SCENA TRZECIA

CYRANO

wychodzi z namiotu spokojny. Za uchem pióro, w ręku książka

Cóż tam?

do jednego z kadetów

Waść od szabli

Rapcie³⁶³ po piętach wleczesz?...

KADET

Brzuch mi uciekł w pięty.

CYRANO

Kubek w kubek, tak jak mnie! Casus niepojęty!

KADET

No, i uciska waści?

CYRANO

Nie. Podwyższa znacznie.

DRUGI KADET

Głodnym, że gryzłbym ziemię!

CYRANO

Niejeden ją zacznie

Gryźć dziś jeszcze!

TRZECI KADET

Mnie z czczości to aż burczy w brzuchu...

CYRANO

A to capstrzyk³⁶⁴ odbębnim dziś na nim, mój zuchu!

INNY

Mnie z głodu w uszach dzwoni...

CYRANO

Kłamiesz, głodomorze!

Kto głodny, ten jest głuchy, więc słyszeć nie może!

INNY

Oj, jeść!... Choć na oleju...

CYRANO

zdejmując mu hełm i wskazując na głowę

A mój asindzieju!

O, kapuściana głowa! Brak tylko oleju!

INNY

Jeść! Jeść! Co by tu pogryźć?...

CYRANO

rzucając mu książkę

Masz, molu! Iliada³⁶⁵!

INNY

A pan minister wojny³⁶⁶ w Paryżu zasiada

Cztery razy do stołu...

CYRANO

Więc choć kuropatwą

Mógłby waści obesłać?...

KADET

I winem! To łatwo.

CYRANO

Richelieu czy też burgund³⁶⁷?... Waści na co łaska?

Eminencja, co we łbie zawraca? Do diaska...

INNY

Jak pies głodnym!

CYRANO

Łap muchy! Dobra psu i mucha!

INNY

Chleba!...

CYRANO

Tak, to dla brzucha. A co chcesz dla ducha?...

KADET

wzruszając ramionami

Zawsze żarty i słowa!...

CYRANO

Tak, żarty i — słowa!

I tak bym chciał umierać. Zorza purpurowa

Nad głową, w piersi rana, co wiedzie do sławy,

Po bohaterskim boju i dla świętej sprawy,

Z ręki wroga, którego męstwo — mego warte,

Z dala od łóż szpitalnych, pod niebem otwartem,

Na wielkim bojowisku, na chwały kobiercu,

Z dowcipnym słówkiem w ustach i ze sztychem w sercu!...

WSZYSCY

krzycząc

Jeść! Jeść!

CYRANO

krzyżując ramiona

A waszmościowie tylko o żołądku!...

Hej, grajek! Pójdź no, dziadu, i graj po porządku,

Wszakże byłeś pasterzem? Bertrandou ci imię?

Grajże tym pasibrzuchom, co w nich dusza drzymie,

Te nasze stare pieśni, których nuta słodka

Śpiewa jak siostra, a jak matka — płacze zwrotka...

Pieśni, w których głos słychać kochanej dziewczyny...

Pieśni, co się tak wolno ciągną jak dym siny,

Gdy nad wioską rodzinną zadymi się strzecha...

Pieśni, co prowansalskie³⁶⁸, lube mają echa!

Stary grajek siada i dobywa flecik.

Niechaj ta wiejska fletnia, dziś surma³⁶⁹ bojowa,

Maj przypomni, gdy wokół brzmiała nią dąbrowa!...

Gdy po niej puścisz palce z ptaszęcym świergotem,

Niech wspomni, że wpierw z trzciny, a z hebanu³⁷⁰ potem

Była... Niech ją zdumieje pienie³⁷¹ twe pastusze...

Niech w nim sielskiej młodości swej odnajdzie duszę!

Bertrandou zaczyna grać stare langwedockie³⁷² pieśni.

CYRANO

Słuchajcie, Gaskończycy! To nie róg bojowy,

To fujarka siół³⁷³ naszych, to flecik wierzbowy...

To nie surma wojenna, co śmierci znak niesie,

To piszczałka pastusza rozbrzmiewa po lesie...

Słuchajcie! To są nasze pola, łąki, wrzosy,

To gra mały koniarek³⁷⁴ sczerniały i bosy...

To szept zielonych gajów... to szum modrej rzeki...

To jest Gaskonia nasza!... Kraj drogi, daleko!

Wszystkie głowy pochyliły się, ten i ów ukradkiem ociera łzę rękawem albo połą płaszcza.

CARBON

do Cyrana półgłosem

Masz tobie! Teraz znów mi płaczą te sieroty!...

CYRANO

Płaczą, ale nie z głodu! Płaczą, lecz z tęsknoty...

Wolę, że ich cierpienie zmieniło nazwiska

I że to serce teraz biedakom się ściska!

CARBON

Ależ osłabną w męstwie!

CYRANO

Co znów, kapitanie!

Każdy ma bohatera we krwi, który wstanie

Na pierwsze hasło boju, gdy bęben zawarczy...

Daje znak, dobosz bije w bęben.

KADECI

zrywając się i chwytając broń z kozłów

Gdzie? Co?... Jak?...

CYRANO

z uśmiechem

Wszak mówiłem, że hasło wystarczy,

Żegnajcie sny i żale!... Żegnaj, kraju miły!

Wyczarował was flecik, a bębny — zgłuszyły.

JEDEN Z KADETÓW

patrząc w głąb

Ach, ach, pan de Guiche idzie!

WSZYSCY

z groźnym pomrukiem

Huu!...

CYRANO

uśmiechając się

Pochlebne szmery!

JEDEN Z KADETÓW

Dość go mamy!

INNY

Do diabła, takie bohatery,

W koronkowych kołnierzach na zbroi!

INNY

A może

Wrzód szpetny ma na karku?

INNY

Ma. Dworską obrożę.

DRUGI KADET

Godny stryjka synowiec³⁷⁵!

CARBON

A Gaskończyk przecie!

PIERWSZY KADET

Ba, fałszywy! A taki najgorszy na świecie!

Każdy prawy Gaskończyk musi być wariatem...

Nic niebezpieczniejszego niż rozumny zatem.

LE BRET

Ależ blady!

KADET

Bo głodny, jak i piechur prosty,

Żołądek jego przecież, gdy kurczą go posty,

Błyska w słońcu, bo na nim szmelcowane³⁷⁶ blachy...

CYRANO

I my uszy do góry! Co? Nieprawda, brachy?

Sam³⁷⁷ fajki, kości, karty! Rżnijcie, choć w drużbarta³⁷⁸,

Czy my klechy, czy baby?...

Kadeci dobywają kości i karty. Zaczynają w nie grać na bębnach, na ławach, na płaszczach rozciągniętych. Wielu zapala długie fajki.

— Ja czytam Dekarta³⁷⁹.

Przechadza się wzdłuż i wszerz, czytając małą, z kieszeni dobytą książkę. De Guiche wchodzi. Wszyscy udają wielkie zajęcie się grą i zupełne zadowolenie. De Guiche jest bardzo blady. Zbliża się do Carbona.