Anna
Nigdy jeszcze nie panowała taka wesołość w dziecinnym pokoju Dużej Rodziny. Dzieciarnia nawet nie marzyła o tych radościach i przyjemnościach, jakie na nią spłynęły z bliższej znajomości z dziewczynką, co nie była żebraczką. Same jej przygody i przejścia uczyniły ją wprost nieoszacowanym nabytkiem. Dzieci kolejno napraszały się, by im opowiadała — po raz drugi, trzeci i dziesiąty — wszystko, cokolwiek jej się zdarzyło. Siedząc przy ciepłym ogniu w wielkim, jasnym pokoju, miło było słuchać o tym, jak to zimno bywało na poddaszu. Trzeba zaznaczyć, że dla poddasza poczuły dzieci prawdziwą sympatię — i że jego chłód i pustka wydawały się rzeczą drobnej wagi, ilekroć była mowa o Melchizedechu lub gdy się słyszało o wróbelkach i innych rzeczach, które można widzieć, stanąwszy na stole i wytknąwszy głowę przez okno.
Najulubieńszym tematem było, rzecz oczywista, opowiadanie o nieudanej uczcie i o śnie, który się ziścił. Po raz pierwszy opowiadała o tym Sara zaraz na drugi dzień po swoim przybyciu do domu pana Carrisforda. Było to przy podwieczorku, na który przybyło kilku członków Dużej Rodziny. Jedni siedli za stołem, inni pokładli się na dywanie przed kominkiem, a ona snuła po swojemu całą historię. Pan Carrisford słuchał i przyglądał się jej uważnie. Zakończywszy opowieść, Sara podniosła na niego oczy i złożyła mu rękę na kolanie.
— Opowiedziałam, co do mnie należało. A teraz może ty, wujaszku Tomaszu, opowiedziałbyś z kolei wszystko, co do ciebie należy? — (Na własną jego prośbę nazywała go stale wujem Tomaszem.) — Nie znam jeszcze twej roli w tej opowieści... a pewno będzie to coś ładnego.
Pan Carrisford opowiedział więc, jak siadywał w swym gabinecie samotny, schorowany i zgorzkniały i jak Ram Dass starał się go nieco rozerwać, opisując mu widzianych z okna przechodniów. Wśród nich była dziewczynka, która częściej niż ktokolwiek inny przechodziła pod kamienicą. Pan Carrisford zaczął się nią interesować — po trosze dlatego, że sam właśnie wciąż rozmyślał o pewnej dziewczynce, po trosze zaś dlatego, że Ram Dass opowiedział mu o swej wizycie u niej w pogoni za małpką. On to opisał smętny wygląd pokoju oraz tryb życia dziewczynki, która nie zdawała się należeć do kasty kuchennych posługaczek i służących. Idąc trop za tropem, Ram Dass dokonywał coraz to nowych odkryć dotyczących nieszczęśliwej doli dziewczęcia. Przekonał się przy tym, jak łatwą było rzeczą przebycie kilku piędzi dachu, dzielących go od okna Sary. Ta okoliczność była początkiem wszystkiego, co nastąpiło.
— Sahibie136 — rzekł pewnego dnia — może bym tak przekradł się po dachówkach do tego pokoiku i napalił tam w piecu, gdy dziewczynka będzie na sprawunkach w mieście. Gdy powróci, zziębnięta i przemoczona, i zobaczy ten ogień, pomyśli sobie, że to jakiś czarodziej go rozpalił.
Pomysł ten był tak uroczy, że smutna twarz pana Carrisforda rozjaśniła się uśmiechem. Ram Dass zaś wpadł w taki zachwyt, iż nie poprzestał na początkowym projekcie, lecz jął137 klarować138 swemu panu, jak łatwe byłoby wykonanie wielu jeszcze innych rzeczy. Ujawniał wprost dziecięcą radość i pomysłowość, a przygotowania do spełnienia planu zabrały mu wiele dni.
W ów wieczór, gdy na niczym spełzła zamierzona uczta, Ram Dass czuwał niezmordowanie, trzymając wszystkie paczki w pogotowiu na własnym poddaszu; wraz z nim czuwała i osoba, dodana mu do pomocy, równie jak on zainteresowana całym przedsięwzięciem. Gdy uczta została przerwana w sposób tak niemiły, Ram Dass leżał plackiem na dachówkach, zaglądając przez okno w głąb pokoju. Przekonawszy się, że Sara zasnęła twardo, wziął złodziejską latarkę i wślizgnął się do pokoju; towarzysz pozostał na zewnątrz i podawał mu kolejno wszystkie rzeczy. Ilekroć Sara poruszyła się choćby nieznacznie, Ram Dass zamykał wieczko latarki i wyciągał się jak długi na podłodze. Tych i innych jeszcze, równie ciekawych szczegółów, dowiedziały się dzieci z ust pana Carrisforda, zasypując go tysiącznymi pytaniami.
— Och, jakże się cieszę, że to właśnie wujaszek był moim przyjacielem! — zawołała Sara.
Odtąd nie było równie oddanych sobie przyjaciół, jak tych dwoje. Przedziwnie przypadli sobie do serca. Pan Carrisford nigdy jeszcze nie miał kolegi ani towarzysza, którego tak kochał, jak Sarę. W ciągu miesiąca, zgodnie z przepowiednią pana Carmichaela, stał się innym człowiekiem. Ożywił się, poweselał i zaczął cieszyć się posiadaniem bogactwa, którego brzemię tak mu dawniej ciążyło. Układał więc różne piękne plany co do losów Sary i zabawiał się w czarodzieja, którego zadaniem i największą przyjemnością było sprawianie Sarze różnych niespodzianek. Znajdowała więc w swym pokoju coraz to inne i piękniejsze kwiaty, to znów różne kosztowne cacka wetknięte pod poduszkę. Pewnego wieczoru, gdy siedzieli razem, posłyszeli jakieś skrobanie w drzwi; gdy zaś Sara wyszła zobaczyć, co się święci, ujrzała wielkiego rasowego psa, na którego szyi widniała złota obroża z napisem: „Nazywam się Borys, a służę Księżniczce Sarze”.
Pan Carrisford niczego nie lubił bardziej od wspomnień o małej księżniczce w łachmanach. Miło płynęły popołudniowe godziny, ilekroć wypadła wizyta Ermengardy, Lottie lub Dużej Rodziny; jednakże i te godziny, w których Sara siedziała sam na sam z panem Carrisfordem, czytając i rozmawiając, miały swoisty urok.
Pewnego wieczoru pan Carrisford, podnosząc wzrok znad książki, zauważył, że Sara od dłuższego czasu siedzi nieruchomo, zapatrzona w ogień.
— O czym teraz dumasz, Saro? — zapytał.
Sara podniosła oczy, a na jej twarzy jaśniał rumieniec.
— Przypomniałam sobie dzień mojej głodówki i dziewczynkę, którą wtedy widziałam.
— Ależ takich dni było wiele — odpowiedział pan Carrisford smutnym głosem. — Któryż to z nich masz na myśli?
— Zapomniałam, że wujaszek o nim nie wie — rzekła Sara. — Był to dzień, w którym mój sen się ziścił.
Opowiedziała mu całą historię o ciastkarni, o pieniądzu znalezionym w błocie i o dziecku, co było od niej głodniejsze. Opowiedziała to po prostu i jak najzwięźlej — jednak pan Carrisford przysłonił oczy ręką i wpatrzył się w dywan.
— A teraz obmyślałam jakby pewien plan — rzekła na zakończenie.
— Jakiż to plan? — zapytał pan Carrisford cichym głosem. — Masz prawo czynić, co ci się podoba, księżniczko.
— Wujaszek powiada, że jestem taka bogata... — zaczęła niepewnym głosem — więc przyszło mi na myśl, czy nie mogłabym odwiedzić tej sklepikarki i powiedzieć jej, że jeżeli kiedy... zwłaszcza w straszną szarugę zimową... jakieś zgłodniałe dziecko zajrzy w jej okno lub siądzie na jej progu, powinna natychmiast zawołać je do siebie i dać mu coś do jedzenia, a następnie przysłać mi rachunek. Czy mogę to zrobić?
— Pojedziesz tam jutro rano — odrzekł pan Carrisford.
— Dziękuję wujaszkowi — rzekła Sara. — Bo ja, proszę wujaszka, wiem, co to znaczy być głodnym... a ciężej jeszcze znosić głód, gdy ktoś nie umie omamić139 go zmyśleniem.
Nazajutrz rano miss Minchin, wyjrzawszy przez okno, zobaczyła widok, który jej wcale nie uradował. Powóz pana z Indii, zaprzężony w rosłe dwa konie, zatrzymał się przed bramą sąsiedniej kamienicy; z bramy wyszedł właściciel kamienicy i jakaś drobna figurka, oboje otuleni w ciepłe, kosztowne futra, i podeszli ku powozowi. Drobna figurka wydała się miss Minchin dobrze znaną i obudziła w niej pamięć minionych dni. Za nią kroczyła druga figurka, równie znajoma. Jej widok bardzo rozdrażnił przełożoną. Była to bowiem Becky, która w charakterze panny służącej stale odprowadzała swoją panią do powozu, niosąc okrycia i inne potrzebne rzeczy. Nie była to już ta Becky, co dawniej — twarz miała rumianą i okrągłą.
Wkrótce potem powóz zatrzymał się pod ciastkarnią, a jadący wysiedli — akurat w chwili, gdy właścicielka sklepu ustawiała na oknie wystawowym tackę z dymiącymi ciastkami.
Gdy Sara weszła do sklepu, kobieta odwróciła się, spojrzała na nią i zostawiwszy ciastka na oknie, podeszła do lady. Przez dłuższą chwilę wpatrywała się uważnie w Sarę. Nagle jej dobroduszna twarz rozpromieniła się.
— Dałabym głowę, że sobie panią skądciś przypominam — bąknęła. — Ale...
— Owszem — wyręczyła ją Sara. — Pani raz dała mi sześć ciastek za cztery pensy, a...
— A pani dała pięć ciastek małej żebraczce — przerwała kobieta. — Pamiętam o tym zawsze... tylko, że zrazu nie pomiarkowałam140 wszystkiego...
Dalszy ciąg przemówienia skierowała już w stronę pana Carrisforda.
— Pan szanowny wybaczy, ale niełatwo znaleźć młodą osobę, co by miała tak baczne141 oko na twarz człowieka głodnego. Nieraz sobie o tym rozmyślałam. Niech mi panienka szanowna tego za złe nie weźmie — zwróciła się do Sary — ale pani teraz jakby bardziej rumiana... i lepiej wygląda, niż... niż wtedy... wtedy...
— Dziękuję pani, istotnie lepiej się teraz czuję... i... i lepiej mi się powodzi — odpowiedziała Sara. — A przybywam tu do pani z wielką prośbą...
— Do mnie, panienko szanowna! — zawołała sklepikarka, uśmiechając się dobrotliwie. — Owszem, daj Boże szczęście, niech panienka mówi. Czym mogę służyć?
Wówczas Sara, oparłszy się o ladę, przedstawiła swój projekt co do ciepłych ciastek i zgłodniałych sierotek. Kobieta słuchała, wpatrując się w nią osłupiałym wzrokiem.
— Ależ, daj Boże szczęście! — powtórzyła, wysłuchawszy do końca. — Uczynię to z całą przyjemnością! Sama pracuję ciężko i własnymi środkami zdziałać wiele nie potrafię... ale z pani pozwoleniem czuję się w obowiązku powiedzieć, że od owego dżdżystego dnia, dałam już niejeden kęs chleba ubogim, zawsze przy tym myśląc o pani... Jak pani była wówczas zziębnięta i przemoczona... i jaki głód wyzierał z jej oczu... A jednak pani tak hojnie ofiarowała swe ciastka, jak gdyby była co najmniej księżniczką.
Pan Carrisford mimo woli się uśmiechnął na te słowa. Sara również się uśmiechnęła, przypominając sobie, jakie to wyrzekła słowa, kładąc ciastka na okrytych łachmanami kolanach dziewczynki.
— Ona wydała się straszliwie zgłodniałą — odpowiedziała. — Była bardziej zgłodniała ode mnie.
— Była wprost zamorzona głodem — rzekła kobieta. — Nieraz potem mi opowiadała, że gdy tam siedziała na zimnie, zdawało jej się, jakby jakiś wilk wydzierał z niej wnętrzności.
— To pani widywała ją później? — zawołała Sara. — A może pani wiadomo, gdzie ona teraz przebywa?
— Owszem, wiem — odpowiedziała kobieta, uśmiechając się jeszcze dobroduszniej niż przedtem. — Przebywa już od miesiąca u mnie, a mieszka... oto w tym pokoiku. A jakie z niej porządne i uczciwe dziewczynisko! Jaka pomocnica w kuchni i w sklepie! Ani by jej teraz pani nie poznała!
Podeszła w stronę małej bokówki i coś zawołała przez drzwi. W chwilę później za ladą stanęła jakaś młoda dziewczynka. Była to dawna żebraczka — ale już odziana czysto i schludnie, a wyglądem swym świadcząca, że nie głodowała już od długiego czasu. Była jeszcze nieśmiała, ale już z oczu jej znikł dziki wyraz, a buzia bardzo wyprzyjemniała. Poznała Sarę od razu i stanęła, wlepiając w nią oczy, jakby nie mogąc się jej napatrzeć.
— Otóż, proszę pani — wyjaśniła kobieta — ja jej poleciłam, żeby przychodziła do mnie, gdy będzie głodna, a gdy przyszła, dawałam jej zawsze jakąś robotę. Przekonałam się, że jest do pracy chętna i jakoś ją polubiłam. W końcu dałam jej tu kącik; ona pomaga mi i sprawuje się dobrze, a zawsze darzy mnie wdzięcznością. Na imię ma Anna. Nazwiska nie posiada.
Dziewczynki stały czas jakiś, przyglądając się sobie wzajemnie; następnie Sara wyciągnęła rękę z zarękawka i wyciągnęła ją poza ladę. Anna uścisnęła jej rękę — i obie dziewczynki spojrzały sobie w oczy.
— Bardzo się cieszę — rzekła Sara. — Właśnie coś przyszło mi na myśl. Może pani Brown nie będzie miała nic przeciw temu, żebyś dawała chleb i ciastka biednym dzieciom... a i tobie może sprawi to przyjemność, bo przecie wiesz, co to znaczy być głodną.
— Tak jest, panienko — odpowiedziała dziewczynka.
A Sara czuła, iż ta dziewczynka zrozumiała jej słowa, mimo że mówiła tak mało — i tylko stojąc w miejscu patrzyła za nią, jak wyszła ze sklepu i wraz z panem Carrisfordem wsiadła do powozu.
Za chwilę powóz zaczął się oddalać.
Przypisy:
1. laskar — indyjski marynarz. [przypis edytorski]
2. bungalow — drewniany dom z werandami. [przypis edytorski]
3. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
4. salaam (ar.) — ceremonialne powitanie. [przypis edytorski]
5. ayah (z port. aia) — służąca, opiekunka pracująca dla Europejczyków żyjących w południowej Azji. [przypis edytorski]
6. cyferblat (daw., z niem.) — tarcza zegara. [przypis edytorski]
7. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
8. plenipotent — pełnomocnik. [przypis edytorski]
9. surdut — rodzaj przedłużonej marynarki. [przypis edytorski]
10. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
11. suto — obficie. [przypis edytorski]
12. Comme elle est drôle! (fr.) — Jaka ona śmieszna! [przypis edytorski]
13. Elle a l’air d’une princesse, cette petite! (fr.) — Ona zachowuje się jak księżniczka, ta mała! [przypis edytorski]
14. monsieur (fr.) — pan. [przypis edytorski]
15. zmiarkować (daw.) — zorientować się, zauważyć. [przypis edytorski]
16. le bon pain (fr.) — dobry chleb. [przypis edytorski]
17. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
18. gwarzyć (daw.) — rozmawiać. [przypis edytorski]
19. ustawiczny (daw.) — ciągły. [przypis edytorski]
20. atoli (daw.) — lecz, jednak. [przypis edytorski]
21. mir (daw.) — szacunek. [przypis edytorski]
22. nie omieszkać (daw.) — nie zaniedbać czegoś, zrobić coś. [przypis edytorski]
23. podwstępny — tu: początkowy. [przypis edytorski]
24. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
25. nawyknąć — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]
26. przestawać (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
27. bawić (daw.) — przebywać gdzieś. [przypis edytorski]
28. suterena (z fr.) — kondygnacja mieszkalna znajdująca się poniżej parteru, częściowo pod ziemią. [przypis edytorski]
29. gędźba (daw.) — muzyka. [przypis edytorski]
30. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
31. okrasić — tu: ozdobić. [przypis edytorski]
32. bawić (daw.) — przebywać gdzieś. [przypis edytorski]
33. popychadło (pogardl.) — osoba słaba i wykorzystywana przez innych. [przypis edytorski]
34. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
35. wyłajać — skrzyczeć. [przypis edytorski]
36. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]
37. jeszcze by się jej roiło — jeszcze by sobie wyobrażała, jeszcze by się łudziła. [przypis edytorski]
38. feston — dekoracja z podwieszonej tkaniny. [przypis edytorski]
39. binokle — dawny rodzaj okularów, przyczepianych do nosa za pomocą sprężynki, a za to pozbawionych uchwytów na uszy. [przypis edytorski]
40. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
41. plenipotent — pełnomocnik. [przypis edytorski]
42. urągliwie — ze złością i pogardą. [przypis edytorski]
43. febra — choroba tropikalna. [przypis edytorski]
44. maligna — gorączka połączona z halucynacjami. [przypis edytorski]
45. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
46. nawyknąć — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]
47. bez mała (daw.) — prawie. [przypis edytorski]
48. kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski]
49. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]
50. suterena (z fr.) — kondygnacja mieszkalna znajdująca się poniżej parteru, częściowo pod ziemią. [przypis edytorski]
51. kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski]
52. fumy — kaprysy. [przypis edytorski]
53. nikiej — (gwarowe) nigdy. [przypis edytorski]
54. suterena (z fr.) — kondygnacja mieszkalna znajdująca się poniżej parteru, częściowo pod ziemią. [przypis edytorski]
55. stronić — unikać. [przypis edytorski]
56. kazamaty — podziemne cele w ciężkim więzieniu. [przypis edytorski]
57. Château d’If (fr.) — zamek na wyspie If w pobliżu Marsylii. Najpierw twierdza, następnie więzienie. Odgrywa dużą rolę w powieści Hrabia Monte Christo Aleksandra Dumasa, stanowiąc miejsce uwięzienia głównego bohatera. [przypis edytorski]
58. gwarzyć — rozmawiać. [przypis edytorski]
59. kobierzec — ozdobny dywan. [przypis edytorski]
60. imbryczek — czajnik. [przypis edytorski]
61. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
62. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
63. jasełka — przedstawienia o tematyce bożonarodzeniowej. [przypis edytorski]
64. baczny — uważny. [przypis edytorski]
65. pokraśnieć (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]
66. żachnąć się — oburzyć się. [przypis edytorski]
67. urągać — wymyślać komuś a. wyrażać względem kogoś niezadowolenie. [przypis edytorski]
68. pasja — tu: złość. [przypis edytorski]
69. grubiański — prymitywny, niekulturalny. [przypis edytorski]
70. pokątnie — skrycie. [przypis edytorski]
71. łajać — ostro krytykować. [przypis edytorski]
72. drzewo tekowe — rodzaj tropikalnego drzewa. [przypis edytorski]
73. inkrustacja — rodzaj umieszczanej na powierzchni przedmiotu dekoracji, wykonywanej z innego materiału niż ozdabiany przedmiot. [przypis edytorski]
74. nawyknąć — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]
75. rad (daw.) — zadowolony, chętny. [przypis edytorski]
76. rączy — szybki. [przypis edytorski]
77. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
78. cięgiem — ciągle. [przypis edytorski]
79. bałwan — tu: posążek pogańskiego bóstwa. [przypis edytorski]
80. Non, monsieur. Je n’ai pas le canif de mon oncle (fr.) — Nie, proszę pana. Nie mam scyzoryka mojego wujka. [przypis edytorski]
81. bramowany — obszyty czymś po brzegach. [przypis edytorski]
82. chryzopraz — jasnozielony, dekoracyjny minerał. [przypis edytorski]
83. suty (daw.) — obfity. [przypis edytorski]
84. laskar — indyjski marynarz bądź służący. [przypis edytorski]
85. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
86. chyżo — szybko. [przypis edytorski]
87. radża — tytuł lokalnego władcy w Indiach. [przypis edytorski]
88. popychadło (pogardl.) — osoba słaba i wykorzystywana przez innych. [przypis edytorski]
89. niepodobieństwo — coś nieprawdopodobnego, niemożliwego. [przypis edytorski]
90. Maria Antonina Habsburg (1755–1793) — żona Ludwika XVI, ścięta w okresie Rewolucji Francuskiej. [przypis edytorski]
91. pałac Buckingham — miejsce zamieszkania angielskiej rodziny królewskiej. [przypis edytorski]
92. incognito (z łac.) — nie ujawniając swojej prawdziwej tożsamości. [przypis edytorski]
93. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
94. karność — dyscyplina. [przypis edytorski]
95. poczytywać — uznawać. [przypis edytorski]
96. zakutać — owinąć. [przypis edytorski]
97. kiejby (gwarowe) — gdyby. [przypis edytorski]
98. kusy — krótki. [przypis edytorski]
99. rynsztok — otwarty kanał odprowadzający wodę deszczową i nieczystości, znajdujący się obok ulicy. [przypis edytorski]
100. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]
101. nikaj — (gwarowe) nigdzie. [przypis edytorski]
102. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
103. trojka (z ros.) — zaprzęg trzykonny. [przypis edytorski]
104. mużyk (ros.) — chłop w dawnej Rosji. [przypis edytorski]
105. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
106. wnosić — wnioskować. [przypis edytorski]
107. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
108. parias — członek najniższej kasty w Indiach; przen. wyrzutek. [przypis edytorski]
109. oponować — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
110. wieść — prowadzić. [przypis edytorski]
111. Carlyle, Thomas (1795–1881) — szkocki satyryk i eseista, a przede wszystkim historyk i filozof historii. [przypis edytorski]
112. Robespierre, Maximilien Marie Isidore de (1758–1794) — jeden z przywódców rewolucji francuskiej, stał na czele klubu jakobinów, wsławił się licznymi egzekucjami. [przypis edytorski]
113. koniugacja — odmiana czasownika przez osoby, liczby, czasy, tryby itd. [przypis edytorski]
114. minstrel — śrdw. muzyk, śpiewak i poeta. [przypis edytorski]
115. nikiej — (gwarowe) nigdy. [przypis edytorski]
116. godowy (daw.) — świąteczny. [przypis edytorski]
117. suty (daw.) — obfity. [przypis edytorski]
118. skwapliwie (daw.) — szybko, chętnie. [przypis edytorski]
119. impertynencja — obraźliwe zachowanie. [przypis edytorski]
120. wszak — przecież. [przypis edytorski]
121. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
122. utyskiwać — narzekać. [przypis edytorski]
123. laskar — indyjski marynarz bądź służący. [przypis edytorski]
124. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
125. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
126. ambaras (daw.) — kłopot, przykrość. [przypis edytorski]
127. laskar — indyjski marynarz bądź służący. [przypis edytorski]
128. sprawunki — zakupy. [przypis edytorski]
129. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
130. zaperzyć się — zagniewać się, zawziąć, broniąc swoich racji. [przypis edytorski]
131. wieża Babel — tu: zamęt, bezład, chaos. [przypis edytorski]
132. sprawunki — zakupy. [przypis edytorski]
133. kajś (gwarowe) — gdzieś. [przypis edytorski]
134. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
135. salaam — arabskie powitanie, dosł.: pokój. [przypis edytorski]
136. sahib (ar.) — pan, władca; tytuł grzecznościowy w Indiach. [przypis edytorski]
137. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
138. klarować — wyjaśniać. [przypis edytorski]
139. omamić — oszukać. [przypis edytorski]
140. pomiarkować (daw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]
141. baczny — uważny. [przypis edytorski]