Rozdział VI
Albertyna była w rozpaczy, kiedy jej radca powiedział o nieszczęsnej loterii, którą postanowiono urządzić; ale bezużyteczne były wszystkie jej łzy i błagania. Była też wielce rozgniewana z powodu obojętności Edmunda; nie pokazywał się wcale i nie starał się rozmawiać z nią o swej miłości. W wigilię311 niedzieli wyrocznej Albertyna siedziała wieczorem w swym pokoju. Oddana myślom o grożącym jej niebezpieczeństwie, pytała sama siebie, czy nie lepiej byłoby uciec z domu ojcowskiego, niż być skazaną na poślubienie pedanta sekretarza lub ohydnego barona. Zaczęła tedy marzyć o tajemniczym złotniku i o jego czarodziejstwach, i oto w sercu jej przebudziła się nadzieja; gdyż pewnym jej się zdało, że Leonard nie opuści Edmunda w chwili krytycznej. Poczuła naraz żywe pragnienie rozmowy ze złotnikiem i w chwilę potem złotnik ukazał się przed nią. Powiedział jej głosem łagodnym i pełnym powagi:
— Drogie dziecko, zbądź się smutku i troski; dowiedz się, że Edmund, którego jak ci się zdaje, kochasz dzisiaj, jest pod moją opieką i że będę mu pomagał ze wszystkich sił. Dowiedz się, że ja to podsunąłem twemu ojcu myśl loterii, że ja to przygotowałem cudowne skrzynki i że nikt inny, tylko Edmund wybierze tę, w której znajduje się twój portret.
Albertyna wydała okrzyk radości. Złotnik mówił dalej:
— Mógłbym był znaleźć inny sposób uzyskania twej ręki dla Edmunda, ale rozgniewałbym mocno jego dwóch rywali.
Albertyna rozpłynęła się w podziękowaniach. Wzięła za rękę Leonarda, przycisnęła ją do serca i zapewniła go, że pomimo jego czarownictwa, patrzy na niego bez trwogi: po czym naiwnie go pytała, kim jest.
— Ach, drogie dziecko — rzekł złotnik z uśmiechem — byłoby mi bardzo trudno powiedzieć ci, kto jestem. Podobny jestem do wielu ludzi, którzy lepiej wiedzą, za kogo ich biorą, niż kim są rzeczywiście. Uważ, że wiele osób uznaje mnie za złotnika Leonarda, który w XVI w. żył w wielkiej estymie312 na dworze elektora Jana Jerzego i który, ścigany zawiścią i nienawiścią, zniknął nie wiadomo jak. Zrozumiesz łatwo, ilem wycierpiał skutkiem tego przypuszczenia ze strony uczciwych mieszczan i negocjantów, którzy mnie traktują jako ducha fantastycznego i starają się moje życie uczynić możliwie najbardziej gorzkim. Chociaż zjawiam się wszędzie jak prawdziwy Deus ex machina313, wielu ludzi nie może mnie znosić, ponieważ wątpią nawet o moim rzeczywistym istnieniu. Aby się ochronić od tych wszystkich niedowierzań, nie wyznałem nigdy, że jestem złotnikiem szwajcarskim Leonardem i bardzo wiele osób przystało na to, że jestem po prostu człowiekiem zręcznym i że magia naturalna daje mi wszystkie środki działania. Nabierz więc odwagi, drogie dziecię; jutro rano przystrój się w swą najpiękniejszą suknię, włosy upleć starannie w warkocze i czekaj spokojnie a cierpliwie na to, co ma nastąpić.
To rzekłszy, złotnik zaraz zniknął.
W niedzielę o godzinie oznaczonej przybył stary Manasse ze swoim zachwycającym siostrzeńcem, sekretarz prywatny oraz Edmund ze złotnikiem. Zalotnicy, nie wyłączając próżnego barona, byli zdumieni widokiem Albertyny, która im się nigdy nie wydała tak piękna. Przy tym bardziej niż wytworność sukni i fryzury, podnosił jej piękność promień miłości i nadziei, który lśnił w jej oczach i barwił jej jagody314.
W napadzie szczodrobliwości radca kazał przygotować wspaniałą ucztę.
Gdy zaprosił Manassego do stołu, można było czytać w oczach Żyda tę odpowiedź Shyloka:
Tak, wąchać zapach świniny; dotykać
Zwierzęcia, w którym umieścił wasz prorok
Nazaretański — złośliwą moc czarta —
Mogę — by z wami gadać i handlować:
Lecz jeść — pić — modlić się z wami — nie mogę!
Baron mniej na to zwracał uwagi. Jadł niepomiernie i gadał bez końca.
Radca, pozwoliwszy sobie na szczodrobliwość nadzwyczajną, bez miary rozlewał w kieliszki wino Porto, Maderę i nawet Malagę, przechowywaną w piwnicy od lat stu. Po śniadaniu zapowiedział konkurentom, w jaki sposób ma być zdecydowane małżeństwo jego córki. Ten będzie miał prawo zaślubić Albertynę, który wybierze skrzynkę z jej portretem wewnątrz.
W południe salę otwarto i spostrzeżono stół pokryty pięknie haftowanym dywanem, a na nim trzy skrzynki.
Pierwsza była złota: na pokrywie był wieniec z dukatów, a w środku napis:
„Ten, co mnie wybierze, będzie miał szczęście według pragnienia swej duszy”.
Druga skrzynka była srebrna; czytano na pokrywie te słowa w literach obcych:
„Ten, który mnie wybierze będzie miał więcej, niż się spodziewa”.
Trzecia skrzynka była z cyzelowanej kości słoniowej i miała te słowa:
„Ten, który mnie wybierze, będzie miał szczęście, o jakim marzył”.
Albertyna siadła za stołem na fotelu. Radca umieścił się koło niej. Manasse i złotnik cofnęli się w głąb sali.
Ponieważ los postanowił, że Tussman miał wybierać pierwszy, jego dwaj rywale wyszli do izby sąsiedniej.
Sekretarz zbliżył się do stołu, przyglądał się po kolei wszystkim napisom. Wkrótce go nęcić zaczęły najwięcej osobliwe litery na skrzynce srebrnej.
— Ojcze niebieski — zawołał z entuzjazmem — co za piękne pismo arabskie! I jak dobrze się łączy z tym łacińskim zdaniem: „Ten, który mnie wybierze, będzie miał więcej, niż się spodziewa”. Czy spodziewałem się kiedy, że panna Albertyna zgodzi się oddać mi rękę? Czy raczej nie wyrzekłem się przeszłości? Czyż nie rzuciłem się do stawu? Dalej, oto moja pociecha, oto moje szczęście: wybieram skrzynkę srebrną.
Albertyna powstała, by podać sekretarzowi mały kluczyk, którym ten otworzył skrzynkę. Ale jakież było jego przerażenie, gdy zamiast obrazu Albertyny ujrzał tylko książkę, oprawną w pergamin, na którym znajdował się napis taki:
Chociażbyś popełnił błąd,
Wielką radość zyskasz stąd.
Dobrze wybrał tu twój sąd:
Ignorantiam315 strącasz w kąt,
W sapientiae316 wnikasz prąd.
— O, wielki Boże — zawołał Tussman — książka! A nawet nie książka — to biały papier. Żegnaj mi, wszystka nadziejo. O, nieszczęsny sekretarzu! Dalej, koniec twój nadszedł! Wracajmy do sadzawki.
Tussman chciał się oddalić. Leonard go zatrzymał i rzecze:
— Jesteś nierozsądny. Żaden skarb na świecie nie może mieć dla ciebie większej ceny, niż ten, który odnalazłeś. Napis już by ci powinien wyjaśnić tę prawdę. Pozwól mi, że ci tę książkę włożę do kieszeni.
Tussman posłuchał.
— Teraz — odparł złotnik — pomyśl o książce, którą chciałbyś mieć w tej chwili.
— Boże — zawołał sekretarz — toż w momencie szału rzuciłem w wodę książkę Tomasiusa.
— Weź książkę, którą masz w kieszeni i spojrzyj na nią.
Tussman wyjął książkę z kieszeni: był to Traktat polityczny Tomasiusa.
— Ach, drogi Tomasiusie! — zawołał sekretarz z zachwytem — otoś wyrwany żabom, których niczego byś nie nauczył.
— Cicho! — rzekł złotnik. — Włóż z powrotem książkę do kieszeni i pomyśl o jakim bądź innym dziele, któregoś na próżno szukał w niejednej bibliotece.
— Boże! — odparł Tussman — Gdy chciałem iść na operę, by się rozerwać, pragnąłem bardzo i zawsze na próżno mieć małą książkę, która w sposób alegoryczny mówi o muzykach i kompozytorach. Myślę tu o rzeczy p. t. Wojna muzyczna Jana Beera albo opis spotkania dwóch bohaterek, Kompozycji i Harmonii, jak rozpoczęły walką wzajemną przeciw sobie i jak po krwawej bitwie zawarły przymierze.
— Szukaj w kieszeni i spójrz! — powiada złotnik.
Sekretarz wydał okrzyk radości, gdy w swej tajemniczej książeczce ujrzał Wojnę muzyczną Jana Beera.
— A zatem — dodał Leonard — posiadając tę książkę, znalezioną w skrzynce, masz najbogatszą, najkompletniejszą bibliotekę i możesz ją nosić ze sobą wszędzie, gdzie zechcesz; wystarczy ci bowiem mieć życzenie, a książka, którą znajdujesz w kieszeni, będzie właśnie tą, którą pragniesz czytać.
Nie zajmując się już ani Albertyną, ani radcą, sekretarz udał się w kąt salonu, usiadł w fotelu, włożył książkę do kieszeni, wyjął ją znowu i z blasku jego oczu widać było, że jest najszczęśliwszym człowiekiem na ziemi.
Nadeszła kolej barona. Kołysząc się ruszał do stołu, przez szkiełka zaczął oglądać skrzynki i po cichu czytał napisy. Skrzynka złota z wieńcem dukatów olśniła jego oczy:
„Ten, co wybierze mnie, będzie szczęśliwy, zgodnie z pragnieniami swej duszy”.
— Dukaty — rzekł — oto moje szczęście, Albertyna zaś również jest tym, czego dusza moja pragnie. — Mówiąc te słowa, otworzył skrzynkę; znalazł w niej pilnik angielski i kartkę z napisem:
Wypełnione twe pragnienie!
W sercu twym niech upojenie
Drga, bo wszystko inne — niczym!
Naprzód z śmiałym idź obliczem:
Wszędy zyskasz powodzenie!
— Ach — zawołał Benjamin z gniewem — i na cóż mi ten pilnik? Pilnik to nie portret Albertyny. Biorę tę skrzynkę i ofiaruję ją pannie Albertynie, jako dar ślubny.
— Idziesz za daleko, panie — rzekł złotnik — uważaj się za szczęśliwego, że masz ten pilnik; z chwilą zaś, gdy go wypróbujesz, wyznasz, że jest to dar nadzwyczaj cenny. Czy masz przy sobie dukata karbowanego?
— Mam — rzekł baron tonem żałosnym — ale po cóż to wszystko?
— Obrzynaj go tym pilnikiem.
Benjamin wykonał tę robotę ze zręcznością, która dowodziła wielkiego doświadczenia, i w miarę jak obrzynał dukat, obrzeże stawało się piękniejszym i świetniejszym.
Manasse, który dotąd stal nieruchomy, rzucił się z okiem rozpłomienionym ku swemu siostrzanowi i zawołał z uniesieniem:
— Co widzę? To moja maszynka! Ten pilnik jest mój, mój! To narzędzie czarnoksięskie, za które swoją duszę sprzedałem diabłu trzysta lat temu.
Chciał wyrwać pilnik z rąk swego siostrzana, ale ten go odepchnął, mówiąc:
— Idź precz, stary szaleńcze! Ja ją znalazłem, należy do mnie!
I bronił pilnika, jak lwica broni swych małych, gdy Manasse, zgrzytając zębami, pieniąc się gniewem, rzucał na niego coraz okropniejsze przekleństwa. Wreszcie Benjamin, ująwszy silną ręką swego wuja, wyrzucił go za drzwi, po czym siadł przy małym stoliku obok sekretarza i zaczął gorliwie obrzynać dukaty.
— Otośmy na koniec wyzwoleni od tego okropnego człowieka, starego Manasse — rzeki złotnik. — Powiadają, że to drugi Ahaswer317 i że błądzi po świecie od r. 1572. Wówczas sądzony był pod imieniem Lippolda i skazany jako winny czarnoksięstwa, ale diabeł go ocalił, wziąwszy od niego duszę. Wielu ludzi zapewnia, że widywali go w Berlinie pod rozmaitą postacią. Dzięki memu doświadczeniu, oto już on daleko od nas na zawsze.
Na koniec Edmund wziął skrzynkę z kości słoniowej i znalazł w niej piękny portret miniaturowy, oraz takie słowa, wierszem ułożone:
Znalazłeś szczęście swe — więc je oglądaj
W przecudnych oczach swej umiłowanej.
Co było — nigdy więcej nie powróci:
Takie jest świata wieczne przeznaczenie.
Rozkosz, w marzeniach sennych przeczuwaną,
Znajdziesz w kochanki swojej pocałunkach.
Edmund, idąc jak Bassanio318 za radą poety, przycisnął Albertynę do serca, a radca patrzał zadowolony tym szczęśliwym rozwiązaniem wszystkich kłopotów, wywołanych małżeństwem córki. W tym czasie Benjamin dalej obrzynał dukaty, Tussman czytał swoją książkę; i ani jeden, ani drugi nie zajmowali się tym, co się dokoła nich dzieje. Radca zawiadomił ich, że młody malarz pozyskał rękę Albertyny. Obaj słuchali tej nowiny obojętnie. Każdy był zajęty losem, jaki mu wypadł i żaden z nich nie odczuł zazdrości. Po niejakim czasie pożegnali radcę, dziękując mu z zapałem za skarb, jaki za jego sprawą otrzymali.
Kilka tygodni minęło pełnych radości i zachwytu dla Edmunda i Albertyny. Złotnik przybył naraz, by wzburzyć szczęście młodej pary, przypominając Edmundowi, że mu uroczyście zapowiedział wyjazd do Włoch.
Mimo głębokiego żalu młody malarz musiał pożegnać ukochaną; czuł się gorąco porwany ku ojczyźnie sztuki, tak że postanowił natychmiast udać się w podróż.
Od roku Edmund jest w Rzymie i powiadają, że jego korespondencja z Albertyną staje się z dnia na dzień mniej częsta i mniej czuła. Zauważono też, że pewien przystojny i wysmukły referendarz319, elegancko ubrany, często przechadza się po parku z panną Albertyną, przetańczywszy z nią całą zimę — i że radca przygląda mu się z miną bardzo zadowoloną. Referendarz przeszedł z odznaczeniem egzaminy, które mają mu służyć jako tytuł w jego karierze. Może poślubi Albertynę, skoro uzyska należyte stanowisko w świecie urzędniczym.
Przypisy:
1. fantasmagoria — iluzja, fantastyczne obrazy, wizje, również wymieszanie jawy i snu. [przypis edytorski]
2. Ernest Teodor Amadeusz — właściwie trzecie imię Hoffmanna brzmiało Wilhelm, ale w późniejszych latach przybrał on sobie, ku czci Mozarta, imię Amadeusz. [przypis tłumacza]
3. justycjariusz (daw.) — oprawca, urzędnik powołany do ścigania, przeprowadzenia śledztwa i sądzenia zawodowych złodziei oraz rabujących na drogach. [przypis edytorski]
4. auskultator sądowy — praktykant sądowy. [przypis edytorski]
5. al fresco — technika malarstwa polegająca na nanoszeniu farby na wciąż wilgotny tynk; fresk. [przypis edytorski]
6. indemnizacja — tu: odszkodowanie. [przypis edytorski]
7. pracując jako dyrektor muzyki i kompozytor — Griesebach zaznacza, że w ciągu maja, czerwca i lipca 1808 r. Hoffmann ułożył Canzoni per quatro voci alla capella, a mianowicie 1) Ave maris Stella w F dur, 2) De profundis clamavi w E moll, 3) Gloria patri w C dur, 4) Salve redemptor w A moll, 5) O Sanctissima w F dur, 6) Salve regina w D moll. [przypis tłumacza]
8. Don Juan — Don Giovanni, opera Wolfganga Amadeusza Mozarta, libretto napisał Lorenzo da Ponte na podstawie sztuki Moliera Don Juan. [przypis edytorski]
9. skud (wł. scudo, z łac. scutum: tarcza) — daw. złota lub srebrna moneta używana we Włoszech. [przypis edytorski]
10. andante (muz., wł.: idąc) — tempo wykonania utworu muzycznego: z prędkością spokojnego kroku. [przypis edytorski]
11. regno all pianto (wł. królestwo płaczu a. czas, kiedy panuje lament) — termin stworzony przez autora na określenie atmosfery fragmentu utworu. [przypis edytorski]
12. allegro (muz., wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: wesoło, żywo. [przypis edytorski]
13. Leporello — sługa Don Juana, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
14. Notte e giorno faticar (wł.: trudzić się nocą i dniem) — aria Leporella, wstęp do aktu pierwszego Don Juana. [przypis edytorski]
15. Dona Anna — córka Komandora, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
16. ogień grecki — łatwopalna mieszanina, nie dająca się ugasić wodą. [przypis edytorski]
17. stary ojciec — Komandor, ojciec Dony Anny, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
18. Don Octavio — narzeczony Dony Anny, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
19. recytatyw (muz.) — melodeklamacja na tle muzycznym, element opery. [przypis edytorski]
20. Dona Elwira — porzucona kochanka Don Juana, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
21. ensemble (fr.) — daw. scena zbiorowa w sztuce teatralnej a. w operze. [przypis edytorski]
22. Zerlina — panna młoda, narzeczona Mazetta, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
23. Mazetto — pan młody, narzeczony Zerliny, postać z opery Don Giovanni (Don Juan). [przypis edytorski]
24. Fin ch’han dal vino (wł. ”póki od wina”) — aria Don Juana z końca I aktu, nazywana arią szampańską. [przypis edytorski]
25. rulada (fr. roulade: toczenie się; koloratura) — energiczny pasaż w muzyce wokalnej. [przypis edytorski]
26. poncz — słodki napój z soku owocowego, wody i alkoholu. [przypis edytorski]
27. crudele (wł.) — okrutny. [przypis edytorski]
28. Non mi dir’, bell’ idol mio — recitativo accompagnato, akt drugi Don Juana. [przypis edytorski]
29. antrakt — przerwa między jednym a drugim aktem w sztuce teatralnej, operze, koncercie. [przypis edytorski]
30. Christoph Willibald Ritter von Gluck (1714–1787) — niemiecki kompozytor okresu klasycyzmu. [przypis edytorski]
31. referendarz (daw.) — urzędnik średniej rangi. [przypis edytorski]
32. gryzetka (daw.) — młoda pracownica domu mody. [przypis edytorski]
33. modniarka — osoba wyrabiająca damskie kapelusze. [przypis edytorski]
34. Ogród Zoologiczny — tu: Tiergarten, park w śródmieściu Berlina. [przypis edytorski]
35. jenerałbas, dziś generałbas (muz.) — basso continuo; tu: instrument grający akompaniament w niskiej tonacji. [przypis edytorski]
36. uwertura (muz., fr. ouverture: otwarcie) — instrumentalny utwór rozpoczynający operę lub koncert. [przypis edytorski]
37. Ifigenia w Aulidzie — opera Christopha Willibalda Glucka, o libretcie inspirowanym tragedią Eurypidesa w V w. p.n.e. [przypis edytorski]
38. andante (muz., wł.: idąc) — tempo wykonania utworu muzycznego: z prędkością spokojnego kroku. [przypis edytorski]
39. kapelmistrz — dyrygent. [przypis edytorski]
40. allegro (muz., wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: wesoło, żywo. [przypis edytorski]
41. fibry (daw.) — włókna, nerwy. [przypis edytorski]
42. tutti (muz., wł.: wszyscy) — fragment utworu, gdzie grają jednocześnie wszystkie instrumenty. [przypis edytorski]
43. unisono (muz., wł.: jednym dźwiękiem) — moment w utworze, kiedy wszystkie instrumenty grają ten sam dźwięk. [przypis edytorski]
44. Ifigenia w Taurydzie — opera Christopha Willibalda Glucka. [przypis edytorski]
45. gędzić (daw.) — grać. [przypis edytorski]
46. Alcyna — czarownica, królowa wyspy z opery Georga Friedricha Händla. [przypis edytorski]
47. trójdźwięk (muz.) — prosty, melodyjny akord, składający się z trzech dźwięków odległych o siebie o tercję. [przypis edytorski]
48. Psyche (mit. gr.) — personifikacja duszy ludzkiej. [przypis edytorski]
49. larwa (daw.) — maska, zjawa, upiór. [przypis edytorski]
50. ton główny (muz.) — pierwszy stopień gamy. [przypis edytorski]
51. kwinta — interwał prosty zawarty między pięcioma kolejnymi stopniami skali muzycznej; kwinta czysta liczy siedem półtonów. [przypis edytorski]
52. tercja — interwał prosty liczący 3 lub 4 półtony. [przypis edytorski]
53. Brama Brandenburska — zabytkowa budowla w Berlinie, jeden z charakterystycznych punktów miasta. [przypis edytorski]
54. Orkus (mit. rzym.) — demon śmierci. [przypis edytorski]
55. Don Juan — Don Giovanni, opera Wolfganga Amadeusza Mozarta na podstawie sztuki Moliera Don Juan. [przypis edytorski]
56. prestissimo (muz., wł.) — tempo w muzyce: bardzo szybko. [przypis edytorski]
57. Wolfgang Amadeusz Mozart — austriacki kompozytor, żył w latach 1756–1791. [przypis edytorski]
58. Friedrichstrasse — ulica w centrum Berlina. [przypis edytorski]
59. Armida — opera Christopha Willibalda Glucka z 1777 roku. [przypis edytorski]
60. maestoso (muz., wł.) — tempo w muzyce: majestatycznie. [przypis edytorski]
61. dominanta (muz.) — piąty stopień gamy. [przypis edytorski]
62. recitativo (muz., wł.) — recytatyw, melodeklamacja na tle muzycznym, element opery. [przypis edytorski]
63. Tiergarten — jeden z sześciu okręgów Mitte, pierwszej dzielnicy Berlina; także: park miejski w tej dzielnicy. [przypis edytorski]
64. Orfeo — Orfeusz i Eurydyka, opera Christopha Willibalda Glucka z 1762 roku. [przypis edytorski]
65. Alcesta — opera Christopha Willibalda Glucka z 1767 roku. [przypis edytorski]
66. klawikord — klawiszowy instrument strunowy. [przypis edytorski]
67. tempo di marcia (muz., wł) — w tempie marsza. [przypis edytorski]
68. melizmat — figura muzyczna, polegająca na graniu lub śpiewaniu kilku nut na jednej sylabie tekstu. [przypis edytorski]
69. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
70. Jestem kawaler Gluck — Gluck żył w latach 1714–1787 [podczas gdy niniejsze opowiadanie nosi podtytuł Wspomnienie z roku 1809; Red. WL]. [przypis tłumacza]
71. majorat — sposób dziedziczenia własności ziemskiej polegający na przejmowaniu majątku zmarłego przez najstarszego syna lub najbliższego krewnego bądź majątek tak odziedziczony. [przypis edytorski]
72. dominium — wielkie posiadłości ziemskie lub leśne. [przypis edytorski]
73. Kurlandia — południowa część dawnych Inflant, położona nad Bałtykiem i Zatoką Ryską. Od r. 1918 wchodzi w skład Łotwy. [przypis edytorski]
74. mizantropijny — niechętny ludziom, zgorzkniały. [przypis edytorski]
75. ciżba — banda, tłum, gromada. [przypis edytorski]
76. lubownik (daw.) — miłośnik. [przypis edytorski]
77. plenipotent — osoba upoważniona do działania w czyimś imieniu; pełnomocnik. [przypis edytorski]
78. justycjariusz — w dawnej Polsce — urzędnik sądowo-policyjny. [przypis edytorski]
79. skwapliwie — chętnie i szybko. [przypis edytorski]
80. plenipotent — osoba upoważniona do działania w czyimś imieniu; pełnomocnik. [przypis edytorski]
81. liberia — rodzaj ubioru, uniformu, noszonego przez służbę. [przypis edytorski]
82. galon — tu : tkana lub pleciona taśma wykonana całkowicie lub z dodatkiem metalowych nitek, przymocowana do ubrania. [przypis edytorski]
83. dość w czas (daw.) — wystarczająco wcześnie. [przypis edytorski]
84. poła — dolna część jednej połowy ubioru rozpinającego się z przodu, takiego jak marynarka czy frak. [przypis edytorski]
85. kapitele — górna część kolumny, bezpośrednio wspierająca łuk lub sklepienie. [przypis edytorski]
86. poncz — gorący napój alkoholowy na bazie herbaty i rumu. [przypis edytorski]
87. snycerska robota — rzeźby w drewnie. [przypis edytorski]
88. Johann Christoph Friedrich von Schiller (1759–1805) — niemiecki poeta i filozof okresu romantyzmu, autor m. in. Ody do radości. [przypis edytorski]
89. „Duchowidz” (Geisterseher) — tytuł polskiego tłumaczenia brzmi Spirytualista. [przypis edytorski]
90. atencja — szacunek, respekt, poważanie. [przypis edytorski]
91. pisarza — tu: notariusz bądź kopista, osoba przepisująca dokumenty. [przypis edytorski]
92. sobolowe futro — drogie futro wykonane z sobola, drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych . [przypis edytorski]
93. fontaź — ozdoba fryzury kobiecej z koronek i wstążek upiętych wysoko nad czołem. [przypis edytorski]
94. un joli garçon (fr.) — ładny chłopiec. [przypis edytorski]
95. parlowanie — z ft. parler: mówić (po francusku). [przypis edytorski]
96. tabakierka — pojemnik do przechowywania tabaki. [przypis edytorski]
97. pasterskie — tu: sielankowe. [przypis edytorski]
98. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
99. rad (daw.) — chętny. [przypis edytorski]
100. rad (daw.) — chętny. [przypis edytorski]
101. niepodobieństwo (daw.) — coś niemożliwego. [przypis edytorski]
102. klawicymbał — dawny instrument muzyczny, klawiszowy, strunowy, w kształcie fortepianu, w którym dźwięk wydobywał się poprzez naciśnięcie klawisza, który powodował szarpnięcie struny piórkiem. [przypis edytorski]
103. fircyk —lekkoduch, modniś, elegant. [przypis edytorski]
104. klawicymbał — dawny instrument muzyczny, klawiszowy, strunowy, w kształcie fortepianu, w którym dźwięk wydobywał się poprzez naciśnięcie klawisza, który powodował szarpnięcie struny piórkiem. [przypis edytorski]
105. pulsa (daw.) — tętno. [przypis edytorski]
106. przepatrzyć —tu: przeszukać. [przypis edytorski]
107. przystawać — tu: pasować. [przypis edytorski]
108. canzonetta — krótka, popularna forma muzyczna z XVI i XVII w.; wywodzi się z Włoch. [przypis edytorski]
109. Senza di te... Sentimi idol mio... (wł.) — bez ciebie... usłysz mnie, moja kochana. [przypis edytorski]
110. Almen se non poss’io (wł.) — Jeśli nie mogę, przynajmniej..., kompozycja Vincenza Belliniego do anonimowych słów. [przypis edytorski]
111. Morrirmi sento (wł.) — czuję, że umieramy. [przypis edytorski]
112. Adio (wł.) — żegnaj. [przypis edytorski]
113. Oh dio (wł.) — Och, Boże. [przypis edytorski]
114. Gaskończyk —mieszkaniec lub ktoś pochodzący z Gaskonii, historycznej dzielnicy Francji. [przypis edytorski]
115. niebaczny — nieostrożny. [przypis edytorski]
116. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
117. kordelas —broń biała, długi prosty lub zakrzywiony nóż myśliwski do skłuwania i patroszenia upolowanej zwierzyny. [przypis edytorski]
118. Orfeusz (mit. gr.)—tracki śpiewak i poeta. Według legendy jego muzyka potrafiła skłonić do słuchania nawet dzikie zwierzęta. [przypis edytorski]
119. Amfion (mit. gr.) — syn Zeusa i królewny tebańskiej Antiope, król Teb, muzyk i poeta. [przypis edytorski]
120. canzona (wł.) — pieśń liryczna, zwł. włoska. [przypis edytorski]
121. Occhi perche piangete (wł.) — oczy, dlaczego płaczecie? [przypis edytorski]
122. fidibus — złożony kawałek papieru, niekiedy nawoskowany, służący do zapalania fajki. [przypis edytorski]
123. bursz (z niem.) — członek korporacji studenckiej. [przypis edytorski]
124. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
125. podagryczny — dotyczący dny moczanowej, rodzaju zapalenia stawu, zazwyczaj u palucha u stopy. [przypis edytorski]
126. nie zawisła (daw.) — nie zależy. [przypis edytorski]
127. podagra — dna moczanowa, rodzaj zapalenia stawu, zazwyczaj u palucha u stopy. [przypis edytorski]
128. pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]
129. pasterski — tu: sielankowy. [przypis edytorski]
130. osiemdziesiąt stóp — ok. 24 m. [przypis edytorski]
131. gwiaździarstwo (daw.) — astrologia. [przypis edytorski]
132. obałamucony — oszukany, wprowadzony w błąd. [przypis edytorski]
133. scheda — dziedzictwo. [przypis edytorski]
134. sklep (daw.) — piwnica. [przypis edytorski]
135. frydrychsdor — (z fr. le frédéric d’or) — złota moneta pruska, będąca w obiegu w okresie 1741–1855. [przypis edytorski]
136. aktem erekcyjny (z łac.) — akt założycielski. [przypis edytorski]
137. od wierzycieli — dziś popr.: przez wierzycieli. [przypis edytorski]
138. co żywo (daw.) — jak najszybciej. [przypis edytorski]
139. żabot — ozdoba za zmarszczonej tkaniny. [przypis edytorski]
140. weksel — dokument zobowiązujący do zapłaty określonej sumy pieniędzy w określonym terminie. [przypis edytorski]
141. w przytomności (daw.) — w obecności. [przypis edytorski]
142. popręg — pas przytrzymujący siodło, przeciągany pod brzuchem konia. [przypis edytorski]
143. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
144. Scarron, Paul (1610–1660) — francuski pisarz, sparaliżowany przez ostatnie 20 lat swojego życia. [przypis edytorski]
145. asa foetida (z łac.) — nazywana czarcim łajnem lub smrodzieńcem, przyprawa o intensywnym, charakterystycznym zapachu porównywalnym z zapachem cebuli, który łagodnieje po dodaniu do gotującej się potrawy; tu przen.: skandaliczne wątki w utworze literackim. [przypis edytorski]
146. powała — drewniany strop, sufit. [przypis edytorski]
147. Et si male nunc, non olim sic erit (łac.) — jeżeli teraz źle, nie zawsze tak ma być; fragm. z Horacego. [przypis edytorski]
148. wasal (łac. vassus: sługa; z celt. gwas) — w średniowieczu człowiek wolny oddający się w opiekę seniorowi, otrzymujący od niego lenno i zobowiązany wobec seniora do posłuszeństwa i świadczenia służby zbrojnej; tu przen.: poddany. [przypis edytorski]
149. Callot, Jacques (1592–1635) — francuski grafik i rysownik. [przypis edytorski]
150. Chodowiecki, Daniel (1726–1801) — polsko-niemiecki malarz, miniaturzysta i rysownik. [przypis edytorski]
151. domestica (z łac. domesticus: domowy) — sprawy domowe, związane z gospodarstwem. [przypis edytorski]
152. przeżywienie — tu zapewne: żywienie oraz wykonywanie wszelkich czynności potrzebnych do przeżycia. [przypis edytorski]
153. ostatnia wojna — ponieważ utwór powstał w 1822 r. w Berlinie, chodzi tu zapewne o kampanie napoleońskie. W 1806 r. wojska francuskie zajęły Berlin, dążąc dalej na wschód (ten etap wojny został zakończony pokojem w Tylży), a następnie w czasie odwrotu spod Moskwy zostały rozgromione w bitwie pod Lipskiem w 1813 r.; w tym okresie miały miejsce przemarsze sił francuskich oraz migracje towarzyszącej armii ludności cywilnej na terenach należących do Prus. [przypis edytorski]
154. obzierać (daw.) — oglądać. [przypis edytorski]
155. łyk (daw.) — pogard.: mieszczanin. [przypis edytorski]
156. cum annexis (łac.: z dodatkami) — tu żart.: z posagiem. [przypis edytorski]
157. tarabanowo-trombonowy — w znaczeniu przenośnym określenie utworzone dla wyrażenia nadmiaru, może przez porównanie do zbytniego zgiełku instrumentów, których tu nazw użyto; tarabnan: bęben wojskowy; trombon: puzon. [przypis edytorski]
158. sapienti sat (łac.) — mądremu wystarczy; fragm. z Persa Plauta: dictum sapienti sat est: mądremu wystarczy to, co powiedziano. [przypis edytorski]
159. Hogarth, William (1697–1764) — angielski malarz i grafik. [przypis edytorski]
160. sznaps (z niem. Schnaps) — żart.: wódka. [przypis edytorski]
161. fizjonomia (fr. physionomie: twarz, wyraz twarzy, cecha znamienna; z gr. physiognomía) — wygląd, oblicze, postać czegoś, cechy charakterystyczne; twarz. [przypis edytorski]
162. fizjonomika (z fr. physionomie: twarz, wyraz twarzy, cecha znamienna) — umiejętność rozpoznawania właściwości umysłowych i postaw uczuciowych człowieka z wyglądu jego twarzy i całego ciała. [przypis edytorski]
163. orbis pictus (łac.: świat w obrazkach) — elementarz z obrazkami; tu: bogaty zbiór czegoś. [przypis edytorski]
164. samoistny — tu: osobisty, dokonywany osobiście. [przypis edytorski]
165. fenig (z niem. Pfennig) — germańska nazwa denara używana od VIII do X w. [przypis edytorski]
166. kolegium (z łac. collegium: grupa urzędników równych stopniem, kolegów) — tu: zebranie grupy studentów, zajęcia akademickie. [przypis edytorski]
167. rendez-vouz (fr.) — przestarz.: randka. [przypis edytorski]
168. Muza — w mit. gr. bogini opiekunka sztuk pięknych i nauk. [przypis edytorski]
169. belletrysta (z fr. belles lettres: literatura piękna) — autor beletrystyki, utworów literatury pięknej, głównie powieści i nowel. [przypis edytorski]
170. fioraja (z wł. fioràia) — kwiaciarka. [przypis edytorski]
171. jagoda (daw.) — policzek. [przypis edytorski]
172. Hybla — staroż. miasto gr. na Sycylii (znane są różne nazwy: Hybla Maior, Hybla Magna oraz Megara Hybla, odnoszące się do jednego lub różnych miast). [przypis edytorski]
173. warząchew — dawna duża łyżka kuchenna, zwykle drewniana. [przypis edytorski]
174. harbajtel (z niem. Haarbeutel) — pęk włosów z tyłu peruki zebranych w warkocz, kucyk lub zawiązanych ozdobną siatką; w XVII i XVIII wieku w Europie peruki stanowiły nieodzowny element modnego stroju obu płci, wyszły z powszechnego użycia na początku wieku XIX. [przypis edytorski]
175. tupet (z fr. toupet) — kosmyk włosów na wierzchu głowy. [przypis edytorski]
176. fechtunek (z niem. fechten: bić się) — szermierka, sztuka władania bronią białą. [przypis edytorski]
177. fechtmistrz (z niem. Fechtmeister) — nauczyciel szermierki. [przypis edytorski]
178. pronuncjacja (z łac. pronuntiatio: wypowiedź) — sposób wymawiania, wymowa. [przypis edytorski]
179. kamerher (z niem. Kammerherr) — szambelan dworu. [przypis edytorski]
180. hofmarszałek (z niem. Hofmarschall) — marszałek dworu. [przypis edytorski]
181. orphelins français (fr.) — dosł. sieroty francuskie; jest to zapewne nazwa jakiegoś zakładu dla sierot francuskich. [przypis edytorski]
182. landwerzysta (z niem. Landwehr: obrona krajowa) — żołnierz landwery, tj. wojsk terytorialnych dawnych Niemiec i Austro-Węgier. [przypis edytorski]
183. parturiunt montes (łac.) — trudzą się góry; fragm. ze Sztuki poetyckiej Horacego: parturiunt montes, nascetur ridiculus mus (trudzą się góry, a porodzą śmieszną mysz); tu: o kimś, kogo dokonania są niewspółmiernie małe w stosunku do szumnych zapowiedzi. [przypis edytorski]
184. filantrop (z gr. philánthrōpos: kochający ludzkość) — dobrodziej, wspomagający ubogich. [przypis edytorski]
185. bella molinara (wł.) — piękna młynarka; odwołanie do powstałej w 1790 r. w Wiedniu opery La Molinara Giovanniego Paisiella (1740–1816), niezwykle popularnego i prominentnego w swoim czasie wł. kompozytora klasycznych oper gł. komicznych, zatrudnionego m. in. na dworze Katarzyny II w Petersburgu oraz na dworze Napoleona I w Paryżu. [przypis edytorski]
186. na cztery stopy wysoki — tj. mierzący ok. 120 cm wzrostu; stopa: jednostka miary długości, równa ok. 30 cm. [przypis edytorski]
187. primo amoroso (wł.) — pierwszy amant. [przypis edytorski]
188. kryg (z niem. Krieg: dźwig) — nienaturalny, przesadnie wykonywany ruch, gest. [przypis edytorski]
189. galanteria (z fr. galanterie: grzeczność) — wyszukana grzeczność w obejściu, szczególnie w stosunku do kobiet. [przypis edytorski]
190. kundman (z niem. Kundmann) — stały klient, odbiorca. [przypis edytorski]
191. klechda — podanie ludowe, baśń. [przypis edytorski]
192. meum (łac.) — moje. [przypis edytorski]
193. tuum (łac.) — twoje. [przypis edytorski]
194. Pyrrus (319–272 p.n.e.) — król Epiru, wybitny taktyk wojenny, pokonał Rzymian w bitwach pod Herakleją (280 p.n.e.) i Auskulum (279 p.n.e.), co okupił wielkimi stratami (stąd przysłowiowe wyrażenie: „pyrrusowe zwycięstwo”). [przypis edytorski]
195. nil admirari (łac.) — niczemu się nie dziwić; fragm. z Listów Horacego. [przypis edytorski]
196. andrus (gw.) — łobuziak. [przypis edytorski]
197. avec du feu (fr.) — z ogniem. [przypis edytorski]
198. Szpandawa — właśc. Spandau, dzielnica Berlina, gdzie w XVI w. wzniesiono cytadelę, służącą m. in. jako więzienie. [przypis edytorski]
199. Straussberg — miasto w Brandenburgii, w Marchii Odrzańskiej; pod koniec XVIII w. powstało tu sanatorium dla wojskowych oraz inwalidów wojennych, w którym następnie otworzono również oddział szkolno-wychowawczy dla zagrożonej społecznie młodzieży. [przypis edytorski]
200. rejment (daw.) — regiment. [przypis edytorski]
201. perorować (z łac. perorare) — rozwodzić się nad czymś, wykładać. [przypis edytorski]
202. Piaskun — tytuł polskiego tłumaczenia, stanowiącego podstawę niniejszej publikacji, brzmi Człowiek z piasku. Późniejsza tradycja utrwaliła jednak nazwę Piaskun. Piaskun, zwany też piaskowym dziadkiem, to postać z niemieckich baśni. Sypie dzieciom piaskiem w oczy, aby zasnęły. [przypis edytorski]
203. Franciszek Moor — bohater dramatu Zbójcy Friedricha Schillera. [przypis edytorski]
204. retorta — okrągłe naczynie używane dawniej w laboratoriach. [przypis edytorski]
205. aria di bravura — aria popisowa, służąca prezentacji umiejętności wokalnych. [przypis edytorski]
206. alembik — dawne naczynie laboratoryjne w kształcie zbiornika z długą szyjką. [przypis edytorski]
207. miesić (daw.) — ugniatać, mieszać, wyrabiać substancję o konsystencji ciasta. [przypis edytorski]
208. mularz (daw.) — murarz. [przypis edytorski]
209. przystać na coś — zgodzić się, pozwolić na coś. [przypis edytorski]
210. kielnia — narzędzie pomocne przy murowaniu i tynkowaniu. [przypis edytorski]
211. psalmodia — śpiewanie i intonowanie psalmów. [przypis edytorski]
212. konsyliarz (daw.) — lekarz, doradca. [przypis edytorski]
213. doktor Bartolo — postać ze sztuki Pierre’a Beaumarchais (1732–1799) Cyrulik sewilski, będącej kanwą dla librett oper Giovanniego Paisella oraz Gioacchina Rossiniego (sławniejszej wersji z 1816 r.). Pilnie strzeżoną i więzioną w domu wychowanką doktora Bartola jest Rozyna, której pomaga w romansie Figaro, tytułowy cyrulik (pełniący funkcje golibrody, fryzjera i inne). [przypis edytorski]
214. argusowy — czujny, wszechwidzący; od imienia Argusa, stuokiego olbrzyma, strażnika na usługach Hery w mit. gr. [przypis edytorski]
215. adagio (wł. wolno) — wolne tempo w muzyce. [przypis edytorski]
216. kwinta — interwał, odległość między dźwiękami. [przypis edytorski]
217. maestro de capella (z wł. maestro di capella) — kapelmistrz. [przypis edytorski]
218. poskoczyć — skocznie podbiec. [przypis edytorski]
219. amoroso (hiszp.) — pieszczotliwie, czule. [przypis edytorski]
220. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
221. primadonna (wł.) — dosł.: pierwsza dama; śpiewaczka operowa, solistka w operze. [przypis edytorski]
222. signora (wł.) — pani. [przypis edytorski]
223. bestia tedesca (wł.) — niemieckie bydlę (zwierzę). [przypis edytorski]
224. marito amato (wł.) — ukochany mąż. [przypis edytorski]
225. padre felicissimo (wł.) — najszczęśliwszy ojciec. [przypis edytorski]
226. fortissimo (wł.) — bardzo głośno. [przypis edytorski]
227. przeorysza — przełożona zakonu żeńskiego. [przypis edytorski]
228. cystersanki — powstała w 1125 r. we Francji żeńska gałąź katolickiego zakonu cystersów. [przypis edytorski]
229. żywo — żwawo, energicznie, emocjonalnie. [przypis edytorski]
230. u drzwi — przy drzwiach, blisko drzwi. [przypis edytorski]
231. naokół — dziś: dookoła, wokół. [przypis edytorski]
232. donieść — tu: przekazać, poinformować. [przypis edytorski]
233. gdzie gdzie już znany był pobyt — dziś: gdzie wiedziano już o pobycie. [przypis edytorski]
234. budzić myśl czegoś — nasuwać na myśl coś, pozwalać przypuszczać coś. [przypis edytorski]
235. pożądać — tu: pragnąć. [przypis edytorski]
236. szkaplerz (łac. scapulare, od scapula: ramiona, barki, plecy) — wierzchnia część habitu w postaci szerokiego płata materiału, z otworem na głowę. [przypis edytorski]
237. Agnus Dei (łac.) — Baranek Boży; metaforyczne wyobrażenie Chrystusa Zbawiciela. [przypis edytorski]
238. szaserzy (z fr. chasseur: strzelec, myśliwy) — typ piechoty, a następnie lekkiej kawalerii, istniejący w armii fr. od połowy XVIII w.; oddziały strzelców konnych na wzór fr. posiadało również wojsko Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]
239. insurekcja (z łac. insurectio: powstanie, od insurgere: buntować się, powstawać przeciw komuś) — tu: insurekcja kościuszkowska, polskie powstanie narodowe wywołane w 1794 r. po drugim rozbiorze Polski, dokonanym przez Rosję i Prusy w r. 1793. [przypis edytorski]
240. Jadwiga — w oryginale imię bohaterki brzmi „Hermenegilda”, co pozwoliliśmy sobie zmienić. [przypis tłumacza]
241. sztuczny (daw.) — zgodny z prawidłami sztuki (tu: lekarskiej); wyszukany, specjalistyczny. [przypis edytorski]
242. Podróż twoja (...) w kraju była — w oryginale po polsku. [przypis redakcyjny]
243. kląć się — zaklinać się. [przypis edytorski]
244. Kalaf Gozziego uderzony wzrokiem Turandot — w commedii dell’arte Carlo Gozziego (1720–1806) Księżniczka Turandot z 1762 r., napisanej na kanwie baśni perskiej ze zbioru Baśnie z tysiąca i jednej nocy, książę Kalaf zakochuje się od pierwszego wejrzenia w okrutnej chińskiej księżniczce Turandot, skazującej na śmierć wszystkich kandydatów do jej ręki, którzy nie odgadną zadawanych przez nią trzech zagadek; Księżniczkę Turandot przetłumaczył na niem. Friedrich Schiller. Znacznie później na podst. sztuki Gozziego powstała sławna, nieukończona opera Giacomo Pucciniego (1858–1924), uzupełniona przez Franco Alfana, miała premierę dopiero w 1926 r. [przypis edytorski]
245. ordynans — w daw. wojsku niższy rangą żołnierz pozostający w dyspozycji oficera do wszelkiego rodzaju posług, takich jak utrzymanie w czystości munduru i butów, przenoszenie przedmiotów, sprzątanie kwatery itp. [przypis edytorski]
246. pomieścić — dziś: umieścić. [przypis edytorski]
247. znajdując się wobec — przebywając z [przypis edytorski]
248. uważał (...) tę scenę jako (...) atak — dziś: uważał tę scenę za atak. [przypis edytorski]
249. symptomat — objaw, symptom. [przypis edytorski]
250. uważać (...) jako — dziś: uważać za. [przypis edytorski]
251. idée fixe (fr.) — natrętna myśl, pomysł, stale powracający, najczęściej nierealny. [przypis edytorski]
252. Posillipo — niegdyś miejscowość nadmorska pod Neapolem, dziś willowa dzielnica Neapolu. [przypis edytorski]
253. kameduli — zgromadzenie zakonne utworzone ok. 1012 przez św. Romualda z Camaldoli. [przypis edytorski]
254. pomieszczony — dziś: znajdujący się. [przypis edytorski]
255. surdut — część męskiej garderoby, przedłużana marynarka. [przypis edytorski]
256. szlafmyca — nocne nakrycie głowy. [przypis edytorski]
257. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
258. Święty Dionizy — święty katolicki, męczennik, patron Francji, wspominany 9 października. [przypis edytorski]
259. Kupidyn — w mit. rzym. bóg miłości. [przypis edytorski]
260. opus magnum (łac.) — wielkie dzieło. [przypis edytorski]
261. kontent (z fr. content) — zadowolony. [przypis edytorski]
262. August Saski (1526–1586 ) — książę elektor Saksonii. [przypis edytorski]
263. Szpandawa (niem. Spandau) — dzielnica Berlina. [przypis edytorski]
264. lancknecht — żołnierz piechoty niemieckiej na przełomie XV i XVI w. [przypis edytorski]
265. falset — nienaturalnie wysoki głos męski. [przypis edytorski]
266. szachrajstwo — krętactwo, oszustwo. [przypis edytorski]
267. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
268. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
269. skroś (daw.) — przez. [przypis edytorski]
270. Flet zaczarowany — właśc. Czarodziejski flet. Opera skomponowana przez Wolfganga Amadeusza Mozarta w 1791 r. [przypis edytorski]
271. łokciowy — tu: ogromny (od łokcia, dawnej miary długości). [przypis edytorski]
272. papiści (daw., pogardl.) — katolicy. [przypis edytorski]
273. pinczer — rasa małego psa. [przypis edytorski]
274. sztambuch — rodzaj pamiętnika, do którego wpisują się znajomi. [przypis edytorski]
275. Jean-Paul — właśc. Johann Paul Friedrich Richter (1763–1825), pisarz, prekursor niemieckiego romantyzmu. [przypis edytorski]
276. Fouqué, Friedrich (1777–1843) — niemiecki pisarz epoki romantyzmu. [przypis edytorski]
277. dukat — złota moneta bita w Europie do XIX w. [przypis edytorski]
278. Rozalinda — bohaterka szekspirowskiej komedii Jak wam się podoba. [przypis edytorski]
279. paroksyzm — wybuch, napad. [przypis edytorski]
280. Sternbald, Franz — bohater powieści niemieckiego pisarza okresu romantyzmu Johanna Ludwiga Tiecka. [przypis edytorski]
281. kurfirst — książę dawnej Rzeszy Niemieckiej, elektor. [przypis edytorski]
282. poła — jedna z dwóch dolnych części rozpinanego ubrania, takiego jak np. marynarka. [przypis edytorski]
283. Fryderyk Wilhelm I (1688–1740) — król prusko-branderburski, członek dynastii Hohenzollernów. [przypis edytorski]
284. polihistor — uczony, człowiek posiadający wiedzę z wielu dziedzin. [przypis edytorski]
285. posag — dobro materialne wnoszone przez żonę przy zawarciu małżeństwa. [przypis edytorski]
286. fizjonomia — rysy twarzy, wygląd. [przypis edytorski]
287. Somnium Scipionis (łac.) — Sen Scypiona, fragment szóstej księgi De Re Publica Cycerona, przedstawiający wizję zaświatów. [przypis edytorski]
288. Artemidor z Efezu — gr. filozof z II w. p.n.e. [przypis edytorski]
289. szarlatan — oszust. [przypis edytorski]
290. halabarda — broń drzewcowa, dziś służy jedynie jako broń reprezentacyjna. [przypis edytorski]
291. fantasmagoria — iluzja, złudzenie. [przypis edytorski]
292. Leander (mit. gr.) — kochanek poświęconej bogom Hero, co noc przepływał dla niej cieśninę Hellespont, kierując się na zapalaną przez nią lampę; utonął pewnej burzliwej nocy, gdy lampa zgasła. [przypis edytorski]
293. Troilus (mit. gr.) — książę Troi, syn Priama, zakochany w Kressydzie, symbol wierności. [przypis edytorski]
294. jest starej wiary — wyznaje judaizm. [przypis edytorski]
295. fryderyksdor (z fr. le frédéric d’or) — złota moneta pruska, będąca w obiegu w okresie 1741–1855. [przypis edytorski]
296. stawidło — tu: sztaluga. [przypis edytorski]
297. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
298. jowialny — pogodny, żartobliwy. [przypis edytorski]
299. wystawiony — dziś: przedstawiony. [przypis edytorski]
300. fizjonomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
301. katalepsja — zesztywnienie mięśni, zaburzenie ruchu ciała. [przypis edytorski]
302. szynkownia — daw. podrzędna restauracja. [przypis edytorski]
303. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
304. powała — warstwa desek służąca za sufit. [przypis edytorski]
305. Talmud — w judaizmie komentarz do Tory (tj. do pierwszych pięciu ksiąg Biblii). [przypis edytorski]
306. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
307. febra (daw.) — gorączka. [przypis edytorski]
308. kuglarstwo — żonglerka, magiczne sztuczki. [przypis edytorski]
309. Kupiec wenecki — komedia Williama Shakespeare’a, powastała między 1596 a 1598. [przypis edytorski]
310. książę marokański i książę aragoński — drugoplanowe postaci z Kupca weneckiego. [przypis edytorski]
311. w wigilię — w przeddzień. [przypis edytorski]
312. estyma (daw.) — poważanie, szacunek. [przypis edytorski]
313. Deus ex machina (łac.) — bóg z maszyny (pojawiający się na scenie teatru, by radykalnie zmienić przebieg akcji dramatu), w przenośni: wybawiciel. [przypis edytorski]
314. jagody — policzki. [przypis edytorski]
315. ignorantia — (łac.) — niewiedza. [przypis edytorski]
316. sapientia (łac.) — mądrość. [przypis edytorski]
317. Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz. [przypis edytorski]
318. Bassanio — postać z Kupca weneckiego Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
319. referendarz — urzędnik koronny przyjmujący prośby i skargi ludności. [przypis edytorski]