscy, dorodni, pełni buty i pomimo przedpołudniowej pory odświętnie przystrojeni. Niebieskie i czerwone ich wyloty¹⁶⁹² migały w powietrzu jakby proporczyki, bo rękami podniesionymi pokazywali sobie w górze okrągłe okienko i powtarzali z wykrzykami podziwu:

— Jakoż to? Onym oczkiem? Nie może być.

— A wszelako było.

— Istne mirabilium¹⁶⁹³!

Grubasek, onieśmielony wspaniałością przechodniów, przystąpił pokornie i kłaniając się, mówił:

— Mości panowie! Śmiem upraszać... aby kużden szedł jako chce... jeno aby tu nie stoić...

— A to znów co za eksorbitancje¹⁶⁹⁴? Co ty, Kuba, mnie myślisz rozkazować?

Słowa te wyrzeczone gromkim głosem wyszły z samego środka gromady i przed oczami Kuby ukazał się ani mniej, ani więcej, tylko sam burmistrz Freimuth.

— O Jezu! A skąd ja mógł wiedzieć, że i pan burgemeister tutaj? Wybacz, wasza dostojność, przepraszam uniżenie, aleć ja muszę tu ład czynić, bo pan Schultz okrutnie poryża¹⁶⁹⁵ na to, że mu przed oknyma zawdy kupa ludzi przystawa i wydziwia nad onym utrapionym okienkiem. Już mu — powieda — kamienica obrzydła. Owóż kazał mi politycznie one kupy rozpędzać. Ja tedy dziesięć razy na dobę tędy chadzam, a zawdy kogo zdybię i mam z tego sto nieprzyjemnościów, bo abo zdybani mię obiją, abo pan Schultz mię wygrzmoci. Rób, co chcesz, zawdy bieda.

— Nie boj-sa¹⁶⁹⁶, Grubasek — odparł ze śmiechem burmistrz. — Już dziś ja sam się z panem Schultzem rozprawię.

Tu jeden ze stojących, piękny młodzieniec o błękitnych oczach i złocistym wąsie, zapytał:

— I wy, mój człeczku, sami widzieli, jak ona panienka tamtędy wyleciała?

— Ja sam nie widział, jenom od tej liny mało żywota nie postradał, a com widział, to jako pan Schultz tę panienkę z powrotem tu wnosił, to mglała a krzyczała, jakoby ta biedna wariatka, za to, co jej zabili onego kawalira, co my po nim tak okrutnie płakali.

— A! Płakali wy po nim?

— Och i jak! Boć to był takowy siarczysty kawalir, że do dziś, co jest w Gdańsku pannów, to wszystkie po nim łzy lejom.

— No, a z tamtą panienką co się potem działo?

— Tego ja nie wiem, bo już od onego dnia pan Schultz ją trzyma w karceresie¹⁶⁹⁷, że jej ludzkie oko nie widziało.

— A to chyba ten jej kawaler gotów zmartwychwstać, aby ją z takowej opresji wydobyć.

— Adyć zmartwychwstanie on, jeno za późno, bo aż na Sądny Dzień.

— A może i wcześniej? Taki siarczysty kawaler gotów i w to utrafić.

— E! Co też to wasza dostojność gada? Chybaby go jakowy święty wskrzesił, a skąd tu wziąć świętego jeszcze w takowym mieście, gdzie tyle plugastwa heretyckiego?

Kuba mówił to najspokojniej, ale nagle... oczy jego w słup stanęły, usta pozostały otwarte i głęboki wykrzyk z nich się wydarł. W tej chwili bowiem złotowłosy młodzieniec na bok nieco ustąpił i poza nim ukazała się postać imci pana Kazimierza Koryckiego.

Grubasek uległ tak wielkiemu wzruszeniu, że chwyciwszy za poręcz jednego z bliskich ganków, przysiadł na kamiennej kuli cały drżący, jakby zimnica¹⁶⁹⁸ nim trzęsła.

— A widzisz?! — zawołał jeden ze stojących, kiwając mu palcem przed oczami. — Widzisz, jakowy to afekt u tego kawalera, kiedy nawet spod ziemi wrócił, ażeby salwować swoją pannę.

— A juści — szepnął Grubasek. — Dyć¹⁶⁹⁹ on! Jak Boga kocham, zmartwychwstały! I nawet nie znać, jako w ziemi leżał. Jeno kruszynę przybledniejszy.

Podczas gdy Kuba dziwił się, jakim sposobem ten zabity wyszedł z trumny taki zdrów i strojny, młodzi ludzie, wziąwszy między siebie nieboszczyka, z wielkimi śmiechami przeszli na drugą stronę ulicy, wstąpili na ganek Bursztynowego Domu i już jeden z nich bił kołatką, a jeszcze pan burmistrz powtarzał błękitnookiemu:

— Jeno suplikuję¹⁷⁰⁰, abyś waszmość mitygował rankory¹⁷⁰¹, bo ja bym rad wszystko spacyfikować¹⁷⁰². Nasz Herr¹⁷⁰³ Schultz nie taki bies, jak go malują. Polityką z nim wszystko nadrobi.

— Ano, obaczym, co dziad powie. I ja by rad pacifice¹⁷⁰⁴ zakończyć, jeno wżdy niech nam się Niemiec okoniem nie stawi, bo juści krew nie woda.

W tej chwili Mina, odsunąwszy rygiel, wychyliła swoją twarz wiecznie spłoszoną. Ale widok pana Freimutha ją rozjaśnił.

— O Jezu! Pan burgemeister! Jakoż my to dawno gościa tak wielkiego nie widali¹⁷⁰⁵! A toż Meister będzie kontenty!

— A gdzie Meister?

— Jak zawdy, na pierwszym trepie, dłubie wedle swoich kamyczków.

Ale w tej chwili, spostrzegłszy gromadę mężów¹⁷⁰⁶ tłoczącą się do progu, spojrzała z trwogą na burmistrza.

— A to co za herry? Czy wedle bursztynów?

— Puszczajcie ich, matko, śmiało, to piękna kompania, której spieszy się do pana rajcy.

Mówiąc tak, burmistrz szedł ku schodom, ale nagle stanął w pół sieni zdumiony zaszłymi w niej zmianami.

Ze ścian zwieszały się na wpół poprzyczepiane kobierce¹⁷⁰⁷ i zapony¹⁷⁰⁸, które uwijający się po drabinach robotnicy rozmierzali i przybijali. Wszędzie leżało pełno pak, zawiniątek, a zwłaszcza grubych wieńców z gałęzi sosnowych i modrzewiowych, niektóre już były rozpięte na zaponach; inne wplatano w poręcze schodów, tak że woń choiny wszędzie się rozchodziła.

— Co to za preparacje? — spytał burmistrz.

— Ano co? Na jutrzejsze wesele. Dziś jeno zieleń wieszamy, ale jutro to będzie i kwiatów huk.

— Jakie wesele?

Na to zapytanie Mina się zatroskała.

— Jakoż to wasza dostojność nie wie? A ja myślałam, że to właśnie z onej racji pan burgemeister nawiedza naszego pana młodego.

— Jakowyż to pan młody?

— A jakowyż ma być? Wszak ci to nasz pan Meister się żeni.

Na te słowa między zgromadzonymi powstały groźne szmery, szczękanie szablami, przy czym krzyżowało się mnóstwo pytań:

— Co? Co? Jutro? Żeni się? Schultz? I z kim? Czy z nią?

— Ano pewnie z frajleiną Hedwich.

— Z nią? Sam ci to gadał?

— Nie, proszę waszmościów — mówiła, jąkając się, przestraszona kobieta. — Pan Meister nie mówił z kim, jeno mi powiedział temu onegdaj¹⁷⁰⁹: „Słuchaj, Mina, pojutrze się żenię, przyjdą tu robotniki, co ustroją dom, zamów jeszcze dwie Mädchen¹⁷¹⁰ do kuchni, bo musi być wielki lustyk¹⁷¹¹”. Z kimże by jenszym się miał żenić? Chyba że ja nie wiem... Aleć Meister już dawno upatrzył sobie naszą frajlein.

— A panna Hedwiga co na to mówi? — zapytał złotowąsy młodzieniec. — Czy chce takiego starego dziada? Czy już nie płacze po tamtym kawalerze, co to ją wykradał?

— Płacze ci ona i precz się zarzeka: „Nie!” i „Nie!” Aleć to jeno dziecinne gadanie, boć¹⁷¹² kiedy tamten nieżyw, to i co jej po nim? I dlatego że jej kawalera zabili, to już ma na cały żywot ostać się bez męża? I jeszcze kiedy taki personat i bogacz jak nasz pan Meister chce jej uczynić ten onor? Namówim ją, namówim — a nie, to na rękach zaniesiem do kościoła.

— No, no, babo, nie pleć, jeno pokazuj drogę! — krzyknął błękitnooki, a obejrzawszy się na drugich¹⁷¹³, dodał:

— Jako widzę, w sam czas my tu zjachali. Żeby tak jutro, toby tu była tragedia.

Mina znów przestraszona brzękiem szabel i groźnymi spojrzeniami, nic już nie odpowiedziała, tylko biegła przodem po krętych schodach, gdzie nogi jej się plątały w niedoplecionych wieńcach. Stanąwszy na pierwszym piętrze, rozwarła drzwi, przez które kolejno zaczęli wchodzić nowo przybyli, najprzód burmistrz, potem błękitnooki, potem siedmiu młodzieńców, jeden od drugiego świetniejszy i dorodniejszy, na koniec... zjawił się gość ostatni, który dotąd trzymając się za drugim, pozostawał niewidzialnym dla Miny. Teraz na jego widok zmartwiała. Plecami przytłoczyła się do ściany, sama blada jak ściana, i szepnęła:

— Co to? Upiór? W biały dzień? Panie Jezusie, zmiłuj się nad nami!

Pan Kazimierz, posłyszawszy te słowa, tknięty młodzieńczą pustotą¹⁷¹⁴, zwrócił się nieco ku Minie, kłapnął zębami, jak zwykły czynić upiory, i z cicha jęknął niby mara.

Po czym wsunąwszy się do komnaty, stanął nie tylko za plecami drugich, ale i za wysterkającym¹⁷¹⁵ piecem, tak że pan Meister nie mógł go wcale widzieć.

Za to nieszczęsna kobiecina widziała go ciągle i, nie spuszczając zeń przerażonych oczu, stała jak żona Lota¹⁷¹⁶, z głową pół obróconą, w słup zastygła.

Pan Johann Schultz siedział, jak zawsze, przy swoim robotnym stole, pomiędzy mnóstwem drobnych naczyń i misternych narzędzi. Ale na ten raz narzędzia leżały bezczynnie. Pan majster miał rozłożony przed sobą swój cudowny sztuciec¹⁷¹⁷ i z rozlubowaniem właściwym człowiekowi, co jutro ma być „panem młodym”, wpatrywał się w zachwycający posążek Wenery.

Widok tylu wchodzących zdziwił go i zaniepokoił, a najwięcej go zdumiało przybycie burmistrza, który po zabiciu Kazimierza mocno się z panem Schultzem przemówił¹⁷¹⁸, wyrzucał mu narażenie Urzędu Gdańskiego na niełaskę królewską, przepowiadał mu zemstę całej Wodnej Armaty, łajał go za twarde obejście się z Hedwigą i od owej rozprawy już nogą nie postał w Bursztynowym Domu.

Teraz pan majster, widząc go w towarzystwie samych ludzi młodych i wojennych, pomyślał sobie:

„Oho! Jest owa wróżona zemsta. Cała Wodna Armata na kark mi się zwali. Zła sprawa, i to jeszcze w sam przeddzień hymenu”.

Nie pokazał jednak żadnego zmieszania, wstał powoli z patrycjuszowską wspaniałością i, rękę o stół oparłszy, czekał na wybuchnięcie burzy.

Tymczasem zamiast burzy czekało go zupełnie co innego.

Pan Freimuth, słodko uśmiechnięty, szedł ku niemu z otwartymi objęciami, jedną ręką dłoń jego ścisnął, a drugą klepał go po ramieniu i mówił:

— Kochany rajcusiu! Stary amikusie¹⁷¹⁹! Przynoszę ci złote nowiny! Ale to szczerozłote!

— Co takiego? — pytał jeszcze nierozchmurzony majster.

Pan burmistrz, pokazując młodzieńca o błękitnych oczach, rzekł z niejaką dumą:

— A najprzód, oto jest imci pan starościc Władysław Nałęcz, rotmistrz chorągwi pancernej, brat panny Hedwigi.

— Co? Znowu brat? — zapytał pan Schultz z przekąsem.

— A tak, znowu brat. Ale na ten raz veritabilis¹⁷²⁰, najweritabilszy. Dziś rano pan starościc razem z tymi oto swoimi świadkami stawił się u nas w Urzędzie i wylegitymował dokumentnie proweniencję¹⁷²¹ panny Hedwigi.

— Aha! I gdzież ten dokument? — zapytał drwiąco majster.

— Oto jest — odparł pan Władysław, pokazując szkaplerz i wyjmując z niego zżółkłą kartkę. — To babki naszej pisanie, propria manu¹⁷²². I szkaplirz pani matka poznała, i szatki niebieskie ze złotymi forbotkami sama ona dla dziecięcia szyła. Tandem jest plenitudo¹⁷²³ argumentów.

Pan majster nagle spoważniał. Przeczytał kartkę raz i drugi, zamyślił się i mówił:

— A! To ciekawe. I bez tyle czasu my mieli ten papier i nic nie wiedzieli! Ale co bym ja chciał wiedzieć, to kiedy to Hedwiga ten szkaplirz otworzyła?

— To nie ona otworzyła, jeno wy, panie rajco, wy sami otworzyli.

— Ekskuzuj¹⁷²⁴ wasza miłość, ale ja się pytam na serio.

— A i ja gadam na serio. Było to w pewnej cyrkumstancji¹⁷²⁵, której tu wolę nie cytować¹⁷²⁶.

— Tak, tak — poparł ze śmiechem burmistrz. — Pomnij, panie Johann, kiedyś to oną panienkę gonił i komuś ją z rąk wydzierał, toś aż na niej porozrywał krezę, no, a razem z krezą i szkaplirz się rozerwał i tak jej sprowadziłeś to wielkie szczęście. Widno, że czy chcesz, czy nie chcesz, zawdy jesteś jej benefactorem.

— Tak jest — ozwał się uroczyście pan Władysław. — Z tej też racji nie usłyszysz waszeć ode mnie innych słów, oprócz gratulacji. Byłoby może niejedno do rekryminowania¹⁷²⁷, byłoby... no... Bóg widzi, jakobym ja tu mógł niejeden kamień rzucić na waściną głowę, boć teraz już jam z prawa jest protektor¹⁷²⁸ mojej rodzonej, ale na tę pamiątkę, że waszeć ją salwował od pogan i w domu swoim żywił, wolę rekryminacje zagrzebać w silentium¹⁷²⁹ i jeno flores gratitudinis¹⁷³⁰ złożyć waszeci, tak od siebie, jak i od całej naszej familii, przednio¹⁷³¹ zaś od naszej pani matki. Po czym śmiem się dopraszać tej łaski, abym na koniec mógł przywitać moją pannę siostrę.

— Wszystko to dobrze — odparł ciągle zamyślony majster — jeno bym ja rad wiedział, jakowym to sposobem Hedwich zwąchała się z tą swoją nową familią? Gdzie znalazła takowego mądrego ambasadora¹⁷³², co wszystko to zweryfikował? Boć ona i na krok nie wyszła z domu, a przecie duchy niebieskie jej nie usługowały?

— A właśnie że duch jej usłużył — ozwał się jeden z młodzieńców. — Duch umarłego. On człek, coś go waszeć zabił, ten z boskiego wyroku stał się jej mścicielem.

Tu młodzieńcy rozsunęli się z brzękiem szabel i sam imci pan Kazimierz Korycki stanął przed panem rajcą.

Spojrzeli sobie oko w oko.

Nastała chwila ciężkiego milczenia.

Wszyscy przypatrywali się majstrowi z ciekawością, ale twarz pana Schultza nie okazała owego przestrachu ani przygnębienia, jakich się po nim spodziewano. Po chwili tylko szyderczo się uśmiechnął i rzekł:

— Aha! To on tak był zabit? No, teraz rozumiem...

Tu burmistrz położył mu obie ręce na ramionach i mówił z rodzajem rozczulenia:

— A co? To druga złota nowina, jaką ci przynoszę. Cieszże się, majsterku. Już krew zabitego nie będzie cię po rękach piekła. Już sumnienie po nocach nie będzie cię dezolowało¹⁷³³.

— Ależ — odparł majster, wydzierając się dość szorstko z uścisku — mnie sumnienie w żaden manier¹⁷³⁴ nie dezolowało. Za co? Jam tego kawalera nigdy nie zabijał, jenom odbierał, co kradzione, aże się doigrał guza, to ja temu nie krzyw¹⁷³⁵, sam go szukał. Ale waszeć, panie burgemeister, po coś mię to tak szpetnie oszukiwał, straszył kaźnią i pomstą, acz wiedziałeś, że to udanie?

— Ja? Wiedziałem? Jak mi Bóg miły, nie wiedziałem. I nikt nie wiedział. Księża go tam w Oliwie schowali, a oliwą precz smarowali, aż się wylizał. Ale to była siurpryza. Jam się dopiero dzisia przed godziną dowiedział i nie mogę nachwalić się Pana Boga, boć za taki mordunek, toby my wszyscy mogli dostać pokutę.

Na to pan majster odrzekł z jakimś dziwnym uśmiechem:

— Ano to i ja powiem: chwalić Boga, że kawaler się wylizał, i tym ci bardziej, że teraz już on mi nie zawadza.

Słowa te zadziwiły obecnych. Wszyscy po sobie spojrzeli pytająco. Pan Kazimierz zaś, hamując wzruszenie, co mu na twarz wybuchało krwawymi rumieńcami, odrzekł z widocznym wysileniem:

— Słusznej inwidii¹⁷³⁶ mógłbym ja popuścić cugle i byłoby to może dla mnie miłym, ale wolę brać model¹⁷³⁷ z pana starościca i zmilczeć moje rekryminacje, przynajmniej do czasu, aż obaczę, co waszeć zamyślasz dalej czynić.

Stojąca ciągle we drzwiach Mina złożyła ręce i szepnęła:

— On gada! W biały dzień!

Gdy pan majster nic nie odpowiedział Kazimierzowi, rotmistrz zapytał z niejaką już niecierpliwością:

— Śmiem upraszać po raz wtóry: pokaż mi waszeć moją pannę siostrę i pozwól, abym co żywo zawiózł ją do naszej pani matki, która tam usycha z tęskności¹⁷³⁸.

Pan Schultz i teraz jeszcze nic nie odpowiedział. Stał nieruchomy ze zmarszczonymi brwiami, czasem usta nieco roztworzył, po czym znów je zaciskał coraz twardziej. Czy odbywała się w nim jaka walka? Czy tylko na złość tak przetrzymywał ciekawość słuchaczy? Trudno to było zgadnąć. Na koniec podniósł oczy, spojrzał po wszystkich drwiąco i mówił, cedząc słowa:

— A i owszem. Panna starościanka pojedzie do mutterki¹⁷³⁹, jeno wprzódy upraszam waszmościów, abyście jutro wszyscy raczyli asystować na moim weselu.

Po tych słowach zrobił się w komnacie szmer złowróżebny. Pan Władysław chwycił za rękojeść szabli, przystąpił gwałtownie do rajcy i zapytał głosem, w którym drgało źle przytłumione oburzenie:

— Więc to prawda? Waszeć się żenisz? I z kim, jeśli wolno wiedzieć?

Pan majster wcale się nie zmieszał.

— Z kim? Zara się to pokaże. Ja moją przyszłą żonkę sam waszmościom zaprezentuję. Czy tu jest Mina? Co ty tam tak stoisz jak ten słup do podpierania drzwiów? Chodź no tu.

Mina, cała drżąca, weszła do komnaty i palcem wskazując na pana Kazimierza, zapytała półgłosem:

— Herr Meister, co to jest?

— Jak to: co? Czyż nie widzisz? To imci pan Korycki, stara znajomość.

— On? Wszak ci on był zabit? Czy to upiór?

Na te słowa, mimo poważnego nastroju, powstały w komnacie wielkie śmiechy. Sam pan majster uśmiechnął się i odrzekł:

— Nie upiór, jeno niedobitek. No, nie rozdziawiaj próżno gęby, jeno ruszaj duchem na drugi trep i proś, aby przyszły tu obiedwie: i Frau, i frajlein.

Mina znów osłupiała z podziwienia.

— Proszę majstra, tedy frajleinie już wolno wyjść z izby?

— Co tu gadać? Powiedz jej, że ja każę, aby tu przyszła. I Frau także.

Mina rozradowana pobiegła na górę.

Ale pomiędzy młodymi ludźmi coraz niespokojniejsze krążyły pytania:

— Co to będzie?

— Ej! Źle się skończy.

Po chwili jeden z nich, czupurny pan Dederko, przystąpił do majstra i zagaił:

— Panie... tego... Pomnij waszeć, że my wszyscy, jak nas tu widzisz, zjechali nie tylko dla dawania naszego testimonium¹⁷⁴⁰ panu starościcowi, ale i dla bronienia panny starościanki od wszelakiej krzywdy.

— Jakaż jej krzywda?

— Ha! Pono waszeć ją dusisz w karceresie?

— Pokażę ja waszmościom komnatę, gdzie ja pono duszę tę frajlein, i sami powiecie, czy wszelaka królowa nie chciałaby do śmierci siedzieć w takowym karceresie. To najpiękniejsza komnata z całej mojej kamienicy.

Wypowiedziawszy to z górnym¹⁷⁴¹ uśmiechem, odwrócił się do stołu, z którego zaczął zbierać sztućcowe figurki.

Me jego spokój nie udzielał się zgromadzonym. W komnacie coraz mocniej wrzało.

— Ponoć to nie zawdy tak było...

— Siedziała ci ona i w ciupie¹⁷⁴² pod dachem...

— O chlebie i wodzie...

Już się zaczynało trzaskanie szablami, już zaniepokojony burmistrz łamał sobie głowę nad nowym sposobem zażegnania burzy, gdy nagle sposób sam się znalazł.

W komnacie przycichło jakby makiem zasiał.

Wszystkie oczy zwróciły się ku drzwiom.

Na progu stały dwie kobiety, prześliczne jakby dwa kwiaty.

— Która to? Która? — pytano półgłosem.

— Czy ta różowa?

— Ale gdzież tam! To tamta ze złotą główką.

— A juści, bo też i do pana rotmistrza kubek w kubek podobna.

— A! Trza przyznać, jako stary umie dobierać gładkie buzie.

I Hedwiga musiała już wiedzieć przez Minę¹⁷⁴³ o przybyciu pana Kazimierza, bo żaden krzyk podziwu nie wydarł się z jej piersi. Tylko była niezmiernie blada i w pochodzie słaniała się na ramieniu pani Flory, która, przeciwnie, kwitła tryskającymi rumieńcami.

Kto wie nawet, czy jaka tajemna poczta nie powiadomiła już tych pań od rana o mających się zjawić gościach, obydwie bowiem były co się zowie świątecznie ubrane: jedna różowo, druga, jak zawsze, niebiesko; przy szyi obie miały przejrzyste krezy, we włosach bramki¹⁷⁴⁴ ze wstążek przepięte kwiatami; u jednej pęk róż gorących, u drugiej białe stokrotki,

Pan Schultz, nie patrząc wcale na Hedwigę, wziął panią Florę pod rękę i wyprowadził ją na środek pokoju, po czym uroczyście przemówił:

— Oto zacna dama, która przez mizerykordię¹⁷⁴⁵ nade mną sakryfikowała¹⁷⁴⁶ się na złe języki. Figurujcie¹⁷⁴⁷ sobie waszmoście, sprowadziła się do mego domu, niby dla strzeżenia frajleiny, a w rzeczy¹⁷⁴⁸ dla konsolowania mnie biednego, com już nie miał przy sobie żadnej życzliwej duszy. Owóż jam wonczas dopiero wyrozumiał¹⁷⁴⁹, gdzie jest dla mnie prawdziwa szczęśliwość. Powiedam waszmościom, nie można przeżyć kilku niedziel obok tak szacownej białogłowy bez umiłowania jej przyjaźnią dozgonną i żeby teraz ofiarowano mi wszelkie niewiasty świata na wybranie¹⁷⁵⁰, żebyś nawet, panie rotmistrzu, częstował mnie panną starościanką, ja bym powiedział: rekuzuję¹⁷⁵¹ wszystkie, jeno proszę o śliczną rączkę przezacnej pani Flory Korwiczkowej.

Pani Flora za całą odpowiedź uśmiechnęła się czarownie i swoją pierścienistą¹⁷⁵² rączkę podała panu rajcy, który ją ucałował płomieniście, a potem potoczył po zgromadzeniu tryumfującym wzrokiem.

Tryumf jego był istotnie wspaniały. Sam zrekuzował Hedwigę, a ta rekuza tak dobrze wszystkim wypadała na rękę, że obecni, zamiast okazania obrazy, rzucili się, owszem¹⁷⁵³, ku niemu z głośnymi powinszowaniami.

Nikt się też nigdy nie dowiedział, czy pan Schultz istotnie już od kilku niedziel myślał o zaślubieniu pani Flory, czy dziś dopiero ukuł ten zamiar naprędce dla wydobycia się z ciężkiego położenia. Jedna może pani Flora wiedziała, co ma sądzić o tej sprawie, ale nikomu się ze swych myśli nie zwierzyła, bo przekonania mądrej wdowy, jak przystało bogini kwiatów, spoczywały zawsze sub rosa¹⁷⁵⁴.

Teraz otoczona przez młodzieńców, zachwyconych jej powabnością, rozdawała wszystkim urocze uśmiechy, a pan Schultz tymczasem przyprowadzał pana Władysława przed Hedwigę i mówił:

— Patrz, Hedwich, oto twój brat, nie żaden kłamany¹⁷⁵⁵, ale na ten raz pono prawdziwy. Uściskajcie się jak należy. Ale ty, jako widzę, zerkasz jeszcze gdzie indziej. No cóż? Nie dziwowasz się¹⁷⁵⁶, że tamten żyw? Oho! Dobrześ ty o tym wiedziała! No, ale o tym niech już będzie keine gadanie. A teraz — dodał, znowu głos podnosząc uroczyście — pozwólcie, mościwi panowie, abym po raz ostatni użył moich praw ojcowskich i wyznaczył męża dla frajleiny. Nie wiem, czy waszmość, panie starościcu, przystaniesz na mój dekret, ale ja swoje powiem, a wy potem róbcie sobie, co chcecie.

Tu w oczach pana majstra przeleciała błyskawica gniewu, a na ustach przesunęło się rozgoryczenie. Ale szybko zapanował nad sobą i znów przybrawszy wyraz drwiący, mówił głosem niby wesołym, a naprawdę szyderczym:

— Owóż poznawszy przy sercu pani Flory, jaką szczęśliwość daje fortunny afekt, nie chcę ja już i cudzym afektom kontrować¹⁷⁵⁷. Niechże tedy imci pan Korycki bierze sobie tę pannę, kiedy dla niej mało karku nie nadkręcił¹⁷⁵⁸ i mało żywota nie postradał.

Tu spojrzał na Hedwigę, a gdy ta stała zmieszana, ze spuszczonymi oczami, w których łzy się kręciły, ujął jej ramię — zawołał:

— Na! Idźże sobie do twego gagatka!

I pchnął ją niby żartem, ale tak mocno, że zatoczyła się i upadła na pierś pana Kazimierza. Ten otworzył objęcia, przytulił ją do łona i wyszepnął:

— Ach, moje ty szczęście!...

Wyrok pana Schultza został objawiony trochę po grubiańsku, ale tak był dla wszystkich pożądanym, że obecni znowu powstrzymali się od wszelkich oznak niecierpliwości. Pan Władysław nawet ukłonił się i mówił:

— Waszeć jeno potwierdzasz naszą własną decyzję. Pani matka bowiem i ja od pierwszego momentu obiecaliśmy pannę starościankę w małżeństwo imci panu Kazimierzowi Koryckiemu. Wżdy miło nam widzieć, że i dawny jej protektor tegoż jest samego co i my sentymentu¹⁷⁵⁹.

Przebudzona słowami brata Hedwiga nagle przemogła wzruszenie. Ciągnąc za sobą Kazimierza, stanęła przed panem rajcą, pokłoniła mu się do kolan, wyrzekła ze łzami:

— Dziękuję dobrodziejowi... dziękuję...

Chciała więcej powiedzieć, ale łkanie tamowało jej mowę. Zwróciła na Kazimierza wzrok błagalny; ten zrozumiał, czego jej serce po nim żąda, i choć nie bez wysilenia, jednak pokłonił się i wyrzekł:

— Ja takoż dziękuję za waszeciny asentyment¹⁷⁶⁰. Szkoda, że nie przyszedł trocha wcześniej.

— A właśnie że nie szkoda — odparł zawsze drwinkowatym¹⁷⁶¹ głosem pan majster. — Gdybyś waszmość był zaraz posiadał mój konsens¹⁷⁶², nie byłby się szkaplirz rozerwał i Hedwich nie byłaby starościanką.

— I toć prawda. Panna Hedwiga nie byłaby odszukała¹⁷⁶³ swojej familii, a i ja nie byłbym odszukał mojej siostry. Bo trza wiedzieć waszeci, że w tej całej cudownej miszkulancji¹⁷⁶⁴ odnalazła się i nasza Krysia.

Tu pan rotmistrz oraz jego towarzysze wmieszali swoje głosy do rozmowy i zaczęli na wyścigi opowiadać, jako to pan Kazimierz stanął w Dobrowoli właśnie podczas wesela pana starościca, przy czym się pokazało, że małżonka tegoż jest właśnie ową zatraconą¹⁷⁶⁵ Krysią. Hedwiga, słuchając tych wiadomości, składała ręce w zachwycie, a pan rajca od wielkiego zdumienia zapomniał nawet o szyderstwie i z dobrodusznym uśmiechem powtarzał:

— Herr Gott! A to jakbyś słuchał niańczynego bajania. No... tylko w tym kraju podobne rzeczy mogą się porobić.

Gdy tak w najlepsze rozprawiano, wszedł do komnaty Kornelius nie domyślający się wcale, jak ważne wypadki w niej zachodzą. Zdziwił się tylko trochę, że pan Schultz ma na raz tylu i tak świetnych kundmanów¹⁷⁶⁶. Przystąpił więc na palcach i szepnął:

— Herr Meister, ten Melchior, co to rozwieszał kobierce, nasmarował taki rachunek, że nie wiem, co robić.

Pan majster spojrzał na niego filuternie¹⁷⁶⁷.

— A rób sobie, co chcesz. Nie myślę ja żałować geldu¹⁷⁶⁸ w taki dzień fortunny, kiedy tu same wesela. Patrz: oto ja się żenię z tą zacną damą, a znowu z frajleiną żeni się ten oficyjer nieboszczyk.

Tu wskazał na młodą parę, która była wpółukryta poza cieniem olbrzymiej szafy, i zaczął po swojemu się uśmiechać.

Ale Kornelius nie śmiał się bynajmniej. Na widok pana Kazimierza skamieniał, a twarz jego wyrażała tak niezmierną złość i nienawiść, że i pana Schultza odeszła ochota do żartów.

Pan Kazimierz spojrzał pogardliwie.

— Czeladniczku mój — rzekł — pamiętaj, coć powiem: nie twoja rzecz wojenne rzemiosło, pilnuj twego fartucha i obcęgów, a nie wdawaj się z rycerskim człekiem, bo choćbyś go jak tradytor¹⁷⁶⁹ z tyłu zaszedł, to jeszcze go, mizeraku, nie potrafisz zmóc.

Kornelius pod obelgą tych słów pozieleniał.

A tymczasem pomiędzy młodzieńcami szerzył się szmer groźny:

— A! To ten Judasz? Ten Ollender heretyk? Dawać go tu, niech go przepłazujem...

Tylko pan Władysław był odmiennego zdania.

— Mości panowie, dajcie pokój. Żeby tak na mieście, to i owszem — ale tu, w tym domu, wobec białej płci¹⁷⁷⁰, nie pozwolę...

Kornelius, czując zbierającą się nad nim burzę, przystąpił do pana rajcy i wyjąkał:

— Herr Meister... u nas w Amsterdamie...

— Aha, już wiem, co chcesz powiedzieć. U was w Amsterdamie ludzie raz zabici już więcej nie wstają?

— Nie, Herr Meister, ja nie to chciałem powiedzieć, jeno to, że w Amsterdamie jest porządnemu człowiekowi lepiej niż w tym przeklętym Dantzigu. Głupstwo zrobiłem, żem opuścił moje dobre miasto! Herr Meister, dziękuję za służbę, dziś jeszcze wyjadę i już noga moja u was nie postanie.

Twarz pana Schultza wyraziła szczere zasmucenie i z ust jego już wydarły się żałosne słowa:

— O Korneliusie, nie róbże mi...

Ale w tej chwili spotkał spojrzenie pani Flory, a spojrzenie musiało być bardzo wymowne, bo nagle zamilkł i zakłopotany opuścił oczy, z czego można było wywnioskować, że trafiła kosa na kamień i że trzęsący dotąd wszystkim pan majster odtąd już będzie tylko czeladnikiem u pani majstrowej.

Kornelius, przez nikogo nieprzytrzymywany, rzucił na Hedwigę jadowite spojrzenie, zwiesił głowę i z wolna opuścił komnatę.

Po jego wyjściu wszyscy lżej odetchnęli, jakby po zniknieniu czarnej chmury, a gdy jeszcze na rozkaz pani Flory (która właściwie już od kilku tygodni rządziła Bursztynowym Domem) podano przednie wina i zakąski, serca nieco się rozjaśniły i z przyjemnością, nawet prawie z zapałem, wypito zdrowie jutrzejszych nowożeńców.

Nazajutrz istotnie od rana pan Schultz poślubił panią Florę, która otrzymała mnóstwo pysznych¹⁷⁷¹ podarków tak od męża, jak i od znajomych, a zwłaszcza od swoich dwóch najlepszych przyjaciół: pana Kazimierza i pana Władysława. Dla tych dwóch ostatnich był to najlepszy sposób niejakiego wywdzięczenia się panu konsulowi, który z nieprzepartą wyniosłością nie chciał wchodzić w żadne rachunki z panem starościcem ani sobie dał mówić o kosztach łożonych na odchowanie Hedwigi.

— Nie, nie, keine¹⁷⁷² gadanie — odpowiadał. — Niechże ja już na zawdy ostanę „dobrodziejem”.

Sam więc nic nie przyjął, ale upominków dla żony nie mógł w żaden sposób odmówić, bo pani Flora przyjęła je skwapliwie, tym skwapliwiej, że teraz, wchodząc przez męża do patrycjatu miejskiego, mogła już na koniec nosić i drogie tkaniny, i rzeczywiste klejnoty.

W południe odbył się u pana Schultza obiad, na którym Mina wystąpiła z arcydziełami kuchmistrzostwa. Jednak pomimo darów i przysmaków między zgromadzonymi ciągle jeszcze panowała niejaka sztywność. Było do niej kilka powodów, najprzód obecność pastora, zajmującego poczesne miejsce u stołu, mroziła świeżo przybyłych gości, którzy jeszcze nie przywykli do gdańskiej mieszaniny wyznań; a przy tym w każdej rozmowie potrącano co chwila o tysiąc szczegółów z przeszłości, przy których ci i owi wzajem się boczyli. Chłodne więc, iście purytańskie, było to wesele.

Dopiero wieczór ostatnie lody stopniały w Artushofie, gdzie na wniosek burmistrza Freimutha Gilda¹⁷⁷³ Świętego Krzysztofa wyprawiła ucztę dla państwa rajcostwa.

Co prawda, z początku pan burmistrz był nieco markotny, że pani Flora oddała innemu tę szacowną rączkę, o którą on, niestety, jako człowiek żonaty, nie mógł się dobijać. Ale mądra pani Schultzowa kilku słowy czy kilku spojrzeniami umiała go tak udobruchać i rozruszać, że teraz przewodził wieczerzy promienny jakby sam król Artus, a za jego przykładem rozruszali się i wszyscy inni.

Ba! Nie tylko panowie, ale nawet i słudzy.

Maciek tak był uszczęśliwiony pomyślnym zwrotem w losach swego pana, że kogo spotkał, to i ściskał. Nawet gdy spotkał Kubę Grubaska, to i jemu rzucił się na szyję, wycałował go w oba policzki, a chcąc się przed nim pochwalić sutością¹⁷⁷⁴ swego mieszka (który u pani starościny hojnie zaopatrzono), zaprosił go ni mniej, ni więcej tylko „Pod Łososia” (sławny ów zakład istniał już od lat kilkudziesięciu). Tam, przy kubeczkach „Złotej wody”, jak zaczęli wspominać ową noc okienkową, to się aż popłakali z rozczulenia i ta lina, co niegdyś była przedmiotem ich walki, obecnie zadzierzgnęła między nimi węzeł nierozerwalnej przyjaźni.

Wprawdzie i teraz tylko co¹⁷⁷⁵ nie przyszło znów do kłótni, obaj bowiem, wśród poufnych zwierzeń, wyznali sobie, że palą koperczaki¹⁷⁷⁶ do bystrookiej Fruzi. Ale pogodził ich trzeci towarzysz, pewien ślusarz, wielki bywalec, który im opowiedział pod sekretem, że nie mają się o co czubić, bo Fruzia już jest po zrękowinach¹⁷⁷⁷ z dominikańskim organistą, który będzie mężem przewybornym jako człek i dostatni, i uczony; do południa on wygrywa różne cudne agnusy¹⁷⁷⁸ i kalikantom¹⁷⁷⁹ wymyśla, po południu chłopięta spędza i uczy śpiewania mizererów¹⁷⁸⁰, a żona tymczasem doma rządzi sobie, jak się jej żywnie spodoba. Na taką wiadomość pogodzeni współzawodnicy znowu się chwycili w objęcia i, trącając kubek o kubek, śpiewali piosenkę znaną, którą sobie wszakże przerobili na swoje kopyto:

Pije Maciek do Jakuba,

Spili się jak łyki.

Wiwat Mazur i Kaszuba!

A furda¹⁷⁸¹ z podwiki¹⁷⁸².

XII. I trzecie wesele

W kilka tygodni później znów buńczuczna brama Dobrowoli powiewała trofeami ze sztandarów; znowu schody gankowe były wyłożone purpurą i znów przed ten ganek zajeżdżał orszak weselny, ale tym razem jeszcze sutszy¹⁷⁸³ i liczniejszy, i radośniejszy niż pierwszy.

Zjechało się nie tylko już sąsiedztwo, ale prawie pół Wielkopolski. Toteż i pański dom, i wszelkie zabudowania dworskie nie wystarczały na pomieszczenie gości; musiano powyporządzać¹⁷⁸⁴ spichlerze i stodoły, gdzie ci, którzy później stanęli na miejscu, a zwłaszcza wszelka młodzież, mieścili się, jak mogli, co nietrudno przychodziło ludziom przywykłym do trudów obozowych.

A jeśli orszak był liczny, jeszcze liczniejszych miał widzów. Nie tylko z dóbr starościny, ale ze dwudziestu wsi dokoła zleciało się chłopstwo i niezmierna mnogość różnorodnej gawiedzi.

Bo też dziwy opowiadano sobie o tej całej „cudownej historii”, a zwłaszcza o dzisiejszej pannie młodej, której nie nazywano inaczej, tylko „królewną zza morza”.

Jakim sposobem Hedwiga, będąc odnalezioną córką pani starościny, była zarazem i królewną, tego ludzie na pewno nie wiedzieli, ale różnie to sobie tłumaczyli. W jednych wsiach wieczorami prządki rozpowiadały, że ją Tatarzy sprzedali królowi szwedzkiemu, a ten ją chciał za córkę przybrać i tron swój zapisać, byle jeno chciała się zlutrzyć. W innych wsiach mówiono, że freibitterowie duńscy porwali starościankę na jakowąś wyspę i tam okrzyknęli ją swoją królową, aż rycerz z puckiej floty zjawił się i odbił ją tym zbójom.

A wszystkie owe legendy powstały z powodu jednej i tejże samej wieści, mianowicie, że starościanka przywiozła pełny ubiór królewski.

Wieść była prawdziwa. Jeszcze w Gdańsku pan Władysław, uwiadomiony¹⁷⁸⁵ przez pana Kazimierza o życzeniu siostry, zakupił dla niej na wyjezdnym cały strój ślubny zrobiony wedle starodawnej gdańskiej mody i wiadomość o tym stroju rozbiegła się przez dziewki dworskie między wiejską ludnością.

Pan Kazimierz, słysząc owe baśni, zaprzeczał im tylko półgębkiem albo zgoła zachowywał fortelne¹⁷⁸⁶ milczenie, a w głębi duszy się cieszył. I jak nie miał doznawać uciechy, kiedy on zawsze kochał się w „poemach”, a te legendy czyniły go bohaterem najśliczniejszej poemy i cudownym nimbusem¹⁷⁸⁷ otaczały jego umiłowaną.

Toteż wiara w one wieści rosła coraz bardziej, a już co dzisiaj, to z wiary stała się przekonaniem, kiedy oblubienica wystąpiła w ubiorze niezaprzeczenie królewskim. Ściany wiejskiego kościółka mało nie pękły od natłoku, a teraz, gdy nowożeńcy już wracali, obie strony gościńca i podwórcowe¹⁷⁸⁸ ogrodzenia były oblężone przez tłumy, które ciskając czapkami w górę, krzyczały z uniesieniem:

— Niech żyje królewna szwedzka!

— Niech żyje królowa duńska!

— Niech żyje nasza królowa!

Hedwiga była tak zmieszana swoim szczęściem, że nie zwracała uwagi na wyrazy, ale czuła w tych wykrzykach uwielbienie i ze spuszczonymi oczami przytulała się lękliwie do Kazimierzowego ramienia.

A cudna była w tym swoim szkarłatnym płaszczu i gronostajowych wyłogach spiętych perłową klamrą na piękniejszej od pereł szyi; w tych włosach jako bursztyn jasnych, rozsypanych po barkach i ramionach; w tej złotej, przezroczystej koronie i z tymi turkusami w oczach, i z tym dziewiczym rumieńcem wschodzącej Aurory¹⁷⁸⁹.

Cudna była istotnie jakby królewna z bajki albo — co jeszcze lepiej — jakby jakieś leciuchne przypomnienie wielkiej królowej Jadwigi, wprawdzie w postaci ni takiej wielkiej, ni tak świętej, ale szczęśliwszej, bo wspartej na ramieniu tego, którego ukochała.

Pan Kazimierz był dziś przybrany już nie w łosie skóry ani nawet w „hatłasy”, ale w same takie rzeczy, o jakich dawniej tylko marzył, a na które teraz — poślubiając bogatą starościankę — mógł sobie śmiało pozwolić. Więc miał krótki pstry żupan z lewantyńskiego koftyru¹⁷⁹⁰ (materii tak drogiej, że niegdyś królom w hołdzie ją składano), świecący rzędem rubinowych guzów, a po wierzchu granatową, aksamitną, marmurkami podbitą ferezję¹⁷⁹¹, która pod szyją zahaczała się na brylantowe szpony. U szkarłatnego kołpaka zatknął pióra orle, brunatno-pozłociste, wijące się w bujną forgę¹⁷⁹², i dla pamiątki przyszpilił je owym zanklem¹⁷⁹³ żeglarskim, na którym wyemaliowane świeciło godło królewskiej bandery.

Więcej wszakże od piór i klejnotów zwracała uwagę inna jeszcze ozdoba kołpaka, wprawdzie skromna, lecz zastanawiająca oczy, bo nieznana tutejszym ludziom. Były nią dwa małe zieloniuchne wianeczki zaplecione w siebie jak ogniwa i wpięte poniżej forgi tuż nad lewą skronią.

Między patrzącymi niektórzy mówili:

— To na turniejach u króla szwedzkiego zdobył one wieńce.

A drudzy przeczyli:

— Nie. To jest owo ziele, co to „szczęście niesie”. Ono rośnie gdzieś za morzami. Tam go sobie narwał i też wszystko mu się udało. Oj, żeby to tak jeden listek dostać z onych wionków!

Inne głosy po drodze go witały słowami:

— Niech żyje morski rycerz!

— Niech żyje ten, co zbawił królewnę!

Ale gdy orszak wtargnął na dziedziniec, wszystkie te okrzyki ustały, a na ich miejsce wybuchnął inny, jednogłośny:

— Niech żyje pani starościna! Święta nasza pani!

Pani starościna znów siedziała na ganku zawsze nieruchoma, zawsze ze swoim białym futrem u kolan, ale z odmłodniałą i wypiękniałą twarzą, po której toczyły się ciche łzy szczęścia, podczas gdy drżące od wzruszenia jej ręce brały złocistą tacę z bochenkiem i solą.

A brały ją dziś już nie od rękodajnego, ale od imci pana miecznika Koryckiego, który, pomimo swojej groźnej, wiarusowatej twarzy, także musiał co chwila połykać łzy ciepłe, kapiące mu na srebrne wąsy, przy czym niekiedy powtarzał półgłosem:

— A niechże ich Turek zje!

Pierwszy on wyrwał się z kościoła i wyprzedził orszak nowożeńców, ażeby jak najprędzej stanąć z rycerską służbą przy „adorowanej pani matce”, zbawczyni i wychowawczyni jego cudnej Krysi.

---

I nie tylko dzisiaj, ale już do końca życia służył swej pani po rycersku. Gdy się bowiem skończyły uroczystości weselne (co — mówiąc nawiasem — nieprędko nastąpiło, bo przy święceniu podwójnych oczepin przez całe dwa tygodnie dwór był pełen kwiatów i wiwatów, pląsania młodzieży i strzelania z moździerzy), gdy na koniec goście się porozjeżdżali i pozostały tylko dwie rodziny, a raczej dwa szczątki rodzin jakby cudem ocalałe i złączone, wtedy zaczęto rozmyślać nad sposobem urządzenia sobie przyszłości.

Namysł był krótki. Pani starościna od razu oświadczyła, że nigdy na to nie pozwoli, aby jej Marychna-Jadwichna, ledwie co po tylu latach odzyskana, miała ją znów opuszczać i za mężem iść gdzieś aż pod Karpaty. O wyjeździe Krysi tak samo nie mogła nawet myśleć. Postanowiła więc, że obie młode pary z nią razem zamieszkają, a nie chcąc pana miecznika rozłączać z synem ani z córką, prosiła go, aby także się tutaj przesiedlił i wszystkim najłaskawiej ojcował.

Pan miecznik, podrożywszy się, ile przystało, z wewnętrzną radością przyjął zaprosiny, wydzierżawił swoją wioszczynę, a sam został na zawsze w Dobrowoli, którą przezwał swoją „Dobrą Dolą”.

Tu istotnie starcowi zgrzybiałemu od nieszczęść i samotności zachód życia pięknie się rozpromienił. Wprawdzie nic mu już nie mogło przywrócić ani małżonki, śpiącej na czarnorudzkim cmentarzyku, ani dwóch synów, śpiących pod kopcami dalekich pobojowisk. Ale Krysia, ta Krysia opłakana, szukana, ukochana, odnalazła mu się, i jaka! Piękna, bogata, szczęśliwa, poczciwa. I syn oto postanowiony tak świetnie, jak się ojczulkowi wcale nie marzyło. I, prawdę mówiąc, miał już nie jedną córkę, lecz dwie córki, nie jednego syna, lecz dwóch synów — a wszystko to kochało go i służyło mu na wyścigi tak, jak lubił, z „moresem” i wesołością.

Pani starościnie także nic już nie mogło przywrócić ni srodze zamordowanej matki, ni przedwcześnie zmarłego męża, ni straconego bez ratunku zdrowia. Ale Bóg przywrócił jej Maryśkę czy Jadwiśkę (bo i tak, i tak ją nazywano) i tą jedną gwiazdą rozjaśnił cały wieczór jej żywota.

Już to trzeba przyznać, że owe przedweselne tygodnie oczekiwania na córkę były dla pani starościny strasznymi. Nie tylko bowiem pożerała ją niecierpliwość macierzyńskiego serca, połączona z niepokojem o skutek wyprawy, ale trapiły ją i różne inne postrachy. Bała się mianowicie (i z Krysią często dzieliła tę obawę), czy Władek jej nie przywiezie jakiej sztywnej, pospolitej mieszczki, o pojęciach i nawyknieniach¹⁷⁹⁴ nielicujących z ich starodawnym życiem. Lękała się jeszcze bardziej, czy nie przywiezie jakiejś pół-Niemkini.

Pierwsze spojrzenie na rozkoszną buzię panienki, pierwsze jej padnięcie do nóg matce, pierwsze jej rzucenie się na szyję Krysi rozwiało wszystkie te obawy.

Hedwiga wprawdzie zachowała niektóre przyzwyczajenia z przeszłości, ale tylko same chwalebne. I tak na przykład nic nie mogło w niej zachwiać zamiłowania do porządku; wszystko wkoło niej, czy to w komnatach, czy w kuchni, musiało zawsze świecić się i bielić, jakby czyste srebro i złoto. Z początku służba dworska mruczała na te wymysły młodej pani, z czasem jednak przywyknięto i dwór dobrowolski zasłynął w całym sąsiedztwie z niewidzianej dotąd, iście holenderskiej schludności.

Pod innymi wszystkimi względami Hedwiga dziwnie szybko zrosła się ze swoim nowym życiem, bo dusza u kobiet bardzo młodych, jeszcze jak wosk miękka, łatwo przyjmuje wszelką pieczęć, zwłaszcza jeśli ta pieczęć jest wyciśnięta przez gorące i silne serca, a takich wkoło naszej „królewny” nie brakło.

Umiała też sercem za serce płacić. Jej cześć i miłość dla matki przechodziły zwyczajną miarę, jakby chciała tę matkę wykochać za wszystkie lata stracone. Dla pani Krystyny także miała coś podobnego do cześci¹⁷⁹⁵, jako dla swojej odkupicielki przed Bogiem, „bo — powtarzała nieustannie — gdyby pani matka nie była Krysi wzięła sobie za córkę, nigdy by Pan Bóg nie był mię oddał pani matce”. Toteż dwie młode panie zespoliły się całą duszą nie jak dwie bratowe, ale jak najrodzeńsze siostry, i tak, nie upłynęło dużo wody w Warcie, a już śliczna gdańszczanka stała się pieszczoszką całego domu starościńskiego.

Czy pan Kazimierz miłował żonę, o to podobno i nie godzi się pytać. Skarb dla nas tym droższy, im więcej kosztowało nas jego zdobycie.

Wprawdzie taż sama gwałtowność, z jaką junak ukochał i zdobył panienkę, teraz na widnokrąg małżeński sprowadzała niekiedy krótkie burze. Z mężem impetykiem życie różnie się toczy. Ale mądra żonka znalazła na to sposób. Ile razy pan małżonek zaczął fukać, zaraz cała drżąca przystawała w kąciku i, przysłaniając oczy wyszywaną chusteczką (u której zawsze musiały być chwaściki¹⁷⁹⁶), utyskiwała ze łkaniem:

— O ja nieszczęśliwa! Ja dla niego znosiłam srogie więzienie i tortury, a teraz co mam za to, co?

Jak tylko pan Kazimierz wspomniał na „srogie więzienie z torturami”, zaraz miękł i oprzytomniewał¹⁷⁹⁷. Dla niepoznaki trochę jeszcze pohukał, ale po chwili zaczynał o czym innym kręty dyskurs, a po godzinie już przypadał do nóg Jadwichny i, jak na „złotym ganku”, całował jej błękitny trzewiczek.

Cięższymi od tych zawieruszek były chwile, kiedy surmy¹⁷⁹⁸ wojenne zagrały i kiedy pan Kazimierz — obecnie pułkownik piechotny — razem z pancernym¹⁷⁹⁹ panem Władysławem wyruszał gdzieś daleko pod chorągiew¹⁸⁰⁰. Natenczas dla starościny, dla miecznika i dla dwóch pań młodszych nastawały śmiertelne miesiące trwóg, niepewności, wyczekiwania na listy i wieści. Ale takim życiem żyły u nas wszystkie ówczesne niewiasty. Maria-Hedwiga przyjęła je z odwagą, a na tę odwagę zdobyła się tym łatwiej, że dziwnie szczęśliwe zwroty jej dotychczasowych losów dawały jej ślepą ufność i w przyszłe błogosławieństwo Boże.

Ten pogodny pogląd sprawiał, że i na swoją przeszłość patrzyła teraz już tylko z uśmiechem. Obraz pana Schultza stawał przed nią w coraz łagodniejszym świetle; wspomnienie doznanych odeń ucisków zacierało się z każdym rokiem, a jego zasługi występowały coraz jaśniej. W tym poczuciu bezwzględnej wdzięczności utwierdzała ją pani starościna, która nie mogła myśleć bez rozrzewnienia o ludziach, co uratowali jej dziecko. Nikt by na żadnym różańcu nie policzył wszystkich mszy świętych, jakie rokrocznie odprawiały się w Dobrowoli za duszę pani Doroty Schultzowej; był to dla prawdziwej matki jedyny już sposób odsłużenia się matce przybranej. A i w rozmowach o panu Schultzu starościna trzymała się tejże zasady, co względem umarłych: „Aut nihil, aut bene¹⁸⁰¹”, i jeśli mówiła o nim, to tylko przychylnie. O jego niedoszłych zalotach nigdy nie wspominała. Czasem nawet bywało, gdy sam na sam siedzi z miecznikiem, to powiada:

— Nie indygnuj się¹⁸⁰² waszmość na tego nieboraka. Wszak ci on nie wiedział, z jakiego domu ona się wywodzi. A że chciał na całe życie do piersi przytulić takie złote stworzenie, to i co dziwnego? Kto by nie chciał? Biedne człeczysko, my mu ją zabrali. Ile mnie szczęścia, tyle jemu szkody.

Tak rozumowało anielskie serce pani starościny. Więc kilka razy do roku szły do pana rajcy pyszne upominki, drogie futra, piękna broń myśliwska, domowe konfekty, przy tym listy od pani Hedwigi pełne wdzięcznych zapewnień, a przy każdym liście dopisek, w którym pani starościna zapraszała go do siebie, choćby na dni kilka, „bo — pisała — żałosno¹⁸⁰³ mi będzie umierać bez obaczenia benefactora mojej córki”.

Ale z panem rajcą twarda była sprawa. Za dary przysyłał niemniej piękne dary; na listy odpisywał sztywno i lodowato; a na zaprosiny odpowiadał zawsze jedno i toż samo:

„Z moją Florą za dobrze mi doma, abych¹⁸⁰⁴ ja się miał z niego ruszać. To żona, którą Pan Bóg stworzył richtig dla mnie, i głupim ja był, kiedym Panu Bogu kontrował”.

Na koniec mieszkańcom Dobrowoli zrobiło się markotno, że pan Schultz chce zawsze uchodzić za niezapłaconego¹⁸⁰⁵ wierzyciela, i zaczęli przemyśliwać, czym by go tu prawdziwie wspaniałym obdarować.

Aż i wymyślili: nobilitację¹⁸⁰⁶.

Chcieli go przypuścić do swego Nałęcza (z tą wszakże odmianą, że binda¹⁸⁰⁷ miała być nie biała i fałdzista, jak zwykle, ale żółta i perełkowana niby przepaska z bursztynu).

Rzecz ta, co prawda, przedstawiała niemałe trudności; trzeba ją było wyrabiać aż na sejmie, i to — szczerze mówiąc — nie wiadomo, za jakie zasługi. Chyba właśnie za ocalenie starościanki od niewoli pogańskiej.

Zaczęto jednak zabiegi; te szły opornie i z wolna; skutek był więcej niż wątpliwy. Ale pani Hedwiga nie chciała o nim wątpić i już sobie roiła, że sama ów klejnot zawiezie dawnemu „dobrodziejowi”, bo chciało jej się koniecznie raz jeszcze śliczny Gdańsk odwiedzić i rada też była pochwalić się tam przed wszystkimi dwojgiem wdzięcznych dziatek, jakie już po jej alkierzu biegały. Pan Kazimierz także byłby chętnie znowu zobaczył swoje morze i władysławowskie szańce, i starego „Łabędzia”, i starych towarzyszów od Wodnej Armaty. Pani starościna pochwalała zamiar, tylko nie radziła zabierania dziatek; wieloletnie doświadczenie ostrzegało ją, że widok tych „kinderków” nie będzie miły dawnemu współzalotnikowi, tym bardziej że, jak wiedziano z listów, i teraz pozostał on bezdzietnym. Pani Jadwiga (zwyczajem wszystkich matek) nie mogła zrozumieć, aby widok jej dzieci mógł być komukolwiek na świecie niemiłym¹⁸⁰⁸, ciągnęły się więc dalej rozmysły i narady, gdy znienacka los wszystko przeciął.

Pewnego dnia przyszedł list z czarną pieczęcią, gdzie pani Flora donosiła, że pan Johann Schultz, rażony apopleksją¹⁸⁰⁹, niespodzianie zakończył żywot.

„Medyki gadają — pisała — jakoby przez cerewizję¹⁸¹⁰ był spalon. Ale to azynusy¹⁸¹¹. Wszak ci tyle lat pijał i nic mu nie było. Ja wiem, że jeśli co go spaliło, to jeno gorącość afektu dla mnie, bo jako żyję, nigdym jeszcze nie widziała takiej zacnej pasji¹⁸¹², i póki mi życia, póty po nim łzów i desperacji”.

Po czym podpisane było:

„Niepocieszona wdowa” itd.

Trzy panie popłakały się serdecznie nad śmiercią byłego „dobrodzieja”, nad jego niedoczekaniem klejnotu i nad opuszczeniem biednej wdowy.

I znów pani Jadwiga podała myśl, aby przynajmniej panią Florę sprowadzić do dworu dobrowolskiego, już jeśli nie na długo, to chociaż na pierwsze miesiące żałoby. Pani starościna mniej chętnie tym razem przyzwalała, bo ją nieco straszył obraz owej niewiasty, ale — nie było co mówić — i owa niewiasta przyczyniła się do szczęścia córki, więc napisano zaprosiny.

Przez długi czas nie było żadnej odpowiedzi. Na koniec przyszła, z żałobną pieczątką, krótka i jękliwa.

Pani Flora submitowała się¹⁸¹³, jako nie może przybyć, „bo do śmierci nie opuści tego domu, gdzie na każdym kroku widzi andenkieny¹⁸¹⁴ i jakoby drogą umbrę¹⁸¹⁵ swojego Johanna”.

Aż oto po roku i kilku niedzielach przyszedł znowu list, ale teraz już z pieczęcią czerwoną, i to ogromną, magistracką. Osnowa listu była następująca.

Wielce mnie Miłościwa,

Jaśnie Wielmożna Imci Pani Starościno

Dobrodziejko!

Znając łaskę wielce mnie Miłościwej Imci Pani na mnie, mam onor donieść, jako w dniu wczorajszym połączyłam się węzłem małżeńskim in tertio voto¹⁸¹⁶ z imci panem Krzysztofem Freimuthem, wdowcem, prześwietnym burmistrzem miasta Gdańska. Co sobie mam za wielkie sygnum¹⁸¹⁷ łaski Bożej, albowiem imci pan Freimuth uczcił mię takowym afektem, co jako żyję na świecie, jeszczem nie widziała podobnie zacnej pasji. Przy tym człek to potężny. O wojażach już mi nie myśleć teraz, kiedy całki Gdańsk na mojej głowie, Wczora, z okazji naszego hymenu, cały dzień w mieście były festyny z ogniami, a z wieczora przeniosłam się do Burmistrzowego Dworu, gdzie żyję w królewskich luksusach, ale w kamienicy mego męża in secundo voto¹⁸¹⁸, ś. p. Johanna Schultza, ostawiłam monument¹⁸¹⁹ moich usług dla Jaśnie Wielmożnych Państwa. A racja takowa: kiedy Imci Panna Starościanka nas odjachała, zara ludzie poczęli po staremu stoić¹⁸²⁰ podle¹⁸²¹ naszej kamienicy i wypatrować¹⁸²² ono skulptowane¹⁸²³ okienko, i admirować¹⁸²⁴, jako to przez taką cyrkumferencję¹⁸²⁵ człowiecza persona mogła się przewinąć. Tedy mój mąż in secundo voto, ś.p. Johann Schultz, jako człek zagryźliwy¹⁸²⁶, od którego piwnych ja humorów niemałom ucierpiała, irytował się na takowe tumulty i ze złości kazał ode środka zamurować okienko, tak co¹⁸²⁷ w onej obręczy ostało się jeno wybielone wkląknięcie¹⁸²⁸. Ale i to nie pomogło. Ludzie znowu stawali podle naszej kamienicy, aby się naśmiewać z onej złości. Teraz tedy, kiedy posesja po ś.p. Johannie Schultzu przeszła na mnie, zara wedle mojego nakazania skulptor¹⁸²⁹ w onym wkląknięciu wyimainował¹⁸³⁰ z kamienia głowę młodej frajleiny z krezą i cudną facjatą¹⁸³¹ na konterfekt¹⁸³² Jaśnie Wielmożnej Panny Starościanki. Zaś niżej zamalowana jest lazurem rozbujała¹⁸³³ szarfa, zaś na szarfie złotymi literami napisane: Amor allatus est¹⁸³⁴. Niechże ornament ten reprezentuje wdzięczne hommagium¹⁸³⁵ dla

Jaśnie Wielmożnych Imci Państwa

od uniżonej sługi,

jakową mam onor się pisać,

Flora Freimuthowa,

Burmistrzowa miasta Gdańska.

List pani burmistrzowej sprawił na mieszkańcach Dobrowoli wrażenie rozmaite, ale co epilog, to wywołał jednomyślny poklask. Ów „ornament”, niezdradzający żadnych imion, a jednak tak wymowny, przypadł wszystkim do serca. Zwłaszcza też pan Kazimierz aż głaskał się po piersiach na myśl, że jego Hedwiga została w kamieniu unieśmiertelniona i że pamięć o niej przetrwa między ludźmi jakby jakowe poema¹⁸³⁶.

I rzeczywiście, przez długie czasy, ile razy jaki podróżnik zwiedzał Gdańsk i jego ciekawości¹⁸³⁷, zawsze pokazywano mu ową główkę wyrzeźbioną w kamiennym pierścieniu, przy czym opowiadano dziwy o pięknej, niegdyś więzionej tu dziewicy i o jej nadpowietrznym porwaniu przez morskiego rycerza.

A że mieszkańcy Gdańska słyną z poszanowania dla zabytków przeszłości, więc kto wie, może i ta pamiątka jeszcze się u nich przechowała? Może do dziś dnia panienka z okienka tam wygląda i tęsknie czeka, i wypatruje, czy raz jeszcze nie pojawi się przed nią marynarz od puckiej floty.

Pisałam w Warszawie 1891 r.

Przypisy:

1. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

2. ciżba — wielka liczba stłoczonych ludzi; tłum. [przypis edytorski]

3. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu C. lm onych: tych. [przypis edytorski]

4. słuszny (daw.) — o człowieku: słusznego wzrostu i postury; wysoki, postawny. [przypis edytorski]

5. fletnia — instrument muzyczny złożony z drewnianych piszczałek. [przypis edytorski]

6. suto — obficie. [przypis edytorski]

7. w podłuż (daw.) — wzdłuż. [przypis edytorski]

8. wypuszczka — dziś: wypustka. [przypis edytorski]

9. kreza a. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski]

10. zadzierzgnięty — zawiązany, mocno ściśnięty w węzeł lub pętlę. [przypis edytorski]

11. mirt — krzew śródziemnomorski o wonnych liściach; symbol miłości i męstwa. [przypis edytorski]

12. floresy (z łac. flores: kwiaty) — ozdoby, ornamenty przedstawiające gałązki, łodygi i kwiaty. [przypis edytorski]

13. pasamon (daw.) — ozdobna taśma, używana do obszywania sukien, liberii i in. strojów. [przypis edytorski]

14. kamelorowy (daw.) — zrobiony z kameloru; kamelor (z niem. Kamelhaar: wełna wielbłądzia): grube nici wełniane. [przypis edytorski]

15. rozporek — tu ogólnie: rozcięcie zrobione w ubraniu. [przypis edytorski]

16. gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski]

17. mydłkowata — tu: mało wyrazista. [przypis edytorski]

18. niemożebne (daw.) — niemożliwe. [przypis edytorski]

19. koncha — muszla. [przypis edytorski]

20. bramka (daw.) — kobieca ozdoba na czoło i głowę; zdr. od bram, por. obramowanie. [przypis edytorski]

21. czółko (daw.) — opaska używana jako ozdoba głowy kobiecej. [przypis edytorski]

22. białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

23. muślin — rodzaj lekkiej, półprzezroczystej tkaniny. [przypis edytorski]

24. chwaścik — popr.: chwościk, frędzelek; od daw. chwost: ogon. [przypis edytorski]

25. czekanik — mały czekan, daw. broń w postaci wąskiego toporka osadzonego na długiej rękojeści. [przypis edytorski]

26. przedni (daw.) — znakomity. [przypis edytorski]

27. tkanka (daw.) — tkanina. [przypis edytorski]

28. prawa przeciwzbytkowe — strój był oznaką statusu społecznego, dlatego obowiązywały rozporządzenia zakazujące mieszczanom noszenia zbyt bogatych strojów i ozdób, które nobilitowałyby właścicieli i upodabniałyby do szlachty. Przepisy regulowały rodzaje dozwolonych materiałów, krój i barwę odzienia oraz wartość ozdób. [przypis edytorski]

29. purytański — właściwy purytanom (z łac. puritas: czystość), wyznawcom ruchu religijnego dążącego w XVI-XVII w. do zwiększenia czystości doktrynalnej kościoła anglikańskiego oraz propagującego surowe zasady moralne i obyczaje. [przypis edytorski]

30. roztwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski]

31. co żywo (daw.) — jak najszybciej. [przypis edytorski]

32. koronny (przestarz.) — noszący koronę, ukoronowany. [przypis edytorski]

33. półkornecie (daw.) — mniej bogaty, nieco niższy rodzaj kornetu, kobiecego nakrycia głowy w postaci wysokiego czepca. [przypis edytorski]

34. biret — kwadratowa lub okrągła czapka bez daszka będąca dziś częścią oficjalnego stroju senatu akademickiego, profesury, przedstawicieli sądownictwa, duchownych. [przypis edytorski]

35. armmantel (niem.) — płaszcz z długimi rękawami. [przypis edytorski]

36. kabat (daw.) — krótki kaftan. [przypis edytorski]

37. Ester a. Estera — bohaterka biblijnej Księgi Estery, dziewczyna żydowska, która została żoną króla perskiego Achaszwerosza, wybraną spośród wielu piękności kraju. [przypis edytorski]

38. bez pardonu — bez wybaczenia, bez litości; tu: bez zważania na cokolwiek. [przypis edytorski]

39. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego;; tu N. lp r.ż.: oną: tą. [przypis edytorski]

40. człeku (daw.) — dziś popr. forma C. lp: człekowi (człowiekowi). [przypis edytorski]

41. per modum Gedanensem (łac.) — na sposób gdański. [przypis edytorski]

42. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

43. obleczony — ubrany. [przypis edytorski]

44. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

45. inakszy (daw.) — inny, odmienny. [przypis edytorski]

46. okrutnie (daw.) — bardzo, niezmiernie. [przypis edytorski]

47. wedle (daw.) — według. [przypis edytorski]

48. jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski]

49. łątka (daw.) — lalka; kukiełka. [przypis edytorski]

50. turkus — kamień szlachetny o barwie niebieskiej z odcieniem zielonego. [przypis edytorski]

51. zawdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

52. podskakiwa, podśpiewywa — dziś: podskakuje, podśpiewuje. [przypis edytorski]

53. jachać (daw.) — jechać; objachać: objechać. [przypis edytorski]

54. jeszczem nie nalazł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: jeszcze nie znalazłem. [przypis edytorski]

55. naleźć (daw.) — znaleźć. [przypis edytorski]

56. wszak (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

57. imci, właśc. imć — skrót od wyrażenia grzecznościowego jego miłość, stawianego przeważnie przed nazwiskiem. [przypis edytorski]

58. nawałność (daw.) — nawałnica, gwałtowna burza z silnym wiatrem. [przypis edytorski]

59. bandolet (wojsk., z fr.) — szeroki pas wojskowy noszony na ukos przez ramię. [przypis edytorski]

60. kordelas — długi nóż myśliwski, służący do oprawiania upolowanej zwierzyny; niegdyś również element uzbrojenia. [przypis edytorski]

61. rasa (daw.) a. haras — daw. lekka tkanina wełniana; od fr. miasta Arras. [przypis edytorski]

62. piąterko — dziś popr.: pięterko. [przypis edytorski]

63. półkopieniak (daw.) — krótsza odmiana kopieniaka, sięgająca nieco poniżej pasa; kopieniak: daw. okrycie wierzchnie bez rękawów. [przypis edytorski]

64. burka — dawne wierzchnie okrycie z grubej tkaniny, rodzaj obszernej peleryny z kapturem, zwykle używanej podczas podróży. [przypis edytorski]

65. nica (lp) a. nice (lm) (daw.) — lewa, odwrotna strona czegoś, szczególnie tkaniny a. ubrania; podszewka. [przypis edytorski]

66. nie była podgoloną — dziś raczej: nie była podgolona. [przypis edytorski]

67. à la Titus (fr.) — na wzór Tytusa. [przypis edytorski]

68. zankiel a. zamkiel (daw. niem. Senkel) — klamra, sprzączka. [przypis edytorski]

69. kraśnieć — czerwienieć; daw. także: przyciągać wzrok barwą, pięknością (daw. krasny: czerwony, jaskrawy; ładny, piękny). [przypis edytorski]

70. zapłonić się (daw.) — zaczerwienić się, oblać się rumieńcem. [przypis edytorski]

71. aparycja (z łac. aparitio: ukazanie się, zjawienie się) — tu: ktoś wyjątkowy, kto się ukazał; zjawisko. [przypis edytorski]

72. wiolencja (z łac. violentia) — przemoc; gwałtowność, porywczość. [przypis edytorski]

73. pacjencja (z łac. patientia) — cierpliwość. [przypis edytorski]

74. wtóry (daw.) — drugi. [przypis edytorski]

75. powiedać (daw.) — powiadać. [przypis edytorski]

76. templum (łac.) — świątynia. [przypis edytorski]

77. struktura — tu dosł. z łac. structura: budynek, budowla. [przypis edytorski]

78. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

79. kowacz — rzemieślnik zajmujący się wykuwaniem przedmiotów z metalu. [przypis edytorski]

80. antaba (z niem. Handhabe: rękojeść) — dzierżak; metalowy uchwyt na kufrze, drzwiach, bramie, złożony z dwóch części, jednej stanowiącej umocowanie i drugiej (często ruchomej) służącej do chwytania; antaby na drzwiach stanowiły zarazem kołatkę. [przypis edytorski]

81. piątro — dziś popr.: piętro. [przypis edytorski]

82. Carolus Magnus (łac.), Karol Wielki (ok. 742/747–814) — król Franków, sławny dzięki sukcesom militarnym i dyplomatycznym. Władca mocarstwa rozciągającego się na ziemiach dzisiejszych Niemiec, Francji, Austrii, zachodniej Hiszpanii i północnych Włoch. W r. 800 otrzymał od papieża tytuł cesarza rzymskiego. [przypis edytorski]

83. Grakchus (łac. Gracchus) — imię znanej rodziny rzymskiej, w której najsłynniejsi byli bracia Tyberiusz Semproniusz Grakchus (ok. 162–133 p.n.e.) i Gajusz Semproniusz Grakchus (ok. 152–121 p.n.e.), trybuni ludowi, którzy przeprowadzili reformy prawa rolnego na rzecz ubogich obywateli. Prześladowani przez przeciwników polit., obaj zginęli tragicznie podczas zamieszek. [przypis edytorski]

84. Machabeus — tu zapewne Juda Machabeusz, jeden z pięciu synów żydowskiego kapłana, który wraz z nimi w 167 p.n.e. zainicjował powstanie przeciw władzy Seleucydów i stanął na jego czele, po śmierci Judy przywództwo powstania objęli jego bracia; po zwycięstwie niezależnym państwem żydowskim rządziła ich dynastia, zw. dynastią Machabeuszy (do 37 p.n.e.). [przypis edytorski]

85. Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]

86. gocki — tu: gotycki, charakterystyczny dla archit. stylu gotyckiego. [przypis edytorski]

87. klucz sklepieniowy (archit.) — zwornik, element wiążący sklepienie. [przypis edytorski]

88. łuszczkowany (daw.) — pokryty łuskami, łuskowy; od daw. łuszczka: zdr. od łuska. [przypis edytorski]

89. okienko pozostało pustym (...) a pan Kazimierz (...) markotnym — dziś: okienko pozostało puste, a pan Kazimierz markotny. [przypis edytorski]

90. przypatrowała — dziś: przypatrywała. [przypis edytorski]

91. fimfa a. finfa (daw.) — złośliwy żart. [przypis edytorski]

92. ferał (daw.) — coś feralnego, niepomyślnego: tu: niefortunny przypadek, pech. [przypis edytorski]

93. dzisia (daw.) — dziś: dzisiaj. [przypis edytorski]

94. zdybać (daw.) — spotkać. [przypis edytorski]

95. dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]

96. asumpt (przest.) — powód; zachęta. [przypis edytorski]

97. abo (daw.) — albo; tu: czy. [przypis edytorski]

98. Menelaus (łac.) a. Menelaos (gr.) — król Sparty; jego żona Helena została uprowadzona przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

99. rozbierać (daw.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski]

100. berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu. [przypis edytorski]

101. sam (daw.) — tutaj, tędy; używane orzeczeniowo: sam a. sam tu: chodź, podejdź. [przypis edytorski]

102. drab (daw.) — żołnierz piechoty, zbrojny pachołek, sługa. [przypis edytorski]

103. łeficerz — oficer. [przypis edytorski]

104. jako (daw., gw.) — że. [przypis edytorski]

105. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

106. takowy (daw.) — taki. [przypis edytorski]

107. jenszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

108. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu D. lp r.n. onego: tego. [przypis edytorski]

109. król Dawid, kiedy budował swoją świętą wieżę, to urobił ją z kości — w biblijnej Pieśni nad pieśniami występuje wzmianka o warownej wieży zbudowanej przez żydowskiego króla Dawida (Pnp 4, 4), którą utożsamia się z występującą w innym porównaniu wieżą z kości słoniowej (Pnp 7, 5). [przypis edytorski]

110. tyla — dziś: tyle. [przypis edytorski]

111. wedle (daw.) — obok, przy. [przypis edytorski]

112. za cóż tedy (daw.) — zatem z jakiego powodu. [przypis edytorski]

113. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]

114. całki (reg.) — cały. [przypis edytorski]

115. pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]

116. Hanza, Liga Hanzeatycka — powstały w XIII w. związek miast handlowych, pierwotnie Niemiec płn. i środk.; w XIV–XV w. Hanza liczyła ok. 160 miast i gromadziła niemal wszystkie miasta wybrzeży Morza Północnego i Bałtyckiego. Na terenach swojego działania uzyskała monopol handlowy, zapewniający wielkie zyski oraz poważne wpływy polityczne. Dominującym językiem handlowym w Hanzie był dolnoniemiecki. Od pocz. XVI w. pozycja Hanzy osłabła z powodu wzrostu potęgi państw skandynawskich i ustanowienia szlaków handlowych z Indiami i Ameryką. W 1669 odbył się ostatni zjazd delegatów miast hanzeatyckich, na którym pojawili się przedstawiciele tylko 9 miast. Do Hanzy należały m.in.: Szczecin, Kołobrzeg, Gdańsk, Toruń, Elbląg, Kraków, Poznań i Wrocław. [przypis edytorski]

117. nie ze wszystkim — nie całkiem. [przypis edytorski]

118. królech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: królach. [przypis edytorski]

119. człek (daw., gw.) — człowiek. [przypis edytorski]

120. komora (daw.) — izba, komnata, pokój mieszkalny; także: pomieszczenie służące jako skład, magazyn. [przypis edytorski]

121. roki, roków (daw., gw.) — lata, lat. [przypis edytorski]

122. Zygmunt III Waza (1566–1632) — król Polski w latach 1587–1632. [przypis edytorski]

123. aleć — spójnik ale z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

124. pokazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski]

125. drzwiów — dziś popr. D.: drzwi. [przypis edytorski]

126. luter (daw. pot.) — wyznawca luteranizmu, protestant, heretyk. [przypis edytorski]

127. zara — dziś popr.: zaraz; od razu. [przypis edytorski]

128. ulicech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: ulicach. [przypis edytorski]

129. tera — dziś popr.: teraz. [przypis edytorski]

130. kęs czasu (daw.) — długo. [przypis edytorski]

131. wypasać się — tuczyć się. [przypis edytorski]

132. kordialny (z łac.) — serdeczny. [przypis edytorski]

133. konfidencja (daw., z łac. confidentia: zaufanie) — poufałość, zażyłość. [przypis edytorski]

134. pójdziem (daw.) — dziś: pójdziemy. [przypis edytorski]

135. mieszek — sakiewka na pieniądze. [przypis edytorski]

136. na gardle karać — stosować karę śmierci (wykonywaną przeważnie przez ścięcie lub powieszenie). [przypis edytorski]

137. karawela — rodzaj jednopokładowego, szybkiego żaglowca z XV–XVII w. [przypis edytorski]

138. gorączka — przen. o osobie popędliwej, porywczej. [przypis edytorski]

139. wewnętrze — dziś popr.: wnętrze. [przypis edytorski]

140. jużem ściągnął — końcówka z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: już ściągnąłem. [przypis edytorski]

141. trocha (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

142. chędogo (daw.) — czysto, porządnie, schludnie. [przypis edytorski]

143. Ja (niem.) — tak. [przypis edytorski]

144. tralka (archit.) — profilowana kolumienka podtrzymująca poręcz balustrady. [przypis edytorski]

145. chimera — w mit. gr. potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża; w sztuce i archit.: motyw dekoracyjny w postaci fantastycznego, dziwacznego zwierzęcia. [przypis edytorski]

146. trep (z niem. Treppe: schody) — piętro. [przypis edytorski]

147. wykrzyk (daw.) — okrzyk. [przypis edytorski]

148. wedle (daw.) — z powodu, w sprawie. [przypis edytorski]

149. geniusz — duch opiekuńczy. [przypis edytorski]

150. za otworzeniem — po otwarciu. [przypis edytorski]

151. snycerszczyzna (daw.) — wyroby snycerza, artysty rzemieślnika rzeźbiącego w drewnie. [przypis edytorski]

152. ulubiona polskim budowniczym — dziś: ulubiona przez polskich budowniczych. [przypis edytorski]

153. driady (mit. gr.) — boginki leśne, duchy drzew. [przypis edytorski]

154. lary (mit. rzym.) — domowe bóstwa opiekuńcze, miały w domach kapliczki zw. lararium; por. lary i penaty (sprzęty domowe, ognisko domowe. [przypis edytorski]

155. falendysz (z niderl. vijn londisch: doskonały londyński) — tkanina wysokiej jakości (początkowo nazywano tak tylko wełniane sukno angielskie). [przypis edytorski]

156. pludry (daw., z niem. Pluderhosen) — krótkie spodnie, sięgające do kolan lub do połowy ud, z bufiastymi nogawkami i pionowymi rozcięciami odsłaniającymi tkaninę podszewki. [przypis edytorski]

157. jakowy (daw.) — jaki, jakiś [przypis edytorski]

158. kundman (z niem. Kundmann) — stały klient, odbiorca. [przypis edytorski]

159. doma (daw.) — do domu. [przypis edytorski]

160. gościniec (daw.) — podarunek przywieziony z podróży. [przypis edytorski]

161. racja — tu: przyczyna, powód. [przypis edytorski]

162. waść — skrót od daw. formy grzecznościowej: wasza miłość; używany w stosunku do szlachty szaraczkowej i mieszczan a. poufale pomiędzy szlachtą. [przypis edytorski]

163. richtig (niem.) — odpowiednio, właściwie, poprawnie, trafnie. [przypis edytorski]

164. półszkutek — mała szkuta do przewozu zboża; szkuta (z niem. Schüte): płaskodenny statek rzeczny do przewozu ładunków używany w XVI–XVIII w. [przypis edytorski]

165. bernsztejn (z niem. Bernstein) — bursztyn. [przypis edytorski]

166. paradnieś to waść przycytował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: paradnie to waść przycytowałeś; paradnie (daw.): świetnie, wyśmienicie. [przypis edytorski]

167. przycytować (z łac. cito) — przytoczyć. [przypis edytorski]

168. krotochwilność (daw.) — poczucie humoru. [przypis edytorski]

169. obaczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

170. gantelet (fr.) — rękawica rycerska a. rękawica sokolnika. [przypis edytorski]

171. polica (daw., gw.) — półka. [przypis edytorski]

172. szklenica (daw.) — szklanica. [przypis edytorski]

173. nalewka (daw.) — dzbanek z dzióbkiem do nalewania płynów. [przypis edytorski]

174. maskaron a. maszkaron — dekoracja w postaci wizerunku ludzkiej głowy o zdeformowanych rysach twarzy. [przypis edytorski]

175. zausznica (daw.) — kolczyk, ozdoba noszona na uchu. [przypis edytorski]

176. alszbant (daw., z niem. Halsband) — naszyjnik. [przypis edytorski]

177. figiel (daw.) — przedmiot wykonany wymyślnie, pomysłowo a. dla rozrywki. [przypis edytorski]

178. żupan (z czes.) — starop. ubiór noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami. [przypis edytorski]

179. kameryzowany — wysadzany drogimi kamieniami. [przypis edytorski]

180. srodze (daw., gw.) — mocno, bardzo. [przypis edytorski]

181. echt (niem.) — prawdziwie. [przypis edytorski]

182. Meisterstück (niem.: mistrzowskie dzieło) — majstersztyk, hist.: przedmiot wykonany przez czeladnika stanowiący dowód jego umiejętności zawodowych, przedstawiany radzie starszych cechu w celu uzyskania tytułu mistrza; także: szczególnie udane, mistrzowskie dzieło rzemiosła lub sztuki. [przypis edytorski]

183. Korduba (łac. Corduba) — dziś: Kordoba, miasto w płd. Hiszpanii, stolica prowincji o tej samej nazwie. [przypis edytorski]

184. dereń — krzew ozdobny o czerwonych, jadalnych owocach; także: owoce tego krzewu. [przypis edytorski]

185. przebóg (przestarz.) — wykrzyknienie wyrażające zdziwienie, przerażenie itp.; na Boga. [przypis edytorski]

186. skarbiech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: skarbach. [przypis edytorski]

187. andenkien (z niem. Andenken) — pamiątka. [przypis edytorski]

188. dwie lecie — daw. gramat. liczba podwójna, dziś: dwa lata. [przypis edytorski]

189. sztuciec (daw.) — zbiór podręcznych narzędzi lub przyborów w pudełeczku; puzderko lub futerał na takie przybory; dziś: jeden z przyborów do jedzenia (nóż, widelec, łyżka), zwykle w lm: sztućce. [przypis edytorski]

190. Mars (mir. rzym.) — bóg wojny, odpowiednik gr. Aresa. [przypis edytorski]

191. Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski]

192. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości, jej gr. odpowiednikiem była Afrodyta, według legendy narodzona z morskiej piany. [przypis edytorski]

193. Sylenus (łac.), Sylen (mit. gr.) — mądry wychowawca i towarzysz Dionizosa, boga wegetacji i wina; przedstawiany jako opasły starzec z końskimi uszami, nogami i ogonem, często nadużywający wina; stał na czele orszaku lubieżnych satyrów. [przypis edytorski]

194. mimoć — przyimek mimo z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

195. mirabilia (łac.) — cuda, rzeczy godne podziwu, zdumiewające, osobliwe. [przypis edytorski]

196. moderunek (daw.) — ekwipunek żołnierski. [przypis edytorski]

197. takoż (daw.) — także. [przypis edytorski]

198. Wenera a. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości i piękna; odpowiednik Afrodyty z mit. gr. [przypis edytorski]

199. służęć — wyraz służę z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

200. ferwor — zapał. [przypis edytorski]

201. waszecin (daw.) — przym. dzierżawczy od skróconej formy grzecznościowej wasze, waszeć, czyli waszmość; należący do waszmości. [przypis edytorski]

202. sepecik (daw.) — mały sepet, skrzynka z szufladkami na kosztowności lub dokumenty. [przypis edytorski]

203. magister (łac.: przełożony, mistrz, nauczyciel) — tu: mistrz. [przypis edytorski]

204. rzemiesło (daw.) — rzemiosło. [przypis edytorski]

205. Korona — daw. skrócenie terminu: Korona Królestwa Polskiego, oznaczającego królestwo polskie (w odróżnieniu od Rzeczpospolitej, czyli państwa złożonego z Polski i Litwy). [przypis edytorski]

206. jegomość (daw.) — skrót od daw. formy grzecznościowej: jego miłość; używany w stosunku do osób szlachetnie urodzonych, szczególnie do władcy a. głowy rodu. [przypis edytorski]

207. König (niem.) — król. [przypis edytorski]

208. Kunstmeister (niem.) — mistrz sztuk. [przypis edytorski]

209. turnier (niem.) — turniej, potyczka. [przypis edytorski]

210. szlichtada (daw., z niem. Schlitten: sanie) — rodzaj kuligu, rozrywka polegająca na przejażdżce kilkoma saniami, odwiedzaniu wszystkich domów w sąsiedztwie i przyłączaniu sąsiadów do orszaku. [przypis edytorski]

211. lusztyk (daw., z niem. lustig: wesoły) — biesiada, wesoła hulanka. [przypis edytorski]

212. wonczas (daw.) — wówczas, w tym czasie. [przypis edytorski]

213. srybro (daw.) — srebro. [przypis edytorski]

214. fein (niem.) — wyśmienity, dokładny, wytworny, delikatny. [przypis edytorski]

215. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

216. Meister (niem.) — mistrz. [przypis edytorski]

217. owóż (daw.) — otóż; tak więc (użyte na początku zdania). [przypis edytorski]

218. Trinkbecher (niem.) — puchar. [przypis edytorski]

219. spuścić się (z czegoś) (daw.) — zwierzyć się. [przypis edytorski]

220. konterfekt (daw., z łac.) — wizerunek, obraz, portret. [przypis edytorski]

221. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]

222. wasze a. waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski]

223. felicytować (daw., z łac. felicitas: szczęście, pomyślność) — gratulować. [przypis edytorski]

224. precjoza (z łac. pretiosa: rzeczy cenne) — kosztowności, klejnoty. [przypis edytorski]

225. jakem żyw (daw.) — jak żyję. [przypis edytorski]

226. electrum (łac.) — bursztyn. [przypis edytorski]

227. sztok (niem. Stock) — piętro, kondygnacja. [przypis edytorski]

228. ekscepcja (daw., z łac. exceptio) — wyjątek. [przypis edytorski]

229. per omnia tempora (łac.) — na wszystkie czasy. [przypis edytorski]

230. ambra — wydzielina przewodu pokarmowego kaszalota o balsamicznym zapachu, używana do wyrobu perfum. [przypis edytorski]

231. Herr (niem.) — pan. [przypis edytorski]

232. pójdziem (daw.) — dziś: pójdziemy. [przypis edytorski]

233. poczniem (daw.) — poczniemy, zaczniemy. [przypis edytorski]

234. forszneidunek (z niem. schneiden: ciąć) — krajanie, cięcie; tu: rzeźbienie. [przypis edytorski]

235. Altgeselle (niem.) — starszy czeladnik. [przypis edytorski]

236. tęgi — mocny, dzielny, dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski]

237. Ollendry (daw.) — Holendrzy. [przypis edytorski]

238. frajlein (niem. Fräulein) — panna. [przypis edytorski]

239. fryga (daw.) — bąk, zabawka dziecięca. [przypis edytorski]

240. bieżeć (daw.) — biec, spieszyć, podążać. [przypis edytorski]

241. rarytny a. rarytni (daw., z łac.) — rzadki, szczególny, wyjątkowy. [przypis edytorski]

242. wszelaki — wszelki. [przypis edytorski]

243. ociec (daw.) — ojciec, tu D. lp oćca: ojca. [przypis edytorski]

244. wziąć na medytację — zastanowić się, przemyśleć. [przypis edytorski]

245. rezolwować (daw., z łac.) — decydować, rozstrzygać. [przypis edytorski]

246. Schlafzimmer (niem.) — pokój sypialny. [przypis edytorski]

247. smyrneński dywan — pochodzący ze Smyrny (ob. Izmir), tureckiego miasta portowego na wybrzeżu Azji Mniejszej, od końca XVI w. międzynarodowego ośrodka handlu, szczególnie bawełną. [przypis edytorski]

248. flamandzki — pochodzący z Flandrii, krainy hist. w ob. płn. Francji, Belgii i Holandii. [przypis edytorski]

249. delftyjskie fajansy— pochodzące z holenderskiego miasta Delft, od końca XVI w. jednego z głównych europejskich ośrodków produkcji fajansu, a później porcelany. [przypis edytorski]

250. fraszka (z wł.) — tu: drobiazg. [przypis edytorski]

251. pawilon (daw.) — osłaniający łóżko baldachim w kształcie namiotu. [przypis edytorski]

252. Arras — miasto w płn. Francji, w XIV-XV w. ośrodek wyrobu słynnych artystycznych tkanin dekoracyjnych, naśladujących obrazy, tzw. arrasów. [przypis edytorski]

253. sumy neapolitańskie — zawrotna kwota ok. 430 tys. dukatów w złocie, którą w 1556 królowa Bona wywiozła z Polski, wyjeżdżając po śmierci męża do rodzinnego księstwa Bari we Włoszech, i pożyczyła królowi hiszpańskiemu i neapolitańskiemu Filipowi II Habsburgowi. Po śmierci Bony, mimo trwających 150 lat starań Zygmunta II Augusta, a następnie skarbu Rzeczpospolitej, udało się odzyskać tylko drobną część pożyczonej sumy. [przypis edytorski]

254. Dorotea, właśc. Dorothea (gr., łac., niem.) — Dorota. [przypis edytorski]

255. dysydent — w daw. Polsce: chrześcijanin innego wyznania niż katolickie, szczególnie protestant. [przypis edytorski]

256. rememorować (z łac. re-: powtórnie, znowu, memoria: pamięć) — przypominać. [przypis edytorski]

257. praw (daw.) — prawdziwy, rzeczywisty; prawy, uczciwy. [przypis edytorski]

258. Lea i Rachela — żony biblijnego patriarchy Jakuba, córki Labana. Jakub przez siedem lat służył Labanowi, żeby ożenić się z ukochaną Rachelą, ale noc poślubną spędził z jej starszą siostrą Leą podstępnie podmienioną przez Labana. Jakub musiał odsłużyć kolejne siedem lat, po których otrzymał Rachelę jako drugą żonę. [przypis edytorski]

259. dziewka (daw., gw.) — dziewczyna, panna; także: córka. [przypis edytorski]

260. precz (daw., gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

261. wyględ (daw.) — małe okienko. [przypis edytorski]

262. krupy — ziarna kaszy. [przypis edytorski]

263. aliści (daw.) — ale, lecz, jednakże. [przypis edytorski]

264. Frauzimmer (niem.) — pokój kobiecy. [przypis edytorski]

265. ekskuzować (daw, z łac.) — wybaczać coś komuś, usprawiedliwiać, uniewinniać. [przypis edytorski]

266. anim wiedział (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: ani wiedziałem; wcale nie wiedziałem. [przypis edytorski]

267. sanktuarium (z łac.) — święty przybytek; budowla lub pomieszczenie o szczególnym znaczeniu kultowym; przen.: miejsce dla kogoś szczególne, do którego dopuszcza się tylko wybranych. [przypis edytorski]

268. Jać-em jeszcze niedawno latał... — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci skróconą do -ć i połączoną z ruchomą końcówką czasownika -em: Ja ci jeszcze nie dawno latałem. [przypis edytorski]

269. asan a. acan (daw. pot.) — stp. forma grzecznościowa nieco poufała, jak waćpan. [przypis edytorski]

270. personifikować (z łac.) — uosabiać. [przypis edytorski]

271. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

272. Herr Jesu! (niem.) — Panie Jezu. [przypis edytorski]

273. zarzucony — tu: zagubiony, rzucony nie wiadomo gdzie. [przypis edytorski]

274. wacpan, wacpanna (daw.) — waćpan, waćpanna. [przypis edytorski]

275. rewerencja (daw., z łac.) — poważanie, szacunek, uszanowanie. [przypis edytorski]

276. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

277. kieby (daw., gw.) — jakby, niby, jak. [przypis edytorski]

278. obleczenie (daw., gw.) — odzienie, ubranie. [przypis edytorski]

279. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu D. lp r.ż. onej: tej. [przypis edytorski]

280. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu B. lp r.n. ono: to. [przypis edytorski]

281. jakoż (daw.) — wprowadzający pytanie zaimek jako z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; jakże. [przypis edytorski]

282. widno (daw.) — widać, widocznie. [przypis edytorski]

283. gody (daw.) — wesele; święto. [przypis edytorski]

284. Mädchen (niem.) — dziewczyna. [przypis edytorski]

285. królowę (daw.) — dziś popr. forma B. lp: królową. [przypis edytorski]

286. wszelako (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

287. szlub (daw.) — dziś: ślub. [przypis edytorski]

288. beischlag (archit., niem.) — przedproże, ogrodzony balustradą taras poprzedzający wejście do budynku od strony ulicy. [przypis edytorski]

289. marcypan — dziś popr.: marcepan, słodka masa z migdałów i cukru; przysmak, symbol luksusu. [przypis edytorski]

290. feniks — legendarny ptak odradzający się co kilkaset lat z popiołów; wg Pliniusza na świecie miał istnieć tylko jeden Feniks; tu przen.: coś nadzwyczajnego i trudnego do znalezienia. [przypis edytorski]

291. wychówek (daw.) — wychów; wychowanie. [przypis edytorski]

292. sumpt (daw., z łac.) — koszt, wydatek. [przypis edytorski]

293. in articulo (łac.) — w ważnej chwili, w obliczu czegoś. [przypis edytorski]

294. jasyr — niewola tatarska. [przypis edytorski]

295. najść (daw., gw.) — znaleźć. [przypis edytorski]

296. wiktoria (łac. victoria) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

297. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis edytorski]

298. bitwa pod Martynowem (20 czerwca 1624) — w której wojska polskie pod dowództwem hetmana Stanisława Koniecpolskiego rozbiły armię tatarską, wracającą z wyprawy łupieskiej, która dotarła aż pod Przemyśl i Sandomierz. Orda tatarska poniosła wielkie straty i na długie lata została rozbita. [przypis edytorski]

299. Herr Gott! (niem.) — Panie Boże. [przypis edytorski]

300. casus (łac.) — przypadek, traf; zdarzenie. [przypis edytorski]

301. nieglaźno (daw.) — nieukładnie, niezręcznie. [przypis edytorski]

302. poszprechować (z niem. sprechen: mówić, rozmawiać) — porozmawiać. [przypis edytorski]

303. chociaby (daw.) — dziś: chociażby. [przypis edytorski]

304. sarkać — wyrażać głośno niezadowolenie z czegoś, narzekać. [przypis edytorski]

305. galant (daw.) — mężczyzna odznaczający się wyszukaną uprzejmością. [przypis edytorski]

306. dyskurs (z łac.) — rozmowa, dyskusja, przemowa. [przypis edytorski]

307. fortunnie (daw.) — pomyślnie, szczęśliwie. [przypis edytorski]

308. pomyślić — dziś popr.: pomyśleć. [przypis edytorski]

309. freibitter (daw., z niem. Freibeuter) — kaper, kapitan prywatnego okrętu, który działając na podstawie pisemnego upoważnienia władcy (lub miasta portowego) ściga, łupi i zatapia statki nieprzyjacielskie. Kaper działał na własny koszt i ryzyko, miał jednak prawo do posługiwania się barierą mocodawcy oraz do zachowania większości zysków. [przypis edytorski]

310. freigatka — fregata, szybki statek trójmasztowy. [przypis edytorski]

311. Na siedemnasty — skrócone od: idzie mi na siedemnasty rok; rozpoczęłam siedemnaście lat. [przypis edytorski]

312. kole (daw., gw.) — koło, około, wokół, obok. [przypis edytorski]

313. najść się (daw.) — znaleźć się; tu: 3. os.lp cz. przysz.: najdzie się. [przypis edytorski]

314. łacniej (daw., gw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

315. przynaszać (daw.) — przynosić. [przypis edytorski]

316. rzezany (daw.) — wycinany, rzeźbiony. [przypis edytorski]

317. manier (daw., z fr. manière) — sposób. [przypis edytorski]

318. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

319. Lepol, właśc. Leopolis — łac. nazwa miasta Lwowa. [przypis edytorski]

320. Lewant — ogólne określenie krain na wsch. wybrzeżu Morza Śródziemnego, gł. Syrii i Palestyny, czasem obejmujące także Azję Mniejszą i Egipt. [przypis edytorski]

321. wyprawiać (daw.) — wyprawiać, wysyłać. [przypis edytorski]

322. agenty (daw.) — dziś popr. forma B. lm: agentów. [przypis edytorski]

323. juści (daw., gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

324. keine (niem.) — żadne. [przypis edytorski]

325. schöne (niem.) — ładne, piękne, urocze. [przypis edytorski]

326. konsolacja (z łac.) — pocieszenie, pociecha. [przypis edytorski]

327. standbuchy (daw. niem. Standbuch, z Stand: stan, Buch: księga) — rejestry stanu posiadania, księgi inwentarzowe. [przypis edytorski]

328. rathauzowy — ratuszowy; z niem. Rathaus: budynek rady, ratusz. [przypis edytorski]

329. secretarius (łac.) — sekretarz. [przypis edytorski]

330. Deserta Arabia (łac.) — Pustynia Arabska. [przypis edytorski]

331. kinderek (z niem. Kind: dziecko, Kinder: dzieci) — dzieciątko. [przypis edytorski]

332. Vater (niem.) — ojciec. [przypis edytorski]

333. gomon (daw.) — hałas; zwada, kłótnia. [przypis edytorski]

334. dwie sióstr za mężami (daw.) — dwie siostry zamężne. [przypis edytorski]

335. frasunek (daw.) — smutek, zmartwienie. [przypis edytorski]

336. konfortować (daw., z łac.) — pokrzepiać, pocieszać. [przypis edytorski]

337. Schultz, Michael — gdański wytwórca zegarów z XVII w., postać historyczna. [przypis edytorski]

338. Rudolf II Habsburg (1552–1612) — król Węgier (1572–1608) i Czech (1575–1611), cesarz rzymski narodu niemieckiego (od 1576). [przypis edytorski]

339. horologium, lm: horologia (łac.) — zegar. [przypis edytorski]

340. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

341. tandem (łac.) — a więc, nareszcie, na koniec. [przypis edytorski]

342. geld (niem.) — pieniądze. [przypis edytorski]

343. impreza (daw.) — przedsięwzięcie, zamiar. [przypis edytorski]

344. okulat (z łac. oculatus: mający oczy, patrzący) — tu: naoczny świadek. [przypis edytorski]

345. samych dzieciów — dziś popr. forma B. lm: same dzieci. [przypis edytorski]

346. niełacno (daw., gw.) — niełatwo. [przypis edytorski]

347. biedactwo (daw.) — biedota, ludzie biedni. [przypis edytorski]

348. zawziątek (daw.) — zawziętość. [przypis edytorski]

349. zaprzaniec — ten, kto się czegoś zaparł, odszczepieniec, odstępca. [przypis edytorski]

350. infamia (daw., z łac.) — niesława, hańba. [przypis edytorski]

351. sta — daw. lm liczebnika sto. [przypis edytorski]

352. mila — daw. jednostka miary odległości; mila niemiecka w XVI–XVII w. wynosiła ok. 7–7,4 km. [przypis edytorski]

353. generalissimus (wojsk., łac: najpowszechniejszy, najogólniejszy) — wódz naczelny, głównodowodzący całego wojska. [przypis edytorski]

354. trzaska — mały kawałek drewna, używany zazwyczaj na podpałkę; drzazga. [przypis edytorski]

355. jubilacja (daw., z łac.) — wielka radość. [przypis edytorski]

356. familia (z łac.) — rodzina. [przypis edytorski]

357. dezolacja (daw., z łac. desolatio: spustoszenie) — zniszczenie; rozpacz. [przypis edytorski]

358. afekt (z łac. affectus) — emocja, daw.: skłonność, sympatia, miłość. [przypis edytorski]

359. vogelek (z niem. Vogel) — ptaszek. [przypis edytorski]

360. przywiezła — dziś popr.: przywiozła. [przypis edytorski]

361. bogać tam (daw.) — gdzie tam. [przypis edytorski]

362. zelant (daw., z łac.: zelans, zelantis) — gorliwy, starający się wyznawca; por. zelota. [przypis edytorski]

363. arianie — odłam chrześcijaństwa kierujący się nauką Ariusza (IV w. n.e.), duchownego z Aleksandrii, który na podstawie Biblii uznawał Jezusa Chrystusa za nierównorzędnego Bogu Ojcu, gdyż jako zrodzony przez wiecznego Boga, musiał mieć początek, zatem był niższy w hierarchii bytów. Do VII w. utrzymywały się wpływy arianizmu wśród ludów germańskich, następnie w dobie reformacji do teologii ariańskiej nawiązywały różne grupy, których idee określano jako antytrynitaryzm (nieuznający dogmatu o Trójcy Świętej jako niezgodnego z Biblią) a. unitarianizm (z łac. unitas: jedność; głoszący, że Bóg jest jeden, w jednej osobie). Arianami na terenie Rzeczpospolitej nazywano członków powstałego w XVI w. kościoła braci polskich (inne nazwy: chrystianie a. socynianie od nazwiska jednego z ważnych przedstawicieli ruchu, Fausta Socyna); występowali oni m.in. przeciw czczemu rytualizmowi, fałszowi i pogaństwu praktyk religijnych katolicyzmu, prezentowali racjonalne podejście do wiary i niezwykłą surowość obyczajów; do istotnych elementów ich nauki należał postulat nieużywania broni; głównymi ośrodkami ruchu były, słynące również z ożywionej działalności wydawniczej, Raków i Pińczów; bracia polscy zostali wygnani z Polski na mocy uchwały sejmu w 1658 r. [przypis edytorski]

364. szkaplerz — jedno z uznanych przez kościół katolicki dewocjonaliów; dwa małe kawałki materiału z imieniem lub wizerunkiem Matki Boskiej lub Chrystusa, połączone tasiemkami, noszone na piersiach, pod ubraniem; sukienny szkaplerz bywa zastępowany medalikiem. [przypis edytorski]

365. perswazja (daw., z łac. persuasio) — przekonanie, mniemanie. [przypis edytorski]

366. Hedwich, że to niby ta święta była Niemka, a swoją drogą jest patronką polskiego narodu — bawarska księżniczka Hedwig z Andechs (1778/80–1243), żona księcia wrocławskiego Henryka I Brodatego (1165/70–1238), uznana za świętą i kanonizowana w 1267, była czczona jako patronka Polski i całego historycznego Śląska. W Polsce znana jako Jadwiga z Andechs lub Jadwiga Śląska, od jej imienia pochodzi polskie imię Jadwiga. [przypis edytorski]

367. handbuchy (z niem.) — księgi podręczne; tu: księgi gospodarskie. [przypis edytorski]

368. minister (daw., z łac.: sługa, wykonawca) — duchowny protestancki, pastor. [przypis edytorski]

369. kunsztyczek, właśc. kusztyczek, kusztyk (daw.) — zdr. od kusz: naczynie do picia, kubek, kielich. [przypis edytorski]

370. bier (niem.) — piwo. [przypis edytorski]

371. polnische Frau (niem.) — polska kobieta. [przypis edytorski]

372. postrzec (daw.) — dziś: spostrzec; zobaczyć; zauważyć. [przypis edytorski]

373. rekognoscencja (daw., z łac.) — rozpoznanie, badanie; tu raczej: zrozumienie. [przypis edytorski]

374. krotochwilny (daw.) — skłonny do żartów, obdarzony poczuciem humoru. [przypis edytorski]

375. kobold (mit. germ.) — karzeł strzegący skarbów podziemnych. [przypis edytorski]

376. szychta (daw., z niem. Schicht) — warstwa. [przypis edytorski]

377. certować się (z łac.) — sprzeczać się z kimś bez gniewu nie zgadzając się na coś z grzeczności. [przypis edytorski]

378. subiekcja (daw., z łac. subiectio: podsuwanie) — kłopot, trud. [przypis edytorski]

379. uciesznie (daw.) — w sposób przynoszący uciechę; zabawnie; miło, przyjemnie. [przypis edytorski]

380. żyw — żywy (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

381. zatrinkować (z niem. trinken: pić) — wypić. [przypis edytorski]

382. sprezentować się (daw., z łac. praesentare: pokazywać) — przedstawić się. [przypis edytorski]

383. krwawnik — karneol, czerwony, półprzezroczysty minerał, odmiana chalcedonu. [przypis edytorski]

384. exemplum (łac.) — przykład. [przypis edytorski]

385. zażywał — tu: używał. [przypis edytorski]

386. emblemat — przedmiot (lub jego plastyczne przedstawienie) symbolizujący jakąś ideę. [przypis edytorski]

387. miecznik — jeden z niższych rangą tytularnych urzędów ziemskich. [przypis edytorski]

388. inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]

389. persona (łac.) — osoba. [przypis edytorski]

390. dokumenta (daw.) — dziś: dokumenty. [przypis edytorski]

391. dufać (daw.) — ufać, zwłaszcza nadmiernie; wierzyć. [przypis edytorski]

392. salwować (z łac. salvare, od salvus: zdrów, cały, bezpieczny) — ratować z opresji, ocalać, wybawiać. [przypis edytorski]

393. Wszak cim ja nie ostała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika połączoną z partykułą wzmacniającą ci, znaczenie: wszak ci ja nie ostałam; przecież nie zostałam. [przypis edytorski]

394. telet (daw.) — tkanina jedwabna. [przypis edytorski]

395. staniczek — zdrobn. od stanik, tu zapewne w znaczeniu: górna część sukni, od pasa do ramion (bez rękawów). [przypis edytorski]

396. dokumentnie (przestarz.) — niewątpliwie. [przypis edytorski]

397. racja (łac. ratio) — tu: powód, przyczyna. [przypis edytorski]

398. forboty (daw.) — koronki. [przypis edytorski]

399. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

400. juścić — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: a jakże, pewnie. [przypis edytorski]

401. kusy (daw.) — niewystarczającego rozmiaru; krótki, mały. [przypis edytorski]

402. baczyć (daw., gw.) — patrzeć, uważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]

403. ochędóstwo (daw.) — strój (ubiór i ozdoby). [przypis edytorski]

404. stanąć za coś (daw.) — stanowić wystarczającą równowartość czegoś. [przypis edytorski]

405. zakonkludować (daw., z łac.) — dojść do konkluzji, zakończyć wypowiedź wnioskiem. [przypis edytorski]

406. ostać (daw.) — zostać. [przypis edytorski]

407. patrzać, patrzajcie (daw.) — dziś popr.: patrzeć, patrzcie. [przypis edytorski]

408. zydel (z daw. niem. sidel) — prosty drewniany stołek. [przypis edytorski]

409. Parka (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń przędących i przecinających nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry. [przypis edytorski]

410. Pharus (łac.), Faros — przybrzeżna wysepka w pobliżu Aleksandrii, na której znajdowała się słynna latarnia morska, zbudowana w III w. p.n.e., jeden z siedmiu starożytnych cudów świata. [przypis edytorski]

411. Vergissmeinnicht (niem.) — niezapominajka. [przypis edytorski]

412. antecesor (łac. antecessor: poprzedzający) — poprzednik, przodek. [przypis edytorski]

413. dopatrować (daw.) — dostrzegać, zauważać; od daw.: patrować, patrywać. [przypis edytorski]

414. rotowy ogień — wystrzał z broni palnej przez wszystkich żołnierzy roty (oddziału) jednocześnie; tu przen. [przypis edytorski]

415. bzdura (daw.) — o dziecku: trzpiotek, głuptasek. [przypis edytorski]

416. Kantemir, właśc. Kantymir Murza a. chan Temir (zm. 1637) — tatarski dowódca i polityk, przywódca koczowniczych ord nogajskich, służył imperium otomańskiemu, wielokrotnie dowodził najazdami na Rzeczpospolitą, zadecydował o zwycięstwie armii turecko-tatarskiej pod Cecorą (1620), brał udział w bitwie pod Chocimiem (1621), pokonany przez Stanisława Koniecpolskiego pod Martynowem (1624). [przypis edytorski]

417. regimentarz (hist. wojsk.) — zastępca hetmana, określenie używane w XVII–XVIII w.; tu: dowódca znaczniejszej siły zbrojnej. [przypis edytorski]

418. eroicznie — heroicznie, bohatersko. [przypis edytorski]

419. wysokie zajęcie — wielkie zaciekawienie. [przypis edytorski]

420. godność — tu: nazwisko. [przypis edytorski]

421. łyka (lm) — pęta, sznury roślinne do krępowania więźniów. [przypis edytorski]

422. woziech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: wozach. [przypis edytorski]

423. ostawić (daw.) — zostawić. [przypis edytorski]

424. munderunek (daw.) — umundurowanie. [przypis edytorski]

425. Niceś waszmość nie mówił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: nic waszmość nie mówiłeś. [przypis edytorski]

426. chorągiew (hist. wojsk.) — w daw. Polsce podstawowa jednostka organizacyjna jazdy rycerskiej, w XVII w. licząca ok. 100–200 żołnierzy; pod chorągiew pójść a. trafić: zaciągnąć się lub zostać powołanym do wojska, na wojnę. [przypis edytorski]

427. pancerna chorągiew (hist. wojsk.) — w Polsce w XVII–XVIII w.: oddział jazdy średniozbrojnej, złożony z żołnierzy okrytych pancerzami kolczymi (kolczugami), w odróżnieniu od ciężkozbrojnej husarii oraz jazdy lekkiej, bez żadnych pancerzy. [przypis edytorski]

428. haltylier (z fr. artilleur) — artylerzysta. [przypis edytorski]

429. co to będzie za flota (...), i że król buduje ono warowne miejsce Władysławów — w latach 1632–1634 w ramach przygotowań do wojny ze Szwecją Komisja Okrętów Królewskich na polecenie króla Władysława IV zorganizowała nową eskadrę okrętów. Na Półwyspie Helskim zaplanowano system fortyfikacji broniących wybrzeża, m.in. dwie twierdze: Władysławowo oraz Kazimierzowo. [przypis edytorski]

430. okręciech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: okrętach. [przypis edytorski]

431. Indiów (daw.) — dziś popr. D.: Indii. [przypis edytorski]

432. Arciszewski, Krzysztof (1592–1655) — polski wojskowy, inżynier, etnograf; od 1623 w Holandii, gdzie studiował inżynierię wojskową, artylerię i nawigację; w 1629 wziął udział w ekspedycji hol. do Brazylii w celu wyparcia z kolonii Hiszpanów i Portugalczyków; w 1637 został wicegubernatorem holenderskiej Brazylii oraz wodzem naczelnym jej wojsk; w 1638 otrzymał hol. stopień gen. artylerii i admirała; w 1646 powrócił do Polski, mianowany przez Władysława IV gen. artylerii konnej. [przypis edytorski]

433. beniamin — najmłodszy syn, ulubieniec. [przypis edytorski]

434. sukurs (daw., z łac.) — wsparcie, pomoc. [przypis edytorski]

435. infanteria (daw.) — piechota. [przypis edytorski]

436. Zamoyski, Jan (1542–1605) — polski magnat, kanclerz wielki koronny od 1578, hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od 1581. [przypis edytorski]

437. przegryzować (daw.) — przegryzać. [przypis edytorski]

438. Bier (niem.) — piwo. [przypis edytorski]

439. zaprzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

440. Ruhe (niem.) — cisza, spokój. [przypis edytorski]

441. nominowany (daw., z łac. nomino: nazywam, mianuję) — nazwany. [przypis edytorski]

442. Vaterstuhl (niem.) — krzesło ojcowskie. [przypis edytorski]

443. łacno (daw., gw.) — łatwo. [przypis edytorski]

444. Dantzig — daw. niemiecka nazwa Gdańska. [przypis edytorski]

445. Goldwasser (niem.: złota woda) — najsłynniejszy trunek gdański, bardzo mocny likier ziołowo-korzenny z pływającymi drobnymi płatkami złota, wytwarzany w Gdańsku od XVI w. [przypis edytorski]

446. Harlem, właśc. Haarlem — miasto w płn.-zach. Holandii na zach. od Amsterdamu, ośrodek handlu cebulkami tulipanów. [przypis edytorski]

447. nawigant (z łac. nawigans, navigantis: żeglujący) — podróżnik morski; żeglarz, marynarz. [przypis edytorski]

448. liszka (daw.) — samica lisa; także ogólnie: lis. [przypis edytorski]

449. odcienia — dziś popr.: odcienie. [przypis edytorski]

450. kraska — niebieski ptak o rdzawym grzbiecie, jeden najbarwniejszych ptaków w Polsce. [przypis edytorski]

451. amarantowy — czerwony o lekko fioletowym odcieniu. [przypis edytorski]

452. petercyment (daw.) — słodkie wino hiszpańskie o mocnym aromacie, popularne w Polsce w XVII w. [przypis edytorski]

453. morderowy (daw., z fr.) — brunatnoczerwony. [przypis edytorski]

454. konsyderacja (daw., z łac.) — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

455. adorować (z łac. adorare: błagać, czcić, wielbić modłami) — uwielbiać, zachwycać się. [przypis edytorski]

456. Zygmunt II August (1520–1572) — syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, od 1530 król Polski. [przypis edytorski]

457. Firenca — zniekszt. wł. Firenze, Florencja. [przypis edytorski]

458. konfekty (daw., od niem. Konfekt) — owoce smażone w cukrze, słodycze. [przypis edytorski]

459. Nautilus (biol., łac. z gr.: żeglarz) — tu: łodzik, gatunek morskiego głowonoga, żyjącego w ciepłych wodach Oceanu Spokojnego i Indyjskiego; z jego wypolerowanych muszli, mierzących do ok. 20–25 cm, od XVI w. wyrabiano czasze luksusowych pucharów, zwanych nautilusami. [przypis edytorski]

460. Klonowic a. Klonowicz, Sebastian Fabian (1545–1602) — polski poeta renesansowy, mieszczanin; tworzył po łacinie oraz po polsku; autor m.in. opisu handlu wiślanego pt. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi (1595). [przypis edytorski]

461. poetus (zamierzony r.m. z łac. poeta) — poeta. [przypis edytorski]

462. konsolacja (z łac.) — pocieszenie, pociecha. [przypis edytorski]

463. podwika (starop.) — kobieta; od chusty osłaniającej głowę i szyję, noszonej przez kobiety. [przypis edytorski]

464. niektórego — tu: jakiegoś. [przypis edytorski]

465. wolumin a. wolumen (łac. volumen: zwój) — tom, księga. [przypis edytorski]

466. alić (daw.) — oto, aż; jednak, wszakże. [przypis edytorski]

467. chorus (łac.) — chór. [przypis edytorski]

468. zbór — świątynia protestancka. [przypis edytorski]

469. Przeciwne chmury słońce nam zakryły... — początek znanej pieśni Jana Kochanowskiego (Pieśni, Księgi wtóre, Pieśń I). [przypis edytorski]

470. nota (daw., z łac.: znak) — nuta; melodia. [przypis edytorski]

471. lutniej — dziś popr. forma D. lp: lutni; lutnia: daw. instrument strunowy, popularny zwłaszcza w XV-XVII w. [przypis edytorski]

472. filuterny — figlarny, lekko prowokujący. [przypis edytorski]

473. trefny (daw.) — ucieszny, zabawny. [przypis edytorski]

474. rzeczony — tu: nazywany. [przypis edytorski]

475. Jest ryba trefna, rzeczona Nautilus — fragm. z: Sebastian Fabian Klonowic, Flis to jest spuszczanie statków Wisłą, strofa 230 i dalsze. [przypis edytorski]

476. Pompilus — w staroż. tekstach pod tą nazwą występuje żyjąca na otwartych ciepłych wodach przynawka retman (Naucrates ductor), zwana rybą pilotem, gdyż często towarzyszy rekinom, a nawet statkom, czasem płynąc z nimi na duże odległości. [przypis edytorski]

477. igrać (daw.) — bawić się. [przypis edytorski]

478. pieszczony (daw.) — wypieszczony; delikatny, miły. [przypis edytorski]

479. niż (daw.) — tu: nim, zanim. [przypis edytorski]

480. niż się z morza nad wodę wydźwignie, najpierwej z siebie powódź precz wyrzygnie — tzn. wypuszcza z siebie wodę, by stać się lżejszym i wypłynąć do góry. [przypis edytorski]

481. obłuda (daw.) — ułuda, przywidzenie; ułuda, ponieważ nautilus przypomina okręcik, ale w rzeczywistości nim nie jest. [przypis edytorski]

482. opak (daw.) — w odwrotną stronę; por.: na opak. [przypis edytorski]

483. wznak — na wznak, na plecach. [przypis edytorski]

484. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

485. nastoperczyć (daw.) — postawić na sztorc; nastroszyć. [przypis edytorski]

486. wzgórę (daw.) — w górę, wzwyż. [przypis edytorski]

487. położy się na kształt okrętu wznak; Wnet miasto żagla nastoperczy wzgórę (...) skórę — pływanie na powierzchni morza z uniesionym skórzastym „żaglem” wskazuje, że tutaj nautilus przypomina raczej żeglarza portugalskiego (Physalia physalis), rurkopława tworzącego duże skupiska kolonijne unoszące się na powierzchni wody dzięki charakterystycznemu pęcherzowi, wypełnionemu gazem i zakończonemu małym, przypominającym żagiel grzebieniem, służącym do przemieszczania się kolonii. [przypis edytorski]

488. by — tu: jakby. [przypis edytorski]

489. stateczny (daw.) — pokaźny, duży. [przypis edytorski]

490. bosman (z niem. Bootsmann) (daw.) — flisak, osoba kierująca łodzią, zatrudniona przy rzecznym spławianiu towarów. [przypis edytorski]

491. grzeczny — poważny, znaczny, spory. [przypis edytorski]

492. Sehr gut (niem.) — bardzo dobrze. [przypis edytorski]

493. bez mieszkania (daw.) — bez omieszkania, nie zwlekając, natychmiast. [przypis edytorski]

494. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

495. kryślić (daw.) — kreślić; w głowie kryślił: układał w myślach, planował. [przypis edytorski]

496. rzemięsło (daw.) — rzemiosło. [przypis edytorski]

497. przyrodzenie (daw.) — przyroda, natura. [przypis edytorski]

498. szkuta — płaskodenny statek rzeczny, używany w XVI–XVIII w.; tu ogólnie: statek. [przypis edytorski]

499. udychtować (daw., z niem.) — uszczelnić, pozatykać szpary. [przypis edytorski]

500. sztaba (daw.) — dziób, przednia część statku. [przypis edytorski]

501. pojazda (daw.) — wiosło. [przypis edytorski]

502. przygrawa — dziś popr.: przygrywa. [przypis edytorski]

503. czworo strofów — dziś popr.: cztery strofy. [przypis edytorski]

504. popsować (daw.) — popsuć. [przypis edytorski]

505. siurpryza (daw., z fr.) — niespodzianka. [przypis edytorski]

506. poema (daw., z łac., r.n.) — poemat. [przypis edytorski]

507. amory (z łac.) — miłości, miłostki, flirty. [przypis edytorski]

508. kirzech — dziś popr. Ms. lm: kirach; w kirzech: w żałobie (kir: czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski]

509. jakoś wasza miłość powiedział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: jako (jak) wasza miłość powiedziałeś. [przypis edytorski]

510. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

511. Drągiem to zową, kędy port zawarto — tzn. drągiem nazywane jest miejsce, w którym blokuje się i odblokowuje dla statków wejście do portu miejskiego; Sebastian Fabian Klonowic, Flis to jest spuszczanie statków Wisłą, strofa 412. [przypis edytorski]

512. winda (niem: Winde) — tu: dźwig, żuraw portowy. [przypis edytorski]

513. na przebindy (daw.) — do wyboru, pod dostatkiem. [przypis edytorski]

514. szpiklerze — dziś popr.: spichlerze, magazyny zbożowe. [przypis edytorski]

515. machlerz (niem. Mäkler) — pośrednik handlowy. [przypis edytorski]

516. Zielony Most — most w Gdańsku na rzece Motławie, wzniesiony w 1564 jako most zwodzony łączący Główne Miasto z Wyspą Spichrzów, dawną dzielnicą przemysłową z licznymi magazynami. [przypis edytorski]

517. tret (z niem. Tritt) — chodnik na targowisku lub rynku. [przypis edytorski]

518. skrzydły — dziś popr. N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

519. skrzydły-widły — pomieszane ze sobą różne rzeczy. [przypis edytorski]

520. gniazdy — dziś popr. N. lm: gniazdami. [przypis edytorski]

521. stradyjetka a. stradyjatka a. stradyjotka (daw.) — podbita futrem kurtka jeździecka używana w XVI–XVII w. [przypis edytorski]

522. przedawać (daw.) — sprzedawać. [przypis edytorski]

523. Gaudeamus (łac.: radujmy się) — pierwsze słowo pieśni studenckiej Gaudeamus igitur, obecnie uroczystej i wykonywanej podczas oficjalnych uroczystości, niegdyś śpiewanej podczas studenckich biesiad. [przypis edytorski]

524. niemieckie bajeczki o „Mądrym lisie” — cykl powstałych w średniowieczu alegorycznych bajek o przygodach sprytnego lisa Renarta, popularnych we Francji, Holandii, Niemczech i Anglii. [przypis edytorski]

525. Frau (niem.) — pani. [przypis edytorski]

526. somsiad — dziś popr.: sąsiad. [przypis edytorski]

527. pasamonik (daw.) — osoba wytwarzająca pasamony, taśmy do obszywania strojów. [przypis edytorski]

528. fertyczny — ruchliwy, ożywiony, żwawy. [przypis edytorski]

529. wabność (daw.) — powab, ponętność. [przypis edytorski]

530. manelka (daw.) — bransoletka. [przypis edytorski]

531. Flora (mit. rzym.) — bogini kwiatów i wiosennej roślinności; [przypis edytorski]

532. niedziela — tu daw.: tydzień. [przypis edytorski]

533. pasja (daw.) — namiętność; gniew; gwałtowne, silne uczucie. [przypis edytorski]

534. kostera — człowiek namiętnie grający w kości lub karty. [przypis edytorski]

535. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

536. konsyderować (daw.) — poważać, szanować. [przypis edytorski]

537. fatygują — męczą. [przypis edytorski]

538. powismo (daw.) — wyczesany pęk włókien przędziwa, przygotowany do zrobienia z niego przędzy. [przypis edytorski]

539. wydawa się (daw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

540. okrutnie (daw.) — wielce, bardzo, ogromnie. [przypis edytorski]

541. k’sobie (daw.) — skrócone: ku sobie, do siebie. [przypis edytorski]

542. respektować (daw., z łac.) — traktować z respektem, szanować, poważać. [przypis edytorski]

543. afekt — tu: uczucie, miłość. [przypis edytorski]

544. faterek — zdrobn. od niem. Vater: ojciec. [przypis edytorski]

545. dezolacja (daw., z łac.) — zniszczenie; rozpacz. [przypis edytorski]

546. rezolucja (daw., z łac. resolutio: rozwiązanie) — postanowienie, decyzja. [przypis edytorski]

547. asentyment (daw.) — zgoda, aprobata. [przypis edytorski]

548. nieklejnotny — taki, który nie ma klejnotu, tj. herbu szlacheckiego; nie będący szlachcicem. [przypis edytorski]

549. mariaż (daw.) — małżeństwo. [przypis edytorski]

550. czapka włożona „brodźcem” (daw.) — założona na bakier, na ukos. [przypis edytorski]

551. komięga — flisacki statek rzeczny, pozbawiony masztu, poruszany za pomocą wioseł, używany od XVI do XIX w. [przypis edytorski]

552. bisurmański (daw., pogard.) — muzułmański; tu: turecki a. tatarski. [przypis edytorski]

553. stanik (daw.) — gorset. [przypis edytorski]

554. ochmistrzyni (daw.) — nauczycielka i wychowawczyni domowa. [przypis edytorski]

555. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości, faktycznie. [przypis edytorski]

556. liściów (daw.) — dziś popr. D. lm: liści. [przypis edytorski]

557. rzezania (daw.) — rzeźbienia. [przypis edytorski]

558. Biskupia Góra, ob. Biskupia Górka — górujące nad daw. Gdańskiem podmiejskie wzgórze. [przypis edytorski]

559. potroisty — potrójny. [przypis edytorski]

560. noszenie (daw.) — to, co się nosi na sobie. [przypis edytorski]

561. trefny (daw.) — ucieszny, zabawny. [przypis edytorski]

562. melszpeis (z niem. Mehlspeise) — legumina. [przypis edytorski]

563. konfuzja (z łac.) — zakłopotanie; zawstydzenie. [przypis edytorski]

564. pustota (daw.) — lekkomyślność i skłonność do żartów. [przypis edytorski]

565. prątek (daw.) — pręcik; nieduży pręt. [przypis edytorski]

566. hanzeatycki — przym. od rzecz. Hanza (związek miast handlowych). [przypis edytorski]

567. rudel (daw.) — ster statku. [przypis edytorski]

568. les dames huppées (fr.) — dosł: panie czubate; przen.: panie szykowne, z wyższych sfer, bogate. [przypis edytorski]

569. bójne — dziś popr.: bojące się, bojaźliwe. [przypis edytorski]

570. maszkara (daw.) — maska. [przypis edytorski]

571. wedle (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]

572. uroczne oczy — oczy rzucające urok; wierzono, że niektórzy złym spojrzeniem mogą sprowadzać nieszczęście. [przypis edytorski]

573. prognostyk — przepowiednia. [przypis edytorski]

574. lichtarz (z niem. Leuchter) — podstawka do osadzenia pojedynczej świecy, świecznik. [przypis edytorski]

575. damasceński — wykonany z bardzo cenionej, twardej stali produkowanej w okolicach Damaszku w Syrii; powierzchnię stali damasceńskiej pokrywały powstałe w procesie produkcji charakterystyczne wstęgowate wzory. [przypis edytorski]

576. węgrzyn — wino węgierskie. [przypis edytorski]

577. alikant (daw.) — słodko-cierpkawe czerwone wino hiszpańskie, od nazwy miasta Alicante. [przypis edytorski]

578. kapłon — kastrowany kogut, kurczak o delikatnym mięsie; rozkroił na powietrzu (...) kapłona — rozkrajanie w powietrzu pieczonego drobiu było wśród szlachty popularną umiejętnością towarzyską, którą popisywano się przy stole. [przypis edytorski]

579. krawa (daw.) — dziś: kroi. [przypis edytorski]

580. koleją (daw.) — po kolei, kolejno. [przypis edytorski]

581. berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu. [przypis edytorski]

582. gute Nacht (niem.) — dobrej nocy, dobranoc. [przypis edytorski]

583. Atlas (mit. gr.) — tytan podtrzymujący na swoich barkach sklepienie niebios. [przypis edytorski]

584. wyrychtować (daw., gw.) — przygotować. [przypis edytorski]

585. ergo (łac.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

586. adiusy — wyrazy pożegnania, od fr. formuły pożegnania Adieu (dosł: z Bogiem). [przypis edytorski]

587. klejnot — tu: herb szlachecki. [przypis edytorski]

588. delicje (daw., z łac.) — rozkosze. [przypis edytorski]

589. altembas (z tur.) — złotogłów, jedwabna tkanina przetykana nićmi ze złota. [przypis edytorski]

590. krajka — kolorowy pas lub wstążka tkana z grubych nici. [przypis edytorski]

591. aflikcja (z łac.) — utrapienie, męka. [przypis edytorski]

592. rekordencja (z łac. recordor: przypominać sobie) — tu: wspomnienie. [przypis edytorski]

593. akordować (z fr. accorder) — przyznać, udzielić. [przypis edytorski]

594. paradyzowy (daw.) — rajski, z fr. paradis: raj. [przypis edytorski]

595. ze dnia jutrowego — dziś: z dnia jutrzejszego. [przypis edytorski]

596. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

597. rozbierać (daw.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski]

598. orator (łac.) — mówca. [przypis edytorski]

599. Orfeus (daw., z łac. Orpheus) — dziś popr.: Orfeusz, niezrównany tracki śpiewak i poeta, jego muzyka miała poruszać nawet dzikie zwierzęta i uspokajać wzburzone morze. [przypis edytorski]

600. chudopachołek (daw.) — ubogi szlachcic. [przypis edytorski]

601. pan na czterech czy pięciu chłopach — mający na swoich ziemiach ogółem czterech lub pięciu chłopów pańszczyźnianych. [przypis edytorski]

602. frant (daw.) — spryciarz, zwykle obdarzony też poczuciem humoru. [przypis edytorski]

603. dykteryjka (z łac.) — zabawne, krótkie opowiadanie, anegdota. [przypis edytorski]

604. zarazem sobie powiedziała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: zaraz sobie powiedziałam. [przypis edytorski]

605. akordalia (z fr.) — uzgodnienia, umowa; tu: umowa małżeńska, ślub. [przypis edytorski]

606. niepróżno — tu: nie bez powodu. [przypis edytorski]

607. osmucenie — dziś: zasmucenie, smutek. [przypis edytorski]

608. familiant (daw.) — członek rodziny. [przypis edytorski]

609. ein, zwei, drei (niem.) — raz, dwa, trzy. [przypis edytorski]

610. ucieszny (daw.) — przyjemny, miły. [przypis edytorski]

611. zamaszkarzony (daw.) — zamaskowany. [przypis edytorski]

612. jezuita — członek katolickiego zakonu jezuitów, którego główną misją było zwalczanie reformacji; jezuitom przypisywano zakłamanie, przewrotność i bezwzględność, stosowanie zasady, że cel uświęca środki. [przypis edytorski]

613. kredytować (z łac. credo: wierzę, ufam) — tu: dawać wiarę, uważać za prawdę. [przypis edytorski]

614. galancki — przym. od rzecz. galant; tu: ładny, elegancki. [przypis edytorski]

615. Skąd by ich wziął (o wąsach) — dziś popr.: skąd by je wziął. [przypis edytorski]

616. fajerka (z niem. Feuer: ogień) (daw.) — piecyk przenośny. [przypis edytorski]

617. Pulverturm (niem.: wieża prochowa) — prochownia, budynek, w którym przechowywano proch strzelniczy, ładunki wybuchowe i pociski. [przypis edytorski]

618. ront (daw.) — patrol straży (tu: miejskiej). [przypis edytorski]

619. kościół św. Katarzyny w Gdańsku — najstarszy kościół parafialny na Starym Mieście w Gdańsku, zbudowany w XIII w., w 1555 przejęty przez protestantów, po II wojnie światowej przekazany zakonowi karmelitów. [przypis edytorski]

620. Artusowy Dwór, Dwór Artusa — gmach w centrum Gdańska, daw. miejsce spotkań kupców, ośrodek życia towarzyskiego elity gdańskiej. [przypis edytorski]

621. raróg — drapieżny ptak z rodziny sokołów, ceniony w sokolnictwie, w Polsce rzadki. [przypis edytorski]

622. rozmyśliwać (daw.) — rozmyślać. [przypis edytorski]

623. następny (daw.) — następujący. [przypis edytorski]

624. nawigować (daw.) — żeglować, płynąć. [przypis edytorski]

625. wedle (daw.) — wzdłuż. [przypis edytorski]

626. cyrkumstancja (daw., z łac.) — okoliczność. [przypis edytorski]

627. fatów — D. rzecz. fata, będącego lm od fatum (łac.): siła decydująca o biegu wydarzeń, los, przeznaczenie); tu: losów. [przypis edytorski]

628. speranda (daw., z łac. sperandum: coś, czego się oczekuje) — nadzieja; por. desperacja: utrata nadziei. [przypis edytorski]

629. veritas (łac.) — prawda. [przypis edytorski]

630. tuszyć (daw.) — spodziewać się czegoś, mieć nadzieję; por. otucha. [przypis edytorski]

631. rekognoskować (daw., z łac. recognosco) — poznawać na nowo, przypominać sobie, rozpoznawać; badać. [przypis edytorski]

632. zaczem (daw.) — po czym, następnie. [przypis edytorski]

633. salwator (daw., łac. salvator) — zbawca, wybawiciel. [przypis edytorski]

634. junak — odważny młodzieniec, zuch, śmiałek. [przypis edytorski]

635. bez ogródki (daw.) — dziś: bez ogródek. [przypis edytorski]

636. respons (daw., z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]

637. rememorować (z łac.) — przypominać. [przypis edytorski]

638. fason (z fr.) — tu: sposób. [przypis edytorski]

639. eksulować a. egzulować (daw., z łac.exulere) — iść na wygnanie, wyjechać z kraju; tu: wygnać. [przypis edytorski]

640. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]

641. okrzyknie się — dziś: wyda okrzyk, wykrzyknie. [przypis edytorski]

642. Eden (hebr.) — biblijny rajski ogród, miejsce pierwotnej szczęśliwości. [przypis edytorski]

643. nie może być szczęśliwą — dziś raczej: nie może być szczęśliwa. [przypis edytorski]

644. dopatrywać — tu: wykrywać. [przypis edytorski]

645. makiawelski — dziś popr.: makiaweliczny, wyrachowany, cyniczny, bezwzględny; od nazwiska wł. historyka, dyplomaty i pisarza, Niccolo Machiavellego (1469–1527), autora traktatu o sprawowaniu władzy i cechach skutecznego politycznie władcy (Książę, 1513) oraz maksymy „cel uświęca środki”. [przypis edytorski]

646. divide et impera (łac.) — dziel i rządź; rzym. maksyma streszczająca zasadę zdobywania i utrzymywania władzy przez skłócanie przeciwników i powstrzymywanie ich przed połączeniem sił. [przypis edytorski]

647. personat (daw., z łac. persona: osoba) — osobistość, ważna osoba. [przypis edytorski]

648. postponować (z łac.) — okazywać brak szacunku, lekceważyć. [przypis edytorski]

649. sekreta (daw.) — dziś popr. lm: sekrety. [przypis edytorski]

650. wykoncypować — wymyślić. [przypis edytorski]

651. halegoria — alegoria, symboliczne przedstawienie treści. [przypis edytorski]

652. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości, faktycznie. [przypis edytorski]

653. milszać — przymiotnik milsza z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

654. akwilon (z mit. rzym.) — zimny wiatr północny; Akwilon, bóg północnego wiatru, stanowił odpowiednik gr. Boreasza. [przypis edytorski]

655. nie będęć — nie będę z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

656. protekcja (daw., z łac. protectio) — osłona, opieka. [przypis edytorski]

657. fortunny (daw.) — pomyślny, szczęśliwy; por. fortuna: pomyślny los, szczęście. [przypis edytorski]

658. Nowe Ogrody w Gdańsku — obszar na północ od Biskupiej Górki, noszący nazwę od ogrodów utworzonych wokół szpitala św. Gertrudy pod koniec XIV w. [przypis edytorski]

659. nazywało się to jeżdżeniem „na Soboty” — nazwa miejscowości Sopot nie pochodzi od słowa „sobota”, jak usiłowano ją później rozumieć i wyjaśniać, ale od parasłowiańskiego wyrazu oznaczającego potok, źródło. [przypis edytorski]

660. Zoppot (niem.) – Sopot, miejscowość uzdrowiskowa w pobliżu Gdańska. [przypis edytorski]

661. atencja (daw., z łac. attentio: uwaga) — względy, poważanie, szacunek. [przypis edytorski]

662. admiracja (daw., z łac.) — podziw, uwielbienie. [przypis edytorski]

663. Armada, Wielka Armada (hiszp. Grande y Felicísima Armada) — słynna wielka flota wojenna wysłana w 1588 przez króla hiszpańskiego Filipa II na podbój Anglii, zniszczona przez burzę oraz ataki szybkich, lekkich okrętów angielskich. [przypis edytorski]

664. zamek Władysławowski — fort Władysławowo. [przypis edytorski]

665. Zielona Brama — jedna z bram Gdańska, reprezentacyjny budynek z przejazdem w przyziemiu, zbudowany 1564–1568, noszący nazwę od znajdującego się wsch. stronie Zielonego Mostu. [przypis edytorski]

666. armator (z łac. armo: uzbrajam, wyposażam) — daw.: właściciel statku, który na własny koszt uzbraja go i wyposaża, na swoje potrzeby lub w celu wynajęcia; także: dostawca okrętowy, zaopatrujący statek w zapasy na czas żeglugi; dziś: ktoś, kto eksploatuje własny lub cudzy statek. [przypis edytorski]

667. wekslarz (daw., z niem: Wechsel: wymiana) — człowiek zajmujący się zawodowo wymianą pieniędzy. [przypis edytorski]

668. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

669. Kocyt (z łac. Cocytus) a. Kokytos (gr.) (mit. gr.) — jedna z rzek w Hadesie, podziemnej krainie zmarłych. [przypis edytorski]

670. gzygzak — zygzak. [przypis edytorski]

671. windowy — przym. od rzecz. winda. [przypis edytorski]

672. dziwolążny — przym. od rzecz. dziwoląg. [przypis edytorski]

673. węgieł — narożnik budynku. [przypis edytorski]

674. Artushof (niem.) — Dwór Artusa. [przypis edytorski]

675. odwłóczyć (daw.) — odwlekać, odkładać na później. [przypis edytorski]

676. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

677. pacierz — tu: zwyczajowa miara czasu, określana na podstawie czasu potrzebnego do odmówienia modlitwy Ojcze Nasz. [przypis edytorski]

678. łyk (daw. pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]

679. synowę — dziś popr. forma B. lp: synową. [przypis edytorski]

680. przywyknienie (daw.) — przyzwyczajenie. [przypis edytorski]

681. komora (daw.) — tu: pokój, komnata. [przypis edytorski]

682. kościół Dominikanów — tu: należący do zakonu dominikanów gotycki kościół św. Mikołaja w Gdańsku, jeden z najstarszych w mieście. [przypis edytorski]

683. kruchta (z daw. niem. Kruft) — przedsionek kościoła. [przypis edytorski]

684. galancko (daw.) — ładnie, elegancko, zgrabnie. [przypis edytorski]

685. medytować (przestarz., z łac.) — myśleć, rozmyślać. [przypis edytorski]

686. perpleksja (daw., z łac.) — zmieszanie, zakłopotanie, niepokój. [przypis edytorski]

687. post factum (łac.) — po fakcie. [przypis edytorski]

688. asentyment (daw.) — zgoda, aprobata. [przypis edytorski]

689. fama — pogłoska; rozgłos. [przypis edytorski]

690. pomnieć (daw.) — pamiętać; zwracać na coś uwagę. [przypis edytorski]

691. precjozny (z łac.) — cenny. [przypis edytorski]

692. peregrynacja (daw., z łac.) — wędrówka, podróż. [przypis edytorski]

693. filować (daw.) — decydować, dokonywać wyboru. [przypis edytorski]

694. asambla, właśc. asambl (daw.) — zgromadzenie towarzyskie. [przypis edytorski]

695. pląskowy — zapewne: związany z pląsami, tańcami. [przypis edytorski]

696. weryfikować (daw., z łac.) — sprawdzać. [przypis edytorski]

697. komper (z łac. compertus) — tu: winny. [przypis edytorski]

698. konsyderacja (daw.) — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

699. huncwocki — przym. od rzecz. huncwot: szelma, łotr, nicpoń. [przypis edytorski]

700. Hymen (mit. gr.) — bóg zaślubin i małżeństwa; przen.: małżeństwo. [przypis edytorski]

701. podawam (daw.) — dziś: podaję. [przypis edytorski]

702. kować (daw.) — kuć; przykować: przykuć. [przypis edytorski]

703. hajduk — w wojsku polskim XVI i XVII w. szeregowiec piechoty węgierskiej, z czasem: służący ubrany na wzór piechoty węgierskiej. [przypis edytorski]

704. nie był (...) kosztownym — dziś: nie był kosztowny. [przypis edytorski]

705. szafunek (daw.) — gospodarowanie; szafowanie, rozdawnictwo. [przypis edytorski]

706. na borg (daw., z niem.) — na kredyt. [przypis edytorski]

707. geld (niem.) — pieniądze. [przypis edytorski]

708. harunek (daw.) — ciężka praca, harówka. [przypis edytorski]

709. zszarzany (...) długą służbą — zszarzały od długiej służby. [przypis edytorski]

710. pierwiastek (daw.) — tu: element. [przypis edytorski]

711. nadziać (daw.) — tu: włożyć, wdziać. [przypis edytorski]

712. szustokor (daw., z fr.) — wierzchni strój męski, w górnej części dopasowany do sylwetki, sięgający uda lub kolan, z długimi rękawami z koronkowymi mankietami; szyty z grubego materiału, zdobiony guzikami i haftami; początkowo używany jako mundur wojskowy, noszony w XVII–XVIII wieku. [przypis edytorski]

713. niesokorowy (daw.) — zrobiony z surowego jedwabiu, z którego pleciono koronki, wyrabiano pasy do kontuszów itp. [przypis edytorski]

714. kordelas — długi nóż myśliwski, służący do oprawiania upolowanej zwierzyny; niegdyś również element uzbrojenia. [przypis edytorski]

715. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary. [przypis edytorski]

716. rasa (daw.) a. haras — daw. lekka tkanina wełniana. [przypis edytorski]

717. sajeta — cienkie, delikatne, kosztowne płótno. [przypis edytorski]

718. deliunak a. deliura — daw. okrycie wierzchnie, często szyte z czerwonego sukna, podbite futrem a. jedwabną podszewką; noszone w XVI–XVII w.; wołoszka, szuba. [przypis edytorski]

719. sateniszka — daw. rodzaj tkaniny atłasowej, por. satyna. [przypis edytorski]

720. pętlica — daw. ozdobne zapięcie stroju, mające kształt pętli. [przypis edytorski]

721. magierka (z węg. Magyar: Węgier) a. batorówka — okrągła lub czworokątna czapka bez daszka, wykonana z grubego sukna, obszywana tzw. barankiem; rozpowszechniona w daw. Polsce od czasów panowania Stefana Batorego. [przypis edytorski]

722. obłóżka — coś, czym jest obłożone coś innego; tu: obszycie. [przypis edytorski]

723. resursa (daw.) — stowarzyszenie osób jakiegoś środowiska mające na celu zabawę; także: lokal takiego stowarzyszenia. [przypis edytorski]

724. najprzód (daw.) — najpierw, przede wszystkim. [przypis edytorski]

725. Artur, Artus — legendarny król celtycki, panujący w V–VI w. nad płd.-zach. Brytanią, założyciel bractwa rycerzy Okrągłego Stołu. O dziejach Artura i przygodach jego rycerzy powstały liczne legendy i dzieła literackie. [przypis edytorski]

726. przezroczysty — tu: przejrzysty, łatwy do zrozumienia. [przypis edytorski]

727. patrycjat miejski — grupa najbogatszych i najbardziej wpływowych mieszczan, zasiadających w radzie miasta i sprawujących władzę ekonomiczną i polityczną. [przypis edytorski]

728. przednio (daw.) — znakomicie. [przypis edytorski]

729. fresk (z wł. fresco: świeży) — malowidło ścienne wykonywane na wilgotnym tynku. [przypis edytorski]

730. gilda (daw., z niem. Gilde: związek) — dziś: gildia, tu: zrzeszenie zawodowe kupców, broniące interesów swoich członków. [przypis edytorski]

731. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

732. Akteon (mit. gr.) — młody myśliwy, który za podpatrywanie kąpiącej się nago bogini Artemidy został przez nią zamieniony w jelenia i zginął rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]

733. Sąd Ostateczny — największe dzieło gdańskiego malarza Antona Möllera (ok. 1563–1611), liczące ok. 50m2, wykonane w 1603 dla Dworu Artusa. [przypis edytorski]

734. filisterstwo — sposób myślenia cechujący filistrów; filister (pogardl.) : mieszczuch o ograniczonych horyzontach, prozaiczny materialista pozbawiony wyższych aspiracji. [przypis edytorski]

735. stalle — ozdobne ławy kościelne z wysokimi oparciami, ustawiane wzdłuż ścian blisko głównego ołtarza, przeznaczone dla dostojników, zwł. duchownych, a. dla zakonników. [przypis edytorski]

736. galeas — duży okręt wiosłowo-żaglowy używany od końca XVI do poł. XVIII w. [przypis edytorski]

737. nadpowietrzny (daw.) — dziś: napowietrzny, unoszący się wysoko ponad ziemię. [przypis edytorski]

738. pająk — rodzaj ozdobnego, rozgałęzionego świecznika. [przypis edytorski]

739. prognostykować (daw.) — przepowiadać. [przypis edytorski]

740. destynacja (daw., z łac.) — przeznaczenie. [przypis edytorski]

741. klejnotni (daw.) — herbowi, należący do szlachty. [przypis edytorski]

742. sepet (daw.) — skrzynka z szufladkami na kosztowności lub dokumenty. [przypis edytorski]

743. brokadia (daw.) — dziś: brokat: gruba tkanina jedwabna z wypukłym wzorem przetykana złotą nicią, używana jako materiał na bogate stroje, obecnie na szaty liturgiczne, obicia itp. [przypis edytorski]

744. żupan (z czes.) — starop. ubiór noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami. [przypis edytorski]

745. czucha a. czuha (daw.) — szuba, długa suknia podszyta futrem. [przypis edytorski]

746. ferezja — męskie okrycie wierzchnie pochodzenia wschodniego, szeroki płaszcz o szerokich rękawach, ze stójką, ozdobnie szamerowany; ferezja przyjęła się jako strój szlachty w Polsce w XVII w. [przypis edytorski]

747. szpona, spona (daw.) — spinka, klamra, zapięcie. [przypis edytorski]

748. kastylski — dziś: kastylijski, przym. od Kastylia, kraina hist. w środkowej Hiszpanii, przed zjednoczeniem z Aragonią w 1516, odrębne królestwo, największe na Płw. Iberyjskim. [przypis edytorski]

749. pourpoint (fr.), dublet a. wams — daw. rodzaj męskiej kamizelki; pourpoint nakładano na koszulę i przywiązywano do pludrów. [przypis edytorski]

750. wypuszczka — dziś: wypustka. [przypis edytorski]

751. toczek (z fr. toque) — niewielki kapelusz bez ronda. [przypis edytorski]

752. patrycjusz — tu: członek bogatej rodziny należącej do rządzącej miastem warstwy patrycjatu. [przypis edytorski]

753. Morsztyn (...) wnuk tego potentata morskiego, co niegdyś własnymi okrętami na własną rękę prowadził handel z Anglią i Hiszpanią — zapewne chodzi o potomka żyjącego w XV w. Jerzego Morsztyna, z bogatej mieszczańskiej rodziny krakowskiej, założyciela spółek handlujących suknem flandryjskim oraz członka rady starszych gildii kupieckiej. Także jego synowie, Stanisław i Jerzy do wyprawiali się do Flandrii i Anglii. [przypis edytorski]

754. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

755. sire de la Crosade — bliżej nieznany Francuz, który wg napisu nagrobnego w gdańskim kościele św. Brygidy dzielnie walczył z Moskalami i Szwedami i zmarł w r. 1662 mając 66 lat. [przypis edytorski]

756. Lotaryngia — kraina hist. w płn.-wsch. Francji. [przypis edytorski]

757. ambrozyjski — przym. od rzecz. ambrozja; ambrozja: pokarm bogów olimpijskich, zapewniający im nieśmiertelność i wieczną młodość. [przypis edytorski]

758. trefny (daw.) — gustowny, elegancki, wytworny. [przypis edytorski]

759. Golkonda — twierdza w płd.-śr. Indiach, w pobliżu Hajdarabadu, w XVI w. stolica państwa noszącego tę samą nazwę. W rejonie Golkondy znajdowały się słynne kopalnie diamentów, z których pochodzą najbardziej znane z tych kamieni, m.in. brylant Koh-i-noor. Golkonda stanowiła w XVI–XVII w. kwitnący ośrodek handlu diamentami i biżuterią, stąd zyskała sobie legendarną sławę królestwa niezmiernych bogactw i skarbów. [przypis edytorski]

760. in persona (łac.) — w osobie; we własnej osobie. [przypis edytorski]

761. serdeczny (daw.) — sercowy, miłosny. [przypis edytorski]

762. miesiąc (daw., poet.) — księżyc. [przypis edytorski]

763. buchciasty, buchasty (daw.) — bufiasty, szeroki. [przypis edytorski]

764. secretarius (łac.) — sekretarz. [przypis edytorski]

765. calamitas (łac.) — szkoda, nieszczęście; klęska. [przypis edytorski]

766. Jupiter a. Jowisz (mit. rzym.) — bóg nieba i burzy, władający piorunami, najważniejszy z rzymskich bogów, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]

767. precz (daw.) — zupełnie, całkowicie, doszczętnie. [przypis edytorski]

768. królestwiech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: królestwach. [przypis edytorski]

769. respublika (daw., z łac. res publica: rzecz publiczna, powszechna) — republika. [przypis edytorski]

770. in gratiam (łac.) — dzięki (czemuś), z powodu, ze względu na. [przypis edytorski]

771. obediencja (daw., z łac.) — posłuszeństwo. [przypis edytorski]

772. dawne króle — dziś popr. o osobach: dawni królowie. [przypis edytorski]

773. exemplum (łac., r.n.) — przykład. [przypis edytorski]

774. półtorasta (daw.) — sto pięćdziesiąt (sta: daw. D. wyrazu sto). [przypis edytorski]

775. minores (łac.) — mniejsi. [przypis edytorski]

776. krnąbrnoście (daw.) — M. lm. od wyrazu krnąbrność. [przypis edytorski]

777. ingratitudinem (łac., B. lp) — niewdzięczność. [przypis edytorski]

778. nieprzezpieczny (daw.) — niebezpieczny. [przypis edytorski]

779. casus (łac.) — przypadek, traf; zdarzenie. [przypis edytorski]

780. heroje (daw.) — M. lm od wyrazu heroj: heros, bohater. [przypis edytorski]

781. prywata — prywatny interes, prywatne sprawy, korzyści. [przypis edytorski]

782. pospolita rzecz — tu: rzecz wspólna, publiczna, także jako wskazanie na rzeczpospolitą. [przypis edytorski]

783. persona (łac.) — osoba. [przypis edytorski]

784. Delft — miasto w zach. Holandii, od końca XVI w. jeden z głównych europejskich ośrodków produkcji fajansu, a później porcelany. [przypis edytorski]

785. trójgran (daw.) — trójścian; kształt wyodrębniony przez trzy płaszczyzny zbiegające się w jednym wierzchołku, mający trzy granie, czyli ostro zarysowane krawędzie. [przypis edytorski]

786. osuty (daw.) — osypany, spowity. [przypis edytorski]

787. pierścienisty (daw.) — tu: układający się w pierścienie. [przypis edytorski]

788. harlemski — z holenderskiego miasta Haarlem, ośrodka hodowli tulipanów. [przypis edytorski]

789. morderowy (daw., z fr.) — brunatnoczerwony. [przypis edytorski]

790. pąsowy (z fr. ponceau: intensywnie czerwony, w kolorze kwiatów maku polnego) — jasnoczerwony. [przypis edytorski]

791. alla polacca (wł.) — po polsku, na sposób polski. [przypis edytorski]

792. wielki, pieszy — dawne nazwy uroczystego polskiego tańca, wzmiankowanego od 2. poł. XVI i pocz. XVII w., obecnego poloneza. [przypis edytorski]

793. burgrabia (z niem.) — tu: przedstawiciel króla polskiego w Gdańsku, wybierany przez władcę z grona ośmiu kandydatów zaproponowanych przez radę miejską; reprezentował interesy króla i pełnił funkcje sądownicze. [przypis edytorski]

794. matrona — starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem. [przypis edytorski]

795. chromy — kulawy. [przypis edytorski]

796. krasa — uroda, piękno. [przypis edytorski]

797. pustacki (daw.) — wesoły, beztroski. [przypis edytorski]

798. Terpsychora (mit. gr.) — muza tańca. [przypis edytorski]

799. precz (daw.) — nadal, wciąż, nieustannie, ciągle. [przypis edytorski]

800. oberszter (hist. wojsk., z niem. oberster) — dowódca regimentu, oddziału wojskowego liczącego w czasach Władysława IV ok. 400–600 żołnierzy; pułkownik. [przypis edytorski]

801. wicerej, wicereg (daw.) — wicekról, zastępca lub namiestnik króla. [przypis edytorski]

802. Jazon (mit. gr.) — przywódca wyprawy Argonautów (od nazwy statku „Argo”) po złote runo do Kolchidy (płd.-wsch. wybrzeże Morza Czarnego). [przypis edytorski]

803. dziwowasz się — dziś: dziwujesz się. [przypis edytorski]

804. Jan Skolnus, Johannes Scolvus a. Scolnus — żeglarz, który ok. 1476, czyli przed Kolumbem, jako sternik w służbie duńskiego króla Christiana I miał dotrzeć do płn.-wsch. wybrzeży Ameryki. W XIX w. Joachim Lelewel uznał, że Johannes Scolnus był Polakiem, Janem z Kolna. [przypis edytorski]

805. tuba marina (łac.) — trąba morska. [przypis edytorski]

806. Sierpinek (Scharping), Mateusz (ok. 1530–1597) — gdański żeglarz, kapitan kaperski, od 1561 w służbie króla Zygmunta Augusta, mianowany dowódcą floty (praefectus navium nostrarum); w 1569 za swoje zasługi otrzymał szlachectwo. [przypis edytorski]

807. panowie gdańszczaki (...) naścinaliście głów niewinnych... — w czerwcu 1568, po przegranej bitwie z flotą szwedzką pod Rewlem, ocalałe okręty polskie schroniły się w Gdańsku. W mieście doszło do krwawych zajść, które skończyły się pojmaniem i skazaniem na śmierć 11 marynarzy oraz zmuszeniem floty do opuszczenia portu. Po sankcjach zastosowanych przez Zygmunta Augusta delegacja gdańszczan przeprosiła króla i zapłaciła wysokie odszkodowanie rodzinom straconych. [przypis edytorski]

808. Lanckoroński — tu: Jan Bąk-Lanckoroński (ok. 1570–1646), w 1628 rotmistrz chorągwi kozackiej, dowódca garnizonu w Pucku. [przypis edytorski]

809. Cycero a. Cyceron — Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.), najwybitniejszy mówca rzymski, filozof, polityk, pisarz. [przypis edytorski]

810. Cyppelmann — Arend Dickmann, właśc. Dijckman (1572–1627) — żeglarz, kupiec, admirał polskiej floty; ur. w Holandii, od 1608 mieszkający w Gdańsku, właściciel statku handlowego; od 1626 w służbie króla Zygmunta III Wazy brał udział w walkach ze Szwedami; dowodził polską flotą w zwycięskiej bitwie pod Oliwą (24 listopada 1627), zginął podczas bitwy na pokładzie zdobytego okrętu szwedzkiego. [przypis edytorski]

811. jedynaście — dziś popr.: jedenaście. [przypis edytorski]

812. ich dowódca Hoenszyld był zabit — dowódcą eskadry szwedzkiej blokującej port w Gdańsku i walczącej w bitwie pod Oliwą był wiceadmirał Nils Göransson Stiernsköld (1583–1627), który zmarł od odniesionych ran. [przypis edytorski]

813. chędogi (daw.) — schludny, porządny. [przypis edytorski]

814. bokówka — mały pokój, położony obok dużej, wspólnej izby. [przypis edytorski]

815. zaprawny — tu: zaprawiony (czymś). [przypis edytorski]

816. Wenera a. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości i piękna; odpowiednik Afrodyty z mit. gr. [przypis edytorski]

817. Kupidyn a. Amor (mit. rzym.) — syn Wenus i Marsa, bóg miłości, przedstawiany jako skrzydlaty chłopczyk z łukiem. [przypis edytorski]

818. Parys (mit. gr.) — zwany też Aleksandrem, syn króla Troi; Miał zażegnać spór pomiędzy boginiami o złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Parys wybrał Afrodytę (tu w wersji rzymskiej: Wenus, Wenera), boginię miłości, która w nagrodę obiecała mu miłość pięknej Heleny, żony króla Sparty, co stało się przyczyną wojny trojańskiej i zagłady Troi. [przypis edytorski]

819. podtatusiały (pot.) — podstrzały. [przypis edytorski]

820. podrygliwy — o melodii: skłaniający do podrygów, podskakiwania. [przypis edytorski]

821. zabity (daw.) — zagorzały, zawzięty. [przypis edytorski]

822. facolet a. facelet (daw., z wł.) — chustka, szczególnie chustka do nosa. [przypis edytorski]

823. zapamiętywasz się (daw.) — zapamiętujesz się. [przypis edytorski]

824. tank — tu: taniec. [przypis edytorski]

825. zarekwirować (z łac. requiro: odczuwać brak czegoś, domagać się) — tu: upatrzyć. [przypis edytorski]

826. konsolować (z łac.) — pocieszać. [przypis edytorski]

827. pląsownik — tancerz. [przypis edytorski]

828. pergnąć (daw. pot.) — drapnąć, uciec, umknąć. [przypis edytorski]

829. ekskuzować (daw, z łac.) — wybaczać coś komuś, usprawiedliwiać, uniewinniać. [przypis edytorski]

830. drzwiów — dziś popr. D.: drzwi. [przypis edytorski]

831. szpona (daw., r.ż.) — dziś popr.: szpon (r.m.); daw. D. lm: szpon, dziś D. lm: szponów. [przypis edytorski]

832. dostać języka — dowiedzieć się; zdobyć informacje. [przypis edytorski]

833. sajan (z wł. saione, od łac. sagum) — renesansowy obcisły kaftan męski przypominający krojem rzym. strój wojskowy: sięgający do pół uda, zakończony krótką spódniczką z klinów; noszony do XVII w. przez dworzan i rycerstwo. [przypis edytorski]

834. czamlet (daw.) — dziś: kamlot, gatunek tkaniny wełnianej albo jedwabnej. [przypis edytorski]

835. popieliczy (daw.) — dziś: popielicowy, wykonany z futerek popielic, dużych, szarych gryzoni. [przypis edytorski]

836. obercuch (daw., z niem. Überzug) — okrycie, suknia zwierzchnia. [przypis edytorski]

837. śrebrzysty (daw.) — dziś popr.: srebrzysty. [przypis edytorski]

838. kilkobarwny — dziś częściej: kilkubarwny. [przypis edytorski]

839. przeszpilony — przekłuty, przebity. [przypis edytorski]

840. kir — czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski]

841. półbławacie — materiał częściowo bławatny; bławat: daw. cenna tkanina jedwabna. [przypis edytorski]

842. bomzyn, bombaz a. bombazyn (daw.) — dziś: bombazyna, tkanina jedwabna lub wełniana o skośnym splocie. [przypis edytorski]

843. przystrój (daw.) — coś, co przystraja; ozdoba. [przypis edytorski]

844. krasa (daw.) — jaskrawa czerwień. [przypis edytorski]

845. ciągniony (przestarz.) — ciągnięty. [przypis edytorski]

846. pers (daw., z fr. perse) — cienka kolorowa tkanina w kwiaty, podobna do batystu. [przypis edytorski]

847. dla choroby — dziś: z powodu choroby. [przypis edytorski]

848. figurować sobie (daw.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]

849. chorzeć (daw.) — chorować. [przypis edytorski]

850. bolenie na wnętrzu — dziś: ból we wnętrzu. [przypis edytorski]

851. zadekretować (daw., z łac.) — rozstrzygnąć, orzec. [przypis edytorski]

852. cerewizja (daw.) — napój z palonego ziarna, wody, chmielu i cykorii, rodzaj niskoprocentowego piwa. [przypis edytorski]

853. androny — bzdury, głupstwa; najczęściej w wyrażeniu: pleść androny. [przypis edytorski]

854. sukursować (daw.) — przychodzić w sukurs, wspierać, pomagać. [przypis edytorski]

855. niepodle (daw.) — nie byle jak, dobrze. [przypis edytorski]

856. Olimp — najwyższy masyw górski w Grecji; w mit. gr. siedziba najważniejszych bogów. [przypis edytorski]

857. tyzanna, właśc. tyzana (daw., z fr.) — ziółka, leczniczy napar z suszonych roślin. [przypis edytorski]

858. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

859. beciki (daw.) — poduszeczki, miękka pościel; zdrobn. lm od bet: miękka poduszka z pierza a. pierzyna. [przypis edytorski]

860. usługować (daw.) — dziś: usługiwać. [przypis edytorski]

861. benewolnie — dobrowolnie (makaronizm, z łac. bene: dobrze, ułatwiony brzmieniem łac. voluntas: wola). [przypis edytorski]

862. sakryficjum (łac. sacrificium) — poświęcenie, ofiara. [przypis edytorski]

863. egzekwować (z łac.: exsequi) — realizować, wykonywać. [przypis edytorski]

864. fantazja — tu: chęć, ochota, zamiar. [przypis edytorski]

865. konwikcja (daw., z łac.) — wykazanie, udowodnienie komuś winy; pewność, przekonanie co do czegoś. [przypis edytorski]

866. konkierant — prawdopodobnie zniekszt.: konkurent. [przypis edytorski]

867. burgemeister (daw. niem.) — burmistrz, najwyższy urzędnik miejski. [przypis edytorski]

868. świecisty (daw.) — pełen światła, świecący, błyszczący, połyskujący; tu: błyskotliwy. [przypis edytorski]

869. sarabanda — szybki taniec hiszp., zakazany pod koniec XVI w. w Hiszpanii jako wyuzdany, w XVII w. przeniknął do Włoch oraz do Francji, gdzie stał się powolnym, ceremonialnym tańcem dworskim. [przypis edytorski]

870. taniec hiszpański, wprowadzony do Paryża przez tancerkę Zarabandę — zarabanda to hiszpańska nazwa sarabandy, odnotowana po raz pierwszy w 1539; pochodzenie tego słowa jest nieznane. [przypis edytorski]

871. menuet — dworski taniec francuski z figurami, wprowadzony w połowie XVII w. na dwór Ludwika XVI, nadal modny w w. XVIII. [przypis edytorski]

872. feralność — niepomyślny los, nieszczęście, pech. [przypis edytorski]

873. uczonych — tu: wyuczonych. [przypis edytorski]

874. folga (daw.) — ulga, odpoczynek; pobłażanie; czynić sobie folgę: folgować sobie, pozwalać sobie na coś. [przypis edytorski]

875. konserwować (daw., z łac.) — przechowywać w niezmienionym, nienaruszonym stanie. [przypis edytorski]

876. wydawa się (daw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

877. rozkazanie (daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]

878. krynica (daw., poet.) — źródło. [przypis edytorski]

879. glanc (daw., z niem. Glanz) — blask. [przypis edytorski]

880. naonczas (daw.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

881. binda (daw.) — wstęga, szarfa, opaska; ten bożek, co sam na oczach nosi bindę... — Amor, rzym. bóg będący uosobieniem miłości, bywa przedstawiany z przepaską na oczach, dla zobrazowania, że miłość jest ślepa. [przypis edytorski]

882. coda (muz.) — końcowa część utworu, zwykle o szybszym w stosunku do całości tempie. [przypis edytorski]

883. remedium (łac.) — lekarstwo. [przypis edytorski]

884. posiadłość — tu: posiadanie. [przypis edytorski]

885. mekkański balsam — pochodzący z Mekki, miasta na Płw. Arabskim. [przypis edytorski]

886. opatrować (daw.) — dziś popr.: opatrywać. [przypis edytorski]

887. rywalizator — dziś popr.: rywal. [przypis edytorski]

888. rekuzować (daw., z łac.) — odmawiać, szczególnie odrzucać propozycję małżeństwa. [przypis edytorski]

889. pochlebion będzie (daw.) — będzie mu pochlebiać. [przypis edytorski]

890. kabała — tu: wróżba z kart. [przypis edytorski]

891. zażyć z mańki — tu: wywieść w pole, zaskoczyć; wyrażenie wzięte z języka wojskowego. Zażyć z mańki (tj. z lewej ręki) oznaczało niespodziewane uderzenie przeciwnika w walce na białą broń z lewej strony, po szybkim przerzuceniu broni z ręki do ręki. [przypis edytorski]

892. rewoltować się (rzad.) — buntować się. [przypis edytorski]

893. prezentować się (z łac.) — tu: pokazać się, wystąpić. [przypis edytorski]

894. petycja (łac. petitio) — daw. ogólnie: prośba. [przypis edytorski]

895. na siostrzyczkę mało my dbali — dziś popr.: o siostrzyczkę mało dbaliśmy. [przypis edytorski]

896. konfidencja (daw., z łac.) — poufałość, zażyłość. [przypis edytorski]

897. tandem (łac.) — a więc, nareszcie, na koniec. [przypis edytorski]

898. onor (daw.) — dziś popr.: honor. [przypis edytorski]

899. wybran — wybrany (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

900. rezolucja (daw., z łac.) — postanowienie, decyzja. [przypis edytorski]

901. dobić się (czegoś) — pokonując trudności dotrzeć do jakiegoś celu, osiągnąć coś. [przypis edytorski]

902. mores (przestarz.) — posłuszeństwo, rygor. [przypis edytorski]

903. hardać — przymiotnik harda z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

904. konsylium (daw., z łac.) — rada, doradzanie; narada w jakiejś ważnej sprawie. [przypis edytorski]

905. lex (łac., r.ż.) — prawo, postanowienie prawne. [przypis edytorski]

906. ekscepcja (daw., z łac.) — wyjątek. [przypis edytorski]

907. razem (daw.) — tu: zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

908. po palestrancku (daw.) — na sposób prawniczy; palestra (z łac.): grono adwokatów, pełnomocników sądowych. [przypis edytorski]

909. wziąć na rozmysł — dziś: wziąć pod rozwagę, zastanowić się nad czymś. [przypis edytorski]

910. wiolencja (z łac.) — tu: gwałtowność, porywczość. [przypis edytorski]

911. keine (niem.) — żadne. [przypis edytorski]

912. aflikcja (z łac.) — utrapienie, męka. [przypis edytorski]

913. chor — chory (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

914. przeszkodny (daw.) — przeszkadzający. [przypis edytorski]

915. siarczysty (daw.) — ognisty, dziarski, krewki. [przypis edytorski]

916. permisja (daw., z łac. permissio) — pozwolenie. [przypis edytorski]

917. niepomału (daw.) — niemało, znacznie; por. konstrukcję: po trochu. [przypis edytorski]

918. był (...) krótkim — dziś: był krótki. [przypis edytorski]

919. frant (daw.) — spryciarz, zwykle obdarzony też poczuciem humoru. [przypis edytorski]

920. sfrasowanie (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

921. dopóka — dopóki. [przypis edytorski]

922. czego ma po nim czekać — dziś: czego ma po nim oczekiwać. [przypis edytorski]

923. miraculum (łac., r.n.) — cud. [przypis edytorski]

924. kontrować (z łac.) — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]

925. wiktoria (łac. victoria) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

926. lustykować a. lusztykować (daw.) — bawić się, hulać; od: lustyk a. lusztyk (daw., z niem. lustig: wesoły) — biesiada, zabawa, hulanka. [przypis edytorski]

927. kolnąć (przestarz.) — ukłuć, dźgnąć. [przypis edytorski]

928. turbować się (daw., z łac.) — martwić się. [przypis edytorski]

929. na ciebie rachuję — dziś: na ciebie liczę. [przypis edytorski]

930. Gute Nacht, Frau (niem.) — Dobranoc, pani. [przypis edytorski]

931. oddaleńszy (daw.) — dziś: bardziej oddalony. [przypis edytorski]

932. wyśrebrzać — dziś popr.: wysrebrzać. [przypis edytorski]

933. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]

934. tandresy (daw., z fr. tendresses) — czułości. [przypis edytorski]

935. koperczaki (daw.) — zaloty; sunąć w koperczaki: zalecać się. [przypis edytorski]

936. rozamorować — rozkochać. [przypis edytorski]

937. szlafmyca (z niem. schlafen: spać, mütze: czapka) — daw. nakrycie głowy zakładane do snu. [przypis edytorski]

938. sierdzić się (daw. gw.) — gniewać się, złościć się. [przypis edytorski]

939. adoracja (z łac.) — tu: uwielbienie. [przypis edytorski]

940. ordynans (daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]

941. rekuza (daw., z łac.) — odmowa, odprawa dana mężczyźnie starającemu się o rękę kobiety. [przypis edytorski]

942. rezykować (daw.) — dziś popr.: ryzykować. [przypis edytorski]

943. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

944. protektor (z łac.) — opiekun, obrońca. [przypis edytorski]

945. despekt (daw.) — ujma, obraza, uchybienie, afront. [przypis edytorski]

946. suplikować (daw., z łac. supplicare: prosić, błagać) — pokornie prosić. [przypis edytorski]

947. sumnienie (daw.) — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski]

948. submisja (daw., z łac.) — poddanie się; uległość, pokora, uniżoność. [przypis edytorski]

949. Judyt (z łac. Iudith) — dziś popr.: Judyta, bohaterka biblijnej Księgi Judyty, ocaliła rodzinne miasto przed Asyryjczykami: udała się do obozu wrogów, żeby uwodzić ich wodza Holofernesa, a kiedy podczas wspólnej uczty upił się i zasnął, zabiła go. [przypis edytorski]

950. socjusz (daw., z łac. socius) — sprzymierzeniec, towarzysz, kompan. [przypis edytorski]

951. kunsztyczek, właśc. kusztyczek, kusztyk (daw.) — zdr. od kusz: naczynie do picia, kubek, kielich. [przypis edytorski]

952. szaraj (daw.) — dziś: seraj, tu w znaczeniu: część rezydencji bogatego muzułmanina, w której mieszkają kobiety; harem. [przypis edytorski]

953. koncept — pomysł. [przypis edytorski]

954. hiperbola — tu: krzywa geometryczna o dwóch szybko oddalających się ramionach. [przypis edytorski]

955. uczony — tu: wyuczony. [przypis edytorski]

956. Wiktoria (łac. Victoria) (mit. rzym.) — bogini uosabiająca zwycięstwo, odpowiednik gr. Nike; przedstawiana jako uskrzydlona młoda kobieta z wieńcem laurowym w ręku. [przypis edytorski]

957. ferować (z łac.) — orzekać, postanawiać; dziś w wyrażeniu: ferować wyrok. [przypis edytorski]

958. kord (daw.) — pierwotnie krótki miecz a. długi nóż, ogólnie: broń sieczna. [przypis edytorski]

959. do się (daw.) — dziś: do siebie. [przypis edytorski]

960. struktura — tu dosł. z łac.: budynek, budowla. [przypis edytorski]

961. kieby (daw., gw.) — jakby, niby, jak. [przypis edytorski]

962. małmazja — ogólne określenie odnoszące się do słodkiego wina; pierwotnie nazwa ciemnych, aromatycznych win produkowanych w okolicach miasta Malvasia na Peloponezie. [przypis edytorski]

963. ratafia — słodka nalewka owocowa na spirytusie. [przypis edytorski]

964. propria manu (łac.) — własną ręką; własnoręcznie. [przypis edytorski]

965. wchodowy (daw.) — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]

966. dyszkurować, częściej: dyskursować (daw.) — prowadzić dyskurs, rozprawiać. [przypis edytorski]

967. konkordować (z łac. concordo: zgadzam się, od con: z, wspólnie, cors, cordis: serce) — tu: zgadzać się, być jednej myśli. [przypis edytorski]

968. wczas (daw.) — w porę, wystarczająco wcześnie. [przypis edytorski]

969. matlot — żywy taniec marynarski, naśladujący pracę żeglarzy na statku. [przypis edytorski]

970. fortelnie (daw.) — przebiegle, podstępnie. [przypis edytorski]

971. po wszystkich kurach — tzn. po ostatnich pianiach kogutów, po północy. [przypis edytorski]

972. krzesiwo — narzędzie służące do uzyskiwania iskry przez uderzanie nim w krzemień, zwykle wykonane ze stali. [przypis edytorski]

973. kazjatka a. kasjatka — daw. krótki kaftanik kobiecy, w XVII w. górna część dwuczęściowej sukni zwanej alamodą. [przypis edytorski]

974. tercynela a. tercjanela (z wł. terzanella) — rodzaj tkaniny jedwabnej lub półjedwabnej, czasem z kwiecistym wzorem. [przypis edytorski]

975. Langemarkt (niem.) — Długi Targ, główny plac Gdańska; stanowi przedłużenie ul. Długiej, z którą tworzy tzw. Drogę Królewską. [przypis edytorski]

976. gargul — gargulec, rzygacz, ozdobne zakończenie rynny w kształcie głowy zwierzęcej bądź ludzkiej. [przypis edytorski]

977. kwef (z franc. coiffe) — chusta, zasłona, welon. [przypis edytorski]

978. cascatella (wł.) — mały wodospad, kaskada. [przypis edytorski]

979. oświtnąć (daw.) — zaświtać, rozwidnić się. [przypis edytorski]

980. okulbaczony — osiodłany; kulbaka: rodzaj siodła wojskowego, pokrytego skórą, zwykle o wysokim łęku przednim. [przypis edytorski]

981. weryfikować (daw., z łac.) — sprawdzać. [przypis edytorski]

982. benefactor (łac.) — dobroczyńca, dobrodziej. [przypis edytorski]

983. mendel (daw.) — piętnaście sztuk. [przypis edytorski]

984. Indowie (daw.) — mieszkańcy Indii a. Indianie, rdzenni mieszkańcy Ameryki; w XVII w. te dwie nazwy czasem mieszano, gdyż Amerykę nazywano Indiami Zachodnimi. [przypis edytorski]

985. wiolencja (z łac.) — tu: przemoc. [przypis edytorski]

986. prątek (daw.) — pręcik; nieduży pręt. [przypis edytorski]

987. omylać (daw.) — mylić. [przypis edytorski]

988. sclavus (łac.) — niewolnik. [przypis edytorski]

989. kapitalne (z łac. capitalis: główny) — doniosły, ważny, istotny. [przypis edytorski]

990. gorącość — dziś: gorąco; przen. żarliwość, zapał. [przypis edytorski]

991. ustka — zdr. od: usta, rzadko spotykane, dziś: usteczka. [przypis edytorski]

992. mgleć, mglejący (daw.) — dziś popr.: mdleć, mdlejący. [przypis edytorski]

993. wykrzyk (daw.) — okrzyk. [przypis edytorski]

994. nieruchomie (daw.) — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

995. turkawkowy — właściwy turkawkom, małym ptakom z rodziny gołębiowatych; tu przen. o rozmowie: czuły. [przypis edytorski]

996. crimen (łac.) — występek, zbrodnia. [przypis edytorski]

997. brylantowany — oszlifowany na brylant; tu przen.: rzucający blaski, lśniący jak brylanty. [przypis edytorski]

998. wypatrować (daw.) — dziś: wypatrywać. [przypis edytorski]

999. pozostał ciemnym i milczącym — dziś: pozostał ciemny i milczący. [przypis edytorski]

1000. toby ja ją był porwał — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: tobym ja ją porwał wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia). [przypis edytorski]

1001. klangor — donośny, charakterystyczny dźwięk wydawany przez żurawie. [przypis edytorski]

1002. suspicja (daw., z łac.) — podejrzenie. [przypis edytorski]

1003. niepoczciwa (daw.) — niegodziwa. [przypis edytorski]

1004. kunktatorstwo (z łac.) — zwlekanie, opieszałość. [przypis edytorski]

1005. rankor (daw., z łac.) — uraza, złość, gniew. [przypis edytorski]

1006. onać — zaimek ona z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

1007. poczciwość (daw.) —szlachetność (godna czci), dobroć. [przypis edytorski]

1008. łechtliwy — wrażliwy na łechtanie, łaskotanie. [przypis edytorski]

1009. trudnoć — przysłówek trudno z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

1010. estymować (daw., z łac.) — darzyć estymą, szacunkiem; cenić, poważać. [przypis edytorski]

1011. intymidować (z łac.) — przestraszać; tu raczej: onieśmielać. [przypis edytorski]

1012. tryjomfator — dziś popr.: tryumfator a. triumfator. [przypis edytorski]

1013. rozkazować (daw.) — dziś popr.: rozkazywać. [przypis edytorski]

1014. coć (daw.) — co ci. [przypis edytorski]

1015. rekreacja (daw., z łac.) — rozrywka, uciecha. [przypis edytorski]

1016. kompania (daw.) — towarzystwo, towarzysze. [przypis edytorski]

1017. felicitas (łac.) — szczęście, błogosławieństwo, pomyślność. [przypis edytorski]

1018. sponsa (łac.) — narzeczona, żona. [przypis edytorski]

1019. kutnerek (z niem.) — puszek. [przypis edytorski]

1020. satyrus (łac.), satyr (mit. gr.) — jedna z istot wchodzących w skład orszaku Dionizosa, boga wina i dzikiej natury; satyrowie byli przedstawiani jako ludzie z koźlimi nogami i uszami, kojarzono ich z pożądaniem i lubieżnością. [przypis edytorski]

1021. Niemczura (pogardl.) — Niemiec. [przypis edytorski]

1022. wczora (daw.) — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski]

1023. nie mieszkając (daw.) — nie tracąc czasu, nie zwlekając. [przypis edytorski]

1024. kęs (daw.) — trochę, nieco. [przypis edytorski]

1025. pozostało pustym — dziś: pozostało puste. [przypis edytorski]

1026. opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski]

1027. pierwotnie — tu: prymitywnie. [przypis edytorski]

1028. oświecenia — tu: oświetlenia. [przypis edytorski]

1029. szpaler (daw.) — tkanina dekoracyjna używana jako obicie ścian. [przypis edytorski]

1030. tryptyczek — mały tryptyk: obraz a. płaskorzeźba, składająca się z trzech części. [przypis edytorski]

1031. wyfiokowany (pot.) — przesadnie wystrojony. [przypis edytorski]

1032. sieniowy — przym. od rzecz: sień. [przypis edytorski]

1033. gotowalniany (daw.) — związany z gotowalnią (toaletką), służący do robienia toalety. [przypis edytorski]

1034. altembas (z tur.) — złotogłów, jedwabna tkanina przetykana nićmi ze złota. [przypis edytorski]

1035. flamski (daw.) — dziś: flamandzi, pochodzący z Flandrii, krainy hist. w ob. płn. Francji, Belgii i Holandii. [przypis edytorski]

1036. szlarka (daw.) — układające się w falbankę lub harmonijkę obszycie brzegu sukni, gorsetu a. czepka. [przypis edytorski]

1037. pieściwy (daw.) — powabny, nęcący, czarujący. [przypis edytorski]

1038. definicja — tu dosł. z łac. definitio: określenie. [przypis edytorski]

1039. emocjów — dziś popr. D.: emocji. [przypis edytorski]

1040. odeprzeć — tu: otworzyć. [przypis edytorski]

1041. postrzec — dziś: spostrzec; zobaczyć; zauważyć. [przypis edytorski]

1042. szpetność (daw.) — brzydota, obrzydliwość fizyczna a. moralna. [przypis edytorski]

1043. przepardonować (daw.) — przebaczyć, darować winę. [przypis edytorski]

1044. eksplikować (daw., z łac.) — tłumaczyć, wyjaśniać. [przypis edytorski]

1045. trusia — królik. [przypis edytorski]

1046. zmitygować się — powstrzymać się od gwałtownej reakcji. [przypis edytorski]

1047. trep (z niem.) — piętro. [przypis edytorski]

1048. terror — tu dosł. z łac.: strach, trwoga. [przypis edytorski]

1049. Mädchen (niem.) — dziewczyna. [przypis edytorski]

1050. ingratny (z łac.) — niewdzięczny. [przypis edytorski]

1051. gaszek (daw.) — zdrobn. od gach (pogardl.): kochanek, zalotnik. [przypis edytorski]

1052. pastor — duchowny protestancki. [przypis edytorski]

1053. aż — tu: dopiero. [przypis edytorski]

1054. zaszpuntować — zatkać otwór beczki szpuntem, czopem; tu: zamknąć. [przypis edytorski]

1055. Neron (37–68) — Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, cesarz rzymski od 54, za sprawą prześladowania chrześcijan przedstawiany jako symbol okrucieństwa władzy. [przypis edytorski]

1056. Madej rozbójnik — bajkowy zbój, bohater międzynarodowego motywu „Madejowe łoże”. [przypis edytorski]

1057. recepcja (z łac.) — przyjęcie. [przypis edytorski]

1058. wystrachany (pot.) — wystraszony. [przypis edytorski]

1059. kańczasty — dziś popr.: kanciasty. [przypis edytorski]

1060. Herod — Herod I Wielki (ok. 73–4 p.n.e.), król Judei od 33 p.n.e.; wg Ewangelii wg Mateusza despota odpowiedzialny za tzw. rzeź niewiniątek (wymordowanie nowo narodzonych chłopców z Betlejem i okolic). [przypis edytorski]

1061. mocen (daw., gw.) — zdolny; mający moc, zdolność czynienia czegoś. [przypis edytorski]

1062. przeperswadować (z łac.) — przekonać kogoś. [przypis edytorski]

1063. póka żyw — dopóki żyje. [przypis edytorski]

1064. ekspresja (daw., z łac.) — wyrażenie. [przypis edytorski]

1065. chryja — awantura. [przypis edytorski]

1066. ekskuza (daw.) — usprawiedliwienie. [przypis edytorski]

1067. pasja (daw.) — namiętność; gniew; gwałtowne, silne uczucie. [przypis edytorski]

1068. przynaszać (daw.) — przynosić. [przypis edytorski]

1069. justycja (łac. iustitia) — sprawiedliwość. [przypis edytorski]

1070. amikus (daw., łac. amicus) — przyjaciel. [przypis edytorski]

1071. stać o coś (daw.) — troszczyć się o coś. [przypis edytorski]

1072. w rumel (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

1073. dyferencja (daw., z łac. differentia: różnica) — spór. [przypis edytorski]

1074. fater (z niem. Vater) — ojciec. [przypis edytorski]

1075. dystynkcja (daw., z łac.) — rozróżnienie. [przypis edytorski]

1076. kontrować (przestarz., z łac.) — sprzeciwiać się, zaprzeczać. [przypis edytorski]

1077. suponować (daw., z łac.) — przypuszczać; sugerować. [przypis edytorski]

1078. ławą — zwartym szeregiem (o sposobie atakowania). [przypis edytorski]

1079. nazowasz — dziś: nazywasz. [przypis edytorski]

1080. krwie (daw.) — dziś popr. D. lp: krwi. [przypis edytorski]

1081. wiktyma (łac. victima) — ofiara; ktoś, komu wyrządzono krzywdę. [przypis edytorski]

1082. krzyw (daw.) — winien (w wyrażeniach typu ja temu nie krzyw: to nie moja wina). [przypis edytorski]

1083. rebelizant (daw.) — rebeliant, buntownik. [przypis edytorski]

1084. perzyna — daw. iskra, zgliszcza, żarzący się popiół; pójść w perzynę: zostać doszczętnie zniszczonym. [przypis edytorski]

1085. frukta (daw., z łac.) — owoce. [przypis edytorski]

1086. abnegacja (z łac.) — wyrzeczenie się; brak troski o swoje korzyści. [przypis edytorski]

1087. desperować (przestarz., z łac.) — rozpaczać. [przypis edytorski]

1088. ukontentowanie (daw., z łac.) — zadowolenie. [przypis edytorski]

1089. salwować (z łac.) — ratować, ocalać, wybawiać. [przypis edytorski]

1090. odróbka — tu: odrobinka. [przypis edytorski]

1091. desperacja (z łac.) — rozpacz. [przypis edytorski]

1092. więźnie — dziś: więźniów. [przypis edytorski]

1093. konfortować (daw., z łac.) — pokrzepiać, pocieszać. [przypis edytorski]

1094. certować się (z łac.) — sprzeczać się z kimś bez gniewu nie zgadzając się na coś z grzeczności. [przypis edytorski]

1095. wylata — dziś popr: wylatuje. [przypis edytorski]

1096. mularz (daw.) — murarz. [przypis edytorski]

1097. trapka (daw.) — zdrobn. od trapa: drabina, schody. [przypis edytorski]

1098. zgartywać (daw.) — zgarniać. [przypis edytorski]

1099. drabka (reg.) — drabina. [przypis edytorski]

1100. spuścić się (z czegoś) (daw.) — zwierzyć się. [przypis edytorski]

1101. tomba (wł., z łac. tumba) — grób. [przypis edytorski]

1102. zatrudniać (daw.) — zaprzątać głowę, absorbować. [przypis edytorski]

1103. eksperiencja (daw., z łac.) — doświadczenie. [przypis edytorski]

1104. impreza (daw.) — przedsięwzięcie, zamiar. [przypis edytorski]

1105. zejść kogoś (daw.) — najść kogoś, odwiedzić nieoczekiwanie; nagle nadejść i zastać kogoś przy czymś, zaskoczyć, przyłapać. [przypis edytorski]

1106. zeszedłszy — dziś popr.: zszedłszy. [przypis edytorski]

1107. cyrkumstancja (daw., z łac.) — okoliczność. [przypis edytorski]

1108. pryncypalny (daw., z łac.) — najważniejszy, główny. [przypis edytorski]

1109. wysoczyzna — wysoko położone miejsce. [przypis edytorski]

1110. perykulum (łac. periculum, r.n.) — próba, niebezpieczne działanie, ryzyko. [przypis edytorski]

1111. poświadomić (daw.) — powiadomić, poinformować, wtajemniczyć. [przypis edytorski]

1112. parlamentować (daw.) — wypełniać obowiązki parlamentariusza, prowadzić rokowania. [przypis edytorski]

1113. dobrodzika (daw.) — dobrodziejka. [przypis edytorski]

1114. prokurować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

1115. instrumenta (daw., łac., lm r.n.) — narzędzia. [przypis edytorski]

1116. somsiedztwo — dziś popr.: sąsiedztwo. [przypis edytorski]

1117. hisować a. hysować (z niem. hissen: podnosić) — podnosić, podciągać. [przypis edytorski]

1118. dyrdem (daw.) — dziś: w dyrdy (pot.): prędko, żwawo. [przypis edytorski]

1119. pode Przemyśl — dziś popr.: pod Przemyśl. [przypis edytorski]

1120. wsiów — dziś popr. D. lm: wsi. [przypis edytorski]

1121. przeflancowany — przesadzony w inne miejsce (od flanca: sadzonka, rozsada). [przypis edytorski]

1122. do lasa — dziś popr.: do lasu. [przypis edytorski]

1123. nieboga (daw.) — biedaczka, nieszczęsna. [przypis edytorski]

1124. difficultas (łac.) — trudność, kłopot. [przypis edytorski]

1125. de grubis (niby po łacinie) — tu: gruba, poważna, na całego. [przypis edytorski]

1126. zaparte (daw.) — zamknięte. [przypis edytorski]

1127. skaptować (daw.) — pozyskać, zjednać. [przypis edytorski]

1128. profos (z niem.) — podoficer żandarmerii. [przypis edytorski]

1129. obluzować (daw.) — zluzować, zastąpić przez kogoś. [przypis edytorski]

1130. uładzić się (z kimś) (daw.) — dogadać się, dojść do porozumienia. [przypis edytorski]

1131. kuso — mało, niewystarczająco. [przypis edytorski]

1132. zadzierzgnąć — zawiązać. [przypis edytorski]

1133. pacirz — dziś popr.: pacierz. [przypis edytorski]

1134. esy — tu: esownice, archit. elementy dekoracyjne w kształcie litery s, której oba końce są zwinięte w spiralę. [przypis edytorski]

1135. maskaron a. maszkaron — dekoracja w postaci wizerunku ludzkiej głowy o zdeformowanych rysach twarzy. [przypis edytorski]

1136. mara — widmo, złuda. [przypis edytorski]

1137. tam i sam (daw., gw.) — tu i tam. [przypis edytorski]

1138. szyldwacht a. szyldwach (daw.) — wartownik; stać na szyldwachcie a. na szyldwachu: stać na warcie. [przypis edytorski]

1139. przeszłonocny — z minionej nocy. [przypis edytorski]

1140. glancunek — sprzątanie do połysku. [przypis edytorski]

1141. nawigant (z łac.) — żeglarz. [przypis edytorski]

1142. monstrum (łac.) — poczwara, potwór. [przypis edytorski]

1143. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]

1144. wasa, wasę (gw.) — wasza, waszę (dziś popr. B. lp: waszą); wymowa s zamiast š („sz”), c zamiast č („cz”) i z tam, gdzie piszemy ż (ale nie rz), nazywa się mazurzeniem i jest charakterystyczna dla gwar Małopolski i Mazowsza. [przypis edytorski]

1145. rusznica — jeden z pierwszych typów ręcznej, długiej broni palnej. [przypis edytorski]

1146. rychtować (daw.) — przygotowywać; o broni: celować. [przypis edytorski]

1147. pukneno (gw.) — puknęło. [przypis edytorski]

1148. doma (daw.) — do domu. [przypis edytorski]

1149. miesiąc (daw., poet.) — księżyc. [przypis edytorski]

1150. pleczysty (daw.) — o szerokich plecach, dobrze zbudowany. [przypis edytorski]

1151. arkan — sznur zakończony pętlą, służący do chwytania zwierząt. [przypis edytorski]

1152. wszystka (daw.) — cała. [przypis edytorski]

1153. coć (daw.) — co ci. [przypis edytorski]

1154. obaczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

1155. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

1156. adyć (gw.) — ależ, przecież. [przypis edytorski]

1157. opsnie (gw.) — omsknie. [przypis edytorski]

1158. Pan Bóg nie mówi w Piśmie świętym: „I na smoku jeździć będziesz” — cytat z Psalmu 91 w swobodnym przekładzie Jana Kochanowskiego. W oryginale: „podepczesz lwa i smoka”. [przypis edytorski]

1159. kluczka — pętla ze sznura. [przypis edytorski]

1160. podwłośnik (daw.) — luźne okrycie sięgające pasa lub kolan używane podczas czesania i pudrowania a. strzyżenia włosów; czasem w gospodarstwie domowym noszone latem przez cały dzień. [przypis edytorski]

1161. bawełnica (daw.) — gruba tkanina bawełniana. [przypis edytorski]

1162. wykrygowany — od czas. krygować się, oznaczającego nienaturalne zachowanie, wdzięczenie się. [przypis edytorski]

1163. bławat — cenna tkanina jedwabna, najczęściej błękitna. [przypis edytorski]

1164. powrósło (daw.) — powróz, gruby sznur. [przypis edytorski]

1165. Audaces fortuna iuvat (łac., przysł.) — śmiałym szczęście sprzyja. [przypis edytorski]

1166. zaniesę — dziś popr.: zaniosę. [przypis edytorski]

1167. rapier — broń o długiej, prostej, obosiecznej klindze, zazwyczaj stosowana jednak głównie do zadawania pchnięć; popularna w XVI–XVII w. [przypis edytorski]

1168. łęk — przednia część siodła, wygięta do góry. [przypis edytorski]

1169. piechta (daw.) — piechur. [przypis edytorski]

1170. Hohe Tor (niem.) — Wysoka Brama. [przypis edytorski]

1171. zegarzów — zegarów. [przypis edytorski]

1172. obluzowan (daw.) — zluzowany (daw. krótka forma przym.), zastąpiony przez kogoś. [przypis edytorski]

1173. pokaran (daw.) — pokarany (daw. krótka forma przym.), ukarany. [przypis edytorski]

1174. iżem jest — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: iż jestem. [przypis edytorski]

1175. burgemeister (daw. niem.) — burmistrz, najwyższy urzędnik miejski. [przypis edytorski]

1176. passe-port (fr.) — tu daw.: zezwolenie na przejście przez bramy miejskie, przepustka. [przypis edytorski]

1177. kiep (daw.) — człowiek nierozgarnięty, dureń. [przypis edytorski]

1178. jachać (daw.) — jechać. [przypis edytorski]

1179. roztwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski]

1180. harap (daw.) — bicz z krótkim trzonkiem i długim plecionym rzemieniem, używany głównie na psy myśliwskie. [przypis edytorski]

1181. chocia (daw.) — dziś: chociaż. [przypis edytorski]

1182. połowica (daw.) — połowa. [przypis edytorski]

1183. furgon — kryty budą wóz konny. [przypis edytorski]

1184. wiktoria (łac. victoria) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

1185. podziwienie — tu: zdziwienie. [przypis edytorski]

1186. roztętniały — dziś: roztętniony. [przypis edytorski]

1187. szczęsny (daw.) — szczęśliwy, obdarzony szczęściem. [przypis edytorski]

1188. ceregielować się — robić ceregiele, zbyteczne konwencjonalne grzeczności. [przypis edytorski]

1189. wedle (daw.) — tu: obok, przy. [przypis edytorski]

1190. śnor (gw.) — sznur. [przypis edytorski]

1191. bies — zły duch, diabeł. [przypis edytorski]

1192. kresa — kreska, krecha. [przypis edytorski]

1193. Miemce (gw.) — Niemcu (W. lp). [przypis edytorski]

1194. precz (daw., gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1195. przyrodzenie (daw.) — natura, ogół cech wrodzonych. [przypis edytorski]

1196. szlafmyca (z niem. schlafen: spać, mütze: czapka) — daw. nakrycie głowy zakładane do snu. [przypis edytorski]

1197. gore (daw.) — pali się. [przypis edytorski]

1198. zabit — zabity (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1199. zrabowan (daw.) — zrabowany (daw. krótka forma przym.); obrabowany, ograbiony. [przypis edytorski]

1200. hurmem — tłumnie. [przypis edytorski]

1201. jakowy (daw.) — jaki, jakiś. [przypis edytorski]

1202. Herr Gott! (niem.) — Panie Boże. [przypis edytorski]

1203. wszelako (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

1204. dudniały — dziś popr.: dudniły. [przypis edytorski]

1205. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

1206. wypsnąć się (daw.) — zręcznie uciec, wymknąć się. [przypis edytorski]

1207. na pytki (daw.) — dziś: na spytki; pytka (daw.): przesłuchanie, tortury śledcze. [przypis edytorski]

1208. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]

1209. Herr Meister (niem.) — panie mistrzu. [przypis edytorski]

1210. nierównie (daw.) — bez porównania, znacznie, o wiele. [przypis edytorski]

1211. wydawał się (...) mniejszym — dziś: wydawał się mniejszy. [przypis edytorski]

1212. pierkos (daw.) — mężczyzna w podeszłym wieku strojący się jak młodzieniec. [przypis edytorski]

1213. drab (daw.) — żołnierz piechoty, zbrojny pachołek, sługa. [przypis edytorski]

1214. przezpieczność (daw.) — bezpieczeństwo. [przypis edytorski]

1215. Owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]

1216. racja — tu: przyczyna, powód. [przypis edytorski]

1217. geniusz (mit. rzym.) — bóstwo opiekuńcze miejsca a. osoby, wyobrażane jako uskrzydlony człowiek; później ogólnie duch (dobry a. zły). [przypis edytorski]

1218. myśliwiec (daw.) — dziś: myśliwy. [przypis edytorski]

1219. jowiszowy — surowy, groźny; Jowisz (mit. rzym.): pan nieba, najwyższy z bogów, władający piorunami. [przypis edytorski]

1220. całki (reg.) — cały. [przypis edytorski]

1221. wedle (daw.) — tu: w związku z czymś, z powodu czegoś. [przypis edytorski]

1222. kieby (daw., gw.) — jakby, niby, jak. [przypis edytorski]

1223. zęboma (daw.) — dziś: zębami. [przypis edytorski]

1224. mitręga — tu: marnowanie czasu, zwlekanie. [przypis edytorski]

1225. tęż — tu: B. zaimka wskazującego ta połączony z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż, znaczenie: tę właśnie. [przypis edytorski]

1226. riksdal, właśc. riksdaler (szwedz.: talar królestwa) — daw. szwedzka jednostka monetarna; wprowadzone w 1534 srebrne monety dalery od 1604 wybijano pod nazwą riksdalery; od 1624 emitowano także riksdalery miedziane, od 1661 również jako banknoty (pierwsze w Europie). [przypis edytorski]

1227. oświtnąć (daw.) — zaświtać, rozwidnić się. [przypis edytorski]

1228. bieżeć (daw.) — biec, spieszyć, podążać. [przypis edytorski]

1229. juścić — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: a jakże, pewnie. [przypis edytorski]

1230. słuszny (daw.) — zacny, godny. [przypis edytorski]

1231. psubrat (pot.) — nicpoń, łajdak; dosł.: brat psa. [przypis edytorski]

1232. facjata (daw., pot.) — twarz, oblicze. [przypis edytorski]

1233. parol (daw.) — słowo, słowo honoru. [przypis edytorski]

1234. kondycja (daw., z łac. condicio) — warunek. [przypis edytorski]

1235. respondować (z łac.) — odpowiadać. [przypis edytorski]

1236. zabijatyka (daw.) — bijatyka, bójka. [przypis edytorski]

1237. krakają — dziś popr.: kraczą. [przypis edytorski]

1238. tumult (daw., z łac. tumultus: zgiełk, zamęt, starcie) — rozruchy, zamieszki. [przypis edytorski]

1239. burdę — awantura, rozróba, bijatyka. [przypis edytorski]

1240. Samson — bohater biblijny, obdarzony legendarną siłą, której został pozbawiony, gdy jego kochanka, Dalila, ścięła mu włosy. [przypis edytorski]

1241. ordynans (daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]

1242. cynglów — dziś popr.: cyngli. [przypis edytorski]

1243. wedle (daw.) — według. [przypis edytorski]

1244. giermak — daw. rodzaj długiego płaszcza z futrzanym kołnierzem lub w całości podszytego futrem, z przodu na całej wysokości zdobionego pasmanterią, sznurowanego na pętlice; noszony w Polsce w XVI–XVII w. [przypis edytorski]

1245. kolejką a. koleją (daw.) — po kolei, jeden z drugim. [przypis edytorski]

1246. nazad (daw., gw.) — z powrotem. [przypis edytorski]

1247. roztworzysty (daw.) — otwarty, szeroki, rozłożysty. [przypis edytorski]

1248. pozostał niedościgłym — dziś raczej: pozostał niedościgły. [przypis edytorski]

1249. nektar (mit. gr.) — napój bogów. [przypis edytorski]

1250. migotny (daw.) — migotliwy. [przypis edytorski]

1251. wichrzysty (daw.) — pełen wichrów, wietrzny, burzliwy. [przypis edytorski]

1252. otworzysty (daw.) — szeroko otwierający się, mający duży otwór. [przypis edytorski]

1253. junacki — właściwy junakowi, dzielny, śmiały. [przypis edytorski]

1254. berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu. [przypis edytorski]

1255. socjusz (daw., z łac.) — towarzysz, kompan. [przypis edytorski]

1256. jawantura — dziś popr.: awantura. [przypis edytorski]

1257. dostanęż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]

1258. dostanęż (..) nosa — dziś: dostanę po nosie. [przypis edytorski]

1259. łeficerze — oficerowie. [przypis edytorski]

1260. gomon (daw.) — hałas; zwada, kłótnia. [przypis edytorski]

1261. danke (niem.) — dziękuję. [przypis edytorski]

1262. pilśń — mocno zbity materiał wełniany. [przypis edytorski]

1263. obsunął się był — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: obsunął się wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia). [przypis edytorski]

1264. najść (daw.) — natknąć się na coś a. kogoś, znaleźć. [przypis edytorski]

1265. bez ogródki (daw.) — dziś: bez ogródek. [przypis edytorski]

1266. skrupić się (daw.) — (o karze, przykrości itp.) spaść na kogoś, skupić się na kimś. [przypis edytorski]

1267. przyniesło (daw., gw.) — przyniosło. [przypis edytorski]

1268. sfrasowany (daw., gw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]

1269. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

1270. kir — czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski]

1271. wiater — dziś popr.: wiatr. [przypis edytorski]

1272. osobliwszo (daw.) — dziwnie, niezwykle. [przypis edytorski]

1273. richtig (niem.) — odpowiednio, właściwie; tu: akurat, właśnie. [przypis edytorski]

1274. desperować (przestarz., z łac.)— rozpaczać. [przypis edytorski]

1275. oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]

1276. uszów — dziś popr. forma D. lm: uszu. [przypis edytorski]

1277. niesę (daw., gw.) — niosę. [przypis edytorski]

1278. dryjakiew (daw.) — driakiew, używany w medycynie ludowej uniwersalny wieloskładnikowy lek roślinny. [przypis edytorski]

1279. Meister (niem.) — mistrz; majster. [przypis edytorski]

1280. sierdzić się (daw., gw.) — gniewać się, złościć się. [przypis edytorski]

1281. trep (z niem.) — piętro. [przypis edytorski]

1282. na te ludzie — dziś popr.: na tych ludzi. [przypis edytorski]

1283. porąban (daw.) — porąbany (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1284. balwierz (daw.) — cyrulik, fryzjer. [przypis edytorski]

1285. nieżyw — nieżywy (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1286. freibitter (daw., z niem.) — kaper, kapitan prywatnego okrętu, który na podstawie pisemnego upoważnienia władcy lub miasta zwalcza statki nieprzyjacielskie. [przypis edytorski]

1287. gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski]

1288. nadziany (daw.) — tu: wdziany. [przypis edytorski]

1289. siurpryza (daw., z fr.) — niespodzianka. [przypis edytorski]

1290. wstydać się (daw.) — dziś popr.: wstydzić się. [przypis edytorski]

1291. styraks — balsamiczna żywica pozyskiwana ze styrakowców (Styrax), drzew rosnących w Azji Wschodniej. [przypis edytorski]

1292. płatnąć (daw.) — forma dokonana czas. płatać: ciąć na płaty, zadawać ranę ciętą. [przypis edytorski]

1293. opatrować (daw.) — dziś popr.: opatrywać. [przypis edytorski]

1294. niegodiasz (daw.) — niegodziwiec. [przypis edytorski]

1295. racyj — dziś popr.: racji. [przypis edytorski]

1296. w rumel (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

1297. Erkul, właśc. Herkul, Herkules (mit. gr.) — łacińskie imię greckiego herosa o nadludzkiej sile i odwadze, znanego z wykonania dwunastu prac. [przypis edytorski]

1298. bojać się — dziś: bać się. [przypis edytorski]

1299. klasztora (daw.) — dziś popr. D. lp: klasztoru. [przypis edytorski]

1300. tęgi — tu: dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski]

1301. gładysz (daw.) — zdr. od gładysz (człowiek gładki, tzn. układny i urodziwy); piękniś. [przypis edytorski]

1302. infamia (daw., z łac.) — utrata czci, hańba, niesława. [przypis edytorski]

1303. misericordia (łac.) — miłosierdzie, litość. [przypis edytorski]

1304. submitować się (daw., z łac.) — ulegać, uniżać się, wykazywać pokorność. [przypis edytorski]

1305. obiecować (daw.) — dziś popr.: obiecywać; zaobiecować: obiecać. [przypis edytorski]

1306. pardon — wybaczenie a. darowanie życia. [przypis edytorski]

1307. duszny (daw.) — duchowy; dotyczący duszy. [przypis edytorski]

1308. nakiwać (daw.) — nagadać komuś, upomnieć, pogrozić (od kiwania palcem). [przypis edytorski]

1309. lamenta — dziś popr.: lamenty. [przypis edytorski]

1310. personat (daw., z łac.) — osobistość, ważna osoba. [przypis edytorski]

1311. sowizdrzał — człowiek niepoważny. [przypis edytorski]

1312. Salomon — biblijny król Izraela, syn Dawida, słynny z mądrości. [przypis edytorski]

1313. sułtan — tytuł dawnych władców Turcji i niektórych innych państw muzułmańskich. [przypis edytorski]

1314. korduan (daw.) — kurdyban, garbowana skóra zdobiona wytłoczeniami, malowana we wzory i złocona a. srebrzona, używana daw. jako obicie mebli. [przypis edytorski]

1315. forsztat a. furstat — daw. rodzaj wzorzystej tkaniny jedwabnej zdobionej haftem. [przypis edytorski]

1316. kamcha a. chamcha — daw. tkanina jedwabna, rodzaj brokatu, sprowadzana do Polski w XV–XVII w. z Turcji. [przypis edytorski]

1317. mętlik a. mentlik (z niem. Mantel: płaszcz) (daw.) — płaszczyk. [przypis edytorski]

1318. konsolować (z łac.) — pocieszać. [przypis edytorski]

1319. stojać — dziś popr.: stać. [przypis edytorski]

1320. mitygować się — powstrzymywać się od zbyt gwałtownego działania, panować nad sobą. [przypis edytorski]

1321. krzykać (daw., gw.) — pokrzykiwać, krzyczeć. [przypis edytorski]

1322. wykrzyk (daw.) — okrzyk. [przypis edytorski]

1323. czaciech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: czatach. [przypis edytorski]

1324. tylo (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1325. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

1326. blasfemować — bluźnić; od blasfemia (daw., z gr.): bluźnierstwo. [przypis edytorski]

1327. asystencja (daw.) — asystowanie, towarzyszenie komuś; asysta, grupa osób towarzyszących komuś, w szczególności występujących jako uroczysty orszak podczas jakiejś ceremonii. [przypis edytorski]

1328. zakrystyjan (z łac. sacrista) — dziś: zakrystian, sługa kościelny opiekujący się świątynią, przedmiotami liturgicznymi (naczyniami i szatami) oraz przygotowujący kapłanów do obrzędów w kościele rzymskokatolickim. [przypis edytorski]

1329. impacjencja (z łac.) — niecierpliwość. [przypis edytorski]

1330. fatalność — tu: nieszczęście zesłane przez los. [przypis edytorski]

1331. zwłoków — dziś popr. D. lm: zwłok. [przypis edytorski]

1332. zastrzelon — zastrzelony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1333. mgleć (daw.) — dziś popr.: mdleć. [przypis edytorski]

1334. mary — nosze do przenoszenia zmarłego. [przypis edytorski]

1335. psować, popsować (daw.) — psuć, popsuć. [przypis edytorski]

1336. durch (niem.) — przez, poprzez, na wskroś. [przypis edytorski]

1337. inflamacja (z łac.) — zapalenie, stan zapalny. [przypis edytorski]

1338. silentium (łac., r n.)— cisza. [przypis edytorski]

1339. poczytan — poczytany (daw. krótka forma przym.), uznany za coś a. za kogoś. [przypis edytorski]

1340. oficyjery będą płakały — dziś popr.: oficerowie będą płakali. [przypis edytorski]

1341. minister (daw., z łac.: sługa, wykonawca) — duchowny protestancki, pastor. [przypis edytorski]

1342. hambicja — dziś popr.: ambicja. [przypis edytorski]

1343. mężczyznów — dziś popr. D. lm: mężczyzn. [przypis edytorski]

1344. podwika (starop.) — kobieta; od chusty osłaniającej głowę i szyję, noszonej przez kobiety. [przypis edytorski]

1345. batalia — bitwa. [przypis edytorski]

1346. trudnościów — dziś popr. D. lm: trudności. [przypis edytorski]

1347. dyskurs (z łac.) — rozmowa, dyskusja, przemowa. [przypis edytorski]

1348. dyplomatyzować — postępować dyplomatycznie, oględnie, ostrożnie. [przypis edytorski]

1349. perswazja (daw., z łac.) — przekonanie, mniemanie. [przypis edytorski]

1350. drożyć się — wysoko się cenić; wyznaczać wysoką cenę za swe względy. [przypis edytorski]

1351. persona (łac.) — osoba. [przypis edytorski]

1352. medytacja (przestarz., z łac.) — myślenie, namyślanie się. [przypis edytorski]

1353. czemże (daw.) — czymże. [przypis edytorski]

1354. delicje (daw., z łac.) — rozkosze. [przypis edytorski]

1355. desperacja (z łac.) — rozpacz. [przypis edytorski]

1356. jakoweż (daw.) — przym. jakowe z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż: jakież. [przypis edytorski]

1357. nalewka (daw.) — dzbanek z dzióbkiem do nalewania płynów. [przypis edytorski]

1358. jubilacja (daw., z łac.) — wielka radość. [przypis edytorski]

1359. przepominać (daw.) — zapominać; pomijać. [przypis edytorski]

1360. była prysła — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: prysnęła wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia). [przypis edytorski]

1361. rozpowiadać (daw.) — opowiadać szczegółowo. [przypis edytorski]

1362. widno (daw.) — widać, widocznie. [przypis edytorski]

1363. rozparać (daw.) — rozcinać, rozpruwać. [przypis edytorski]

1364. pokazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski]

1365. senior (łac.: starszy) — tu w znaczeniu zbliżonym do terminu feudalnego: zwierzchnik i opiekun uzależnionej od siebie osoby. [przypis edytorski]

1366. przywiązały (daw.) — przywiązany, oddany, wierny. [przypis edytorski]

1367. przyjaźliwy (daw.) — przyjazny. [przypis edytorski]

1368. dezolacja (daw., z łac.) — zniszczenie; rozpacz. [przypis edytorski]

1369. rekuzować (daw., z łac.) — odmawiać. [przypis edytorski]

1370. karbunkuł (daw.) — czerwony kamień szlachetny, rubin lub granat. [przypis edytorski]

1371. nadziać (daw.) — tu: włożyć, wdziać. [przypis edytorski]

1372. pofortunić (daw.) — poszczęścić. [przypis edytorski]

1373. zejść kogoś (daw.) — najść kogoś, odwiedzić nieoczekiwanie; nagle nadejść i zastać kogoś przy czymś, zaskoczyć, przyłapać. [przypis edytorski]

1374. przymusknąć (daw.) — przygładzić muskaniem. [przypis edytorski]

1375. mądral (daw.) — dziś popr.: mądrala (bez względu na płeć). [przypis edytorski]

1376. dosyć-em w domu miał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: dosyć w domu miałem. [przypis edytorski]

1377. jenteres — dziś popr. interes. [przypis edytorski]

1378. respons (daw., z łac.) — odpowiedź; tu: odpowiedzialność. [przypis edytorski]

1379. kratów — dziś popr. D. lm: krat. [przypis edytorski]

1380. ludzie — dziś popr. B. lm: ludzi. [przypis edytorski]

1381. napastowasz — dziś popr.: napastujesz. [przypis edytorski]

1382. respektować (daw., z łac.) — traktować z respektem, szanować, poważać. [przypis edytorski]

1383. mendel (daw.) — piętnaście sztuk. [przypis edytorski]

1384. benefactor (łac.) — dobroczyńca, dobrodziej. [przypis edytorski]

1385. persekwować (daw., z łac.) — nękać, prześladować. [przypis edytorski]

1386. przenieść (daw.) — znieść, ścierpieć, przeboleć. [przypis edytorski]

1387. sarkać — wyrażać głośno niezadowolenie z czegoś, narzekać. [przypis edytorski]

1388. despekt (daw.) — ujma, obraza, uchybienie, afront. [przypis edytorski]

1389. ekscesa — dziś popr.: ekscesy. [przypis edytorski]

1390. nein (niem.) — nie. [przypis edytorski]

1391. wiktyma (z łac.) — ofiara; ktoś, komu wyrządzono krzywdę. [przypis edytorski]

1392. intromitować się (daw., z łac.) — wejść w posiadanie nieruchomości; wprowadzić się. [przypis edytorski]

1393. ukontentowan — ukontentowany (daw. krótka forma przym.), zadowolony. [przypis edytorski]

1394. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

1395. ućciwy — dziś popr.: uczciwy. [przypis edytorski]

1396. katostwo (daw.) — okrutne, tyrańskie traktowanie. [przypis edytorski]

1397. zdrożnoście (daw.) — dziś popr.: zdrożności, rzeczy zdrożne, naganne. [przypis edytorski]

1398. salwowan (daw., z łac.) — salwowany (daw. krótka forma przym.), uratowany. [przypis edytorski]

1399. modestia (daw., z łac.) — skromność. [przypis edytorski]

1400. kalumnia — oszczerstwo; fałszywe oskarżenie. [przypis edytorski]

1401. sakryfikować (daw., z łac.) — złożyć ofiarę, poświęcić. [przypis edytorski]

1402. dyszkurować, częściej: dyskursować (daw.) — prowadzić dyskurs, rozprawiać. [przypis edytorski]

1403. konfekty (daw.) — owoce smażone w cukrze, słodycze. [przypis edytorski]

1404. przebinda (daw.) — przepaska. [przypis edytorski]

1405. alszbant (daw., z niem.) — naszyjnik. [przypis edytorski]

1406. za czasem (daw.) — z czasem, po jakimś czasie. [przypis edytorski]

1407. Frau (niem.) — pani. [przypis edytorski]

1408. roza — róża. [przypis edytorski]

1409. cygnusowy (z łac. cygnus: łabędź) — łabędzi. [przypis edytorski]

1410. ekscelentny (z łac.) — wyborny, znakomity, doskonały. [przypis edytorski]

1411. Mädchen (niem.) — dziewczyna. [przypis edytorski]

1412. odkosz (daw.) — odprawa dawana przez kobietę mężczyźnie starającemu się o jej rękę; dać odkosza: odmówić swojej ręki, dziś popr.: dać kosza. [przypis edytorski]

1413. mór — zaraza. [przypis edytorski]

1414. doślipić (gw.) — wypatrzyć. [przypis edytorski]

1415. chliw, chliwek (gw.) — chlew, chlewik. [przypis edytorski]

1416. Juz mię się wsyćko tera nie dazy (gw.) — już mi się wszystko teraz nie darzy; darzyć się: szczęścić się, układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]

1417. figura — tu: obraz, wzór. [przypis edytorski]

1418. kułak — pięść; tu: cios pięścią. [przypis edytorski]

1419. płazowanie — zadawanie ciosów płazem, tzn. płaską (tępą) stroną szabli lub innej broni siecznej. [przypis edytorski]

1420. ksyw (gw.) — daw. krzyw, tu: winny. [przypis edytorski]

1421. zabijta (gw.) — zabijcie. [przypis edytorski]

1422. obwieśta (gw.) — powieście. [przypis edytorski]

1423. wzdy (gw.) — wżdy (daw.): zawsze, nadal; przecież, tu: przynajmniej. [przypis edytorski]

1424. przypuścić — tu: dopuścić. [przypis edytorski]

1425. przysiadły — tu: przysadzisty, niski i niewysmukły. [przypis edytorski]

1426. blankowany — mający blanki: zwieńczenie muru obronnego, za którym mogą się kryć obrońcy. [przypis edytorski]

1427. sygnaturka — najmniejszy dzwon kościelny. [przypis edytorski]

1428. wieśniactwo (daw.) — wieśniacy jako zbiorowość; chłopstwo. [przypis edytorski]

1429. wykrawanka — czapka z czworograniastym dnem, obszyta tzw. barankiem, noszona daw. w Wielkopolsce i na Kujawach. [przypis edytorski]

1430. dziewka (daw., gw.) — dziewczyna, panna; także: córka. [przypis edytorski]

1431. odpust — tu: lokalna uroczystość kościelna połączona z urządzanym z tej okazji kiermaszem, festynem itp. [przypis edytorski]

1432. gody (daw.) — wesele; święto. [przypis edytorski]

1433. rotmistrz (hist. wojsk.) — w XVII w. dowódca chorągwi, podstawowego oddziału jazdy, liczącego wówczas 50–200 żołnierzy. [przypis edytorski]

1434. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]

1435. bez uroku — daw. formułka zastrzegająca, mająca zapobiec złemu urokowi, tzn. wykorzystaniu wypowiadanych słów przez siłę magiczną, która mogłaby złośliwie zrealizować coś, o czymś się wspomina. [przypis edytorski]

1436. mówiący (gw.) — mówiąc. [przypis edytorski]

1437. bez pół (gw.) — przez pół, w połowie. [przypis edytorski]

1438. paralusz (daw., gw.) — paraliż. [przypis edytorski]

1439. widzita (gw.) — widzicie. [przypis edytorski]

1440. rękodajny — dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. [przypis edytorski]

1441. herbowny (daw.) — herbowy. [przypis edytorski]

1442. Nałęcz — pol. herb szlachecki, jeden z najstarszych herbów polskich; jego godłem była biała, związana w okrąg chusta (nałęczka) na czerwonym tle. [przypis edytorski]

1443. buńczuk — drzewce zakończone grotem (a. kulą), ozdobione końskim włosiem; symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich. [przypis edytorski]

1444. antenat (z łac.) — przodek. [przypis edytorski]

1445. tarcice — nieheblowane deski powstałe w tartaku przez podłużne rozpiłowanie (przetarcie) okrągłego drewna. [przypis edytorski]

1446. kufya — duża drewniana beczka używana w winiarstwie i piwowarstwie. [przypis edytorski]

1447. wiwatowe moździerze — służące do oddawania wystrzałów na wiwat, nie jako broń palna na polu walki. [przypis edytorski]

1448. amarantowych — czerwony o lekko fioletowym odcieniu. [przypis edytorski]

1449. arabeska — symetryczny, geometryczny ornament ze stylizowanych motywów roślinnych; tradycyjnie wykorzystywany w kulturze arabskiej (stąd nazwa). [przypis edytorski]

1450. kabat (daw.) — kurtka, kaftan. [przypis edytorski]

1451. szarszedron a. sersedrom — daw. lekka tkanina półwełniana o jedwabnej osnowie, wytwarzana w Europie zach. od XVI w. [przypis edytorski]

1452. mendelkowy pas — pas perski z cienkiej przędzy jedwabnej. [przypis edytorski]

1453. równianką (daw.) — wiązanka kwiatów, bukiet. [przypis edytorski]

1454. zakurzon — zakurzony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1455. na wyskoki (daw.) — na wyścigi, ochoczo. [przypis edytorski]

1456. weneracja (daw., z łac.) — głęboki szacunek, cześć. [przypis edytorski]

1457. nieproszon — nieproszony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1458. nieochędożon — nieochędożony (daw. krótka forma przym.); taki, który nie jest ochędożony (daw.: zadbany, schludny, czysty). [przypis edytorski]

1459. na umysł (daw.) — naumyślnie, z rozmysłem. [przypis edytorski]

1460. srodze (daw., gw.) — mocno, bardzo. [przypis edytorski]

1461. leda (daw., gw.) — lada. [przypis edytorski]

1462. benedykcja (daw., z łac.) — błogosławieństwo. [przypis edytorski]

1463. tandem (łac.) — a więc, nareszcie, na koniec. [przypis edytorski]

1464. nazować (daw.) — nazywać. [przypis edytorski]

1465. synowę (daw.) — dziś popr. B. lp: synową. [przypis edytorski]

1466. uwiezły — dziś popr.: uwiozły. [przypis edytorski]

1467. rodzice odnalazły — dziś popr.: rodzice odnaleźli (lm m-os.). [przypis edytorski]

1468. cherlak — ktoś cherlawy: słaby, chorowity. [przypis edytorski]

1469. preceptor (z łac.) — nauczyciel. [przypis edytorski]

1470. Żeby ja była wiedziała — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: Żebym ja wiedziała wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia). [przypis edytorski]

1471. obiedwie (daw.) — dziś popr.: obydwie. [przypis edytorski]

1472. momenta (daw.) — dziś popr. M. lm: momenty; rachować momenta: liczyć chwile, przeliczać czas. [przypis edytorski]

1473. ludzie zabrane — dziś popr.: ludzie zabrani. [przypis edytorski]

1474. poznawają — dziś popr.: poznają. [przypis edytorski]

1475. sprzeczliwy (daw.) — sprzeczny. [przypis edytorski]

1476. forbotka (daw.) — koronka. [przypis edytorski]

1477. votum (łac.) — uroczyste zobowiązanie, ślub. [przypis edytorski]

1478. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

1479. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

1480. galantnie (daw.) — ładnie, porządnie. [przypis edytorski]

1481. poćciwość (daw.) — poczciwość. [przypis edytorski]

1482. przylgłam — dziś popr.: przylgnęłam. [przypis edytorski]

1483. parantela (z łac. parens, parentis: rodzic płci męskiej lub żeńskiej, przodek) — pokrewieństwo, powinowactwo, zwł. ze znanym rodem; wyraz najczęściej używany w lm: parantele. [przypis edytorski]

1484. wydawa się (daw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

1485. rekompensować — tu: odwdzięczać się, odpłacać, wynagradzać. [przypis edytorski]

1486. symptomat (daw.) — symptom, oznaka czegoś. [przypis edytorski]

1487. dufać (daw.) — ufać, zwłaszcza nadmiernie; wierzyć. [przypis edytorski]

1488. myśliła (daw.) — dziś popr.: myślała. [przypis edytorski]

1489. preparacja (łac. praeparatio) — przygotowanie. [przypis edytorski]

1490. kryminał (z łac. crimen: zbrodnia, criminalis: zbrodniczy) — czyn występny, przestępstwo, zbrodnia. [przypis edytorski]

1491. kłamam — dziś popr.: kłamię. [przypis edytorski]

1492. wzdrygnienie — dziś popr.: wzdrygnięcie. [przypis edytorski]

1493. przypomnąć — dziś popr.: przypomnieć. [przypis edytorski]

1494. pisanie (daw.) — coś napisanego, pismo, list itp. [przypis edytorski]

1495. dla (...) paniki — dziś: z powodu paniki. [przypis edytorski]

1496. plondruje — dziś popr.: plądruje. [przypis edytorski]

1497. tysięców — dziś popr.: tysięcy. [przypis edytorski]

1498. wolej — dziś popr. D. lp: woli. [przypis edytorski]

1499. ma za rodzice — dziś popr.: ma za rodziców. [przypis edytorski]

1500. ochfiarować (gw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

1501. nie mieszkając (daw.) — nie tracąc czasu, nie zwlekając. [przypis edytorski]

1502. salwować (z łac.) — ratować, ocalać, wybawiać. [przypis edytorski]

1503. dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]

1504. rewelować (daw., z łac.) — odkryć, objawić. [przypis edytorski]

1505. tyle czasów — dziś: tyle czasu. [przypis edytorski]

1506. casus (łac.) — przypadek, traf; zdarzenie. [przypis edytorski]

1507. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]

1508. łakomiec (daw.) — człowiek łakomy, łakomczuch; chciwiec. [przypis edytorski]

1509. proceder (daw.) — sposób zarobkowania na życie, fach; tu: proceder kupiecki, handel. [przypis edytorski]

1510. cholera (daw., dziś wulg.) — gniew, złość. [przypis edytorski]

1511. niezasłużon — niezasłużony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1512. szczęśliw — szczęśliwy (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1513. wżdy (daw.) — zawsze, nadal; przecież. [przypis edytorski]

1514. brygant (daw.) — zbójca, bandyta. [przypis edytorski]

1515. Nec Hercules contra plures (łac., przysł.) — ani Herkules (nie sprosta) przeciw wielu. [przypis edytorski]

1516. durch (niem.) — przez, poprzez, na wskroś. [przypis edytorski]

1517. za nieboszczyka był mian — dziś: za nieboszczyka był uznany. [przypis edytorski]

1518. verbum (łac.) — słowo. [przypis edytorski]

1519. tamtę (daw.) — dziś: tamtą. [przypis edytorski]

1520. zasuty (daw.) — zasypany; tu: pokryty, przesłonięty. [przypis edytorski]

1521. czerstwy (daw.) — zdrowy, silny. [przypis edytorski]

1522. janczarzy a. janczarowie (z tur.) — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

1523. trianguł (daw.) — trójkąt, tu: instrument muz. w postaci metalowego pręta wygiętego w kształt trójkąta. [przypis edytorski]

1524. melopeja a. melopea (z gr.) — hist.: staroż. gr. melodeklamacja; tu: pieśń. [przypis edytorski]

1525. cugowe konie (daw.) — konie ciągnące poszóstną karetę; cug: zaprzęg składający się z sześciu koni jednej maści, zaprzężonych parami. [przypis edytorski]

1526. skarogniady — o maści konia: ciemny gniady, ciemnobrunatny z czarną grzywą i czarnym ogonem. [przypis edytorski]

1527. forga (daw.) — pióropusz. [przypis edytorski]

1528. Hymen (mit. gr.) — bóg zaślubin i małżeństwa. [przypis edytorski]

1529. lejcowe konie — konie kierowane przez powożącego, idące w lejcach, za którymi podążają pozostałe konie zaprzęgu. [przypis edytorski]

1530. foryś — konny pachołek, pomocnik stangreta. [przypis edytorski]

1531. katanka (z węg.) — kurtka. [przypis edytorski]

1532. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]

1533. żupan (z czes.) — starop. ubiór noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami. [przypis edytorski]

1534. deliura a.deliunak — daw. okrycie wierzchnie, często szyte z czerwonego sukna, podbite futrem a. jedwabną podszewką; noszone w XVI–XVII w.; wołoszka, szuba. [przypis edytorski]

1535. soból — ssak drapieżny z rodziny łasicowatych o jedwabistym, gęstym i wysoko cenionym futrze. [przypis edytorski]

1536. opuszka (daw.) — futrzane obszycie brzegów stroju. [przypis edytorski]

1537. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

1538. damascenka — szabla ze słynnej z twardości i elastyczności stali damasceńskiej, o charakterystycznych wzorach na powierzchni. [przypis edytorski]

1539. lama — tkanina jedwabna przetykana złotymi lub srebrnymi nitkami. [przypis edytorski]

1540. velum (łac.: zasłona) — tu: welon. [przypis edytorski]

1541. łubek — płytka, do której coś jest przymocowane. [przypis edytorski]

1542. mirt — krzew śródziemnomorski o wonnych liściach; symbol miłości i męstwa. [przypis edytorski]

1543. rozmaryn — wiecznie zielony krzew pochodzenia śródziemnomorskiego. [przypis edytorski]

1544. wasąg — wóz gospodarski, dość prymitywny powóz czterokołowy bez resorów, z nadwoziem drabinkowym lub w kształcie wiklinowego kosza, opartym bezpośrednio na osiach. [przypis edytorski]

1545. rzęd — dziś popr.: rząd. [przypis edytorski]

1546. jubka — ubiór wierzchni kobiecy, rodzaj kaftanika z półdługimi rękawami, na plecach u góry marszczonego, a na dole rozkloszowanego. [przypis edytorski]

1547. letniczek (daw.) — letnia sukienka. [przypis edytorski]

1548. rumelijski — pochodzący z Rumelii; Rumelia: daw. nazwa europejskich posiadłości tureckiego Imperium osmańskiego odebranych Cesarstwu Wschodniorzymskiemu, ob. Bałkany. [przypis edytorski]

1549. guldynka — rodzaj broni myśliwskiej, strzelba kulowa, gwintowana używana w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]

1550. opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski]

1551. alszbant (daw., z niem.) — naszyjnik. [przypis edytorski]

1552. brokadia (daw.) — dziś: brokat: gruba tkanina jedwabna z wypukłym wzorem przetykana złotą nicią, używana jako materiał na bogate stroje, obecnie na szaty liturgiczne, obicia itp. [przypis edytorski]

1553. dywtyk, dyftyk a. tyftyk (z tur.) — cienka, bardzo miękka tkanina z koziej wełny na jedwabnej osnowie, pochodząca z Turcji. [przypis edytorski]

1554. wojewoda, kasztelan, podkomorzy — najwyższe rangą urzędy ziemskie daw. Rzeczpospolitej; wojewodowie i kasztelanowie wchodzili w skład Senatu. [przypis edytorski]

1555. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

1556. konfidencja (daw., z łac.) — poufałość, zażyłość. [przypis edytorski]

1557. salwator (daw., z łac.) — zbawca, wybawiciel. [przypis edytorski]

1558. skonfundować się — zmieszać się; zawstydzić się. [przypis edytorski]

1559. hazard (daw.) — traf, przypadek, los. [przypis edytorski]

1560. pomnieć (daw.) — pamiętać; zwracać na coś uwagę. [przypis edytorski]

1561. toby mię (...) była zaraz do nich była odwiezła — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: toby mnie wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia) zaraz do nich odwiozła. [przypis edytorski]

1562. precz (daw., gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1563. proverbium (łac.) — powiedzenie, przysłowie. [przypis edytorski]

1564. klucznik (daw.) — osoba zarządzająca kluczami do majątku ziemskiego, mająca pod swoim zarządem klucze do czegoś. [przypis edytorski]

1565. gibnąć się (pot.) — kiwnąć się. [przypis edytorski]

1566. cembrunek — umocnienie ścian studni, wykonane z drewna, cegieł, kamienia a. betonu, w szczególności część wystająca nad powierzchnię ziemi; cembrowina. [przypis edytorski]

1567. łyskanie (daw.) — błysk. [przypis edytorski]

1568. potrzeba (daw.) — wyprawa wojenna, walka, bitwa. [przypis edytorski]

1569. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

1570. koniunktury (z łac. coniunctura: mające się połączyć) — powiązania. [przypis edytorski]

1571. przeprocesować (z łac. procedo: postępować, odnosić skutek) — tu: przeprowadzić. [przypis edytorski]

1572. cum honore et successu (łac.) — z honorem i powodzeniem. [przypis edytorski]

1573. tumult (z łac.) — zamieszanie. [przypis edytorski]

1574. uładzić się (z czymś) (daw.) — uporać się. [przypis edytorski]

1575. drałła (daw.) — dziś popr. 3.os. lp cz.ter.: drałuje (pot.: biegnie, pędzi). [przypis edytorski]

1576. kądziel — pęk włókien przygotowanych do przędzenia, daw. symbol płci żeńskiej. [przypis edytorski]

1577. herodek — tu: herod-baba, energiczna kobieta o stanowczej woli. [przypis edytorski]

1578. kompania (daw.) — towarzystwo. [przypis edytorski]

1579. secina (daw.) — setka. [przypis edytorski]

1580. roztruchan (daw.) — wielki i bogato zdobiony kielich, puchar. [przypis edytorski]

1581. matador (daw.) — przen. osoba wyższego stanu, mająca wysoką pozycję a. zajmująca ważne stanowisko; znakomitość. [przypis edytorski]

1582. sam (daw.) — tutaj, tędy. [przypis edytorski]

1583. oracja — przemowa. [przypis edytorski]

1584. dla muzyki — dziś: z powodu muzyki. [przypis edytorski]

1585. misterium — tu dosł. z łac.: tajemnica. [przypis edytorski]

1586. permisja (daw., z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]

1587. nieprzezpieczność (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

1588. meryt (daw., łac.) — zasługa. [przypis edytorski]

1589. uczciwać — przymiotnik uczciwa z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

1590. wstydać sią (daw.) — dziś popr.: wstydzić się. [przypis edytorski]

1591. nieprzystojna (daw.) — tu: nieprzystojnie, nie przystoi, nie wypada. [przypis edytorski]

1592. ab ovo (łac., dosł.: od jaja) — od początku. [przypis edytorski]

1593. nadpowietrzny (daw.) — dziś: napowietrzny, unoszący się wysoko ponad ziemię. [przypis edytorski]

1594. tęgo — tu: dzielnie. [przypis edytorski]

1595. peregrynacja (daw., z łac.) — wędrówka, podróż. [przypis edytorski]

1596. per obłokam — przez obłoki (makaronizm). [przypis edytorski]

1597. paradisium (łac.) — raj. [przypis edytorski]

1598. peccator (łac.) — grzesznik. [przypis edytorski]

1599. kontent (daw., z łac.) — zadowolony. [przypis edytorski]

1600. constante (łac.) — niewzruszenie. [przypis edytorski]

1601. ekstazów — dziś popr.: ekstaz. [przypis edytorski]

1602. prowidencja (z łac.: providentia) — opatrzność. [przypis edytorski]

1603. febris (łac.) — gorączka. [przypis edytorski]

1604. pinaculum (łac.) — szczyt. [przypis edytorski]

1605. szkuta (z niem.) — płaskodenny statek rzeczny do przewozu ładunków używany w XVI–XVIII w. [przypis edytorski]

1606. stroniech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: stronach. [przypis edytorski]

1607. marszałek — urzędnik zarządzający dworem. [przypis edytorski]

1608. piwniczny a. piwniczy — urzędnik dworski zarządzający piwnicami, gdzie przechowywano wino i piwo. [przypis edytorski]

1609. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]

1610. sadzony (daw.) — dziś: wysadzany, inkrustowany. [przypis edytorski]

1611. observare (łac.) — baczyć, obserwować. [przypis edytorski]

1612. pulchrum cum bellico (łac.) — piękno z walecznością. [przypis edytorski]

1613. propensja (z łac.) — skłonność. [przypis edytorski]

1614. Cypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]

1615. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny i bitewnego szału, odpowiednik gr. Aresa; Cypryda uśmiecha się do srogiego Marsa: Afrodytę i Aresa łączył romans. [przypis edytorski]

1616. chętliwie (daw.) — dziś: chętnie. [przypis edytorski]

1617. Pulcheria — imię żeńskie, zdrobn. od pulchra: piękna, urocza. [przypis edytorski]

1618. let (daw.) — dziś popr. D. lm: lat. [przypis edytorski]

1619. admiracja (daw., z łac.) — podziw, uwielbienie. [przypis edytorski]

1620. pokazowa (daw.) — dziś: pokazuje. [przypis edytorski]

1621. mirakulozny (z łac. miraculum: cud) — cudowny. [przypis edytorski]

1622. singulare (łac.) — pojedyncze; prywatne. [przypis edytorski]

1623. destynacja (daw., z łac.) — przeznaczenie. [przypis edytorski]

1624. dubeltowy (daw.) — podwójny. [przypis edytorski]

1625. fest (daw.) — uroczystość, święto; uczta. [przypis edytorski]

1626. wołający (daw.) — wołając. [przypis edytorski]

1627. Vivant (łac.) — Niech żyją. [przypis edytorski]

1628. fanfara — krótka melodia grana jako sygnał rozpoczęcia jakiejś uroczystości lub na czyjąś cześć. [przypis edytorski]

1629. godowy (daw.) — weselny. [przypis edytorski]

1630. puszkarz (daw.) — człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. [przypis edytorski]

1631. rej wodzić (daw.) — przewodzić. [przypis edytorski]

1632. czupurny — zawadiacki, bojowniczy. [przypis edytorski]

1633. Achill, właśc. Achilles — legendarny bohater grecki, syn króla Peleusa i nimfy Tetydy, waleczny i porywczy uczestnik wojny trojańskiej, główny bohater Iliady Homera. [przypis edytorski]

1634. Helena — bohaterka Iliady Homera, najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

1635. turbować się (daw., z łac.) — martwić się. [przypis edytorski]

1636. czepiec — daw. nakrycie głowy kobiety zamężnej; czepiec małżeński zakładano pannie młodej podczas weselnego obrzędu oczepin. [przypis edytorski]

1637. spiżowy — wykonany ze spiżu, tj. ze stopu miedzi, cynku i cyny, używanego często do odlewania dzwonów; przen. o głosie a. dźwięku: silny, głęboki. [przypis edytorski]

1638. Amazonki (mit. gr.) — plemię wojowniczych kobiet; tu przen. amazonka: dzielna kobieta. [przypis edytorski]

1639. abnegatka (daw.) — kobieta, która wyrzeka się czegoś, rezygnuje z własnej korzyści dla dobra innych. [przypis edytorski]

1640. desiderium (łac.) — tęsknota, pragnienie; życzenie. [przypis edytorski]

1641. zasługować (daw.) — dziś popr.: zasłużyć. [przypis edytorski]

1642. naganka a. nagonka — napędzanie zwierzyny w pobliże stanowisk myśliwych. [przypis edytorski]

1643. tego momentu — w tym momencie. [przypis edytorski]

1644. ferwor — zapał. [przypis edytorski]

1645. połupan — połupany (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

1646. wywczasować się (daw.) — wypocząć. [przypis edytorski]

1647. zliberować (z łac. libero) — uwolnić. [przypis edytorski]

1648. Hektor — jeden z bohaterów Iliady, brat Parysa, syn Priama, najdzielniejszy z wojowników trojańskich, wcielenie cnót rycerskich. [przypis edytorski]

1649. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

1650. sukurs (daw., z łac.) — wsparcie, pomoc. [przypis edytorski]

1651. zapisowam się — dziś popr.: zapisuję się. [przypis edytorski]

1652. oprymować (daw., z łac.) — uciskać, gnębić, prześladować. [przypis edytorski]

1653. w kolej (daw.) — po kolei, kolejno. [przypis edytorski]

1654. consilium bellicum (łac.) — rada wojenna. [przypis edytorski]

1655. buława (z tur.) — rodzaj broni, mała maczuga, często ozdobna; w XVII w. symbol władzy wojskowej; przen.: stanowisko dowódcy. [przypis edytorski]

1656. zawdyć — przysłówek zawdy (daw.: zawsze) z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

1657. sumpt (daw., z łac.) — koszt, wydatek. [przypis edytorski]

1658. koleria, właśc. kolera (daw.) — cholera, gniew. [przypis edytorski]

1659. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]

1660. tutor (daw., z łac.) — opiekun, wychowawca. [przypis edytorski]

1661. pupilka (daw., z łac. pupilla: dziewczyna-sierota)— podopieczna, wychowanka. [przypis edytorski]

1662. łyczkowy (daw., pogard.) — zdrobn. przym. od rzecz. łyk: mieszczanin. [przypis edytorski]

1663. in persona (łac.) — we własnej osobie, osobiście. [przypis edytorski]

1664. swoję rodzonę — dziś popr. B. lp: swoją rodzoną. [przypis edytorski]

1665. żeby tam diabła zjedli, to... — żeby nie wiadomo, jak się starali. [przypis edytorski]

1666. pargamin (daw.) — dziś popr.: pergamin. [przypis edytorski]

1667. prawy (daw.) — prawdziwy, rzeczywisty. [przypis edytorski]

1668. solenniter (łac.) — uroczyście. [przypis edytorski]

1669. jurysta (daw., z łac.) — prawnik. [przypis edytorski]

1670. kułak — pięść. [przypis edytorski]

1671. oczepiny — obyczaj weselny, polegający na wiązaniu pannie młodej czepca, stanowiącego symbol stanu małżeńskiego. [przypis edytorski]

1672. alkierz — w architekturze: czworoboczne pomieszczenie narożne, wyraźnie wyodrębnione z bryły budynku (również dachem); w staropolszczyźnie: popularne określenie małego, ustronnego pokoiku, bocznego gabineciku. [przypis edytorski]

1673. inkaust (daw.) — atrament. [przypis edytorski]

1674. submisja (daw., z łac.) — poddanie się; uległość, pokora, uniżoność. [przypis edytorski]

1675. molestacja (daw., z łac.) — dziś: molestowanie, naprzykrzanie się prośbami. [przypis edytorski]

1676. stroniech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: stronach. [przypis edytorski]

1677. co duchu — co tchu, jak najszybciej (daw. duch: dech, tchnienie). [przypis edytorski]

1678. fortunić się — szczęścić się, pomyślnie się układać. [przypis edytorski]

1679. została omyloną — dziś: została omylona. [przypis edytorski]

1680. bułanek — koń bułany, tzn. płowy, żółtawobrązowy. [przypis edytorski]

1681. Nie był tam pierwszym — dziś raczej: Nie był tam pierwszy. [przypis edytorski]

1682. strzemienny — kielich, toast wypijany na pożegnanie (daw. przy wsiadaniu na koń). [przypis edytorski]

1683. kaganiec — rodzaj oświetlenia: naczynie a. koszyk żelazny, wewnątrz którego płonął ogień. [przypis edytorski]

1684. w pośrodku — dziś popr.: pośrodku a. w środku. [przypis edytorski]

1685. uściśnienie (daw.) — uścisk. [przypis edytorski]

1686. ciura — w daw. wojsku pachołek, pomocnik żołnierza, sługa w obozie wojskowym. [przypis edytorski]

1687. larendogra (z fr. L’eau de la reine d’Hongrie: Woda Królowej Węgierskiej) — nalewka tymiankowo-rozmarynowa, daw. odpowiednik wody kolońskiej, używana też do otrzeźwiania mdlejących osób. [przypis edytorski]

1688. kordiał (daw.) — lek wzmacniający (szczególnie serce; od łac. cordialis: serdeczny); później: wyborny trunek. [przypis edytorski]

1689. prognostyk — znak, zapowiedź; przepowiednia. [przypis edytorski]

1690. rarytny a. rarytni (daw., z łac.) — rzadki, szczególny, wyjątkowy. [przypis edytorski]

1691. palma wyniesiona z pogańskich męk — w sztuce chrześc. gałązka palmowa to atrybut męczenników, wiązany z chwałą i przyszłym ostatecznym zwycięstwem nad złem. [przypis edytorski]

1692. wyloty (daw.) — szerokie, rozcięte rękawy kontusza (staropolskiego wierzchniego stroju męskiego). [przypis edytorski]

1693. mirabilium (łac.) — cud, rzecz zadziwiająca, osobliwość. [przypis edytorski]

1694. eksorbitancja a. egzorbitancja (daw., z łac. exorbotantia) — nadużycie prawa, bezprawne orzeczenie, wyrok, nakaz. [przypis edytorski]

1695. poryżać (daw.) — rżeć (o koniu); gderać. [przypis edytorski]

1696. Nie boj-sa — nie bój się. [przypis edytorski]

1697. karceres (daw., z łac.) — dziś karcer; miejsce karnego zamknięcia, uwięzienia. [przypis edytorski]

1698. zimnica — malaria bądź inna choroba objawiająca się naprzemienną gorączką i dreszczami. [przypis edytorski]

1699. dyć (daw., gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1700. suplikować (daw., z łac.) — pokornie prosić. [przypis edytorski]

1701. rankor (daw., z łac.) — uraza, złość, gniew. [przypis edytorski]

1702. spacyfikować (z łac. pacificatio: przywracanie spokoju, od: pax, pacis: pokój) — przywrócić spokój, uspokoić. [przypis edytorski]

1703. Herr (niem.) — pan. [przypis edytorski]

1704. pacifice (łac.) — pokojowo. [przypis edytorski]

1705. widali — dziś popr. forma 3.os lm. cz. przesz.: widzieli. [przypis edytorski]

1706. mąż — tu w daw. znaczeniu: mężczyzna. [przypis edytorski]

1707. kobierzec — jednostronna tkanina, którą można przykryć podłogę lub powiesić na ścianie. [przypis edytorski]

1708. zapona (daw.) — zasłona, kotara. [przypis edytorski]

1709. onegdaj (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]

1710. Mädchen (niem.) — dziewczyna (lp); dziewczyny (lm). [przypis edytorski]

1711. lustyk a. lusztyk (daw., z niem. lustig: wesoły) — biesiada, zabawa, hulanka. [przypis edytorski]

1712. boć — spójnik bo z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

1713. drugi (daw., gw.) — tu: inny. [przypis edytorski]

1714. pustota (daw.) — lekkomyślność i skłonność do żartów. [przypis edytorski]

1715. wysterkać (daw.) — wysterczać, sterczeć, wystawać. [przypis edytorski]

1716. żona Lota — wg biblijnej Księgi Rodzaju, Bóg ostrzegł Lota, jedynego sprawiedliwego w Sodomie, by nie oglądając się za siebie uciekł z całą rodziną z miasta, na które zostanie zesłana zagłada. Żona Lota, która nie posłuchała zakazu i podczas ucieczki obejrzała się, zamieniła się w słup soli. [przypis edytorski]

1717. sztuciec (daw.) — zbiór podręcznych narzędzi lub przyborów w pudełeczku; puzderko lub futerał na takie przybory. [przypis edytorski]

1718. przemówić się (daw.) — pokłócić się. [przypis edytorski]

1719. amikus (daw., łac. amicus) — przyjaciel. [przypis edytorski]

1720. veritabilis (łac.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

1721. proweniencja (z łac.) — pochodzenie. [przypis edytorski]

1722. propria manu (łac.) — własną ręką. [przypis edytorski]

1723. plenitudo (łac.) — obfitość. [przypis edytorski]

1724. ekskuzować (daw, z łac.) — wybaczać coś komuś, usprawiedliwiać, uniewinniać. [przypis edytorski]

1725. cyrkumstancja (daw., z łac.) — okoliczność. [przypis edytorski]

1726. cytować (z łac. cito) – wymieniać, nazywać, przytaczać. [przypis edytorski]

1727. rekryminować (daw., z łac.) — zrzucać winę na kogoś innego; oskarżać się wzajemnie, obustronnie obrzucać się zarzutami. [przypis edytorski]

1728. protektor (z łac.) — opiekun, obrońca. [przypis edytorski]

1729. silentium (łac.) — cisza, milczenie. [przypis edytorski]

1730. flores gratitudinis (łac.) — kwiaty wdzięczności. [przypis edytorski]

1731. przednio, a. przednie (daw.) — przede wszystkim, głównie; szczególnie. [przypis edytorski]

1732. ambasadora (daw.) — wysłannik. [przypis edytorski]

1733. dezolować (daw., z łac.) — niszczyć, rujnować; tu: dręczyć. [przypis edytorski]

1734. manier (daw., z fr.) — sposób. [przypis edytorski]

1735. krzyw (daw.) — winien (w wyrażeniach typu ja temu nie krzyw: to nie moja wina). [przypis edytorski]

1736. inwidia (daw., z łac.) — nienawiść. [przypis edytorski]

1737. model — tu ogólnie: wzór. [przypis edytorski]

1738. tęskność (daw.) — tęsknota. [przypis edytorski]

1739. mutterka (z niem. Mutter) — matka. [przypis edytorski]

1740. testimonium (łac.) — świadectwo. [przypis edytorski]

1741. górny (daw.) — dumny. [przypis edytorski]

1742. ciupa (pot.) — małe, ciasne pomieszczenie; areszt, więzienie. [przypis edytorski]

1743. wiedzieć przez Minę — wiedzieć dzięki Minie; wiedzieć za pośrednictwem Miny. [przypis edytorski]

1744. bramka (daw.) — kobieca ozdoba na czoło i głowę; zdr. od bram, por. obramowanie. [przypis edytorski]

1745. mizerykordia (daw., z łac.) — miłosierdzie, litość. [przypis edytorski]

1746. sakryfikować (daw., z łac.) — złożyć ofiarę, poświęcić. [przypis edytorski]

1747. figurować sobie (daw.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]

1748. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości, faktycznie. [przypis edytorski]

1749. wyrozumieć — dziś: zrozumieć. [przypis edytorski]

1750. na wybranie — do wyboru. [przypis edytorski]

1751. rekuzować (daw., z łac.) — odmawiać, szczególnie odrzucać propozycję małżeństwa. [przypis edytorski]

1752. pierścienisty (daw.) — upierścieniony, ozdobiony pierścieniami. [przypis edytorski]

1753. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]

1754. sub rosa (łac.) — dosł.: pod różą; w zaufaniu, w tajemnicy. [przypis edytorski]

1755. kłamany (daw.) — nieprawdziwy, udawany. [przypis edytorski]

1756. dziwowasz się (daw.) — dziwisz się. [przypis edytorski]

1757. kontrować (z łac.) — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]

1758. mało karku nie nadkręcił — dziś: mało karku nie skręcił. [przypis edytorski]

1759. sentyment (daw.) — przekonanie, pogląd. [przypis edytorski]

1760. asentyment (daw.) — zgoda, aprobata. [przypis edytorski]

1761. drwinkować (daw.) — drwić, żartować. [przypis edytorski]

1762. konsens (z łac.) — zgoda, zezwolenie. [przypis edytorski]

1763. nie byłaby odszukała — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: nie odszukałaby wcześniej (w stosunku do innego przeszłego zdarzenia). [przypis edytorski]

1764. miszkulancja, miskolancja a. meskolancja (daw.) — mieszanina rozmaitych rzeczy. [przypis edytorski]

1765. zatracony — zagubiony, zaginiony. [przypis edytorski]

1766. kundman (z niem.) — stały klient, odbiorca. [przypis edytorski]

1767. filuternie — figlarnie, lekko prowokująco. [przypis edytorski]

1768. geld (niem.) — pieniądze. [przypis edytorski]

1769. tradytor (łac. traditor) — zdrajca. [przypis edytorski]

1770. biała płeć (daw.) — płeć piękna, żeńska; kobiety. [przypis edytorski]

1771. pyszny — tu: wspaniały. [przypis edytorski]

1772. keine (niem.) — żadne. [przypis edytorski]

1773. gilda (daw., z niem.) — dziś: gildia, tu: zrzeszenie zawodowe kupców, broniące interesów swoich członków. [przypis edytorski]

1774. sutość — obfitość, bogactwo. [przypis edytorski]

1775. tylko co — tu: o mało co, omalże. [przypis edytorski]

1776. koperczaki (daw.) — zaloty; palić koperczaki: zalecać się. [przypis edytorski]

1777. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

1778. agnus (łac.) — baranek; tu: kompozycja do słów modlitwy Agnus Dei (Baranek Boży), używanej podczas mszy. [przypis edytorski]

1779. kalikant (daw., z łac.) — człowiek obsługujący miechy tłoczące powietrze do piszczałek organów. [przypis edytorski]

1780. mizerery — tu: pieśni kościelne, od łac.miserere (zmiłuj się), pierwszego słowa Psalmu 51, często używanego w utworach wokalno-instrumentalnych wykonywanych w czasie liturgii. [przypis edytorski]

1781. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]

1782. podwika (starop.) — kobieta; od chusty osłaniającej głowę i szyję, noszonej przez kobiety. [przypis edytorski]

1783. suty — obfity, wielki. [przypis edytorski]

1784. wyporządzać (daw.) — szykować; opróżniać, uprzątać, oczyszczać. [przypis edytorski]

1785. uwiadomić — dziś: powiadomić. [przypis edytorski]

1786. fortelny (daw.) — przebiegły, podstępny. [przypis edytorski]

1787. nimbus (daw., łac.: chmura) — obłok, chmura; nimb, świetlisty krąg wokół głów istot boskich i świętych; przen.: chwała, splendor. [przypis edytorski]

1788. podwórcowy (daw.) — przym. od rzecz. podwórzec (daw.): okazałe podwórze, dziedziniec. [przypis edytorski]

1789. Aurora (mit. rzym.) — bogini zorzy porannej, Jutrzenka, odpowiednik Eos w mit. gr. [przypis edytorski]

1790. koftyr a. kofter — daw. kosztowna tkanina jedwabna sprowadzana z tureckiego Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]

1791. ferezja — męskie okrycie wierzchnie pochodzenia wschodniego, szeroki płaszcz o szerokich rękawach, ze stójką, ozdobnie szamerowany; ferezja przyjęła się jako strój szlachty w Polsce w XVII w. [przypis edytorski]

1792. forga (daw.) — pióropusz. [przypis edytorski]

1793. zankiel a. zamkiel (daw., z niem.) — klamra, sprzączka. [przypis edytorski]

1794. nawyknienie — nawyk, przyzwyczajenie. [przypis edytorski]

1795. cześci — dziś popr. D. lp: czci. [przypis edytorski]

1796. chwaścik — popr.: chwościk, frędzelek; od daw. chwost: ogon. [przypis edytorski]

1797. oprzytomniewał — przytomniał, opamiętywał się. [przypis edytorski]

1798. surma — instrument dęty (rodzaj trąbki) używany w wojsku w dawnej Polsce, szczególnie by dać sygnał do natarcia. [przypis edytorski]

1799. pancerny (rzecz., hist. wojsk.) — w Polsce w XVII–XVIII w.: towarzysz pancerny, żołnierz oddziału jazdy pancernej, czyli kawalerii średniozbrojnej. [przypis edytorski]

1800. pod chorągiew wyruszyć — wyruszyć na służbę wojskową, na wojnę. [przypis edytorski]

1801. Aut nihil, aut bene (łac., przysł.) — albo nic, albo dobrze (powinno się mówić o zmarłych). [przypis edytorski]

1802. indygnować się (z łac.) — oburzać się. [przypis edytorski]

1803. żałosno (daw.) — dziś popr.: żałośnie. [przypis edytorski]

1804. abych (daw., reg.) — abym. [przypis edytorski]

1805. niezapłacony — tu: niespłacony; taki, któremu nie zwrócono długu. [przypis edytorski]

1806. nobilitacja — nadanie szlachectwa. [przypis edytorski]

1807. binda (daw.) — wstęga, szarfa, opaska. [przypis edytorski]

1808. aby widok (..) mógł być (...) niemiłym — dziś: aby widok mógł być niemiły. [przypis edytorski]

1809. apopleksja (daw.) — wylew krwi do mózgu. [przypis edytorski]

1810. cerewizja (daw.) — napój z palonego ziarna, wody, chmielu i cykorii, rodzaj niskoprocentowego piwa. [przypis edytorski]

1811. azynus (łac. asinus) — osioł. [przypis edytorski]

1812. pasja (daw.) — namiętność; gniew; gwałtowne, silne uczucie. [przypis edytorski]

1813. submitować się (daw., z łac.) — ulegać; usprawiedliwiać się. [przypis edytorski]

1814. andenkien (z niem. Andenken) — pamiątka. [przypis edytorski]

1815. umbra (łac.) — cień; duch (zmarłego). [przypis edytorski]

1816. in tertio voto (łac.) — w trzecim przyrzeczeniu, ślubie. [przypis edytorski]

1817. sygnum (łac. signum) — znak. [przypis edytorski]

1818. in secundo voto (łac.) — w drugim ślubie. [przypis edytorski]

1819. monument (łac. monumentum) — pomnik; trwała pamiątka czegoś. [przypis edytorski]

1820. stoić (daw.) — dziś popr.: stać. [przypis edytorski]

1821. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

1822. wypatrować (daw.) — dziś: wypatrywać. [przypis edytorski]

1823. skulptowany (z łac.) — rzeźbiony. [przypis edytorski]

1824. admirować (daw., z łac.) — uwielbiać, podziwiać. [przypis edytorski]

1825. cyrkumferencja (z łac.) — obwód koła, okręgu. [przypis edytorski]

1826. zagryźliwy — dziś popr. zgryźliwy, zrzędny. [przypis edytorski]

1827. tak co — tu: tak że. [przypis edytorski]

1828. wkląknięcie (daw.) — dziś por.: wklęśnięcie. [przypis edytorski]

1829. skulptor (łac. sculptor) — rzeźbiarz. [przypis edytorski]

1830. wyimainować (daw., z łac.) — wyobrazić, zobrazować. [przypis edytorski]

1831. facjata (daw., pot.) — twarz. [przypis edytorski]

1832. konterfekt (daw., z łac.) — wizerunek, obraz, portret. [przypis edytorski]

1833. rozbujała (daw.) — rozbujana, kołysząca się, falująca. [przypis edytorski]

1834. Amor allatus est (łac.) — miłość jest skrzydlata. [przypis edytorski]

1835. homagium (daw., z łac.) — hołd. [przypis edytorski]

1836. poema (daw., z łac., r.n.) — poemat. [przypis edytorski]

1837. ciekawości (daw.) — dziś: rzeczy ciekawe, warte zobaczenia, ciekawostki. [przypis edytorski]