SCENA ÓSMA

Cyrano, Le Bret, Kadeci, którzy obsiedli stoły po prawej i po lewej i którym usługa paszteciarni podaje jadło i napitek.

CYRANO

kłaniając się tym, którzy wychodzą, nie śmiejąc go pożegnać

Czołem, waszmoście!... Czołem!...

LE BRET

zrozpaczony, powracając ode drzwi, z podniesionymi ramionami

Ubrałeś się caca!...

CYRANO

O, ty! ty musisz gderać!...

LE BRET

Czyż ta wroga praca

Przeciw fortunie²³⁷, gdy się uśmiechnie w przelocie,

Nie jest dziełem szaleńca?...

CYRANO

Szaleję w istocie!...

LE BRET

tryumfująco

Aaa!

CYRANO

Czynię to z zasady, bo to czasem rzeźwi,

Być szalonym narwańcem, gdy inni zbyt trzeźwi...

LE BRET

Gdybyś twą muszkieterską chciał okiełzać duszę,

Grosz, sława...

CYRANO

Cóż więc w celu tym uczynić muszę?...²³⁸

Uczepić się gdzieś klamki na magnackim dworze

I jak ów bluszcz, po dębu pełzający korze,

Piąć się w górę służalstwem, a nie własną siłą?...

Nie, dzięki!... Dedykować, jak tylu zrobiło,

Wiersze swe mecenasom głupim i przywyknąć,

By słuchając ich bredni, w nos śmiechem nie ryknąć?

Na błazna lisi ogon w pióropusz zamienić,

By chmurną twarz ministra śmiechem rozpromienić?...

Nie, dzięki!... Mydlić oczy i pić te mydliny,

Rankoru²³⁹ swej infamii²⁴⁰ nie zdradzając z miny?

Od czołgania się w prochu brudne mieć kolano,

Skórę na brzuchu zdartą, do cna wyświechtaną?...

Nie, dzięki!... Chorągiewką być, która co chwilka

Zwraca się do kapusty? — do kozy? — do wilka?

Być ręką, która, myjąc drugą, siebie brudzi?

Trybularzem²⁴¹, co marnych nos okadza ludzi?...

Nie, dzięki!... Ze szczebelków pnąc się na szczebelki,

Zajaśnieć w małym kółku jako pisarz wielki,

I w łodzi, którą wiosło madrygałów²⁴² żenie²⁴³,

Płynąć, unosząc w żaglach starych bab westchnienie?...

Nie, dzięki!... Własnym sumptem²⁴⁴ swe tłoczyć piosenki

U starego wydawcy Sercy²⁴⁵?... O, nie! dzięki!...

Dać się wybrać papieżem na onych synodach,

Co sejmują przy dzbanie w szynkownych gospodach?...

Nie, dzięki!... Skrzętnie kuszcze²⁴⁶ podlewać laurowe,

Zdobyte sonecikiem, miast²⁴⁷ sięgać po nowe?...

Dzięki!... Przyznawać talent marnym tylko chłystkom?

Submitować się kornie dziennikarskim świstkom?

Budzić się co dnia z myślą: ach, byle me imię

Redaktor „Merkurego” zachował w estymie²⁴⁸?...

Nie, dzięki!... Drżąc ze strachu, ważyć każde słowo?

Torować sobie drogę czapką, a nie głową?

Uniżać się do prośby? Dać się forytować?...

Nie, dzięki! dzięki! dzięki!... Chcę sobie dworować,

Śpiewać, śnić, mym natchnieniom folgując swawolnym,

Być samotnym, to prawda, lecz sobą! lecz wolnym! —

Nieskrępowany zgoła, pełnię animuszu

Wylewać w madrygale, albo w karteluszu!

Bez troski, czy grosz kapnie, czy sława przyświeca,

Tworzyć swą zamierzoną Podróż do księżyca²⁴⁹!

Słóweczka nie napisać, co by nie wyrosło

Z najgłębszej ducha treści, i z dumą wyniosłą

Móc sobie mówić co dnia: Tak, tak, mój maleńki,

Lubuj się kwiatów twoich woniami i wdzięki,

Bo to wszystko jest plonem twej głowy i ręki!

A jeśli w końcu tryumf zdobyć się poszczęści,

Nikomu cezarowej nie być dłużnym części²⁵⁰,

Słowem, bluszcz depcąc, choćby dębem się nie było,

Niewysoko się może wznieść, lecz własną siłą!...

LE BRET

Zgoda!... Gardzisz paktami, drogą życia zatem

Idź sam! Ale nie szukaj walki z całym światem!

Skąd ci się wziął ten nałóg, najgorszy z nałogów —

Wszędzie na każdym kroku wzniecać sobie wrogów?...

CYRANO

Pytasz skąd?... To przywarło do mnie tak, mój bracie,

Gdym ujrzał, jak przyjaciół tłum sobie jednacie,

Jak Kastora²⁵¹ uśmiechem wierny Polluks durzy²⁵²,

Sznurując wargi swoje jak kuperek kurzy!...

Wolę, gdy łotr, obrażon, nie skłoni mi głowy;

Wtedy wołam z uciechą: Przybył mi wróg nowy!...

LE BRET

Co za szaleństwo?...

CYRANO

Prawda! Tym umysł mój grzeszy!

Lubię się nie podobać; nienawiść mnie cieszy!...

Ach, gdybyś wiedział, drogi, jak pewnie się kroczy,

Gdy nienawiścią prażą nas niechętne oczy,

I jak ucieszne plamy na połach kaftana

Zostawia żółć zawistnych i nikczemnych piana!...

— Ta miękka przyjaźń, co w nią każdy z was tak wierzy,

Podobną jest do sutych italskich kołnierzy,

W których miękkiej koronce niewieścieje szyja...

Wygodne to, lecz zgoła prezencji nie sprzyja,

Bo głowa nie znajdując podpory, jak w puchu,

Przywyka do chwiejnego na wsze strony ruchu!...

Mnie zaś nienawiść stroi co dnia w kryzy nowe,

Których krochmal przymusza górą nosić głowę.

Każdy wróg nowy — dla mnie jest karbikiem nowym,

Który ciśnie, lecz blaskiem ozłaca tęczowym,

Bo do kryzy hiszpańskiej podobną niewolą,

Nienawiść jest garrotą²⁵³ — lecz jest... aureolą!...

LE BRET

po chwili, biorąc go pod ramię

Głośno folguj goryczy... możeć²⁵⁴ ulży trocha!

Lecz cicho musisz przyznać: ona cię nie kocha!...

CYRANO

z żywością

Milcz!...

W czasie tej rozmowy wszedł był Chrystian, usiłując się do kadetów zbliżyć. Widząc jednak, iż mu nie odpowiadają, usiadł przy osobnym stoliku, obsługiwany przez Lizę.