Od tłumacza
Druk tego dzieła ukończony został w ostatnich dniach sierpnia 1914 r. Gorączka chwil, w ciągu których odbywała się ostateczna praca nad wykończeniem wydawnictwa, starczy za usprawiedliwienie niedokładności, jakie by się mogły zakraść. Z tej samej przyczyny „Przypisy” musiały być zredagowane o wiele pobieżniej, niż to było pierwotną intencją tłumacza.
Przypisy:
1. Chateaubriand, François-René de (1768–1848) — pisarz, dyplomata i polityk fr.; prekursor romantyzmu w literaturze fr., autor m.in. dzieł, które przyniosły mu rozgłos, opisujących życie Indian oraz piękno dzikiej przyrody: powieści poetyckiej René oraz opowiadania Atala, czyli Miłość dwojga dzikich na pustyni, a także ważnej dla konserwatyzmu europejskiego poetyckiej apologii chrześcijaństwa Duch wiary chrześcijańskiej. [przypis edytorski]
2. indult — specjalne zezwolenie wydawane w kościele katolickim przez wyższe władze duchowne (papieża, biskupa), uchylające w drodze wyjątku obowiązujące przepisy prawa kanonicznego (tj. religijnego); indulty dotyczą np. zawarcia małżeństwa przez osoby niepełnoletnie a. blisko spokrewnione, nadzwyczajnych warunków udzielania sakramentów itp. [przypis edytorski]
3. mimo wszelkie różnice (daw. składnia) — dziś z D.: mimo wszystkich różnic. [przypis edytorski]
4. supplicatio pro apostasia (łac.) — prośba w sprawie apostazji (tj. odstępstwa od wiary). [przypis edytorski]
5. Komedia o człowieku, który pojął żonę niemowę — Komedia ta, wedle kanwy zostawionej przez Rabelais’go, napisana została przed kilkunastu laty na nowo przez Anatola France [1908; Red. WL]. [przypis tłumacza]
6. Księgarz (...) polecił Rabelais’mu przejrzenie i przygotowanie (...) wydania — Co do tego punktu istnieją trzy hipotezy. Pierwsza, dziś już powszechnie zarzucona, jest ta, że Rabelais był nie tylko przygodnym wydawcą i korektorem, ale wprost autorem owych Kronik Gargantui, i że późniejszy jego Gargantua jest ponownym opracowaniem tego samego tematu. Nie mogąc wchodzić tu w bliższą argumentację, zaznaczymy tylko, iż hipoteza ta nie wytrzymuje krytyki. Drugą, do obecnych czasów niemal obowiązującą, była hipoteza, iż Rabelais na zlecenie księgarza zatrudniony był przy ponownym wydaniu owych starych kronik. W ostatnim czasie znakomity znawca Rabelais’go, Abel Lefranc, w przedmowie swej do pomnikowego wydawnictwa dzieł tego pisarza (1912) podaje i to przypuszczenie w wątpliwość. Wedle niego tyle jedynie możemy twierdzić, iż Rabelais, bawiąc podówczas w Lyonie, był świadkiem niezwykłego powodzenia owych Kronik i że to pobudziło go do kontynuowania ich jako I. części Pantagruela. Różnica tych dwóch ostatnich hipotez nie zmienia zasadniczego momentu kwestii, tj. wpływu, jaki miały Kroniki Gargantui na powstanie dzieła Rabelais’go. [przypis tłumacza]
7. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
8. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
9. sacra profanis (łac.) — rzeczy święte ze świeckimi. [przypis edytorski]
10. exclusive (łac.) — wyłączając; z wyłączeniem. [przypis edytorski]
11. wybejać się (wulg.) — wysrać się. [przypis edytorski]
12. bibosz (z łac. bibo, bibere: pić) — pijak. [przypis edytorski]
13. Wiele z tych żartów (...) siejemy — [cyt. za:] Millet, Rabelais. [przypis tłumacza]
14. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
15. Briefve (...) Pantagruel — Krótkie wytłumaczenie niektórych ciemniejszych wyrażeń zawartych w czwartej księdze bohaterskich czynów i rzeczeń Pantagruelowych. [przypis tłumacza]
16. język czyni go (...) najtrudniejszym z pisarzy francuskich tej epoki (...) słownik do jego dzieła pisany dla Francuzów (...) rozmiarów sporej książki — Istnieje przekład Rabelais’go na nowoczesny język francuski pt. Rabelais moderne, ale wydawnictwo to, niedbałe i pełne dowolnej interpretacji, nie przynosi zaszczytu pietyzmowi wydawców, nie mówiąc już, ile na tym zmodernizowaniu traci samo dzieło smaku i wyrazu. [przypis tłumacza]
17. Alkofrybas Nasier — pseudonim używany przez Rabelais’go, jest ścisłym anagramem jego imienia i nazwiska. [przypis tłumacza]
18. Księga pełna pantagruelizmu — Obecność słowa „pantagruelizm” w tytule Gargantui jest jednym z poważnych dowodów na poparcie zapatrywania, przyjętego niemal ogólnie, że księga Gargantui chronologicznie późniejsza jest od księgi I Pantagruela. Samo pojęcie „pantagruelizmu” zrazu oznacza w ustach autora szeroką wesołość i grube używanie, później stopniowo oczyszcza się, szlachetnieje i staje się synonimem pewnego pogodnego stoicyzmu. Sterne, który w swoim Tristramie Shandy nieustannie czerpie z Rabelais’go, tworzy pojęcie shandeizmu, będące jedynie wtórnym odbiciem pantagruelizmu. [przypis tłumacza]
19. przymiot — syfilis, fr. verole; [przymiotnik: syfilityk; Red. WL]. [przypis tłumacza]
20. kordiał — tu: lekarstwo. [przypis edytorski]
21. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
22. Galenus, Claudius (ok. 130–200 n.e.) — lekarz rzym. greckiego pochodzenia, anatom; medyk cesarza Marka Aureliusza; jego dzieła przez 15 wieków (w średniowieczu i odrodzeniu) wywierały ogromny wpływ na kierunek europejskich nauk medycznych. [przypis edytorski]
23. brat Obżora — Dominikanin, Tomasz Walleys, który komentował Metamorfozy Owidiusza, wyciągając z nich rzekome głębokie nauki moralne i zestawiając je z historiami z Pisma św. [przypis tłumacza]
24. bibuła (z łac. bibo, bibere: pić) — pijak. [przypis edytorski]
25. kronika pantagrueliańska — Satyra na współczesnych fabrykantów kronik, którzy genealogię królów francuskich doprowadzali dokładnie do Adama i Ewy. Autor odsyła czytelnika do genealogii olbrzymów, zamieszczonej w I księdze Pantagruela, jako do rzeczy już znanej. [przypis tłumacza]
26. Flakkus — Horacy; Ars poetica, 362: Haec placuit semel: haec decies repetita placebit. [przypis tłumacza]
27. opatrywać (daw.) — tu: zaopatrzyć (w dostatki i bogactwa). [przypis edytorski]
28. Jan Odo — Jean Audeau, prawdopodobnie jakiś sąsiad albo dobry znajomy Rabelais’go. [przypis tłumacza]
29. hic bibitur (łac.) — tu pił. [przypis edytorski]
30. Fidrygałki faszerowane, znalezione w starożytnej budowli — Żaden z pewnością ustęp dzieła Rabelais’go nie był obficiej komentowany niż owe sławne Fanfreluches antidotées. Dawne wydanie Rabelais’go zwane Edition variorum, które stanowi istną orgię komentatorstwa, poświęca mu nie mniej niż 27 stron druku, przy czym każdy najdrobniejszy szczegół ma swoje wytłumaczenie. Tymczasem zdaje się niewątpliwą rzeczą, iż Rabelais, wydrwiwając w tym rozdziale ciemne proroctwa i alegorie, ulubione średniowiecznej literaturze, rozmyślnie dał swoim Fidrygałkom jedynie pozory jakiegoś głębokiego sensu, którego w istocie nie mają. Przytoczymy tu choć główne punkty rzekomej interpretacji tego poematu z przyczyny interesu historyczno-literackiego, jaki mogą one mieć dla ciekawych czytelników. [przypis tłumacza]
31. Cymbrów pogromca — papież Juliusz II, który upokorzył Wenecjan. Aby Anglików skłonić do wojny przeciw Francji, wysłał im galerę naładowaną greckimi winami, szynkami i serem. [przypis tłumacza]
32. się gdy Cymbrów (...) dzieże — Uzupełnienie szkody wyrządzonej przez szczury jest bardzo łatwe: „Zasię gdy Cymbrów (...)/ Przybył powietrzem (...)/ Z jego przybyciem napełniono dzieże”. [przypis tłumacza]
33. srogie nicdobrego — [tu:] Kalwin. [przypis tłumacza]
34. jama — Jezioro Genewskie. [przypis tłumacza]
35. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
36. chciał zwołać kapitułę (...) dręczą się ninie — Kapituła ma oznaczać zwołany przez Juliusza II Sobór w Pizie (1510), z którego zdaniem wojowniczy papież niewiele się liczył; rogi cielęce symbolizują słabość owego soboru. Wszelako papież zaniemógł i musiał zostać „przy kominie”; nowa szkapa ma oznaczać Franciszka I, który wstąpił na tron Francji po Ludwiku XII. [przypis tłumacza]
37. Dziurą straszyli (...) to z prawa, to z lewa — Papież obłożył klątwą króla Franciszka i jego sprzymierzeńców. [przypis tłumacza]
38. kruk — Maksymilian Sforza, syn Ludwika Moro, zwyciężony przez Franciszka I. [przypis tłumacza]
39. Minos — [tu:] parlament. [przypis tłumacza]
40. kuternoga — kanclerz Duprat, który zdusił parlament, zmuszając go do przyjęcia konkordatu. [przypis tłumacza]
41. ptak Jowisza — papież, który miał zamiar stanąć po stronie przeciwników króla Franciszka. [przypis tłumacza]
42. Massoreci — żydowscy uczeni w piśmie. [przypis tłumacza]
43. Ate — parlament. [przypis tłumacza]
44. Pentezylea — uniwersytet, wbrew woli którego stanął układ między papieżem i królem. [przypis tłumacza]
45. Juno ze swoim księciem — Kościół i papież. [przypis tłumacza]
46. jajka Prozerpiny — owoce piekielne; są to świeckie posiadłości i dochody, które król Franciszek w konkordacie przyznał papieżowi. [przypis tłumacza]
47. snadno a. snadnie (daw.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]
48. pogromca Kartaginy — parlament. [przypis tłumacza]
49. wraży (daw.) — obcy, wrogi. [przypis edytorski]
50. rok — wiek. [przypis tłumacza]
51. łuk turecki — litera M, która w celtyberyckim alfabecie ma formę łuku. [przypis tłumacza]
52. pięć wrzecion i trzy dna od faski — wrzeciona: jedynki; dna od faski: zera. [przypis tłumacza]
53. grzbiet króla (...) ogonów dosięże — aluzja do chorób wenerycznych króla Franciszka I. [przypis tłumacza]
54. korona królewskiej stadniny — kochanka króla, Diana de Poitiers. [przypis tłumacza]
55. Gdy rok ten minie (...) kląć czas przeszły będziem nieszczęśliwy — Strofa 12 i 13: Przepowiednia panowania Henryka II. [przypis tłumacza]
56. na koniec (...) lada jaki — Proroctwo zniesienia Inkwizycji i pomyślniejszych widoków przyszłości. [przypis tłumacza]
57. Tęgospust — Wedle tradycji komentatorów Tęgospust ma przedstawiać króla Ludwika XII: w ten sposób Gargantua byłby Franciszkiem I, a Pantagruel Henrykiem II. Jak już w przedmowie zaznaczono, trzeba się bardzo mieć na ostrożności przeciwko takiej mechanicznej symplifikacji bujnej, kapryśnej i wielostronnej satyry Rabelais’go. [przypis tłumacza]
58. k’czemu (daw.) — do czego. [przypis edytorski]
59. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
60. trutki lombardzkie — Aluzja do trucicielstwa rozpowszechnionego we Włoszech. [przypis tłumacza]
61. Gargamela — W myśl tego samego wytrwałego komentatorstwa Gargamela byłaby w takim razie Anną, córką Franciszka II, księcia Bretanii, obłożonego klątwą i dlatego nazwanego tu królem kacerzy (parpaillos). Nazbyt obfite raczenie się flakami ma, zdaniem uczonych komentatorów, wyrazić wybujały apetyt miłosny królowej. [przypis tłumacza]
62. bibuła — tu: pijak. [przypis edytorski]
63. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
64. jęli się krzątać około podwieczorku — Wedle starego francuskiego obyczaju, który za czasów Montaigne’a już zanikał, ulubioną porą pijacką była godzina podwieczorku. Ludwik XII, sam wielki bibosz, lubował się w tych podwieczornych posiedzeniach. [przypis tłumacza]
65. sam tu (daw.) — chodź tu; podejdź. [przypis edytorski]
66. piję tylko z (...) brewiarza — Mnichy z zakonów żebraczych, łącząc obłudę cnoty z zamiłowaniem do kielicha, wymyślili flaszki na wino w formie brewiarza. [przypis tłumacza]
67. privatio (...) praesupponit habitum (łac.) — Uczucie braku każe przypuszczać przyzwyczajenie; pewnik scholastyczny. [przypis tłumacza]
68. Fecundi (...) disertum (łac.) — Kogóż by pełne kielichy nie uczyniły wymownym (Horacy). [przypis tłumacza]
69. aż nadto pijemy bez pragnienia — Aluzja do niewinnych, których poddawano indagacji za pomocą tortury wodnej. [przypis tłumacza]
70. per procuram (łac.) — przez pełnomocnika; za pośrednictwem. [przypis edytorski]
71. Dusza nigdy nie mieszka w suchym — Słowa św. Augustyna: Anima certe, quia spiritus est, in sicco habitare non potest. [przypis tłumacza]
72. rzyć (daw.) — tyłek. [przypis edytorski]
73. piję jak brat templariusz — Bracia templariusze mieli u współczesnych opinię pierwszorzędnych pijaków. [przypis tłumacza]
74. tamquam sponsus (łac.) — niby oblubieniec. [przypis tłumacza]
75. sicut terra sine aqua (łac.) — jak ziemia bez wody. [przypis tłumacza]
76. respice personam, pone pro duos — zważaj na osobę, przedkładaj (dawaj) dla dwóch. [przypis edytorski]
77. podbił Bachus Indyje — Aluzja do podboju Indii przez Portugalczyków przy pomocy napojów wyskokowych. [przypis tłumacza]
78. Lagona edatera — po baskijsku: w twoje ręce, towarzyszu. [przypis tłumacza]
79. sitio (łac.) — pragnę; jestem spragniony. [przypis edytorski]
80. Angeston — Hieronim z Hangestu, scholastyk, przeciwnik Lutra. [przypis tłumacza]
81. lacrima Christi (łac.) — dosł. łza Chrystusa; także: nazwa wina z winorośli hodowanych u podnóża Wezuwiusza. [przypis edytorski]
82. natura abhorret vacuum (łac.) — Natura nie znosi próżni; aksjomat dawnej fizyki. [przypis tłumacza]
83. Joannis (łac.) — Jan. [przypis edytorski]
84. płużyć (daw.) — sprzyjać, dobrze czynić, pracować dla dobra czegoś a. kogoś. [przypis edytorski]
85. gdybym słuchała żywota świętej Małgorzaty — Żywot Św. Małgorzaty odczytywano niewiastom w bólach rodzenia, aby ułatwić poród. [przypis tłumacza]
86. nie zaprzątaj sobie głowy resztą i daj jeno pracować tym czterem wołom od przodka — Przysłowie poiteweńskie. [przypis tłumacza]
87. przygodzić się (daw.) — przytrafić się. [przypis edytorski]
88. diabeł w czasie mszy św. Marcina (...) zębami musiał rozciągać swój pergamin — Wedle legendy dwie stare baby gadały z sobą bez przerwy, podczas gdy św. Marcin odprawiał mszę. Diabeł, który stał za nimi i spisywał ich rozmowę, nie znalazł w końcu miejsca na swoim pergaminie i musiał go zębami rozciągać, przy czym potknął się i potłukł o filar kościelny. [przypis tłumacza]
89. rozluźniły się ku górze kosmki maciczne (...) wyszło lewym uchem — Zuchwałe drwiny z współczesnych teologów, którzy wykładali dosłownie przenośnię, iż Matka Boska poczęła przez ucho. Stara pieśń kościelna brzmi: Gaude, virgo, mater Christi. Quae per aurem concepisti. [przypis tłumacza]
90. innocens credit omni verbo (łac.) — niewinny wierzy każdemu słowu. [przypis edytorski]
91. sorboniści — Sorbona, starożytny uniwersytet paryski, mający imię od Roberta de la Sorbonne, spowiednika Ludwika Świętego. Za czasu Rabelais’go Sorbona była warowną twierdzą średniowiecznej teologii i filozofii scholastycznej i prowadziła walkę na śmierć i życie z budzącym się nowożytnym duchem, a w walce tej płonący stos był ostatecznym i nierzadko używanym argumentem. To tłumaczy zajadłość, z jaką Rabelais, pod osłoną protekcji możnych kardynałów i samego króla, szturmuje szyderstwem i inwektywą do jej murów. Cały ten rozdział jest żartem na owe czasy bardzo ryzykownym i który autor mógł drogo przypłacić. [przypis tłumacza]
92. wżdy (daw.) — jednak, przecież; w końcu, wreszcie. [przypis edytorski]
93. żali a. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
94. Podejrzewam was (...) rodziłyby odtąd dzieci przez ucho — Cały ten ustęp Rabelais uważał za bezpieczniejsze skreślić w drugim wydaniu tej księgi. [przypis tłumacza]
95. Ależ gałgan tchu ma — w oryginale: Que grand tu as te gousier. [przypis tłumacza]
96. potelskich i bremondzkich — Wioski w rodzinnych stronach Rabelais’go. [przypis tłumacza]
97. subtelni doktorowie skotyści — Duns Skot, teolog lubujący się w subtelnych rozróżnieniach. [przypis tłumacza]
98. Jak odziewano Gargantuę — Niewybredne efekty komiczne zawarte w tych przesadnych wyliczeniach zaczerpnięte są z dawnej Kroniki Gargantuińskiej. [przypis tłumacza]
99. barwy (...) niebieska z białym — francuskie barwy koronne. [przypis tłumacza]
100. Okam — Ockham, teolog scholastyczny, uczeń Skota. Znowuż Rabelais drwi z subtelności i łamigłówek scholastycznych. [przypis tłumacza]
101. pludry (daw.) — spodnie; zwykle sięgające do kolan lub tuż za kolano. [przypis edytorski]
102. saczek — słowo urobione przez tłumacza dla oddania francuskiej braguette, która w dziele Rabelais’go odgrywa pierwszorzędną rolę. Jest to podłużny woreczek, jaki w średniowiecznym kroju odzienia znajdował się u pludrów na męskie części rodne. Podobnież i zbroje średniowieczne posiadały odpowiadającą temuż saczkowi osobną ochronę. Często wyraz ten użyty jest w znaczeniu rozporka. [przypis tłumacza]
103. libro (łac.) — w księdze. [przypis edytorski]
104. libro ultimo (łac.) — w księdze ostatniej. [przypis edytorski]
105. grzywna — daw. miara wagi, stosowana w średniowieczu i równa ok. pół funta (wynosiła średnio 200–240 g; różnie w różnych częściach Europy). [przypis edytorski]
106. in (łac.) — w. [przypis edytorski]
107. ’Η αγαπη ου ζητει τα εαντης (gr.) — „Miłosierdzie nie szuka swojej korzyści” (św. Paweł. List I do Koryntian, Rozdz. XIII, w. 5). [przypis tłumacza]
108. senluccy kabaliści — Mnichy z Saint-Louand koło Chinon, miejsca urodzenia Rabelais’go. [przypis tłumacza]
109. długowełniste barany — Moneta z czasów św. Ludwika, tak nazywana dla wybitego na niej Baranka Bożego, z napisem: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis! [Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, zmiłuj się nad nami; red. WL]. [przypis tłumacza]
110. Fuggerowie — jeden z najpotężniejszych domów bankowych owego czasu. [przypis tłumacza]
111. nieprzezpieczny (daw.) — niebezpieczny. [przypis edytorski]
112. wedle nich okulbaczyli muły — Obyczaj współczesny kazał nawet rząd mułów zdobić wedle kolorów swojej damy. [przypis tłumacza]
113. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
114. Horus Apollon — Horapolon, gramatyk, który żył w Aleksandrii za czasu Teodozjusza Wielkiego. [przypis tłumacza]
115. we Francji znajdziecie ułamek tegoż w godle pana Admirała niegdy noszonym przez Oktawiana Augusta — Godło: Festina lente [spiesz cię powoli; red. WL]. Którego admirała Rabelais miał na myśli, nie jest pewne. [przypis tłumacza]
116. wżdy (daw.) — jednak, przecież; w końcu, wreszcie. [przypis edytorski]
117. forma na czapkę (...) kotliczek do parowania wina — Synonimy na oznaczenie głowy. [przypis tłumacza]
118. sparzyć — tu: dobrać w pary. [przypis edytorski]
119. k’temu (daw.) — do tego; po temu. [przypis edytorski]
120. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
121. Wawrzyniec Walla (1407–1457) — słynny humanista. [przypis tłumacza]
122. bona lux (łac.) — „Dobre światło”. Zaczerpnięte z głośnej Pochwały szaleństwa Erazma. [przypis tłumacza]
123. Proklus — Perypatetyk z II stulecia, komentator Arystotelesa. [przypis tłumacza]
124. γάλα (gr.) — czytaj: gala. [przypis edytorski]
125. owo — tu: otóż. [przypis edytorski]
126. Awicenna (908–1036) — słynny arabski lekarz i filozof. [przypis tłumacza]
127. Młode lata Gargantui — Wielu komentatorów chce widzieć w tym i w następnym rozdziale satyrę na współczesne wychowanie dzieci monarszych, polegające głównie na jedzeniu, piciu i spaniu. Ta długa litania przysłów przekręconych na wspak była tradycyjną igraszką średniowieczną. [przypis tłumacza]
128. stępor — inaczej: ubijak; duży drewniany tłuczek do rozdrabniania i obłuskiwania ziarna w stępie, tj. wysokim drewnianym wiadrze. [przypis edytorski]
129. cale (daw.) — zupełnie. [przypis edytorski]
130. zasromany (daw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]
131. wynalazek nowego utrzyjzadka — Bystrość uczonych komentatorów miała w tym rozdziale szerokie pole do dociekań. Jeden z nich twierdzi, iż autor ma tu na myśli samowolę Franciszka I i obchodzenie się jego z różnymi przywilejami, z których czynił użytek, jak wskazano w tytule rozdziału; drugi dopatruje się w tym aluzji do licznych kochanek króla! [przypis tłumacza]
132. żali a. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
133. ochędożnie (daw.) — porządnie, z dbałością. [przypis edytorski]
134. wraz — tu: zaraz, niezwłocznie. [przypis edytorski]
135. Niechże ogień świętego Antoniego sparzy kiszkę stolcową złotnika — „Ogniem św. Antoniego” nazywano chorobę różę. [przypis tłumacza]
136. Nie ma (...) potrzeby ucierania zadka (...) rozum masz nad lata — Drwiny z dialektyki scholastycznej. [przypis tłumacza]
137. miast (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]
138. mistrz Jan ze Szkocji — Duns Scot. [przypis tłumacza]
139. Jako Gargantua kształcony był przez pewnego teologa w alfabecie łacińskim — Satyra Rabelais’go wymierzona przeciw współczesnemu scholastycznemu wychowaniu i jego poglądy pedagogiczne stanowią rozdziały pierwszorzędnej wagi w jego dziele. W poglądach tych wyprzedza Rabelais o wiele swój wiek i wiele z jego zapatrywań (zrozumienie dla nauk przyrodniczych, wyższość nauki opartej na obserwacji i zetknięciu z życiem nad wiedzą formalną, szerokie uwzględnienie rozwoju fizycznego) dopiero w naszych czasach zaczyna znachodzić pełne urzeczywistnienie. [przypis tłumacza]
140. Donat — Donatus, gramatyk z IV wieku. [przypis tłumacza]
141. de Modis significandi — Książka Jana de Garlandia, dzieło barbarzyńskiej scholastyki. [przypis tłumacza]
142. de modis significandi non erat scientia (łac.) — [księga] o rodzajach znaczących nie była wiedzą. [przypis edytorski]
143. Computum — mały podręcznik astronomiczny do użytku laików. [przypis tłumacza]
144. W roku (...) z wielkim gustem — Podobnej treści nagrobek ułożono po śmierci Franciszka I: L’an mille cinqcent quarante sept,/ François mourut è Rambouillet,/ De la vérole qu’il avoyt. [przypis tłumacza]
145. Hugocjo — biskup Ferrary z XIII w., autor traktatu o gramatyce. [przypis tłumacza]
146. „Grecyzmy” Hebrarda — wierszowana gramatyka grecka Ewerarda z Bethuno (1212). [przypis tłumacza]
147. Doktrynal — wierszowana gramatyka łacińska dla początkujących, rozpowszechniona między XIII a XVI w. w całej Europie. [przypis tłumacza]
148. Partes — Partes orationis, również zastarzały podręcznik. [przypis tłumacza]
149. „Quid est” — podobnej treści dzieło w pytaniach i odpowiedziach. [przypis tłumacza]
150. Supplementum — Supplementum chronicorum Jakuba Filipa Bergano. [przypis tłumacza]
151. Marmotret — podręcznik przygotowawczy do czytania Biblii pt.: Marmotractus sive expositio in singulis libris Bibliae. [przypis tłumacza]
152. De moribus in mensa servandis — przepisy zachowania się przy stole ułożone w formie eleganckich wierszy. [przypis tłumacza]
153. Seneki „de Quantor virtulibus cardinalibus” — traktat pióra Marcina, biskupa Montonedo (zm. 583). [przypis tłumacza]
154. Passvantus cum commento — Jakub Passavent, mnich florencki, autor licznych traktatów łacińskich. [przypis tłumacza]
155. Dormi secure — zbiór kazań na dnie świąteczne. [przypis tłumacza]
156. płużyć komuś (daw.) — służyć komuś, sprzyjać, działać na czyjąś korzyść. [przypis edytorski]
157. Papeligossa — kraj, gdzie się dworuje z papieża. [przypis tłumacza]
158. ogłoście mnie (...) świniobójcą breneńskim — Współczesne zaklęcie. [przypis tłumacza]
159. napoić teologalnie — Fakultet teologiczny Sorbony za czasów Rabelais’go słynął ze swej sprawności w wysuszaniu butelek. [przypis tłumacza]
160. o ogromnej kobyle — Starzy komentatorowie dopatrywali się w owej kobyle to księżnej d’Estampes, kochanki Franciszka I, to Diany de Poitiers, którą mąż jej, Ludwik de Brezé, dobrowolnie odstąpił królowi Henrykowi. [przypis tłumacza]
161. dobyła ogona (...) aż powaliła cały las — Wedle dawnych komentatorów aluzja do wyrąbania lasów w Bauce przez panią d’Estampes: faktycznie jednak ten sam szczegół znajduje się już w dawnych Kronikach Gargantuińskich (patrz: dodatek do tomu V), co dowodzi, jak śliskie są podobne kombinacje. [przypis tłumacza]
162. obsikał ich tak dotkliwie (...) małych dzieci — Aluzja, znowuż wedle zawziętych komentatorów, rzekomo do podatków, jakimi Franciszek I obłożył Francję po wojnach włoskich, a także i do rodowego nazwiska pani d’Estampes: Pisseleu. [przypis tłumacza]
163. szyzma — schizma, odstępstwo. [przypis edytorski]
164. baralipton — jedna z formułek sylogizmów scholastycznych. [przypis tłumacza]
165. napoić teologalnie — Często używane u Rabelais’go wyrażenie „napoić teologalnie”, zostało w późniejszych wydaniach przez autora przez ostrożność skreślone. [przypis tłumacza]
166. Przemowa, jaką mistrz Janotus Berdysz wygłosił do Gargantui, aby go skłonić do oddania dzwonów — Oracja ta, przykład elokwencji scholastycznej, ma być parodią przemowy, jaką teolog paryski, Jan Bricot, wygłosił w imieniu uniwersytetu paryskiego przy koronacji króla Franciszka. [przypis tłumacza]
167. nos faciemus bonum cherubin (łac.) — ma oznaczać w tej barbarzyńskiej łacinie: będziemy pić póty, aż nam gęby sczerwienieją jak cherubinom. [przypis tłumacza]
168. gluc — wykrzyknik stosowany wówczas w dyskusjach uniwersyteckich dla wyrażenia, że jakiś argument nic nie dowodzi. [przypis tłumacza]
169. Verum enim vero (...) meus deus fidius (łac.) — Nagromadzenie wyrażeń, które wszystkie mają oznaczać: zaprawdę. [przypis tłumacza]
170. Pontanus (1426–1503) — poeta i filozof. [przypis tłumacza]
171. Mistrz Janotus (...) ze swym suknem — Parodia dialektyki scholastycznej. [przypis tłumacza]
172. Patelin — bohater starej farsy francuskiej. [przypis tłumacza]
173. przysięgli, że nosa nie obetrą, póki (...) to znaczy na święty Nigdy — Ostre wycieczki przeciw ówczesnemu wymiarowi sprawiedliwości niejednokrotnie będą tematem satyry Rabelais’go. [przypis tłumacza]
174. las w Bierze — Bière: dawna nazwa lasu Fontainebleau. [przypis tłumacza]
175. vanum est vobis ante lucem surgere (łac.) — daremne jest wam wstawać przed światłem dziennym. [przypis tłumacza]
176. Papież Aleksander tak samo czynił (...) — Papież Aleksander V, który nie gardził rozkoszami stołu. [przypis tłumacza]
177. unde versus (łac.) — stąd wiersz. [przypis edytorski]
178. pud — jednostka wagi równa 40 funtom, czyli nieco mniej niż 16,5 kg. [przypis edytorski]
179. dusza jego przebywała w kuchni — Jamdudum animus est in patinis (Terencjusz). [przypis tłumacza]
180. urynał — nocnik. [przypis edytorski]
181. Zabawy Gargantui — I ten rozdział ma być satyrą na wychowanie Franciszka I, którego młodość wedle świadectw historii miała upłynąć wyłącznie na spaniu i zabawie. Ostatnio wydanie Rabelais’go (Abel Lefranc, 1913) podaje wyjaśnienie niemal wszystkich owych 215 gier przytoczonych w oryginale. [przypis tłumacza]
182. wsiadał na starego muła (...) mamrocząc ustami — Rajcy parlamentu zwykli byli, jadąc na swoje posiedzenia, odmawiać różańce. [przypis tłumacza]
183. wędrował przypatrzyć się, jak zastawiają siatkę na króliki — Polowanie na króliki należało podówczas do ulubionych rozrywek możnych panów. [przypis tłumacza]
184. miał za domowników pana Trzypotrzy, pana Obżorę, pana Doliwę i pana Puszczajpasa — W oryginale prawdziwe nazwiska dworzan Franciszka I. [przypis tłumacza]
185. Jako Ponokrates ujął Gargantua w taką dyscyplinę, iż ani godzina w dniu nie szła na marne — Cały plan nowożytnego wychowania zawarty w tym rozdziale pomyślany jest przez autora zupełne serio; przy bliższym rozpatrywaniu nie jest on tak przeciążający, jakby się to z natłoczenia szczegółów i amplifikacji stylowych na pozór zdawało. To przejście od zaniedbanego do starannego wychowania również zgodne jest z historią życia Franciszka I. [przypis tłumacza]
186. Tymoteusz z Miletu — fletnista na dworze Aleksandra Wielkiego. [przypis tłumacza]
187. emulacja (daw.) — współzawodnictwo, rywalizacja. [przypis edytorski]
188. Tunstal (1476–1559) — sekretarz Henryka VIII, matematyk i filozof. [przypis tłumacza]
189. przygodzić się (daw.) — zdarzać się. [przypis edytorski]
190. najtęgszy — dziś popr.: najtęższy (tj. najsilniejszy, najpotężniejszy). [przypis edytorski]
191. przewdziać się — przebrać się. [przypis edytorski]
192. Rizotomos — dosł. po grecku: krający korzenie; botanik. [przypis tłumacza]
193. wielu (...) doradza wcale przeciwnie — Arab Awicenna i jego szkoła, w przeciwstawieniu do Galena, który zalecał główny posiłek w dniu spożywać wieczorem. [przypis tłumacza]
194. Leonikus — profesor w Padwie (zm. 1531), który napisał książkę o grze w kości. [przypis tłumacza]
195. Laskaris — bibliotekarz Franciszka I i przyjaciel autora. [przypis tłumacza]
196. szmuklerz (daw.) — rzemieślnik zajmujący się wyrobem pasów, taśm i frędzli do obszywania ubrań i tkanin; także: pasamonik. [przypis edytorski]
197. wczas — tu: wcześnie. [przypis edytorski]
198. jako poucza (...) Pliniusz (...) bluszczowego kubka — Pliniusz twierdzi, iż w kubku sporządzonym z drzewa bluszczowego wino oddziela się od wody. [przypis tłumacza]
199. Jako między piekarzami kołaczy z Lerny a pasterzami z kraju Gargantui wszczęły się wielkie swary, z których zasię zrodziły się długie wojny — Można się domyślać, iż cały ustęp dotyczący wojny był szczególnie umiłowanym przedmiotem komentatorów pisarza. Jedni widzieli w królu Żółciku Karola V, wielkiego przeciwnika króla Franciszka, inni Maksymiliana Sforzę, syna Ludwika Moro etc. Przypuścić wolno, iż w całej tej mikroskopijnej epopei wojennej splata się w jedno żartobliwa fantazja pisarza (wszystkie grody, miasta, warownie, to są wioski okalające miejsce urodzenia Rabelais’go) z jakimiś wspomnieniami z dzieciństwa, odzwierciadlającymi podobny zatarg. Na to przypuszczenie nie brak jest pozytywnych danych (Abel Lefranc). Z tego błahego tła wyrosły ustęp ten wzbija się niejednokrotnie do wyżyn świetnej i daleko idącej satyry. Wiele rysów w dalszym ciągu dzieła świadczy, iż Rabelais czuł się bardzo mocno dzieckiem Francji i na poczuciu patriotycznym (nie tak częstym w znaczeniu dzisiejszym w owych czasach) mu nie zbywało; jednakże owe okrutne wojny, w których dla błahych przyczyn, dla kaprysu monarchów hordy żołdactwa przeciągły przez kraj, paląc i rabując wszystko, a nade wszystko niszcząc tak drogie południowemu sercu winnice, nie budziły w nim zgoła entuzjazmu. [przypis tłumacza]
200. sękacz — tu: sękaty kij. [przypis edytorski]
201. Selia — Seuille. [przypis tłumacza]
202. ad (łac.) — na. [przypis edytorski]
203. capitulum capitulantes (łac.) — Zebranie mnichów mających prawo głosu w kapitule, z wykluczeniem braciszków. [przypis tłumacza]
204. pro pace (łac.) — dla pokoju; za pokój. [przypis edytorski]
205. Jan Łomignat — Pierwowzoru tej szczególnie przez autora umiłowanej postaci szukali komentatorowie w wielu najwybitniejszych ludziach owego wieku: wedle jednych miał to być Luter, wedle innych Cezar Borgia, kardynał Odet de Châtillon, Jan du Bellay. Jeszcze raz trzeba tu powtórzyć, co zaznaczyliśmy w wielu miejscach, iż tego rodzaju wąskie i literalne „wykłady” raczej utrudniają niż ułatwiają zrozumienie ducha dzieła. Brat Jan, to przede wszystkim niezmiernie ciekawa projekcja ideału samego pisarza i tej jego dwoistości, którą podnosiliśmy we wstępie: to najbardziej energiczny, jaki może być pod słońcem, protest przeciw życiu zakonnemu, a zarazem „najszczerszy mnich, jaki od początku mnichostwa mniszył się kiedy pomiędzy mnichami”! [przypis tłumacza]
206. Sprzątajcie kosze, zbiory już skończone — Stara piosenka ludowa: Adieu, paniers, vendanges sont faites. [przypis tłumacza]
207. da mihi potum (łac.; żart.) — daj mi popić (być pijanym). [przypis edytorski]
208. Święty Tomasz Angielczyk — Tomasz Becket, arcybiskup Canterbury (1119–1170) zamordowany przy ołtarzu z rozkazu Henryka II. [przypis tłumacza]
209. łupał mu głowę (...) wzdłuż szwu ciemieniowego — Rabelais, opisując podobne krwawe sceny, lubi roztaczać swoją wiedzę anatomiczną. [przypis tłumacza]
210. prościutko (...) jak gościniec do Faj — gościniec do Faye szedł kręto, okrążając całą górę. [przypis tłumacza]
211. Skała Klermoncka — wioska La Roche-Clermont w Turenii. [przypis tłumacza]
212. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
213. tociem już stary — inaczej: toć jestem już stary; przecież już jestem stary. [przypis edytorski]
214. Treść listu napisanego do Gargantui przez Tęgospusta — Zwrócono na to uwagę, iż styl Rabelais’go, zazwyczaj tak żywy i swobodny, w listach i przemówieniach wchodzi w ton współcześnie panujący, staje się ciężki i uroczysty. List ten należy do tych ustępów w dziele Rabelais’go, w których pisarz przemawia zupełnie serio. Przy tej sposobności możemy podnieść, iż własne listy pisarza, które się zachowały, zwrócone do różnych współczesnych osobistości, również najmniejszym słówkiem ani akcentem ani zdradzają humorysty: tak samo pisane są najzupełniej poważnie i z godnością. [przypis tłumacza]
215. ustawnie (daw.) — nieustannie, ustawicznie; ciągle. [przypis edytorski]
216. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
217. snać (daw.) — tu: przecież, wszakże. [przypis edytorski]
218. gdyby duch oszczerstwa (...) rzecz niegodną dawnej przyjaźni — Trzeba zauważyć, że ów pojednawczy poseł mimo woli robi wszystko, co może, aby ambitnemu Żółcikowi uniemożliwić pojednanie. [przypis tłumacza]
219. mniemaszli go (...) niedołężnym — konstrukcja z partykułą -li o znaczeniu wzmacniającym i pytajnym; inaczej: czy mniemasz, że jest niedołężny; czyż mniemasz (sądzisz, przypuszczasz, uważasz go za). [przypis edytorski]
220. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
221. Jako niektórzy wodzowie Żółcika swymi zbyt gorącymi radami wpędzili go w ostateczne niebezpieczeństwo — Zdumiewać się należy, jak w całym tym rozdziale najprostszymi środkami autor osiąga efekt najprzedniejszej satyry i nieodpartego wprost komizmu. W czasie wojny światowej niemiecki Simplicissimus zamieścił w przekładzie cały ten rozdział jako satyrę na zwycięskie pochody i plany cesarza Wilhelma. [przypis tłumacza]
222. Ciułać grosze to sprawa chamska — Być może niewinna aluzja do wiecznych kłopotów finansowych Franciszka I. [przypis tłumacza]
223. Rudobrody — albo Khair-ed-din, albo Horuk Rudobrody, założyciel afrykańskiego rozbójniczego państwa. [przypis tłumacza]
224. Morze Hirkańskie — Morze Kaspijskie. [przypis tłumacza]
225. azard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
226. ważyć — tu: rzucać na szalę, narażać (szyję, tj. życie). [przypis edytorski]
227. aurum potabile (łac.) — złoto pitne. [przypis edytorski]
228. proficiat (z łac. proficio, proficere) — tu: awans. [przypis edytorski]
229. Αγιος ο ζεος (gr.) — Bóg jest święty! [przypis tłumacza]
230. uzdolić — zdołać (coś zrobić). [przypis edytorski]
231. ab hoste maligno libera nos Domine (łac.) — od wroga złośliwego uwolnij nas, Panie. [przypis edytorski]
232. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
233. łokieć — daw. miara długości; ok. 57–59 cm. [przypis edytorski]
234. kolegium zwane montegińskim — Kolegium w Montaigu, do którego uczęszczał w młodości Erazm i gdzie głód i batogi stanowiły główne środki wychowawcze. [przypis tłumacza]
235. wraz — tu: zaraz, od razu. [przypis edytorski]
236. pana Wielogóry (...) pana Esara — Panowie de Grandmoud i d’Essars, dworzanie króla Franciszka I. [przypis tłumacza]
237. beczka cytyjska — Sławna beczka, sporządzona wedle legendy przez św. Bernarda. [przypis tłumacza]
238. ta przygoda przepowiedziana była przez Dawida w psalmie (...) Adiutorium nostrum — Cały ten ustęp był w owych czasach niemałym zuchwalstwem ze strony pisarza; [por. Psalm 123; red. WL]. [przypis tłumacza]
239. deposita cappa (łac.) — habit (płaszcz) do depozytu (zdeponowany). [przypis edytorski]
240. in statutis ordinis (łac.) — tu: w statutach zakonu. [przypis edytorski]
241. Kuleń — Coulaines, miejscowość koło Chinon. W ten sposób, dla płynności czytania, tłumacz pozwala sobie zazwyczaj polszczyć brzmienie różnych miejscowości w ustępach tekstu, gdzie autentyczność nazwy nie odgrywa roli. [przypis tłumacza]
242. pusty jak but św. Benedykta — Butem św. Benedykta nazywano ogromną beczkę. [przypis tłumacza]
243. wesoła śmierć, kiedy się umiera ze sztywną kusią — Wedle gadek ludowych trafia się to po śmierci ludziom, którzy za życia obcowali cieleśnie z mniszką. [przypis tłumacza]
244. wszystkim tym, co to drapnęli pod Pawią — Aluzja do żołnierzy, którzy ratując się ucieczką, opuścili Franciszka I pod Pawią (1525), tak iż dostał się do niewoli. [przypis tłumacza]
245. magis magnos clericos non sunt magis magnos sapientes (łac.) — największy z kleryków (księży; tu: mnichów) nie jest najtęższy w mądrości. [przypis edytorski]
246. chociem (...) stawał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: choć stawałem. [przypis edytorski]
247. zarazem (...) nieswój — skrót od: zaraz jestem nieswój. [przypis edytorski]
248. Zalim źle uczynił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czyż źle uczyniłem. [przypis edytorski]
249. czym się to dzieje — daw. konstrukcja; znaczenie: jak to się dzieje, z jakiej przyczyny się to dzieje. [przypis edytorski]
250. Ignavum fucos pecus (...) a praesepibus arcent — trzymają z dala od ula gnuśne trutnie. [przypis edytorski]
251. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
252. stradać — postradać, stracić. [przypis edytorski]
253. Quare? Quia (łac.) — w jaki sposób, skoro. [przypis edytorski]
254. Ad formani nasi cognoscitur ad te levavi (łac.) — Po kształcie nosa poznaje się... to co ku tobie podniosłem. [przypis tłumacza]
255. item (łac.) — także; tak samo; tu: a zatem, a więc. [przypis edytorski]
256. beati quorum (łac.) — Beati quorum rentissae sunt iniquiates [szczęśliwi, którym odpuszczono nieprawości; red. WL]. [przypis tłumacza]
257. Renaud — ulubiona bohaterska postać francuskiej legendy. [przypis tłumacza]
258. wedle [obrządku] fekamskiego — Fecamp, opactwo wsławione później wyrobem likierów, wówczas było przysłowiowym dla gnuśności i opieszałości mnichów. [przypis tłumacza]
259. venite, apotemus (łac.) — Parodia brewiarza: veniter adoremus. [przypis tłumacza]
260. azard (daw.) — niebezpieczeństwo, przygoda. [przypis edytorski]
261. et de frigidis et maleficiatis (łac.) — Pod tym tytułem traktuje IV księga Dekretaliów o niezdolnych do małżeńskiej powinności lub czarami urzeczonych w tym kierunku osobach. [przypis tłumacza]
262. de contemptu mundi et fuga seculi (łac.) — O wzgardzie świata i ucieczce od niego. [przypis tłumacza]
263. Monachus (...) triginta (łac.) — W klasztorze mnich nie wart jest dwóch jajek, ale kiedy zeń wyjdzie, wart jest więcej niż trzydzieści. [przypis tłumacza]
264. tempore et loco prelibatis (łac.) — w odpowiednim czasie i miejscu. [przypis tłumacza]
265. woda gregoriańska — woda święcona, od imienia Grzegorza Wielkiego, który ją wprowadził. [przypis tłumacza]
266. tentować (z łac.) — pokusić się; próbować. [przypis edytorski]
267. zasumować się — zmartwić się. [przypis edytorski]
268. srodze (daw.) — bardzo, ogromnie. [przypis edytorski]
269. ustawnie (daw.) — ustawicznie, nieustannie; ciągle. [przypis edytorski]
270. kędy (daw., gw.) — gdzie, dokąd. [przypis edytorski]
271. rzeźba — tu: rzeź. [przypis edytorski]
272. Wejowis — bóstwo zła czczone u Rzymian z obawy przed jego potęgą. [przypis tłumacza]
273. przygodzić się (daw.) — przytrafić się, zdarzyć się. [przypis edytorski]
274. mieszkańcy Peszy (...) Monsoru i innych miejsc okolicznych — Wszystko miejscowości w prowincjach Turenii, Anjou i Poitou. [przypis tłumacza]
275. do armii lub załogi wojennej — Za czasów Rabelais’go istniały już najemne oddziały zawodowego wojska. [przypis tłumacza]
276. omierżenie — wstręt; por. mierzić kogoś: budzić w kimś wstręt. [przypis edytorski]
277. podobny (...) do meluńskich węgorzy, co to piszczą, nim się je zacznie obdzierać ze skóry — Francuskie przysłowie na określenie kogoś, kto podnosi lament, zanim dozna szkody. [przypis tłumacza]
278. nie mieszkając (daw.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]
279. zostawił od wypadku — tu: zostawił na wszelki wypadek. [przypis edytorski]
280. bitwa pod Św. Obinem Kormeńskim — Bitwa pod Saint Aulbin (1488) między Karolem VIII a Ludwikiem XII (wówczas księciem Orleanu), który dostał się do niewoli. [przypis tłumacza]
281. po zburzeniu Partynia — Oblężenie Parthenay przez Karola VIII (1486). [przypis tłumacza]
282. byliby (...) nałożyli niezmierne okupy — Aluzja do dwóch ton złota, którymi Franciszek I musiał wykupić się z niewoli hiszpańskiej. [przypis tłumacza]
283. klasztor telemski — Opactwo Theleme i jego koncepcja stanowi niezmiernie ciekawy przyczynek do psychicznego wizerunku pisarza. W nim występuje najdosadniej fakt, zaznaczany już mimochodem, do jakiego stopnia kilkanaście lat pobytu w klasztorze wycisnęło na umysłowości i charakterze Rabelais’go niezatarte piętno. Kreśląc wedle swojej niczym nieskrępowanej fantazji ów raj na ziemi, tworzy Rabelais nie co innego wszelako, jeno klasztor: a pojęcie życia, na pozór tak odmienne, w istocie swojej więcej może wykazuje wspólności niż różnic między tymi tak sprzecznymi regułami. Modelu owego platońskiego klasztoru szukają komentatorowie w zamku Saint-Maur-des-Fosses należącym do kardynała du Bellay. [przypis tłumacza]
284. Jakim kształtem wzniesiono i uposażono klasztor telemitów — W opisie budowli mieszczącej klasztor znać epokę, w której król Franciszek wznosił swe wspaniałe zamki. [przypis tłumacza]
285. Jak wyglądało mieszkanie telemitów — Godne uwagi jest, iż Rabelais, poza tym chętny do opiewania soczystych biesiad, kreśląc plan swego klasztoru zupełnie zapomina w nim o istnieniu kuchni. [przypis tłumacza]
286. woda anielska — przyrządzona z korzonków fiołków florenckich. [przypis tłumacza]
287. zgodność była między mężczyznami a damami (...) wedle życzenia dam — Cały ten ustęp brzmi bardzo pociesznie w zestawieniu z różnymi odezwaniami się brata Jana w kwestii płci pięknej. [przypis tłumacza]
288. Zagadka znaleziona w fundamentach klasztoru telemitów — Cała ta wyrocznia wzięta jest, z wyjątkiem dwóch pierwszych i dziesięciu ostatnich wierszy, z dzieł współcześnie żyjącego niejakiego Melina de Saint-Gelais, zagorzałego kalwina, który wszystkie nieszczęścia Francji przypisywał stronnictwu katolików. Proroctwo to jego wywarło później duże wrażenie, jako iż Melin de Saint-Gelais umarł w r. 1558, nie dożył przeto wybuchu wojny domowej. Przez ostrożność Rabelais dodaje ostatni ustęp prozą, mając na celu, dla zasłonięcia się przed możliwą zaczepką, pozorne zbagatelizowanie i obrócenie w żart znaczenia całej przepowiedni. [przypis tłumacza]
289. lza (daw.) — wolno, można. [przypis edytorski]
290. snadny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]
291. Pantagruel — Pantagruel nie jest, jak Gargantua, popularną postacią legendy, wszelako słowo to, zanim użył go Rabelais dla swego bohatera, znane było w języku francuskim jako imię własne i jako imię pospolite. Jako imię własne oznacza diabła występującego nieraz w misteriach średniowiecznych, którego główną sztuczką jest wzbudzać pragnienie. Jako imię pospolite oznacza silny ból gardła, rodzaj gwałtownej anginy. Aluzje do obu znaczeń wielokrotnie pojawiają się w tekście Pantagruela. [przypis tłumacza]
292. król Spragnionych — w oryginale: dipsodów, po grecku: spragnionych. [przypis tłumacza]
293. Mistrz Hugo Salel (1493–1550) — był dworzaninem Franciszka I; przełożył na język francuski dziesięć pierwszych pieśni Iliady. [przypis tłumacza]
294. nieoszacowane chroniki przeraźliwego olbrzyma Gargantui — Rabelais ma na myśli nie swego Gargantuę (Ks. I), który powstał dopiero po pierwszej księdze Pantagruela (Ks. II), ale Kroniki Gargantuińskie. [przypis tłumacza]
295. Rakiet — Profesor na fakultecie prawnym w Poitiers. [przypis tłumacza]
296. exclusive (łac.) — z wyłączeniem; wyłącznie. [przypis edytorski]
297. Orland szalony — ukazał się w r. 1516. [przypis tłumacza]
298. „Robert Diabeł” (...) „Matabron” — Tytuły romansów rycerskich. [przypis tłumacza]
299. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
300. kroniki Gargantuińakiej (...) niźli sprzedaje się Biblii w dziewięciu leciech — Jeden ze współczesnych wkłada księgarzowi w usta ten wierszyk: Tenant ma boutique au Palais,/ En moins de neuf ou dix journées/ J’ai plus vendu de Rabelais,/ Que de Bibles en vingt années. [przypis tłumacza]
301. czterdzieści razy po czterdzieści nocy, licząc na sposób starożytnych druidów — Druidzi dawnych Gallów liczyli czas nie na dni, ale na noce. [przypis tłumacza]
302. nieszpułka — nieszpułka zwyczajna a. nieszpułka jadalna (Mespilus germanica), krzew lub drzewko z rodziny różowatych; uprawiana już 3 tys. lat temu na terenach dzisiejszego Iranu, następnie w staroż. Grecji i Rzymie dla niewielkich (o średnicy 2–3 cm), kulistych, czerwonych owoców o chropowatej, grubej skórce i kwaskowatym smaku. Po zerwaniu owoce nie nadają się do spożycia, wymagają leżakowania przez kilka tygodni w suchym i chłodnym miejscu, aby nabrały słodyczy. Z nieszpułki sporządzano marynaty, marmolady i nalewki. W średniowieczu nieszpułka była przysmakiem dworskich stołów, od XVII–XVIII w. jej popularność zaczęła maleć, obecnie jest mało znana. [przypis edytorski]
303. debitoribus (łac.) — forma Dativu a. Ablativu pluralis od debitor: dłużnik, winowajca, odstępca (przekraczający granice); dłużnikom; tu: bez większego sensu. [przypis edytorski]
304. ekwinokt — równonoc. [przypis edytorski]
305. ventrem omnipotentem (łac.) — brzuch wszechmocny (forma Accustivu, tj. B.) [przypis edytorski]
306. iambus (łac.) — jamb: staroż. miara wiersza (stopa), złożona z dwóch sylab, krótkiej i długiej. [przypis edytorski]
307. Halbroth (...) Pantagruela, mego pana — Imiona tych olbrzymów czerpane są z rozmaitych źródeł: z Biblii, mitologii, historii starożytnej, tradycji ludowej; niektóre wreszcie są wymysłem samego autora. [przypis tłumacza]
308. znajomy — tu: znający, świadomy. [przypis edytorski]
309. król Amaurotów w Utopii — amauros po grecku: ciemny, nieznany; Utopia kraj imaginacyjny, stworzony przez Tomasza Morusa w jego Utopii, która ukazała się po raz pierwszy w r. 1516. W książce Morusa miasto Amaurotów jest stolicą kraju. [przypis tłumacza]
310. w owym roku była susza — Wspomnienie straszliwej suszy, która na kilka lat przedtem gnębiła Francję. [przypis tłumacza]
311. filozof — tu: Empedokles. [przypis tłumacza]
312. wpodle (daw.) — wzdłuż, obok (jakiejś linii; tu: toru ruchu). [przypis edytorski]
313. via lactea (łac.) — droga mleczna. [przypis edytorski]
314. żali a. zali — czy. [przypis edytorski]
315. mamli płakać — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy mam płakać, czyż mam płakać. [przypis edytorski]
316. rekwije (od requiem) — pieśni żałobne. [przypis edytorski]
317. słowo szlachcica — Foi de gentilhomme, ulubione zaklęcie Franciszka I. [przypis tłumacza]
318. Tu leży ciało (...) zmarło w roku i dniu swego zgonu — Popularny koncept francuski uwieczniony w piosence o panu de la Palisse. [przypis tłumacza]
319. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
320. Roszela — La Rochelle (a. La Rocheile), średniowieczne miasto-twierdza położone w zach. Francji, w regionie Akwitanii, nad Zatoką Biskajską. [przypis edytorski]
321. Mikołaj de Lyra (ok. 1270–1349) — nawrócony Żyd, franciszkanin, autor popularnego komentarza Biblii; o ustępie psalmisty dotyczy: Ps. 135, 20 [przypis zweryfikowany i poprawiony przez Red. WL]. [przypis tłumacza]
322. Szantela — Chantelles, miasteczko w Bourbonnais. [przypis tłumacza]
323. Paslurdyna — Skała koło Poitiers; obyczaj studencki żądał, aby każdy nowicjusz przeczołgał się przez dziurę w tejże. [przypis tłumacza]
324. Godfred z Luzynianu — Pół historyczna, pół mityczna osobistość, założyciel domu Lusignan w Poitou, w X wieku. [przypis tłumacza]
325. opat Ardelion — Opat w Fontenay-le-Comte, koło Poitiers [przypis tłumacza]
326. Tyrak — Tiraquellus, uczony prawnik i radca parlamentu, wierny druh Rabelais’go. [przypis tłumacza]
327. tameczny (daw.) — tamtejszy. [przypis edytorski]
328. tam palą żywcem regentów — Aluzje do palenia protestantów za Franciszka I. [przypis tłumacza]
329. most gwardzki i nimski amfiteatr — Słynne pomniki z czasów rzymskich. [przypis tłumacza]
330. niewiasty bowiem łacno tam parzą dobrych ludzi w przyrodzonej wannie, jako że jest to ziemia papieska — mnichy i księża, od których roiło się w Awinionie, pozwalali kurtyzanom za opłatą umiarkowanej taryfy na bardzo swobodne wykonywanie swego rzemiosła. [przypis tłumacza]
331. Pandekty — część kodeksu napisanego przez Justyniana na podstawie pism prawników rzymskich. [przypis edytorski]
332. Akursjusz z Florencji (zm. 1260) — glosator i wydawca już istniejących gloss do justyniańskiego i kanonicznego prawa. Wędrówki Pantagruela i jego doświadczenia uniwersyteckie są prawdopodobnie dość wiernym odbiciem lat włóczęgi samego Rabelais’go po opuszczeniu klasztoru. [przypis tłumacza]
333. bermyca (z niem. Bärenmütze: niedźwiedzia czapka) — wysoka czapka, najczęściej wykonana lub pokryta niedźwiedzią skórą w oryginalnym kolorze, używana przez żołnierzy wojsk wyborowych (dziś m.in. przez reprezentacyjną gwardię brytyjską). [przypis edytorski]
334. Jako Pantagruel spotkał Limuzyńczyka, który kaleczył język ojczysty — Jak zaznaczyliśmy w przedmowie, epoka, w której tworzył Rabelais, była epoką odnowienia i wzbogacenia francuskiego języka, pełnymi garściami czerpiącego z dobytku języków starożytnych. Sam Rabelais był jednym z pierwszych pracowników w tym dziele; niezliczona jest ilość terminów łacińskich i greckich, które wprowadza w piśmiennictwo francuskie. Ale to, co w ręku świadomego mistrza było zbawiennym odnowieniem języka, toż samo u ciasnych i niedouczonych pedantów stawało się jego wykoślawieniem: i tę barbarzyńską robotę piętnuje właśnie Rabelais w swoim limuzyńskim szkolarzu. Niektóre ustępy tej oracji są niemal dosłownie zaczerpnięte z pism niejakiego Geofroy’a Tory; co daje miarę, jak dalece ta satyra Rabelais’go była na czasie. Niebawem, za Ronsarda, „uszlachetnianie” gwary ojczystej przez dodawanie słowom końcówek łacińskich i greckich, staje się powszechną modą. [przypis tłumacza]
335. Nawigujemy (...) metropolii — „Pływamy po Sekwanie o wschodzie i zachodzie słońca; przechadzamy się po drogach krzyżowych i rozstajnych stolicy”. [przypis tłumacza]
336. prawdali to — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy to prawda. [przypis edytorski]
337. śmierć Rolandowa — Wedle podania Roland po klęsce Ronsewalskiej miał umrzeć z pragnienia. [przypis tłumacza]
338. księgarnia św. Wiktora — W owej bibliotece opactwa św. Wiktora, której księgozbiór składa się tu z dziwolągów częścią wymyślonych, częścią przekręconych przez Rabelais’go, częścią wreszcie może i autentycznych, autor godzi tutaj po raz pierwszy w łamigłówki wiedzy scholastycznej i jej jałową erudycję. Przytaczanie tutaj wykładu poszczególnych tytułów (o ile do dziś dnia komentatorowie zdołali je wyłożyć) wydaje się tłumaczowi zbytecznym. [przypis tłumacza]
339. drukują się (...) w poczciwym miasteczku Tubingen — W Tubingen drukowało się za czasów Rabelais’go wiele heretyckich i we Francji zakazanych książek. [przypis tłumacza]
340. Pantagruel (...) otrzymał list od ojca swego Gargantui — List ten, kreślony przez Rabelais’go zupełnie poważnie, charakterystyczny jest dla owego upojenia wiedzą tryskającą naraz z tylu nowych źródeł (humanizm, odkrycie nowych światów, rozwój sztuki drukarskiej), właściwego epoce odrodzenia. Plan nauk, jaki zakreśla tutaj Gargantua swemu synowi, widzimy w znacznej części przeprowadzony w praktyce w ks. I (jak wiadomo powstałej później niż I. część Pantagruela). [przypis tłumacza]
341. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
342. Panurg — od greckiego pan: wszystko i ergon: praca, dzieło (factotum). Imię to w tym znaczeniu spotyka się już u starożytnych. [przypis tłumacza]
343. Al barildim (...) prim — Rzekomo po arabsku. [przypis tłumacza]
344. Signor (...) annichilati — Po włosku: „Panie, widzisz pan po moim przykładzie, że kobza nie zagra, jeśli ma brzuch pusty. Tak też i ja nie umiałbym panu opowiedzieć moich losów, jeśli wprzódy utrapiony bandzioch nie otrzyma sumiennego pokrzepienia. Mniema on, iż ręce i zęby straciły swoje naturalne przeznaczenie i ze wszystkim są unicestwione”. [przypis tłumacza]
345. Lord (...) good — Po angielsku: „Panie, jeżeli tak jesteś potężny w rozumie, jak pokaźny co do cielesnego wzrostu, to powinieneś ulitować się nade mną, natura bowiem stworzyła nas jednako, tylko szczęście jednych wywyższa, a drugich poniża; pomimo to cnota często bywa poniżona, a cnotliwy podany na wzgardę, przed ostatecznym bowiem końcem nikt nie jest dobry. [przypis tłumacza]
346. Jona (...) vadu — po baskijsku. [przypis tłumacza]
347. Prug (...) stzampenards — po holendersku. [przypis tłumacza]
348. Heere (...) zijn — po holendersku. [przypis tłumacza]
349. Segnor (...) non digo mas — po hiszpańsku. [przypis tłumacza]
350. Min Herre (...) lycksalig — po duńsku. [przypis tłumacza]
351. Adoni (...) nen ral — po hebrajsku. [przypis tłumacza]
352. Despota (...) epiphenete — po grecku. [przypis tłumacza]
353. Aganou (...) troppassou — Galimatias, który uważano to za język węgierski, to za jakieś narzecze francuskie. [przypis tłumacza]
354. Iam (...) dicitur — Po łacinie: „Już tyle razy zaklinałem was na wszystko, co święte, na wszystkich bogów i boginie; abyście, jeżeli zdolni jesteście jeszcze do uczuć litości, wsparli mnie w mojej nędzy; ale na nic nie zdały te moje skargi i wyrzekania. Pozwólcie, proszę, pozwólcie, okrutnicy, iść, dokąd mnie los mój woła i nie mamcie mnie dłużej waszymi czczymi zagadywaniami, pamiętni starego przysłowia, że głodny brzuch, jak powiadają, pozbawiony jest uszu”. [przypis tłumacza]
355. Metelin — Mitylena. W roku 1502 odbyła się mała, nieudana zresztą, wyprawa krzyżowa przeciw Turkom. [przypis tłumacza]
356. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
357. jednym susem znalazł się znowuż z łóżka przy stole — saut d’allemand [dosł. „niemiecki skok”; red. WL], skok z łóżka do stołu. [przypis tłumacza]
358. Jako Pantagruel ( ...) od sądu Salomona — Ten i następne rozdziały są świetną satyrą na ówczesne sądownictwo. [przypis tłumacza]
359. Jazon, Filip Dece, Petrus de Petronibus — sławni prawnicy współcześni [autorowi; WL]. [przypis tłumacza]
360. fascykuł (z łac. fasciculus: wiązka) — zeszyt; publikacja periodyczna; plik akt. [przypis edytorski]
361. nie mieszkając (daw.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]
362. żali a. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
363. ci, którzy wiodą ów proces z sobą (...) usłyszeć żywym głosem przedmiot ich sporu — Roztropny Pantagruel na kilka wieków wyprzedził wprowadzenie procedury ustnej w sprawach cywilnych, zdobycz ostatnich dziesiątków naszej epoki. [przypis tłumacza]
364. Akursa (...) Kurcjusza — Słynni juryści średniowieczni. [przypis tłumacza]
365. liber posteriori (łac.) — ostatnia księga. [przypis edytorski]
366. przymiotna choroba (daw.) — syfilis. [przypis edytorski]
367. fryszt (daw.) — czas wolny, urlop. [przypis edytorski]
368. szkandela — daw. podgrzewacz pościeli w postaci płaskiego metalowego naczynia z pokrywą na długiej rękojeści, do którego wlewano gorącą wodę lub wkładano rozżarzone węgle. [przypis edytorski]
369. scyjatyka (daw.) — przewlekła i bolesna choroba kończyn dolnych związana z zapaleniem nerwu kulszowego (ischias). [przypis edytorski]
370. Non de ponte vadit qui cum sapientia cadit (łac.) — nie schodzi z mostu, kto umiera z mądrością. [przypis edytorski]
371. in sacer verbo dotis (łac.) — dar (posag, wiano) w świętym [zawarty jest] słowie. [przypis edytorski]
372. poźrzeć (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski]
373. tu autem (łac.) — ty natomiast. [przypis edytorski]
374. mamż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mam, czyż mam. [przypis edytorski]
375. tunc (łac.) — wtedy, wówczas. [przypis edytorski]
376. quid iuris pro minoribus (łac.) — jakież prawo dla pomniejszych. [przypis edytorski]
377. penuria (z łac. pēnūrĭă) — niedostatek; brak, nędza. [przypis edytorski]
378. vivae vocis oraculo (łac.) — wyrocznię głosem żywym (na żywo). [przypis edytorski]
379. una voce (wł.) — jednym głosem, jednogłośnie. [przypis edytorski]
380. sentencją (daw. forma) — dziś B. lp: sentencję. [przypis edytorski]
381. ex nunc prout ex tunc (łac.) — dosł.: od teraz jak i od wtedy; na stan obecny, jak i wstecz. [przypis edytorski]
382. casus (łac.) — przypadek; sprawa. [przypis edytorski]
383. paragraf Catton (...) prawo Venditor — Miejsca, zaczynające się od cytowanych słów, należą w prawie justyniańskim do najciemniejszych. [przypis tłumacza]
384. Kusanus — Mikołaj de Kuza, franciszkanin i kardynał (1401–1401), wydał dzieło, w którym oblicza datę końca świata. [przypis tłumacza]
385. Jamblik — platoński teozof z IV wieku. [przypis tłumacza]
386. Murmalt — Murmellius, humanista z końca XV w. [przypis tłumacza]
387. gdzież są śniegi zeszłoroczne — Słynny refren ballady Villona: Mais ou sont les neiges d’antan stał się przysłowiowym. [przypis tłumacza]
388. Koryntianka — Korynckie hetery były sławne z wyuzdania. [przypis tłumacza]
389. scyjatyka (daw.) — przewlekła i bolesna choroba kończyn dolnych związana z zapaleniem nerwu kulszowego (ischias); tu: reumatyzm. [przypis edytorski]
390. wierę (daw.) — zaiste, prawdziwie. [przypis edytorski]
391. et ubi (łac.) — a gdzie. [przypis edytorski]
392. O obyczajach i sposobie życia Panurga — Opis charakteru i obyczajów imć Panurga zgadza się w wielu punktach tak wiernie z osobą ulubieńca króla Henryka II, Karola de Guize, kardynała Lotaryńskiego, iż, zdaniem komentatorów, Rabelais, kreśląc swego Panurga, niewątpliwie miał tamtą osobistość na myśli. [przypis tłumacza]
393. z tym wszystkim dusza najzacniejsza w świecie — Au demourant le meilleur fils du monde, przysłowiowy cytat z epistoły Marota do Franciszka I. [przypis tłumacza]
394. Ite missa est (łac.) — słowa kończące mszę. [przypis edytorski]
395. frater (łac.) — brat; tu: zakonnik. [przypis edytorski]
396. item (łac.) — tak samo, również. [przypis edytorski]
397. O tym jak Panurg kupował odpusty (...) — Rozdział ten jest echem wielkiej kampanii wymierzonej przez reformację przeciw handlowi odpustami prowadzonemu na ogromną skalę przez księży i mnichów. [przypis tłumacza]
398. franca — Syfilis był w owym czasie w Europie ogromnie rozpowszechniony. [przypis tłumacza]
399. rabin Kimy — Słynny hiszpański rabin w XII wieku. [przypis tłumacza]
400. czytać potajemnie w nocy Beczki, Wiadra ani Kubła z sentencjami, jeno w biały dzień, w salach Sorbony — Sens tej aluzji, jak zwykle obelżywej, do Sorbony, pozostaje dość ciemny. [przypis tłumacza]
401. Taumastes — Niektórzy komentatorowie dopatrują się w Taumaście osoby Tomasza Morusa, który w owym czasie odwiedził Paryż. [przypis tłumacza]
402. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
403. fama (z łac.) — rozgłos. [przypis edytorski]
404. wczas (daw.) — tu: wypoczynek. [przypis edytorski]
405. publicznie podjęli dysputę — Rozdział ten i następne stanowią satyrę ówczesnych jałowych dysput scholastycznych, jakie z wielką zaciekłością prowadzono w Sorbonie i innych kolegiach, nieraz od świtu do nocy. [przypis tłumacza]
406. Picus Mirandola (1463–1494) — słynny z encyklopedycznej wiedzy. [przypis tłumacza]
407. sofiści — u Rabelais’go sorboniści. Pięści jako ostateczny argument miały w tych subtelnych kontrowersjach szerokie zastosowanie. [przypis tłumacza]
408. Beda — uczony angielski (672–735); Plotyn: neoplatonik w III w. etc., etc. [przypis tłumacza]
409. żaliś (...) przybył (daw.) — konstrukcja z partykułą -li- oraz ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: czy przybyłeś, czyż przybyłeś. [przypis edytorski]
410. et ecce plus quam Salomon hic (łac.) — a tu oto więcej [jest mądrości] niż [miał] Salomon (Mt 12, 42). [przypis edytorski]
411. non est (...) discipulus super magistrum (łac.) — uczeń nie przewyższa bowiem ucznia. [przypis edytorski]
412. sicut terra sine aqua (łac.) — niczym ziemia bez wody. [przypis edytorski]
413. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
414. niełacno (daw.) — niełatwo. [przypis edytorski]
415. Zatem na żaden sposób (...) psy ujeżdżać was będą — Pomieszanie ówczesnej rycersko-dwornej etykiety miłosnej, której oświadczyny Panurga są parodią, z grubą brutalnością obyczajów, jaka się kryła pod cienką warstwą tego poloru, wszystko to doskonale odbija się w tym epizodzie. [przypis tłumacza]
416. co najraniej (daw.) — jak najwcześniej; tu: jak najszybciej. [przypis edytorski]
417. Gobelin — wytwórca dywanów (od tego nazwa: gobeliny), posiadał farbiarnię szkarłatu nad brzegiem rzeki Bierre. [przypis tłumacza]
418. Faramond — pierwszy król Franków. [przypis tłumacza]
419. Na co Panurg (...) czy nie jest pisany ałunem — Bardzo zabawne drwiny z rozmaitych „nauk tajemnych”, tak rozpowszechnionych za czasów Rabelais’go. [przypis tłumacza]
420. żali a. zali (daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
421. nie dała ci jakiegoś patyczka — Zapisana wstążka, którą dopiero wówczas można było odczytać, skoro się ją owinęło naokoło patyka identycznej grubości z tym, który był przy pisaniu użyty. [przypis tłumacza]
422. Zofir — przyjaciel Dariusza, który sobie obciął nos i uszy, aby przedstawić się w obozie nieprzyjaciół za zbiegłego jeńca i tym podstępem wydać królowi oblegane miasto. [przypis tłumacza]
423. Sinon — syn Autolika, krewny Ulissesa, uczestnik wojny trojańskiej, doprowadził do podstępnego wprowadzenia konia trojańskiego w mury Troi, umożliwiając Grekom jej zdobycie; wspomniany w Eneidzie Wergiliusza. [przypis edytorski]
424. qui potest capere capiat (łac.) — łapie, kto może złapać. [przypis edytorski]
425. Kserkses I (ok. 518–465 p.n.e.) — król (szachinszach) Persów z dynastii Achemenidów, syn Dariusza I Wielkiego; panował w latach 485–465 p.n.e. [przypis edytorski]
426. Temistokles z małą garstką ich rozgromił — podczas bitwy morskiej pod Salaminą w 480 r. p.n.e. flota perska pod wodzą Kserksesa I została rozbita przez ateńską, dowodzoną przez Temistoklesa. [przypis edytorski]
427. bibosz (z łac. bibo, bibere: pić) — pijak. [przypis edytorski]
428. by — tu: choćby, chociaż. [przypis edytorski]
429. uncja — pozaukładowa jednostka masy, równa ok. 30 g. [przypis edytorski]
430. przygodzić się (daw.) — przytrafić się; por.: przygoda. [przypis edytorski]
431. vade mecum (łac.) — dosł. chodź ze mną; por. vademecum: przewodnik (po jakimś obszarze geograficznym, miejscowości itp.). [przypis edytorski]
432. snać (daw.) — widocznie; najprawdopodobniej. [przypis edytorski]
433. cetnar — daw. jednostka wagi; ok. 50 kg. [przypis edytorski]
434. stan ich ulega bardzo szczególnej odmianie (...) na liche i plugawe życie — Niektórzy komentatorowie dopatrywali się w tym niewinnym ględzeniu zmartwychwstałego Epistemona „krwawej satyry”, „dantejskich obrazów” etc. Istotnie trzeba dużo dobrej woli i wyobraźni, aby się tego wszystkiego dopatrzyć w błahym ustępie w rozwlekły sposób rozprowadzającym jedną i tę samą myśl, samą przez się dość chudą. [przypis tłumacza]
435. tebinki (daw.; pot.) — pośladki. [przypis edytorski]
436. jeszczem (...) nie widział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jeszcze nie widziałem. [przypis edytorski]
437. grynszpaniarka — prawdopodobnie: osoba czyszcząca naczynia i przyrządy miedziane z osadu (grynszpan: hydroksyoctan miedzi powstający na powierzchni w wyniku korozji miedzi). [przypis edytorski]
438. Epiktet — znany filozof, stoik, za czasu Domicjana i Trajana. [przypis tłumacza]
439. Villon — wielokrotnie z pietyzmem cytowany przez Rabelais’go wielki poeta francuski z XV w. [przypis tłumacza]
440. proficiat (z łac. proficio, proficere) — tu: przewagi, osiągnięcia. [przypis edytorski]
441. którzyście tam (...) bywali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którzy tam bywaliście. [przypis edytorski]
442. rzemiosły (daw. forma) — dziś popr. N.lm: rzemiosłami. [przypis edytorski]
443. cale (daw.) — tu: całkowicie; zupełnie. [przypis edytorski]
444. snać (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
445. Księdzjan — Na wpół legendarny cesarz abisyński Prestre Jehan. [przypis tłumacza]
446. et curios sitmulant, sed bacchanalia vivunt (łac.) — udają świętych, a żyją jak rozpustnicy. [przypis tłumacza]
447. Trzecia księga (...) ułożona przez mistrza Franciszka Rabelego — Po raz pierwszy odsłania tu autor prawdziwe nazwisko, co dowodzi, iż musiał być bardzo pewny poparcia króla i swych duchownych protektorów. [przypis tłumacza]
448. Wyspy Hierejskie — słynne z obfitości roślin leczniczych. [przypis tłumacza]
449. autor błaga życzliwych czytelników, aby zechcieli powstrzymać się ze śmiechem aż do siedemdziesiątej ósmej księgi — Parodia formułki spotykanej na wielu dziełach w XVI. stulecia. [przypis tłumacza]
450. przywilej króla Franciszka I — W większości wydań pism Rabelais’go dołączony jest również przywilej Henryka II, nieco rozciąglejszy, ale niemal identycznej treści. [przypis tłumacza]
451. królowa Nawarry — Małgorzata de Valois, siostra króla Franciszka I, królowa Nawary, autorka słynnego Heptameronu, ceniła wysoko zabawy umysłowe, nawet w wielce swobodnej formie, i otaczała opieką liczny hufiec pisarzy, w liczbie których znajdował się i Rabelais. W ostatnich latach życia myśl jej zwróciła się ku sprawom wiary i pobożnym medytacjom. Do tego stanu ducha zawiera aluzję dedykacja III. księgi, pisana za życia królowej, która zmarła dopiero w kilka lat później, w r. 1549. [przypis tłumacza]
452. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
453. Midas (...) przecież coś odziedziczyliście po nim (...) — [por.] Legenda o uszach Midasa. [przypis tłumacza]
454. starożytne Koryntyjki były waleczne i ogniste w potykaniu — Słynne były hetery Koryntyjskie. [przypis tłumacza]
455. potykanie — tu: walka w ręcz; szermierka, prowadzenie pojedynków. [przypis edytorski]
456. ja, jakkolwiek z dala od niebezpieczeństwa, nie jestem wszelako wolny od troski — Pisane w czasie najazdu cesarza Karola V na Francję. [przypis tłumacza]
457. częścią (daw.) — po części, częściowo. [przypis edytorski]
458. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
459. jest dano — dziś: jest dane. [przypis edytorski]
460. nie każdemu jest dano przemieszkiwać w Koryncie — Non omnibus licet adire Corinthum (Horacy, Epistolae, I, 17). [przypis tłumacza]
461. co czynił Renod z Montobanu — Wedle legendy, słynny rycerz Renaud sam sobie nałożył tę pokutę za grzechy, iż posługiwał murarzom przy budowie kościoła w Kolonii. [przypis tłumacza]
462. kurasek — kurek; kranik. [przypis edytorski]
463. traktiernik — restaurator a. szynkarz; właściciel i gospodarz restauracji z winiarnią. [przypis edytorski]
464. przewaga (daw.) — zaleta, cnota. [przypis edytorski]
465. lapathium acutum (łac.) — szczaw tępolistny. [przypis edytorski]
466. ażali a. azali — czy, czy też, czy aby; (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li). [przypis edytorski]
467. wsławionemu przez Plauta w jego „Garnku” i przez Auzona — Aulularia Plauta; Auzonius, rzymski poeta z Bordeaux (310–390). [przypis tłumacza]
468. żaliż a. zaliż — czy; czy też (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]
469. Lucylius — Ennius Lucilius, satyryk rzymski w VII wieku. [przypis tłumacza]
470. bibuła (z łac. bibo, bipere: pić) — pijak. [przypis edytorski]
471. Precz kundle (...) — Również to zakończenie, w którym Rabelais tak agresywnie występuje przeciw swym potężnym wrogom, dowodzi, do jakiego stopnia musiał się czuć bezpieczny poparciem jeszcze potężniejszych protektorów. [przypis tłumacza]
472. Papimania — por. ks. IV. [przypis tłumacza]
473. de Lira, Nicolas (ok. 1270–1349) — także: Nicolaus Lyranus, Mikołaj z Liry, urodziny w Vieille-Lyre w Normandii; franciszkanin, doktor teologii, profesor Sorbony, egzegeta Biblii, szczególnie Starego Testamentu (w oparciu m.in. o oryginał hebrajski), autor cieszących się poczytnością i uznaniem wśród średniowiecznej wykształconej elity Postillae perpetuae in universam S. Scripturam (Lyranusa cenił również m.in. Luter; krytycznie zaś odnosił się do niego Erazm z Rotterdamu). [przypis edytorski]
474. stradać — postradać, stracić. [przypis edytorski]
475. osława — niesława, zła sława. [przypis edytorski]
476. płużyć (daw.) — służyć komuś, działać na czyjąś korzyść. [przypis edytorski]
477. rzeczy źle nabyte nie płużą nabywcy — Wergiliusz, Georgiki 4, 559. [przypis tłumacza]
478. wielki popyt na chrabąszcze — pasztet z chrabąszczów uchodził jako środek pobudzający. [przypis tłumacza]
479. borg — kredyt. [przypis edytorski]
480. powiada (...) Katon w swoim „Gospodarstwie” — De re rustica, 2: Patrem familias vendacem non emacem esse opportet. [przypis tłumacza]
481. Testilis — wieśniaczka z Eklogi Wergiliusza. [przypis tłumacza]
482. diafragma (daw.; łac. diaphragma) — przepona; główny mięsień oddechowy u ssaków, oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. [przypis edytorski]
483. kremaster — mięsień w męskich narządach rozrodczych. [przypis tłumacza]
484. consummatum est, jako to później rzekł św. Tomasz z Akwinu, kiedy zjadł całą minogę — Św. Tomasz, zaproszony do stołu króla Ludwika Świętego, zjadł przez roztargnienie całą minogę przygotowaną dla króla, podczas gdy układał hymn w języku łacińskim. Ukończywszy hymn, miał wykrzyknąć: Consummatum est [dokonało się; dosł.: zostało skonsumowane; red. WL], co mu bardzo brano za złe, jako profanację słów Zbawiciela. [przypis tłumacza]
485. żali a. zali — czy, czyż. [przypis edytorski]
486. nierychło — nieszybko. [przypis edytorski]
487. Dis — Pluton. [przypis tłumacza]
488. Pasja Somurska — Pasja grywana w Saumur, w ruinach rzymskiego amfiteatru. [przypis tłumacza]
489. wyimainować a. wyimaginować — wyobrazić; por. imaginacja. [przypis edytorski]
490. Metrodorus — filozof z Chios, sceptyk, uczeń Demokryta i nauczyciel Hipokrata, przyjmował istnienie nieskończonej ilości światów. [przypis tłumacza]
491. Aloidzi — synowie Neptuna, olbrzymi. [przypis tłumacza]
492. dueński karnawał diabelski — Doue, małe miasteczko w Poitou, gdzie w ruinach rzymskiego teatru grywano farsy z aniołami i diabłami. [przypis tłumacza]
493. Lykaon — król Arkadii, ludożerca. [przypis tłumacza]
494. Bellerofon — syn króla Koryntu, bratobójca. [przypis tłumacza]
495. Metabus — wygnany z powodu swej złośliwości na pustynię. [przypis tłumacza]
496. harmonia (...) w regularnym biegu ciał niebieskich (...) jako ją niegdyś słyszał Platon — Harmonia sfer Platona. [przypis tłumacza]
497. Patelin — tradycyjna postać i twórca farsy. [przypis tłumacza]
498. Życie polega na krwi (...) — W całym ustępie tym Rabelais daje upust swej wiedzy lekarskiej i fizjologicznej, znamienitej jak na owe czasy. Aby ocenić „nowożytność” jego pojęć fizjologicznych, trzeba pamiętać, że jeszcze w sto lat później, za czasów Moliera, teoria krążenia krwi będzie uchodziła w oczach konserwatywnych filarów wiedzy za niedorzeczne nowatorstwo. W ogóle od XVI. do XVII. wieku medycyna uczyni raczej krok wstecz, w kierunku pedantyzmu i szarlatanerii. Cała ta żartobliwa apologia długów i dłużników mieści w sobie zarazem bystry i proroczy rzut oka na przyszły rozwój społeczeństwa, w którym istotnie kredyt stał się najpotężniejszym czynnikiem ekonomicznym, tak obrazowo odmalowanym przez Panurga. [przypis tłumacza]
499. Masz tu pokwitowanie — Stare francuskie przysłowie: Lin pet pour les quittes. [przypis tłumacza]
500. biskup kartuski Miles Ilierski — słynny pieniacz za czasu Ludwika XI. [przypis tłumacza]
501. Panurg dał sobie przekłuć ucho prawe modą judajską — Panurg, do którego pełnej charakterystyki należeć będzie potężna doza tchórzostwa, szuka sposobu wykręcenia się od udziału w dalszych wyprawach wojennych. W tym celu daje sobie przekłuć ucho, czym, wedle prawa Mojżesza, uznaje się niewolnikiem Pantagruela; w tym celu wpada także na pomysł wstąpienia w związki małżeńskie. [przypis tłumacza]
502. Genet, św. — bretoński święty, którego atrybutem była gęś. [przypis tłumacza]
503. rycerz (...) szlachetny Walentyn, którego widzieliśmy w pierwszym dniu maja, jak dla schludności rozłożył swoje moszny na stole przed sobą (...) — prastary obyczaj między rycerstwem Anglii i Francji, iż dnia 1 maja, w czas wabienia się ptaków, dobierali się losem w pary Walentynów i Walentynek (por. Hamlet, piosnka Ofelii). [przypis tłumacza]
504. kamienie, za pomocą których Deukalion i Pyrra odbudowali rodzaj ludzki zniweczony poetyckim potopem — [por.] Metamorfozy Owidiusza. [przypis tłumacza]
505. vae soli (łac.) — biada samotnemu. [przypis edytorski]
506. Piotr Amy — przyjaciel i towarzysz niedoli Rabelais’go z jego lat zakonnych, z którym wspólne ratowali się ucieczką z klasztoru (patrz: Przedmowa). [przypis tłumacza]
507. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
508. Przeklęta książka o zabawach kośćmi (...) mój ojciec we wszystkich swoich królestwach zabronił jej, (...) i ze wszystkim zniósł, uprzątnął i zniweczył, niby najniebezpieczniejszą zarazę — Franciszek I osobną ustawą zabronił wszelkich rodzajów gry w kości. [przypis tłumacza]
509. źródło Apona — cudowne źródło niedaleko Padwy. [przypis tłumacza]
510. Nec Deus hunc mensa (...) — Wirgiliusz Eklogi, IV. [przypis tłumacza]
511. bordelier — bywalec burdeli. [przypis edytorski]
512. Amfitrion — mąż Alkmeny, z którą Jowisz spłodził Herkulesa. [przypis tłumacza]
513. Argus — strażnik Jo. [przypis tłumacza]
514. Akryzjusz — ojciec Danae. [przypis tłumacza]
515. Lykas — wuj i opiekun Antiope, obdarzanej miłością przez Jowisza. [przypis tłumacza]
516. Agenor — ojciec Europy. [przypis tłumacza]
517. Azop — bóg rzeczny, któremu Jowisz wydarł córkę Eginę. [przypis tłumacza]
518. snadno a. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
519. snać (daw.) — widocznie, najprawdopodobniej. [przypis edytorski]
520. bieżać a. bieżyć (daw.) — iść, podążać. [przypis edytorski]
521. de missa ad mensam (łac.) — od mszy do stołu. [przypis edytorski]
522. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
523. Ityphallus — członek męski w stanie pobudzenia, obnoszony triumfalnie w czasie świąt bachicznych. [przypis tłumacza]
524. co zdarzyło się w Rzymie w dwieście sześćdziesiąt lat po założeniu onegoż — Anegdota ta wzięta jest z żywota Marka Aurelego, pióra Ant. Guerara (1527). [przypis tłumacza]
525. Bryniol — Miasteczko w Prowancji. Cała ta anegedota nie jest wymysłu Rabelais’go, ale już tradycyjna. [przypis tłumacza]
526. Dawus — Figura z komedii Terencjusza. [przypis tłumacza]
527. al katim — międzykrocze. [przypis tłumacza]
528. concedo — zgadzam się; formułka używana w dysputach. [przypis tłumacza]
529. zasięga rady u starego poety francuskiego imieniem Mruczysława — Wedle komentatorów osobistość ta miała oznaczać poetę i kronikarza nadwornego Wilhelma du Bois, zwanego Crétin, który współcześnie zażywał wielkiej sławy i uchodził za zwolennika protestantów. [przypis tłumacza]
530. Alexander Myndius — filozof i komentator Arystotelesa. [przypis tłumacza]
531. Wilhelm Dubiel — Wilhelm du Bellay, brat kardynała du Bellay, wiernego protektora i przyjaciela Rabelais’go. [przypis tłumacza]
532. Wilmera — Ville au Maire, miasteczko niedaleko Chinon, rodzinnego miejsca Rabelais’go. [przypis tłumacza]
533. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
534. Bierz ją, nie bierz, jak masz chęci (...) — Wiersz ten jest trawestacją ronda Wilhelma Cretin. [przypis tłumacza]
535. gyrognomoniczna cirkumbiliwaginacja — coś jak „kręcenie się, ruchem wskazówki zegara, naokoło pępka i sromu niewieściego”. [przypis tłumacza]
536. coeliwagiczne flipendule — waga zegara, obejmująca niebiosa. [przypis tłumacza]
537. matagrabulizm — puste dociekanie. [przypis tłumacza]
538. minimowie — zakon minimistów, założony przez św. Franciszka z Paula w Kalabrii. Nazwa, oznaczająca „braci najniższych”, wyraża pokorę założyciela. [przypis tłumacza]
539. To, co wam powiem, stanie się albo się nie stanie — O Laertiade, quidquid dicam, aut erit, aut non (Horacy, Satires, 2). [przypis tłumacza]
540. minoryci — franciszkanie. [przypis tłumacza]
541. dupa (...) dusza — W oryginale âne i âme; i tę niewinną grę słów uważał Rabelais za bezpieczniejsze w późniejszych wydaniach skreślić. W tym wypadku nastręczająca się w polskim języku gra słów wypadła ostrzej niż w oryginale; w innych za to nieraz łagodniej: niech to starczy tłumaczowi za uniewinnienie. [przypis tłumacza]
542. Morze Erytrejskie — Morze Czerwone. [przypis tłumacza]
543. hetmanicha z Orleanu — Ludwika de Moreau, żona pana de Saint-Mesnin, okrzyczana przez mnichów po śmierci za potępioną, przez zemstę za zbyt skąpe ofiary. Wyniknął z tego proces, w którym skazano kilkunastu mnichów. [przypis tłumacza]
544. teatyni — zakon założony przez Caraffę, biskupa teatyńskiego, w r. 1524. [przypis tłumacza]
545. biednym niebożątkom co nic nie mają na tym świecie prócz swego żywota — W oryginale gra słów, oparta na słowie vie i vit, wypada o wiele ostrzej niż w przekładzie. Rabelais wielokrotnie z upodobaniem powraca do tej gry słów, mówiąc o mnichach. [przypis tłumacza]
546. wpodle (daw.) — tu: obok, przy. [przypis edytorski]
547. obserwantyni mirbeńscy — franciszkanie przestrzegający bardzo ostrej reguły. [przypis tłumacza]
548. diabły z natury swojej lękają się błysku miecza, tak samo jak blasku słonecznego — Nauka o substancji powietrznej diabłów, głoszona tajnie w Hiszpanii przez arabskich okultystów. [przypis tłumacza]
549. Angierant — Enguerrasst de Monstrelet, kontynuator kronikarza Foissarta. [przypis tłumacza]
550. filozof samosatejski — Lukian z Samosaty, zostawił rozprawę o sztuce pisania historii. [przypis tłumacza]
551. góra u Horacego, która krzyczała i lamentowała strasznie, jakoby rodząca niewiasta — „Parturient montes, nascitur ridiculus mus”, Ars. poet. 136. [przypis tłumacza]
552. Lango — Nazwa dzisiejszej wyspy Eos, ojczyzny Hipokratesa. [przypis tłumacza]
553. święty Paweł, pierwszy pustelnik — włoski święty, Jan Paolo. [przypis tłumacza]
554. wpodle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
555. metopomancja — wróżenie z czoła. [przypis tłumacza]
556. pomówmyż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]
557. przeznać — rozpoznać, dowiedzieć się. [przypis edytorski]
558. wzgórek Jowisza — wypukłość mięśniowa poniżej wskazującego palca. [przypis tłumacza]
559. maszże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
560. k’temu (daw.) — ku temu; do tego. [przypis edytorski]
561. Irus — Żebrak w Odyssei. [przypis tłumacza]
562. piromancja — wróżenie z ognia. [przypis tłumacza]
563. aeromancja — wróżenie z powietrza. [przypis tłumacza]
564. hydromancja — wróżenie z wody. [przypis tłumacza]
565. lekanomancja — wróżenie z naczynia pełnego wody. [przypis tłumacza]
566. katoptromancja — wróżenie ze zwierciadła. [przypis tłumacza]
567. koscynomancja — wróżenie z sita. [przypis tłumacza]
568. alfitomancja — wróżenie z ziaren zboża. [przypis tłumacza]
569. aleuromancja — wróżenie z mąki pszennej. [przypis tłumacza]
570. astragalomancja — wróżenie z kości. [przypis tłumacza]
571. tyromancja — wróżenie z sera. [przypis tłumacza]
572. gyromancja — wróżenie z rzucania krążków. [przypis tłumacza]
573. sternomancja — wróżenie z własnej piersi. [przypis tłumacza]
574. libanomancja — wróżenie z dymu kadzidła. [przypis tłumacza]
575. gastromancja — wróżenie z brzucha. [przypis tłumacza]
576. cefaleomancja — wróżenie z głowy. [przypis tłumacza]
577. ceromancja — wróżenie z wosku. [przypis tłumacza]
578. kapnomancja — wróżenie z dymu. [przypis tłumacza]
579. aksinomancja — wróżenie z rozżarzonej siekiery na którą kładło się kamień agatu. [przypis tłumacza]
580. onymancja — wróżenie pomazując paznokcie u palców oliwą i woskiem. [przypis tłumacza]
581. teframancja — wróżenie z popiołu. [przypis tłumacza]
582. botanomancja — wróżenie z ziół. [przypis tłumacza]
583. sykomancja — wróżenie z liści figowych. [przypis tłumacza]
584. ichtiomancja — wróżenie z ryb. [przypis tłumacza]
585. kleromancja — wróżenie z losu. [przypis tłumacza]
586. antropomancja — wróżenie z wnętrzności ludzkich. [przypis tłumacza]
587. stychomancja — wróżenie z wierszy sybilli. [przypis tłumacza]
588. onomatomancja — wróżenie z imion. [przypis tłumacza]
589. alektriomancja — wróżenie przez koguta. [przypis tłumacza]
590. aruspicje — wróżenie wróżby z jelit ofiarowanych zwierząt u dawnych Rzymian. [przypis tłumacza]
591. ekstryspicje — również wróżby z wnętrzności zwierząt. [przypis tłumacza]
592. skiomancja — wróżba z cieni umarłych. [przypis tłumacza]
593. mamli — konstrukcja z partykułą -li o znaczeniu pytajnym; inaczej: czy mam. [przypis edytorski]
594. Czy nie wiesz, że koniec świata się zbliża? (...) Antychryst się już urodził — Mniemanie rozpowszechnione w XV. stuleciu. [przypis tłumacza]
595. ponoś a. pono (daw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]
596. Crescite. Nos qui vivimus, multiplicamini (łac.) — Rozradzajcie się. My, którzy żyjemy, mnóżmy się. [przypis edytorski]
597. dum venit iudicare (łac.) — Kiedy przyjdzie dzień sądu. [przypis tłumacza]
598. aby we wszystkich naczyniach spermatycznych nie zostało ani na nakreślenie litery Y greckiej. Rzeczy tak cennej nie godzi się (...) niszczyć — Zasada prawa kanonicznego. [przypis tłumacza]
599. dzwony wareńskie — Dzwony w Varennes, tradycyjne w starych opowiastkach, iż w dźwięku ich można było dosłuchać się wszystkiego, co się chciało. [przypis tłumacza]
600. sztywny Bóg ogrodów — Priapus. [przypis tłumacza]
601. messer Kotal z Albingii — Messer cotale, włoskie wyrażenie na męski członek. [przypis tłumacza]
602. prime del monde (wł.) — pierwszy w świecie. [przypis edytorski]
603. w św. Maksancie — w Poitou. [przypis tłumacza]
604. podpowiadacz — tu: sufler. [przypis edytorski]
605. wprzódziej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
606. ergo (łac.) — a więc. [przypis edytorski]
607. topika — nauka logiczno-retorycznego prowadzenia argumentacji. [przypis tłumacza]
608. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
609. przeciwić się (daw.) — sprzeciwiać się, przeciwstawiać się. [przypis edytorski]
610. pierścień Hansa Karwela, nadwornego jubilera króla Melindy — Tradycyjna opowiastka, powtarzająca się u wielu autorów. [przypis tłumacza]
611. zbakierowany — tu: wykolejony. [przypis edytorski]
612. Hipotades — Wedle dawnego klucza, Hipothades ma przedstawiać spowiednika Ludwika XII i Franciszka I, Wilhelma Pavi, przeciwnika Lutra i małżeństwa kapłanów. [przypis tłumacza]
613. Mistrz Gałeczka — (w oryg. Rondililis) ma oznaczać kolegę Rabelais’go z Montpellier, doktora Wilhelma Rondelet. [przypis tłumacza]
614. profesor Boissone — profesor prawa i radca sądu w Tuluzie. [przypis tłumacza]
615. Insolubilia de Alliaco — Jedno z tych insolubiliów Piotra d’Ailly brzmiało: „Czy, prowadząc świnię na jarmark, chłop wiedzie sznur czy świnię?”. [przypis tłumacza]
616. żali a. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
617. miszkować — kastrować. [przypis edytorski]
618. mistrza, który miszkował braciszków w opactwie (...) — W niektórych współczesnych klasztorach kastrowano mnichów, aby upewnić się co do ich czystości. [przypis tłumacza]
619. mamli — konstrukcja z partykułą -li o znaczeniu pytajnym; inaczej: czy mam. [przypis edytorski]
620. Lampsacenia — Miasto w Małej Azji, siedziba kultu Priapa, który, wedle legendy, był jego założycielem. [przypis tłumacza]
621. imainacja a. imaginacja (daw.) — wyobraźnia. [przypis edytorski]
622. spójrzcie na wygląd człowieka zatopionego w jakichś studiach (...) jak gdyby pozbawiony życia, wyprowadzony sam z siebie jakowąś ekstazą — Ustęp ten, opisujący człowieka zatopionego w studiach, należy do klasycznych w lit. francuskiej. [przypis tłumacza]
623. nie mogli snadniej pustelnicy Tebaidy (...) powściągnąć swej wszetecznej pożądliwości (...) jak czyniąc to (...) trzydzieści razy dziennie — Klasztor św. Wiktora miał opinię, iż obserwowano [tj. zachowywano; red. WL] tam śluby czystości jeno in quantum potest humana fragilitas pati. [przypis tłumacza]
624. Polystylo — dawna Abdera, ojczyzna Demokryta. [przypis tłumacza]
625. Proetydy — Oszalałe córki Protosa, które w mniemaniu, iż są krowami, uganiały po polach. [przypis tłumacza]
626. Mimalonidy — nazwa Bachanek w Macedonii. [przypis tłumacza]
627. Tyjady — szalejące kapłanki Bachusa. [przypis tłumacza]
628. korugacja — sfałdowanie. [przypis tłumacza]
629. Krytolaus — uczeń Arystotelesa. [przypis tłumacza]
630. juścić — owszem. [przypis edytorski]
631. hipokras — korzenne aromatyczne wino. [przypis tłumacza]
632. Pasifae a. Pasiphae — córka Słońca, małżonka Minosa, zapłodniona przez Neptuna w postaci byka. [przypis tłumacza]
633. Egesta — córka Trojańczyka Hipotasa, poczęła Acesta, druha Eneaszowego, z bożkiem morskim, który przybrał postać psa lub niedźwiedzia. [przypis tłumacza]
634. Mandes — miasto przy ujściu Nilu, gdzie czczono Pana w postaci kozła, z którym tamtejsze kobiety oddawały się wyuzdanej rozpuście. [przypis tłumacza]
635. czeczotka — ptak z rodziny wróblowatych, o charakterystycznym czerwonym wybarwieniu na ciemieniu. [przypis edytorski]
636. indult — zezwolenie wydawane przez przedstawiciela władzy duchownej (np. papieża, biskupa) na odstąpienie od obowiązujących w prawie kanonicznym przepisów. [przypis edytorski]
637. Saporta — profesor medycyny i kanclerz uniwersytetu w Montpellier. [przypis tłumacza]
638. Tollet, Piotr — lekarz szpitalny w Lionie. [przypis tłumacza]
639. Kwentyn — lekarz włoski Quintiani. [przypis tłumacza]
640. komedię o człowieku, który pojął żonę niemowę — Z kanwy tej napisał przed kilkoma laty Anatol France komedię pod tymże tytułem (wyszła w druku po polsku w przekł. tłumacza niniejszego dzieła). [przypis tłumacza]
641. Stercus et urina (...) collige grana (łac.) — Kał i uryna są to najprzedniejsze potrawy lekarza. Z czego innego plewy, z tych zasię zbierasz ziarna. [przypis tłumacza]
642. Nobis sunt signa (...) prandia digna (łac.) — Dla nas to są znaki, dla was potrawy wspaniałe. [przypis tłumacza]
643. de Ventre inspiciendo (łac.) — [dosł. O badaniu brzucha; red. WL] Tytuł ustępu w Pandektach tyczącego badania ciężarnych niewiast i wdów z punktu widzenia legalności potomstwa. [przypis tłumacza]
644. starożytny filozof zapytany, czy miał pewną niewiastę — Arystyp, filozof, o heterze Lais. [przypis tłumacza]
645. święty Apostoł (...) niechaj będą jak gdyby nie mieli żony — Pierwszy list św. Pawła do Koryntian. [przypis tłumacza]
646. ponoś a. pono (daw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]
647. filozof efektycki i pyrrhoński — Efektycy, czyli sceptycy, których filozofia zasadzała się na powątpiewaniu i niewydawaniu bezwzględnego sądu. Pyrrhonianie, od założyciela Pyrrhona z Elidy, który filozofię swą zasadzał na szukaniu prawdy, a najwyższe szczęście na obojętności. Scenę z filozofem Wiatraczkiem niemal dosłownie wcielił Molier do swego Małżeństwa z musu (Marfuriusz), wzmocniwszy ją kapitalnym rozwiązaniem za pomocą kija. [przypis tłumacza]
648. aporetycy — również nazwa szkoły sceptyków. [przypis tłumacza]
649. Myrlingia — Od mira lingua: cudaczny język. [przypis tłumacza]
650. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
651. mózgowiec (starop.) — szaleniec. [przypis tłumacza]
652. Choreb — syn króla frygijskiego, Mygdona. [przypis tłumacza]
653. Euforion — Historyk i archiwariusz Antiocha Wielkiego w Syrii. [przypis tłumacza]
654. André, Barbacyn — Profesor prawa w Bolonii; tożsamo Barbacyn (w VI w.) [przypis tłumacza]
655. Turski Filipek — Miasto Tours miało aż do Ludwika XIV własną, odrębną monetę. [przypis tłumacza]
656. Jasio (...) rzekł głośno (...) — Wyrok ów zapożyczony jest ze starej włoskiej noweli, jeszcze z czasów przed-Bokacjuszowskich. [przypis tłumacza]
657. Trybulet — Triboullet, sławny nadworny błazen Franciszka I i Henryka II, którego imię stało się ogólnym mianem błazna. Był ułomny. Triboullet jest bohaterem dramatu Wiktora Hugo Le roi s’amuse. [przypis tłumacza]
658. Błaznem fatalnym (...) ogniotrwałym — Te litanie, niezawierające żadnego sensu, były tradycyjną zabawą tzw. societes bouffonnes i jak gdyby ćwiczeniem w sprawności i obrotności języka. Cry du Ieu du prince des Sotz Gringoire’a zaczyna się tak:
Sotz lunatiques, sotz estourdis, sotz sages,
Sotz de villes, de chasteaux, de villages,
Sotz rassotes, sotz nyais, sotz subtilz,
Sotz amoureux, sotz priuez, sotz sauvages.
659. Jako Pantagruel przysłuchuje się sądowi nad sędzią Pletewką, który rozstrzygał procesy wedle rzutu kości — Epizod sędziego Pletewki należy do najcelniejszych arcydzieł satyry francuskiej. [przypis tłumacza]
660. Lud. Ro. — Ludovicus Romanus, komentator Pandektów w XV wieku. [przypis tłumacza]
661. gaudent brevitate moderni (łac.) — Współcześni lubują się w zwięzłości. [przypis tłumacza]
662. Extra — [tu:] Ekstrawaganty papieża Jana XXII. [przypis tłumacza]
663. Innoc. — Papież Inocenty IV, w Glossach swoich Dekretaltów. [przypis tłumacza]
664. Cum sunt partium iura obscura, reo favendum est potius quam actori (łac.) — Jeśli prawa stron są ciemne, raczej trzeba rozstrzygać na stronę obżałowanego niż skarżyciela. [przypis tłumacza]
665. opposita iuxta se posila magis elucescunt (łac.) — Lepiej wyjaśniają się sprzeczności postawione naprzeciw siebie. [przypis tłumacza]
666. semper in obscuris quod minimum est sequimur (łac.) — w sprawach ciemnych trzeba trzymać się najmniejszego wymiaru. [przypis tłumacza]
667. qui prior est tempore, potior est iure (łac.) — kto pierwszy co do czasu, pocześniejszy co do prawa. [przypis tłumacza]
668. akta, dokumenta i inne procedury (...) odparł Pletewka, służą mi w trojakim, szczególnym, godnym uwagi i autentycznym względzie (...) — Te słowa przypominają, że potomkiem duchowym sędziego Pletewki (w orygin: Bridoye) jest słynny sędzia Bridoison w Weselu Figara Beaumarchais’go. [przypis tłumacza]
669. forma mutata, mutatur substantia (łac.) — ze zmianą formy odmienia się istota rzeczy. [przypis tłumacza]
670. fuit magnus practicus (łac.) — był wielkim (doświadczonym) praktykiem. [przypis edytorski]
671. interpone tuis interdum gaudia curis (łac.) — powinieneś niekiedy przeplatać pracę zabawą. [przypis tłumacza]
672. pecuniae obediunt omnia (łac.) — Pieniądzowi posłuszne jest wszystko. [przypis tłumacza]
673. Piket — Rodzina w Montpellier. [przypis tłumacza]
674. portatur leviter quod portat quisque libenter (łac.) — lekko się niesie, to co się niesie chętnie. [przypis tłumacza]
675. quod medicamenta morbis exhibent, hic iura negotiis (łac.) — czym lekarstwa dla chorób, tym prawa są dla spraw. [przypis tłumacza]
676. Iam matura thoris plenis adoleverat virginitas (łac.) — Już dziewictwo w całej pełni było dojrzałe do ślubnego łoża. [przypis tłumacza]
677. Brocadium iuris — kompendium umiejętności prawnej, które prostoduszny Pletewka bierze za osobę. [przypis tłumacza]
678. saepe solet similis filius esse patri, et sequitur leviter filia matris iter (łac.) — nierzadko syn jest podobny ojcu, i córka łacno wstępuje w ślady matki. [przypis tłumacza]
679. excipio filios a moniali susceptos ex monacho (łac.) — wyłączam synów mniszek spłodzonych z mnichami. [przypis tłumacza]
680. olfecit id est, nasum ad culum posuit (łac.) — powąchał, tzn. przyłożył nos do zadka. [przypis tłumacza]
681. qui non laborat, non manige ducat (łac.) — kto nie pracuje, nie porośnie w dostatki. [przypis tłumacza]
682. vetulam compellit egestas (łac.) — pilnującym się prawo sprzyja. [przypis tłumacza]
683. Sermo datur cunctis, animi sapientia paucis (łac.) — Mowa dana jest wszystkim, rozum zasię niewielu. [przypis tłumacza]
684. Dulcior est fructus post multa pericula ductus (łac.) — Słodszy jest owoc uszczknięty po wielu niebezpieczeństwach. [przypis tłumacza]
685. Deficiente pecu, deficit omne, nia (łac.) — Komiczne ultra-łacińskie przestawienie, zamiast: deficiente pecunia, deficit omne: gdy nie staje pieniędzy, wszystkiego nie staje. [przypis tłumacza]
686. Odero si potero: si non invitusamabo (łac.) — Będę nienawidził, gdy będę mógł, jeśli nie, choć nierad, będę miłował. [przypis tłumacza]
687. forma dat esse rei (łac.) — forma daje rzeczom ich istotę. [przypis tłumacza]
688. Debile principium melior fortuna sequetur (łac.) — Po słabych zaczątkach następuje szczęśliwsza dola. [przypis tłumacza]
689. qualis vestis erit, talia corda gerit (łac.) — jaki jest ubiór, takież kryje on i serce. [przypis tłumacza]
690. Beatius est dare quam accipere (łac.) — Lubiej jest dawać niż otrzymywać. [przypis tłumacza]
691. Affectum dantis pensat censura tenantis (łac.) — Usposobienie tego co daje, bada ten, kto grzmoty dzierży w dłoni. [przypis tłumacza]
692. Accipe, sume, cape, sunt verba placentia papae (łac.) — Bierz, łap, chwytaj, są to słowa miłe uchu papieża. [przypis tłumacza]
693. Roma manus rodit, quas rodere non valet, odit. Dantes custodit, non dantes spernit et odit. (łac.) — Roma gryzie łapy: których nie warto ogryźć, nienawidzi; dających popiera, niedających ma w pogardzie i nienawiści. [przypis tłumacza]
694. Ad praesans ora, cras pullis sunt meliora (łac.) — Dziś są to jajka, jutro będą lepsze od kur. [przypis tłumacza]
695. Cum labor in damno est, crescit mortalis egestas (łac.) — Kiedy praca ustaje, i dobrobyt ludzi obumiera. [przypis tłumacza]
696. Litigando iura crescunt. Litigando jus acquiritur (łac.) — Prawowaniem się wzrastają prawa. Prawowaniem nabywa się praw. [przypis tłumacza]
697. Et cum non prosunt singula, multa juvant (łac.) — Tam, gdzie jeden nie wskóra, tam wielu poradzi. [przypis tłumacza]
698. flagrante crimine (łac.) — na gorącym uczynku. [przypis tłumacza]
699. Quandoque bonus dormitat Homerus (łac.) — Niekiedy i poczciwemu Homerowi zdarzy się zdrzemnąć (Horacy, De arie pod. 359). [przypis tłumacza]
700. pecunia est vita hominis, et optimus fidejussor in necessitatibus (łac.) — Pieniądz jest życiem człowieka i najlepszą poręką w ciężkiej potrzebie. [przypis tłumacza]
701. ploratur lacrymis amissa pecunia veris (łac.) — Łzy wylane za straconymi pieniądzmi są zwykle prawdziwe. [przypis tłumacza]
702. Joann. And. — Joannes Andrea, głośny kanonista w XIV wieku. [przypis tłumacza]
703. sedento et quiescendo fit anima prudens (łac.) — siedząc i wypoczywając, nabiera się duchowej rozwagi. [przypis tłumacza]
704. opat Ardelion — Opat Antoni Ardillon, przyjaciel Rabelais’go. [przypis tłumacza]
705. owałaszeni Gallowie, kapłani Cybeli — Księża i mnichy. [przypis tłumacza]
706. Domicjan zwany Łapimuchą — Wedle Swetoniusza. [przypis tłumacza]
707. Trybulet (...) Chciał po prostu uderzyć jakiegoś pazia — Paziowie dworscy byli stałymi dręczycielami błaznów. W ogóle trzeba przyznać, iż epizod Panurga z Trybuletem niewiele posiada soli. [przypis tłumacza]
708. Będę wam jako Achates — Imię Achatesa stało się synonimem wiernego przyjaciela. [przypis tłumacza]
709. Damis — uczeń i towarzysz podróży Apoloniusza. [przypis tłumacza]
710. kraj Latarneńczyków — Słowo Lanternes ma w języku francuskim uboczne znaczenie farsy, „kawału”. Z wielu rysów wynika, iż kraj Laterneńczyków oznacza u Rabelais’go Trydent, gdzie odbywał się wówczas słynny sobór trydencki. [przypis tłumacza]
711. nie wolno jest dzieciom żenić się bez wiedzy i zezwolenia rodziców — Wedle starego prawa kanonicznego do ważności małżeństwa wystarczało, aby dwie osoby różnej płci ślubowały sobie w obecności kapłana i aby nastąpiło potem spełnienie małżeństwa. Zdaje się, iż za czasu Rabelais’go dawało to pole do mnóstwa nadużyć, przeciw którym powstawał już Erazm. Piękny ten rozdział należy do tych ustępów dzieła Rabelais’go, w których pisarz przemawia z zupełną powagą, tutaj graniczącą z podniosłością. Ustęp ten rzuca poniekąd nowe światło na postać twórcy Pantagruela. [przypis tłumacza]
712. o zielu zwanym pantagruelion — Owo cudowne ziele, zwane pantagruelionem, jest to nie co innego jak konopie. Roślina ta urasta pod piórem Rabelais’go do pięknego symbolu płodnej działalności człowieka i w ogóle społecznego porządku. W końcowych tych rozdziałach, jak w wielu innych miejscach, Rabelais objawia genialne wyczucie przyszłej linii rozwoju społeczeństwa. Zarazem niejednokrotnie potwierdzono wielką kompetencję wiedzy botanicznej, jaką zdradza w tych rozdziałach Rabelais, i pod tym względem o wiele wyprzedzający swą epokę. [przypis tłumacza]
713. nowocześni pantagrueliści, unikając pracy rąk, jakiej by wymagał taki rozdział [kory od włókien], używają pewnych instrumentów zębatych (..,.) — powroźnicy. [przypis tłumacza]
714. niegdy (daw.) — kiedyś, niegdyś. [przypis edytorski]
715. Pantagruel był jego wynalazcą: nie (...) samej rośliny, ale pewnego jej użytku — Stryczek. [przypis tłumacza]
716. wielu (...) kończyło życie wysoko i rychło, wzorem Phyllis, królowej Traków, Bonozusa, króla Rzymian — Phyllis powiesiła się wskutek nieszczęśliwej miłości. Bonozus, cesarz rzymski, słynny z opilstwa; gdy się powiesił, mówiono, że nie człowiek wisi, ale beczka z winem. [przypis tłumacza]
717. święte ziele werweniczne — werwena była u Rzymian zielem świętym. [przypis tłumacza]
718. pistryny — Młyny rzymskie, obracane pracą ludzką. [przypis tłumacza]
719. talamegi — wspaniałe statki z sypialnymi komnatami. [przypis tłumacza]
720. Taprobana — wyspa w Indiach; może Ceylon. [przypis tłumacza]
721. Góry Riphejskie — w Scytii. [przypis tłumacza]
722. Febel — wyspa w zatoce arabskiej. [przypis tłumacza]
723. asbeston — niezniszczalny. [przypis tłumacza]
724. Karpazja — Karpacjum, miasto na Cyprze. [przypis tłumacza]
725. Dia Cyenes — nad Nilem. [przypis tłumacza]
726. larix — modrzew. [przypis tłumacza]
727. dank (z niem.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
728. ambasador — Poseł, który imieniem [tj. w imieniu; red. WL] wdzięcznych czytelników wręczył Rabelemu, świeżo upieczonemu proboszczowi z Meudon, flaszkę w formie brewiarza. Tego rodzaju flaszki były wówczas bardzo rozpowszechnione. [przypis tłumacza]
729. zadowolnić — dziś: zadowolić. [przypis edytorski]
730. nadobnie (daw.) — ładnie, pięknie. [przypis edytorski]
731. ordynek — porządek. [przypis edytorski]
732. estyma — poważanie, szacunek. [przypis edytorski]
733. chrupać sroczkę — Wyrażenie francuskie: croquer pie. Całe to opowiadanie, mało zresztą zajmujące, wspiera się na tym kalamburze, obcym polskiemu językowi. [przypis tłumacza]
734. wiecież — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy wiecie. [przypis edytorski]
735. z pewnego cudownego wydarzenia, które miało miejsce w Bretanii (...) — Istotnie francuscy kronikarze opowiadają o takiej walnej bitwie srok i szpaków, stoczonej na kilka dni przed bitwą w r. 1488. [przypis tłumacza]
736. zasię (daw.) — zaś. [przypis edytorski]
737. szał marcjalny — tu: szał bojowy (od imienia boga wojny, Marsa). [przypis edytorski]
738. balwierz (daw.) — fryzjer wykonujący również zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
739. koło krzyża Malcharskiego — Miejscowość nieznana. [przypis tłumacza]
740. laudem (łac.; forma Acc.) — chwałę, pochwałę. [przypis edytorski]
741. To nie jest wcale pospolitą chwałą, gdy książąt „laudem” zyskać się udało — Horacy I, Epistolae, 17, 35. [przypis tłumacza]
742. Naevius, Eneius — poeta starorzymski. [przypis tłumacza]
743. słowo piechura — foi de pieton, parodia zaklęcia foi de chevalier [tj. „słowo rycerza”; red. WL]. [przypis tłumacza]
744. szpelunka a. spelunka — knajpa, szynk, od łac. spelunca: jaskinia. [przypis edytorski]
745. umyślny — tu: specjalny; pomyślany w jakimś celu itp. [przypis edytorski]
746. objęcie — pojęcie, zrozumienie. [przypis edytorski]
747. owo tedy (daw.) — a zatem; tak więc itp. [przypis edytorski]
748. omowca — oszczerca. [przypis edytorski]
749. amficyrtyczny — o dwóch rogach. [przypis tłumacza]
750. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
751. Leoncja — głośna hetera. [przypis tłumacza]
752. Teofrast z Eresos (ok. 370–287 p.n.e.) — uczony i filozof grecki, uczeń Arystotelesa, potem jego następca w szkole perypatetyków; uznawany za „ojca” botaniki, oddawał się wnikliwym i obszernym studiom nad systematyką, morfologią, fizjologią i geografią roślin. [przypis edytorski]
753. Chatillon, Odet de — Starszy brat wodza hugonotów, admirała Coligny, kardynał Odet de Chatillon był wielkim admiratorem i przyjacielem pisarza. Sam sprzyjał potajemnie nauce Kalwina; na schyłku życia złożył purpurę i poślubił Izabelę de Hauteville. [przypis tłumacza]
754. wprzódziej (daw.) — wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
755. Soranus z Efezu — Aleksandryjski lekarz za Trajana. [przypis tłumacza]
756. Oribiasius — Orybazjusz, lekarz przyboczny Juliana Apostaty. [przypis tłumacza]
757. Hali Abbas — perski lekarz w X w. [przypis tłumacza]
758. w rzeczy — rzeczywiście, istotnie. [przypis edytorski]
759. niektóry — tu: pewien, niejaki. [przypis edytorski]
760. Podobnie mógłby i lekarz (...) Platosa i Awerroesa — Cały ten ustęp jest niemal dosłownym powtórzeniem ustępu pierwotnej przedmowy. [przypis tłumacza]
761. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]
762. słowami szlachetnego Patelina — Scena w farsie. [przypis tłumacza]
763. żali a. zali (daw.) — czy; czy też. [przypis edytorski]
764. anagnosta — w starożytności: niewolnik, którego zadaniem było czytać głośno podczas uczty. Tutaj wskazany jest pod tym mianem Petrus Castellanus, biskup orleański, przyjaciel Rabelais’go. [przypis tłumacza]
765. dopatrywał się śmiertelnej herezji w jednej literze umieszczonej zamiast drugiej, z winy i niedbalstwa drukarzy — Rabelais ma tu na myśli ową grę słów âne zamiast âme, kilkakrotnie powtarzającą się w III księdze. Przypierany przez wrogów, Rabelais złożył ten koncept na niedbalstwo drukarzy. [przypis tłumacza]
766. ewangelia — tu w znaczeniu dosł.: dobra nowina. [przypis edytorski]
767. Aleksikakos — „odwracający zło”. [przypis tłumacza]
768. zawdziać (daw.) — nałożyć. [przypis edytorski]
769. bardzom temu rad — skrót od: bardzo [jeste]m temu rad. [przypis edytorski]
770. Galen troszczył się też o swoje zdrowie — umarł w r. 201 po Chr., jako starzec siedemdziesięcioletni. [przypis tłumacza]
771. czyli — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]
772. rychły — szybki. [przypis edytorski]
773. zmarły wiedzie żywego — przysłowie prawnicze: le mort saisit le vif, tj., że umarły, samym faktem śmierci, wiedzie spadkobiercę do dziedzictwa. [przypis tłumacza]
774. Aryston Sycjończyk — Poeta, autor hymnu ku pochwale zdrowia. [przypis tłumacza]
775. rzucił (...) drzewce za żelazem — przysł. franc. „jeter la manche apres la coignée”. [przypis tłumacza]
776. Francuza: rozumiem Frygijczyka i Trojana — Niektórzy historycy wywodzili Francuzów od Trojan. [przypis tłumacza]
777. Panudes, Maksym (ok. 1255– ok. 1305) — uczony mnich grecki w XIV w. w Konstantynopolu. [przypis tłumacza]
778. Grawota — wioska w rodzinnych stronach Rabelais’go [przypis tłumacza]
779. Zamknęliśmy przełaz pomiędzy Tatarami a Moskalami — Aluzja do zdobycia przez Moskali na Tatarach miasta Kazania (1550). Cały ten ustęp zawiera aluzje do współczesnych wypadków politycznych. [przypis tłumacza]
780. Gaskończycy podnoszą krzyki i domagają się swoich dzwonów — Krwawe powstanie w Gaskonii (w r. 1548). Wsiom, które wzięły udział w rozruchach, zabrano dzwony z kościołów i dopiero w r. 1550 pozwolono je zawiesić na nowo. [przypis tłumacza]
781. co znów począć z tym Ramem i Gallandem — Dwaj humaniści, współcześni i znajomi Rabelais’go. Pierwszy, Piotr Ramee (1515–72) nauczyciel filozofii, anty-arystotelik; drugi Piotr Galland († 1559) rektor kolegium w Boncourt. [przypis tłumacza]
782. Priap — Bóg członka męskiego, w którego postaci Rabelais go tu przedstawia. [przypis tłumacza]
783. et habet tua mentula mentem — mentula użyte w znaczeniu sprośnym [tłum.: „i ma swój rozum twój penis”; red. WL]. [przypis tłumacza]
784. własność — tu: cecha przyrodzona. [przypis edytorski]
785. noszą imię Pietra — imię Piotr, z łac. pertus, oznacza skałę, kamień. [przypis edytorski]
786. pastoforowie — księża, papieże. [przypis tłumacza]
787. nowa Antiochia — Prawdopodobnie Rzym. [przypis tłumacza]
788. forteca dyndynardzka — Od dźwięku dzwonów dyn-dyn. [przypis tłumacza]
789. niechać — porzucić, zaprzestać. [przypis edytorski]
790. to słówko „siekiera” posiada rozmaite znaczenia — coignee: siekiera, i jako rzeczownik, i jako czasownik coigner, służy w języku francuskim do sprośnych dwuznaczników. Po polsku oczywiście ostrze tej gry słów tępieje. [przypis tłumacza]
791. w dzień tubilustrów — w oryginale mentule w znaczeniu sprośnego dwuznacznika. [przypis tłumacza]
792. w czas święta (...) Wulkana w maju — Święta Marsa i Wulkana, 23 marca i 23 maja. [przypis tłumacza]
793. słyszałem (...) Joskina Preza, Olkegana, Hobretza, Agrykolę, (...) Berkana — Imiona te, z których część jest dziś nieznana, oznaczają przeważnie wybitnych muzyków ze szkoły niderlandzkiej, słynnej w owym czasie. [przypis tłumacza]
794. lubka (daw., gw.) — ukochana, kochanka. [przypis edytorski]
795. Marcin Kambreński — Marcin z Cambray, skazany na szubienicę za zgwałcenie, został wedle legendy ułaskawiony, przez wzgląd iż po powieszeniu spostrzeżono u niego ślady erekcji. [przypis tłumacza]
796. siła (daw.) — wiele, dużo, moc. [przypis edytorski]
797. Sanita et guadain, messer — „Zdrowia i zysku”, pozdrowienie wówczas powszechne we Włoszech. [przypis tłumacza]
798. dukaty Gadeniowe — Tomasz Guadaigne, bogaty kupiec paryski, pożyczył królowi Franciszkowi I po bitwie pod Pawią 50 tys. talarów [przypis tłumacza]
799. Bakbuk — po hebrajsku, butelka; znak używany jako symbol prawdy. [przypis tłumacza]
800. dzień uroczystości Westalek — Dnia 9 czerwca. [przypis tłumacza]
801. Krassus — triumwir, który z Pompejuszem i Cezarem dzielił jakiś czas władztwo świata. [przypis tłumacza]
802. by nawet był to — tu skrót od: choćby nawet był to. [przypis edytorski]
803. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
804. tedy (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
805. psalm św. króla Dawida, zaczynający się: „Kiedy Izrael rzucił Egipt srogi” — Psalm 114. [przypis tłumacza]
806. dzierżyć się — trzymać się. [przypis edytorski]
807. owi Hindusi, którzy żeglowali do Niemiec i byli godnie podejmowani od króla Szwedów — Prawdopodobnie w oryg. błąd drukarski zamiast: Suewów. [przypis tłumacza]
808. Medamothi — Wyspa Nigdzie. [przypis tłumacza]
809. Kanada — Cabo di Nada: Przylądek Nic, jak ochrzcili Kanadę Hiszpanie, którzy odkryli ją zrazu i nic tam nie znaleźli. W całej księdze IV i V spotykamy ciągłe echa współczesnego rozkwitu podróżniczego i odkrywczego. [przypis tłumacza]
810. Filofanes — „zwodny przyjaciel”. [przypis tłumacza]
811. Filoteamon — „ciekawy oglądać”. [przypis tłumacza]
812. Engys — sąsiednie. [przypis edytorski]
813. król Megist — Franciszek I albo Henryk II. [przypis tłumacza]
814. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
815. tarant — Prawdopodobnie renifer. [przypis tłumacza]
816. sierć (daw. forma) — dziś: sierść. [przypis edytorski]
817. likaon — gatunek wilka. [przypis tłumacza]
818. osły mengijskie — przysł. franc. „osieł z Meung”, od osiadłych tam „szarych braci”, franciszkanów. [przypis tłumacza]
819. chelidon — jaskółka. [przypis tłumacza]
820. jaskółka morska — latająca ryba. [przypis tłumacza]
821. sążeń — daw. miara długości, określana przez zasięg rozłożonych ramion dorosłego mężczyzny (inaczej: siąg) i wynosząca ok. 1,7–2 m. [przypis edytorski]
822. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
823. by — tu skrót od: choćby. [przypis edytorski]
824. podobien — daw. forma r.m.; dziś: podobny. [przypis edytorski]
825. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
826. ma być zwołana generalna kapituła latarneńska — Aluzja do soboru lateraneńskiego albo do zbierającego się wówczas soboru trydenckiego. [przypis tłumacza]
827. królestwo Gebarim — Być może Francja; gebarim: kraj kogutów. [przypis tłumacza]
828. ohabe — hebr.: luby, kochający. [przypis tłumacza]
829. Wiozę jej z podróży piękną, na jedenaście cali długą, gałązkę koralu — sprośna aluzja, której przewodnią myśl łatwo odgadnąć. [przypis tłumacza]
830. jak on tu piaskiem w oczy ciska — powszechne stare przysłowie francuskie. [przypis tłumacza]
831. godło domu Burgundzkiego — złote runo, ustanowione przez Filipa Burgundzkiego w r. 1429. [przypis tłumacza]
832. clericus vel adiscens — klery albo student (dosł. nieuczony). [przypis edytorski]
833. ita (łac.) — tak, w ten sposób, więc. [przypis edytorski]
834. vere (łac.) — w rzeczy samej, w istocie. [przypis edytorski]
835. choroba św. Eutropy z Ksaintes — róża, przeciwko której ten święty był patronem. [przypis tłumacza]
836. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
837. zaczembyście (...) wytrykali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zaczem wytrykalibyście; zanim wytrykalibyście. [przypis edytorski]
838. Tudytania hiszpańska — Andaluzja. [przypis tłumacza]
839. ile to wart był talent złota — talent attycki wart był przeszło 5000 koron. [przypis tłumacza]
840. Cancale — miasteczko w Bretanii, sławne z połowu ostryg i ze smakoszostwa mieszkańców. [przypis tłumacza]
841. zali (daw.) — czy; czy też. [przypis edytorski]
842. zmykacze grujerscy — Załoga z hrabstwa Gruyere, w bitwie w r. 1544 z wojskami cesarza. [przypis tłumacza]
843. byłyby (...) zostały — tryb przypuszczający daw. czasu zaprzeszłego; znaczenie: zostałyby ci wcześniej (przed wydarzeniemi a. czynnościami wyrażonymi zwykłym czasem przeszłym). [przypis edytorski]
844. nikiej (daw., gw.) — niczym, tak jak. [przypis edytorski]
845. diasek — diabeł. [przypis edytorski]
846. Mihi vindictam — [por.] Psalm 94, 1. [przypis tłumacza]
847. wyspa Płaskonosów — Wedle komentatorów, kraina duchowej i moralnej płaskości. [przypis tłumacza]
848. świt komarzy — Żartobliwa nazwa na oznaczenie późnej pory, kiedy komary zaczynają brzęczeć. [przypis tłumacza]
849. koło rzeki Kremery — Kremera wpada pod Rzymem do Tybru. [przypis tłumacza]
850. gładysz (daw.) — ładny chłopak a. młody mężczyzna. [przypis edytorski]
851. wyspa Szela i jej król, święty Panigon — Znaczenie słów Szeli i Panigona jest ciemne. [przypis tłumacza]
852. Giersza — La Guerche, małe miasteczko w Turenii. [przypis tłumacza]
853. da iurandi (łac.) — przysięgnij; daj słowo. [przypis edytorski]
854. Beati immaculati in via (łac.) — „Błogosławieni, którzy nie splamią się w drodze”, Psalm 119. [przypis tłumacza]
855. jest napisano (daw.) — dziś: jest napisane. [przypis edytorski]
856. Filip Strozzi — Wówczas najbogatszy człowiek we Florencji. [przypis tłumacza]
857. zali (daw.) — czy; czyż. [przypis edytorski]
858. Bretończyk Wilander — Villandry, ulubieniec i sekretarz Franciszka I i Henryka II. [przypis tłumacza]
859. pozwańcy (w oryg. Chicanous) — często obrywali guzy przy swej drażliwej czynności, a nawiązka za ból była ich głównym dochodem. [przypis tłumacza]
860. Romikole — mieszkańcy Rzymu. [przypis tłumacza]
861. nerw jamisty — dwuznacznik o sprośnym znaczeniu. [przypis tłumacza]
862. wiem — tu: znam. [przypis edytorski]
863. pan Buś — w oryg. p. de Basche. Opowiadanie to, tryskające werwą i humorem, stanowi ciekawy komentarz do ówczesnych stosunków prawnych. [przypis tłumacza]
864. wróciwszy z pewnej długiej wojny, w której książę Ferrary, wspierany przez Francuzów, dzielnie bronił się przeciw furii papieża Juliusza drugiego — W r. 1510. [przypis tłumacza]
865. przyodziewa (daw., gw.) — przyodziewek; odzież. [przypis edytorski]
866. rozdawać pamiątki weselne, to jest odrobinę małych kuksańców — starofrancuski obyczaj weselny. [przypis tłumacza]
867. Franciszek Wilon właśc. Villon, François (1431/1432–1463) — średniowieczny poeta fr., magister Sorbony, członek organizacji złodziejskiej i awanturnik; jego doświadczenia z paryskiego półświatka i więzień stały się kanwą poematu Wielki Testament (ok. 1461). [przypis edytorski]
868. w Połcie — W Poitou. [przypis tłumacza]
869. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
870. golić — tu: pić; opróżniać. [przypis edytorski]
871. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
872. Jegomość pan Król (tak się nazywają Pozwańce) — W istocie woźni trybunału nosili ten tytuł, ponieważ pozywali w imieniu Króla. [przypis tłumacza]
873. uczta Lapitów, opisana przez filozofa Samosatejskiego — Dialog Lukiana: Symposion czyli Lapitowie. [przypis tłumacza]
874. złoto Tuluzy i koń Sejański — Przedmioty, które, wedle przysłowia rzymskiego, przynosiły nieszczęście tym, co je posiadali. [przypis tłumacza]
875. Neracjusz — Lucius Neratius Priscus (zm. 133), prawnik rzym., konsul w 97 r. n.e. [przypis edytorski]
876. ukradli sprzęty kościelne do mszy i ukryli je pod dzwonnicą (...) oto (...) strasznie alegoryczne określenie — Znaczenie tej aluzji ciemne. [przypis tłumacza]
877. wyspy Tohu i Bohu — „pusta” i „niezamieszkała”, hebrajskie słowa w I rozdziale Genesis. [przypis tłumacza]
878. na dwa zawody — tu na dwa razy. [przypis edytorski]
879. Baptysta Fulgozjusz — doża wenecki (1478–1483), napisał księgę o niezwykłych wypadkach śmierci. [przypis tłumacza]
880. Bakabera starszy — Nieznany. [przypis tłumacza]
881. Belina — hebr. „nic”. [przypis tłumacza]
882. Enig i Ewig — arabskie słowa, z których pierwsze oznacza płynną mannę, drugie miód różany: substancje wchodzące często w skład lewatyw. [przypis tłumacza]
883. przygodził się szpetny figiel landgrafowi heskiemu — Aluzja do udanej kapitulacji, z pomocą której Karol IV, po bitwie pod Muhlberg (1547), dostał w ręce landgrafa heskiego. [przypis tłumacza]
884. jakobini — dominikanie. [przypis tłumacza]
885. Szezyl — po hebr. imię gwiazdy Orion. Gwiazda ta uchodziła u starożytnych za wzniecającą burzę. [przypis tłumacza]
886. kazał zwinąć żagle przednie, tylne, krzyżowe, mestrale, mufle, sywadiery (...) — Terminologia techniczna jest w oryg. o wiele bogatsza; w przekładzie, dla braku polskich odpowiedników, musiała być nieco uproszczona. [przypis tłumacza]
887. Jakie było zachowanie Panurga i brata Jana w czas burzy — Charakter Panurga, ogólnie zarysowany w I księdze Pantagruela, wzbogaca się w dalszych coraz nowymi rysami, kontrastowo wydobytymi zeń przez sąsiedztwo brata Jana. Tu występuje w nim w całej pełni tchórzostwo i zabobonność, przy zupełnym braku wiary i moralności, tak jak znów w bracie Janie widzimy spokojną i niezłomną wiarę przy wzgardzie dla zewnętrznych jej płaszczyków. [przypis tłumacza]
888. mea culpa, Deus (łac.) — moja wina, Boże. [przypis edytorski]
889. confiteor (łac.) — spowiadam się (pierwsze słowa modlitwy, stanowiącej część łacińskiej mszy św.). [przypis edytorski]
890. consummatum est (łac.) — dokonało się. [przypis edytorski]
891. in manus (łac.) — dosł.: w rękę; początkowe słowa formuły: in manus tuas, Domine, commendo spiritum meum, tj. „w ręce twoje, Panie, oddaję ducha mego” (Łk, 23:46). [przypis edytorski]
892. przytomny (daw.) — obecny (przy czymś); świadek czegoś. [przypis edytorski]
893. słudzy bogów Uzarów — W oryg. Kabiry. [przypis tłumacza]
894. confiteor (łac.) — wierzę; początek modlitwy w kościele katolickim, zw. spowiedzią powszechną: Confiteor Deo omnipotenti (Wierzę w Boga wszechmogącego). [przypis edytorski]
895. abstraktor — sam Rabelais. [przypis tłumacza]
896. Beatus vir qui non abiit — Początek I Psalmu: „Błogosławiony, który nie błądzi (...)”. [przypis tłumacza]
897. Horrida tempestas montem turbavit acutum (łac.) — Straszliwa burza wydęła stromą górę. [przypis tłumacza]
898. Miksarchagewas — Przydomek Kastora. [przypis tłumacza]
899. jako powiada święty Apostoł, być jego współpracownikami — List do Koryntian I, 3, 9. [przypis tłumacza]
900. contra hostium insidias (łac.) — przeciw podstępom wroga. [przypis edytorski]
901. dziewięć rozkoszy małżeństwa — Les quinze joyes du mariage, tytuł książeczki przypisywanej Antoniemu de la Salle, której pierwsze wydanie ukazało się w r. 1480, w Lionie. [przypis tłumacza]
902. Wilhelm bez trwogi — Wilhelm drugi angielski (1060–1100). [przypis tłumacza]
903. kwanda, monsiorów — Tak nazywały się małe tygielki do wypalania szlachetnych metali. [przypis tłumacza]
904. Passato el pericolo, gabbato el santo — Skoro minie niebezpieczeństwo, drwi się ze świętego. [przypis tłumacza]
905. Makreoni — długowieczni. [przypis tłumacza]
906. w bród — mnóstwo (tak wiele, że można brodzić w obfitości czegoś). [przypis edytorski]
907. makarela — rajfurka. [przypis tłumacza]
908. odmęt satalijski — wir satalijski (dawna Attalia) naprzeciw Cypru. [przypis tłumacza]
909. Montargentan — zatoka toskańska. [przypis tłumacza]
910. Plombin — Piombino w Zatoce Toskańskiej. [przypis tłumacza]
911. Capo Melio — staroż. Malleum promontorium w Peloponezie. [przypis tłumacza]
912. brzegi messyńskie — Maumusson, cieśnina koło ujścia Żyrondy. [przypis tłumacza]
913. Morze Karpackie — Morze Egejskie, też nazwane Karpackim od wyspy Karpatos. [przypis tłumacza]
914. Wilhelm Dubiel — Wilhelm du Bellay, pan de Langey, brat kardynała, protektora i przyjaciela Rabelais’go i sam mu wielce przyjazny (patrz: Przedmowa). [przypis tłumacza]
915. na Drepani w Sycylii — Drepanum. [przypis tłumacza]
916. phtyrius — wesz. [przypis tłumacza]
917. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
918. wcale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
919. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
920. hamadriady — nimfy drzewne. [przypis tłumacza]
921. Martianus Capella — Rzymski powieściopisarz z V stulecia. [przypis tłumacza]
922. Epiterses — Rodak i nauczyciel Plutarcha. [przypis tłumacza]
923. Thamous — syryjskie imię Adonisa, którego śmierć opłakiwali co rok jego czciciele, wymawiając po trzykroć jego imię i dodając: „wielki bóg umarł”. To słynne opowiadanie, powtórzone przez Pantagruela, znajduje się w Plutarchu. [przypis tłumacza]
924. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
925. Wyspa Ścichapęków — Rabelais ma na myśli znienawidzonych świętoszków, obłudników. [przypis tłumacza]
926. był go (...) odstręczył — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: odstręczył go wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi zwykłym czasem przeszłym). [przypis edytorski]
927. tonsura (z łac.: strzyżenie, postrzyżyny) — kółko wygolone na czubku głowy, daw. charakterystyczna fryzura mnichów. [przypis edytorski]
928. ichtiofag — rybożerca. [przypis tłumacza]
929. indulgencja (daw., z łac. indulgentia) — odpust; odpuszczenie winy, przebaczenie, darowanie. [przypis edytorski]
930. nigdy go nie ma na żadnym weselu — Podczas postu wzbronione jest odprawianie wesel. [przypis tłumacza]
931. prawdać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą „ci”, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
932. odeń — skrócone: od niego. [przypis edytorski]
933. quid iuris (łac.) — jakie prawo (w domyśle: nas obroni). [przypis edytorski]
934. zabierajmyż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]
935. Jako Ksenomanes zanatomizował i opisał króla Popielca — Rozdz. XXX i nast.: cała ta rozwlekła i dość mdła satyra wymierzona jest przeciw ascetycznym pozorom, kryjącym często pod swym płaszczem wyuzdanie i obżarstwo, i w ogóle przeciw wypaczaniu natury, jak to jaśniej się tłumaczy w dalszym ciągu z przypowieści o Physis i Antyphysis (rozdz. XXXII). Kwestia postów była za czasu Rabelais’go tematem wielce aktualnym i rozpalającym umysły. Wydaje się zbytecznym rozwodzić się w komentarzach do szczegółów tych litanii, które zapewne czytelnik z czystym sumieniem tylko przekartkuje pobieżnie. [przypis tłumacza]
936. kurasek — tu: kurek, zawór. [przypis edytorski]
937. gnip a. gnyp (daw.) — krzywy, krótki, ostro zakończony nóż; nóż szewski. [przypis edytorski]
938. adwerbia — przysłówki. [przypis edytorski]
939. objęcie — tu: pojętność; zdolność pojmowania. [przypis edytorski]
940. hipokras — z łac. vinum Hippocraticum: wino Hipokratesa; podgrzane wino z dodatkiem przypraw (np. cynamonu) i osłodzone miodem, uważane za napój leczniczy oraz afrodyzjak; inaczej: pimen. [przypis edytorski]
941. jabłko (łac. pomum Adami) — tu: jabłko Adama, tj. grdyka, wyniosłość krtaniowa widoczna na szyi, zwł. u mężczyzn. [przypis edytorski]
942. urynał — nocnik; pojemnik na urynę, tj. mocz. [przypis edytorski]
943. sierć (daw.) — dziś: sierść. [przypis edytorski]
944. gwizda — dziś popr. forma: gwiżdże. [przypis edytorski]
945. cofać się wstecz — pleonazm: cofanie się zawsze oznacza ruch wstecz. [przypis edytorski]
946. bejać (wulg.) — wypróżniać się; srać. [przypis edytorski]
947. imainacja a. imaginacja — wyobraźnia. [przypis edytorski]
948. zwyczajnie — tu: zazwyczaj, najczęściej. [przypis edytorski]
949. Phyzeter — wieloryb. [przypis tłumacza]
950. przestrożny — dający przestrogę; ostrzegawczy. [przypis edytorski]
951. zgubieniśmy — skrócone od: zgubieni [jeste]śmy. [przypis edytorski]
952. owego milorda angielskiego, którego gdy skazano (...) i dano mu do wyboru rodzaj śmierci — Jerzy, książę Klarencji, utopiony na rozkaz Edwarda IV, w r. 1478. [przypis tłumacza]
953. Jako Pantagruel wylądował na Wyspie Dzikiej, starożytnej siedzibie Kiełbasek — Rozdz. XXXV. Ten i następne rozdziały są aluzją do współczesnych sporów religijnych. Nie należą one z pewnością do najcelniejszych w dziele Rabelais’go. [przypis tłumacza]
954. niejaki — pewien. [przypis edytorski]
955. sobór narodowy w Szezilu — sobór trydencki. [przypis tłumacza]
956. „Kratyl” Platona — Dialog poświęcony cały znaczeniu imion. [przypis tłumacza]
957. w rzeczy — rzeczywiście, istotnie. [przypis edytorski]
958. przyroda — tu: natura, charakter. [przypis edytorski]
959. Ityphallus — członek męski. [przypis tłumacza]
960. taszka (daw.) — sakiewka, kieszeń, kieska. [przypis edytorski]
961. na kuraż (z fr.) — na odwagę. [przypis edytorski]
962. owo — tu: zatem, a więc. [przypis edytorski]
963. inżynierowie złożyli wielką maciorę — Rodzaj maszyny wojennej używanej przed wynalezieniem prochu. [przypis tłumacza]
964. połamać kiełbaski na kolanie — W języku francuzkim przysłowiowe wyrażenie na określenie czegoś niemożliwego. [przypis tłumacza]
965. nadbieżał (daw. forma) — nadszedł. [przypis edytorski]
966. płomieniec — flaming. [przypis tłumacza]
967. królowa Gęsianóżka — popularna postać legendy. [przypis tłumacza]
968. Nipleseth — oznacza w jęz. hebrajskim członek rodny. [przypis tłumacza]
969. aby mu służyły za przekąskę do stołu na przeciąg pół roku — we Francji jadano kiełbasę tylko przez 6 miesięcy w roku. [przypis tłumacza]
970. nożyk praski — Wówczas przedmiot w handlu bardzo poszukiwany. [przypis tłumacza]
971. Ruach — po hebrajsku: wiatr. Sens tego błahego rozdziału jest dość ciemny. Wedle komentatorów ma Rabelais na myśli licznych fabrykantów wachlarzy, których użycie było nader rozpowszechnione. [przypis tłumacza]
972. wiatr langwedocki — staroż. Circius. [przypis tłumacza]
973. Skurron — profesor i kanclerz uniwersytetu w Montpellier za czasu Rabelais’go [przypis tłumacza]
974. de Flatibus — O wzdęciach. [przypis tłumacza]
975. siewki (...) żyją tą samą straw — wedle wierzenia ludu żyją wiatrem. [przypis tłumacza]
976. podesta (z wł.) — gł. reprezentant władz miasta a. prowincji skupionej wokół ośrodka miejskiego; średniowieczny urząd ustanowiony w XII w. przez cesarza Fryderyka I Barbarossę, utrzymujący się do XVI w. w niektórych wł. republikach miejskich; podesta posiadał uprawnienia sądownicze i wojskowe. [przypis edytorski]
977. Hypenemian — podwietrzny. [przypis tłumacza]
978. Papfigowie — wedle jednych komentatorów protestanci, wedle drugich wprost Niemcy. [przypis tłumacza]
979. Thakor — Thacor po hebr.: kiszka stolcowa. [przypis tłumacza]
980. Ecco lo fico — „Oto figa”. [przypis tłumacza]
981. trapił ich grad, burza, głód i wszelakie nieszczęście, jako wieczysta kara za grzech rodziców i przodków — Aluzja do klątew papieskich. [przypis tłumacza]
982. gradem bić (...) na proso i kapustę — Greler sur le persil [dosł. bić gradem na pietruszkę; red. WL], przysł. francuskie na oznaczenie srożenia się wobec słabych. [przypis tłumacza]
983. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
984. Lucyper (...) Dawniej jadał na śniadanie szkolarzy. Ale (niestety) (...) od kilku lat dołączyli do swoich nauk świętą Biblię — Szczegół ten jest ze strony Rabelais’go wielkim zuchwalstwem, bowiem czytanie Biblii, które przedstawia jako ratunek ze szponów diabła, było równoznaczne z protestantyzmem. [przypis tłumacza]
985. wierę (daw.) — zaiste, prawdziwie. [przypis edytorski]
986. solutionem continuitatis (łac.) — forma Acc. sing. (B.lp): rozwiązanie trwałe (ciągłe); w chirurgii określenie stosowane na określenie rozcięcia tkanek. [przypis edytorski]
987. Jako Pantagruel wylądował na wyspie Papimanów — Rozdz. XLVIII. Ten i następne rozdziały kierują ostrze satyry przeciw kościołowi rzymskiemu i to z niemałą śmiałością. [przypis tłumacza]
988. cztery osoby rozmaicie ubrane — Cztery stany: kler, szlachta, stan urzędniczy i chłopski. [przypis tłumacza]
989. gnip a. gnyp (daw.) — krzywy, krótki nóż; nóż szewski. [przypis edytorski]
990. wraz (daw.) — zaraz, natychmiast. [przypis edytorski]
991. widziałem ich trzech i nie mogę powiedzieć, abym utył z tego — Może aluzja do kardynała lotaryńskiego, który bywał w misjach politycznych u trzech papieży (Klemensa VII, Pawła III i Juliusza III), bez wielkiego skutku. [przypis tłumacza]
992. Ucałowalibyśmy mu zadek bez listka — Patrz nota do III, 12. [przypis tłumacza]
993. Ekstrawaganty — były to rozporządzenia Jana XXII (1340). [przypis tłumacza]
994. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
995. wprzódziej (daw.) — wcześniej, najpierw. [przypis edytorski]
996. γνωθι σεαυτον — „Znaj siebie samego”. [przypis tłumacza]
997. requiem aeternam (łac.) — wieczne odpoczywanie. [przypis edytorski]
998. dzieło z rodzaju tych, jakie czynił jeszcze nieboszczyk Dedalus — surowe, barbarzyńskie. [przypis tłumacza]
999. boża nóżka — hebrajskie i greckie określenie zgangrenowanych członków. [przypis tłumacza]
1000. z hełmem na głowie, ozdobionym perską tiarą (...) kiedy całe chrześcijaństwo zażywało pokoju i ciszy, oni jedni prowadzili okrutną i krwawą wojnę — Aluzja do Juliusza II. [przypis tłumacza]
1001. świnia, od których roi się wprost w Papimanii — Cochons au bon Dieu, szyderczy epitet dawany kanonikom. [przypis tłumacza]
1002. wszystko obficie było nadziane przednim farszem — Gra słów oparta na słowie farce: po fr. mogącym zarówno znaczyć „farsz” jak „błazeństwo”. [przypis tłumacza]
1003. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]
1004. seraficzna Seksto — Sextus decretalium liber, trzecia część księgi prawa kanonicznego. [przypis tłumacza]
1005. cherubiczne Klementyny — Clementinae constitutiones, czwarta część tegoż prawa [kanonicznego; red. WL]. [przypis tłumacza]
1006. kundman — klient. [przypis edytorski]
1007. żali a. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
1008. dekrety mają skrzydła — Gra słów na słowie dekretalia (alae, skrzydła). [przypis tłumacza]
1009. owe straszliwe rozdziały „Execrabilis” (...) „Mandatum” i różne inne — Początkowe słowa często cytowanych ustępów. [przypis tłumacza]
1010. czapeczka o czterech saczkach — Dawna forma księżego biretu. [przypis tłumacza]
1011. dona superrogationis — nadliczbowe dobre uczynki. [przypis tłumacza]
1012. całować własne kciuki złożone na krzyż — Jak jest obyczajem pobożnych w braku krzyża. [przypis tłumacza]
1013. gruszki chrześcijanki — Poire de bon chretien nazwa gatunku gruszek we Francji. [przypis tłumacza]
1014. wino klementyńskie — Z winnicy, którą papież Klemens V (1304–1314), będący rodem z Bordeaux, założył opodal w Bessac. [przypis tłumacza]
1015. wnetki (daw., gw.) — zaraz, wnet. [przypis edytorski]
1016. si tu non vis dare, presta, quaesumus (łac.) — jeśli nie chcesz dać, pożycz przynajmniej, prosimy. [przypis tłumacza]
1017. Jako na pełnym morzu Pantagruel usłyszał rozmaite odtajane słowa — Baśń ta o odtajanych wyrazach sięga odległej starożytności. Między innymi znajdujemy ją u Plutarcha De profect. virt. sent. i w Cortigiano Baltazara Castiglione. [przypis tłumacza]
1018. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
1019. potem — tu: poza tym. [przypis edytorski]
1020. bitwa pomiędzy Arymaspijczykami a Nephelibatami — Bajeczne ludy. [przypis tłumacza]
1021. Gaster — brzuch. [przypis tłumacza]
1022. Sigalion — Egipski symbol słońca w przesileniu zimowym. Kreślono je z palcem na ustach, bowiem przyroda w zimie milczy. [przypis tłumacza]
1023. ów sobór był bardzo niezgodny, z przyczyny zabiegów i ambicyj o pierwsze miejsce — Spory te o pierwszeństwo miejsca między posłami znane są z historii soboru; jak również obecność w mieście 75 pasztetników, 250 piekarzy papieża i kardynałów etc. etc. [przypis tłumacza]
1024. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
1025. Engastrimyci — brzuchomówcy. [przypis tłumacza]
1026. Gastrolatrzy — czciciele brzucha. [przypis tłumacza]
1027. Eurykles — Ateński brzuchomowca-wróżbita. [przypis tłumacza]
1028. hipokras — z łac. vinum Hippocraticum: wino Hipokratesa; podgrzane wino z dodatkiem przypraw (np. cynamonu) i osłodzone miodem, uważane za napój leczniczy oraz afrodyzjak; inaczej: pimen. [przypis edytorski]
1029. klaret — słodki napój przyrządzany na bazie młodego lub zbyt kwaśnego wina z dodatkiem miodu oraz przypraw korzennych (tj. goździki, imbir, gałka muszkatołowa); popularny w średniowieczu w Europie. [przypis edytorski]
1030. item (łac.) — tak samo, jak również. [przypis edytorski]
1031. auszpik — galaretka na słono, przyrządzana z wywaru mięsnego a. rybnego. [przypis edytorski]
1032. przedziurawiony tron — sedes. [przypis edytorski]
1033. pozierać (daw., gw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]
1034. Filibert Delorm — Nadworny budowniczy Henryka II, jeden z największych architektów Francji, twórca planu Tuillerii. [przypis tłumacza]
1035. Oksydrakowie — Bajeczny lud indyjski. [przypis tłumacza]
1036. ziele nazwane ethiopis otwiera wszystkie zamki, do których się je przytknie (...) — Rabelais podrwiwa sobie z mnóstwa niedorzecznych przesądów, które za jego czasu znachodziły powszechną wiarę. [przypis tłumacza]
1037. zastanawiać (daw.) — powstrzymać, zatrzymać, zastopować. [przypis edytorski]
1038. wpodle (daw.) — obok, przy; wzdłuż. [przypis edytorski]
1039. Chaneph — hebr.: wyspa obłudy. [przypis tłumacza]
1040. sposób spędzenia czasu w porę ciszy — W oryg. Hausser le temps, co oznacza zarówno wyjaśniającą się pogodę, jak również, w przenośni, tęgie pijaństwo. Cały ten dialog, najeżony błahymi kalamburami i w oryginale już niezbyt zajmujący, w przekładzie staje się tym bardziej mało zrozumiałym. [przypis tłumacza]
1041. sąli — konstrukcja z partykułą -li o znaczeniu pytajnym; inaczej: czy są. [przypis edytorski]
1042. Petozirys — staroegipski matematyk. [przypis tłumacza]
1043. napisano jest (daw. forma) — dziś: napisane jest. [przypis edytorski]
1044. tenci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski]
1045. Poneropli — „Miasto złodziei”, miejsce deportacji za Filipa Macedońskiego. [przypis tłumacza]
1046. bierzże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
1047. wpodle (daw.) — przy, obok. [przypis edytorski]
1048. Wyspę Końską koło Szkocji, wraz z wszystkimi Anglikami, którzy niegdyś zdobyli ją podstępem — Za Henryka II, w r. 1548. [przypis tłumacza]
1049. Da Roma in qua io non son andato del corpo. Di gratia, piglia in mano questa forcha, et fa mi paura — Od Rzymu aż dotąd nie byłem ze stolcem. Proszę cię, weź do garści te widły i nastrasz mnie. [przypis tłumacza]
1050. Se tu non fai altramente, tu non fai nulla. Pero sforzati di adoperarli piu guagliarmente — Jeśli nie weźmiesz się do tego inaczej, nic nie wskórasz. Dlatego wytęż się, aby się zabrać ostrzej do rzeczy. [przypis tłumacza]
1051. Datum Camberiaci — „Dan w Chamberi”; parodia terminu edyktów królewskich. [przypis tłumacza]
1052. Io ti ringratio, bel messere. Cosi Facendo tu m’ hai esparmiata la speza d’un servitiale — Dziękuję wam, zacny panie. Tak czyniąc, oszczędziłeś mi wydatku na lewatywę. [przypis tłumacza]
1053. Franciszek Wilon właśc. Villon, François (1431/1432–1463) — średniowieczny poeta fr., magister Sorbony, członek organizacji złodziejskiej i awanturnik; jego doświadczenia z paryskiego półświatka i więzień stały się kanwą poematu Wielki Testament (ok. 1461). [przypis edytorski]
1054. bardzoś (...) jest przezorna — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bardzo jesteś przezorna. [przypis edytorski]
1055. Tomasz Linacer — Lekarz nadworny Henryka VII i VIII. [przypis tłumacza]
1056. atque iterum (łac.) — i na odwrót. [przypis edytorski]
1057. Na toż hodował mnie Paryż-matka (...) ważył gardzieli — Wolny przekład wiersza, który, wedle legendy, poeta Villon miał zaimprowizować, gdy go powiadomiono o wyroku śmierci na szubienicy. [przypis tłumacza]
1058. Natura uiszczająca się z długu — W oryg. „Nature quitte”: być może anagram imienia Jean Turquet, w którym niektórzy dopatrują się wydawcy tej księgi, ogłoszonej w 2 lata po śmierci Rabelais’go (patrz: Przedmowa). [przypis tłumacza]
1059. sentencje skotyńsko-ciemne — Aluzja do nauki Dunsa Scota, wielokrotnie już zaczepianej przez Rabelais’go. [przypis tłumacza]
1060. świat (...) nie będzie się już obawiał kwiatu bobowego — Starożytni wierzyli, iż kwiat bobu ma zdolność sprowadzania pomieszania zmysłów. [przypis tłumacza]
1061. odbyt — tu: zbyt, popyt, pokupność, popularność wśród nabywców. [przypis edytorski]
1062. stary filozof o złotej nodze — Pitagoras. [przypis tłumacza]
1063. ala mala, cropium dubium, collum bonum pelle remota (łac.) — skrzydło złe, kuper niepewny, szyjka dobra po zdjęciu skóry. [przypis tłumacza]
1064. wolej (daw.) — lepiej, raczej. [przypis edytorski]
1065. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1066. całe mnóstwo Kolinetów, Marotów, Druetów, Sandżelesów, Salelów, Masuelsów — Kolinet: prawdopodobnie Jaques Collin, lektor i sekretarz Franciszka I; Marot: znany poeta; Drouet: biskup z Digne i poeta; Saingelais: autor wierszowanej przepowiedni z księgi I, etc. [przypis tłumacza]
1067. jedna, zrodzona z królewskiej krwi Francji, której nie godzi się wspomnieć bez oddania jej wszelakiej czci, cały wiek swój wprawiła w zdumienie (...) — Małgorzata, królowa Nawary, siostra Franciszka I. [przypis tłumacza]
1068. wierę (daw.) — zaiste, prawdziwie. [przypis edytorski]
1069. zoil — nadmiernie surowy, niesprawiedliwy i zawistny krytyk; od imienia staroż. krytyka literackiego Zoilosa z Amfipolis (IV w. p.n.e.), który negatywnie oceniał dzieła Homera. [przypis edytorski]
1070. czas życia (...) w zdrowiu i czerstwości, tak jak go przeżył ów święty wódz żydowski — Matuzalem. [przypis tłumacza]
1071. dowiodę (...) wszelakim handlarzom starego żelastwa łacińskiego, archiwariuszom starych słów łacińskich zleżałych i spleśniałych, iż nasza pospolita mowa nie jest tak szpetna, tak nieudolna, tak uboga i godna wzgardy — Ustęp ten znamienny jest dla rodzącego się w owej epoce we wszystkich krajach piśmiennictwa ojczystego, przeciwstawiającego się średniowiecznej łacinie. Por. polskie: „że Polacy nie gęsi, że swój język mają”. [przypis tłumacza]
1072. ryparograf — Pliniusz nazywa Pyrejkusa „ryparografem”, czyli malarzem rzeczy pospolitych. [przypis tłumacza]
1073. kordialny specyfik — tu: kordiał, lekarstwo. [przypis edytorski]
1074. O tym, jako Pantagruel przybył do wyspy Dzwonne i jakiśmy tam hałas usłyszeli — Ten i następne rozdziały są oczywistą i dość grubą satyrą wymierzoną w życie zakonne i w ogóle w kler. [przypis tłumacza]
1075. wpodle (daw.) — obok, przy; wzdłuż. [przypis edytorski]
1076. na Liparze — na północ od Sycylii. [przypis tłumacza]
1077. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1078. z Ględzia — Glenay, wioska koło Chinon, rodzimego miejsca Rabelais’go [przypis tłumacza]
1079. Nyklimena — sowa. [przypis tłumacza]
1080. Prokne — jaskółka. [przypis tłumacza]
1081. Itys — bażant. [przypis tłumacza]
1082. Alkmena — zmieniona w kamień. [przypis tłumacza]
1083. Antygona — córka Laomedona zmieniona w bociana. [przypis tłumacza]
1084. mieszkańców Paleny w Tracji, którzy, skoro tylko dziewięć razy wykąpią się w bagnie Trytona, zaraz zmieniają się w ptaki — [por.] Owidiusz, Metam. XV, 356. [przypis tłumacza]
1085. Klatki były duże, bogate, wspaniałe i zbudowane przedziwną architekturą — kościoły i klasztory. [przypis tłumacza]
1086. uręczać — zaręczać, ręczyć, zapewniać. [przypis edytorski]
1087. chmara burych Kapuzów — franciszkanie i dominikanie. [przypis tłumacza]
1088. Papagos — Papież. [przypis tłumacza]
1089. jako pszczoły legną się ze ścierwa młodego byka — Takie było mniemanie starożytnych. [przypis tłumacza]
1090. zdarzyło się iż natura wydała dwóch Papagosów — Aluzje do wielkiej schizmy z r. 1380, gdy równocześnie zasiadał na tronie papieskim Urban VI i rzekomy Klemens VII. [przypis tłumacza]
1091. hipokras — z łac. vinum Hippocraticum: wino Hipokratesa; podgrzane wino z dodatkiem przypraw (np. cynamonu) i osłodzone miodem, uważane za napój leczniczy oraz afrodyzjak; inaczej: pimen. [przypis edytorski]
1092. piąta odmiana kapuzów, świeżo ustanowiona — zakon minorytów, założony w r. 1435. [przypis tłumacza]
1093. Robert Walbrynk — Robert Valbrinque, słynny żeglarz i podróżnik, który w r. 1540 odkrył Kanadę. [przypis tłumacza]
1094. szósta odmiana, którą nazywał Kapucyngami — zakon kapucynów, założony w r. 1526, a zatwierdzony przez Pawła III w r. 1535. [przypis tłumacza]
1095. częścią z (...) krainy, którą nazywają Dzień-bez-chleba, częścią z innej (...), którą nazywają Za-wiele-was-tu — Cały ten ustęp jest niewątpliwie gorzkim wspomnieniem własnych przejść Rabelais’go wtrąconego bez powołania za kratę zakonną. [przypis tłumacza]
1096. kładą im koszulkę na suknię, obcinają im na czubku głowy co nieco włosów — komeżka i tonsura. [przypis tłumacza]
1097. motety, charysterie — dziękczynne modły. [przypis tłumacza]
1098. Asaphisowie — dosł. „niepewni”. [przypis tłumacza]
1099. Od czasu pewnych kataklizmów, odleciała ich wielka chmara (...) — Prawdopodobnie aluzja do odpadnięcia Anglii od Kościoła. [przypis tłumacza]
1100. zostawiają swe upierzenie pośród tych ostów a pokrzyw — francuskie przysłowie: jeter le froc aux orties, oznaczające porzucenie habitu. [przypis tłumacza]
1101. ptaki Komdory na wyspie Dzwonnej są nieme — komtury zakonu maltańskiego. [przypis tłumacza]
1102. znak jakoby dwóch średnic krzyżujących się w kole albo też linii pionowej padającej prostopadle na drugą — krzyż rycerzy maltańskich. [przypis tłumacza]
1103. metysi — tj. pół mnichy, pół rycerze. [przypis tłumacza]
1104. Nie śpiewają (...) nigdy — tj. nie odprawiają mszy. [przypis tłumacza]
1105. pewnej wspaniałej odmiany gotów, straszliwych ptaków drapieżnych, wszelako nieprzychodzących do przynęty i nieposłusznych rękawiczce sokolnika (...) noszą na łapach wstęgi — zakon rycerzy podwiązki, który wówczas już się był umknął władzy papieża. [przypis tłumacza]
1106. z napisem na obrączce, iż ktokolwiek źle o tym pomyśli, będzie natychmiast, z najwyższego wyroku, ofajdany — Parodia dewizy: Honny soit qui mal y pense. [przypis tłumacza]
1107. noszą trofeum Ducha potwarzy — francuscy rycerze św. Michała, których godło przedstawia zwycięstwo nad szatanem. [przypis tłumacza]
1108. runo baranie — Złote Runo. [przypis tłumacza]
1109. użyjmyż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; inaczej: użyjmy więc, użyjmy zatem. [przypis edytorski]
1110. Jak odbywa się żywienie ptaków na wyspie Dzwonnej — Rozdz. XXVI. Rozdział ten naszpikowany jest w oryginale niepodobnymi do przełożenia kalamburami i aluzjami lokalnymi, zresztą zupełnie nieinteresującymi. [przypis tłumacza]
1111. niekontent — niezadowolony. [przypis edytorski]
1112. z wyjątkiem paru krajów północnej okolicy, które od niejakiego czasu zaczęły mącić bajorko patykiem — kraje reformowane. [przypis tłumacza]
1113. dałożby — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż-; znaczenie: oby dało, niechby dało. [przypis edytorski]
1114. Jako Panurg opowiada mistrzowi Odźwiernikowi bajkę o koniu i ośle — Rozdz. XXVII. Satyra na mnichów, tak nazwanych od drewnianych chodaków i od buczenia godzinek. [przypis tłumacza]
1115. najchudsze z naszych ptaków przyśpiewują nam teraz chórem — braciszkowie odprawiający nowicjat. [przypis tłumacza]
1116. non zelus, sed charitas (łac.) — nie zazdrość, lecz miłosierdzie. [przypis edytorski]
1117. wraz — tu: jednocześnie, zarazem. [przypis edytorski]
1118. on ma (...) kameleona na łonie, iż może się czynić niewidzialnym światu — Pliniusz podaje, iż lewa noga kameleona, spalona w piecu wraz z rośliną tegoż samego imienia i utarta na maść, czyni posiadacza jej niewidzialnym. [przypis tłumacza]
1119. w towarzystwie dwóch małych Kardynangów — Aluzja do „nepotów” papieskich, którzy zostawali kardynałami czasem w wieku piętnastu lub szesnastu lat. [przypis tłumacza]
1120. miskę (...) Z niej wypadają pioruny, grzmoty, błyskawice, diabły i burze, które was w jednej chwili zagrzebią sto stóp pod ziemią — Dzwon ekskomunikacyjny, w który dzwoniono, ilekroć papież rzucał na kogo klątwę. [przypis tłumacza]
1121. Szuflagan — sufragan. [przypis tłumacza]
1122. Onokrotale — zamiast: protonotari. [przypis tłumacza]
1123. dystrakcja — tu: rozproszenie (uwagi). [przypis edytorski]
1124. przysiąc na Jowisza Piotra — tj. papieża. [przypis tłumacza]
1125. zakonotować — zapamiętać. [przypis edytorski]
1126. myłka (daw.) — pomyłka, błąd. [przypis edytorski]
1127. wejrzenie — tu: widok, wygląd. [przypis edytorski]
1128. sparzony — tu: dobrany w pary. [przypis edytorski]
1129. Strofady — wyspy zamieszkałe przez harpie, na Morzu Jońskim. [przypis tłumacza]
1130. we Florencji pokazują Pandekta Justyniana — We Florencji znajduje się najstarszy manuskrypt Pandektów. [przypis tłumacza]
1131. zakupiliśmy skrzynię kapeluszy i czapek rogatych — kapelusze i czapeczki duchowne. [przypis tłumacza]
1132. Jako przebyliśmy Kaźnię, zamieszkałą przez Pazdura, arcyksięcia Spaśnych Kotów — Rozdz. XI. Ten i następne rozdziały zawierają krwawą inwektywę przeciw ówczesnemu wymiarowi sprawiedliwości, zwłaszcza Wielkiej Izbie (la Tournelle) i Izbie ognistej (Chambre ardente). [przypis tłumacza]
1133. Spaśne koty — w oryg. właściwie raczej „futrem okryte”, są to rajcy i prezydenci trybunałów, odziani w płaszcze podbite gronostajem. [przypis tłumacza]
1134. Gdyśmy wchodzili do ich jaskini, rzekł nam stary dziaduś — Więzienie zwane Conciergerie [tj. „odźwiernia” a. „stróżówka”; red. WL]. [przypis tłumacza]
1135. jakoby jakaś szósta essencja — Ukuty superlatyw od Kwintessencji. [przypis tłumacza]
1136. Jako Wielki Pazdur zadał nam zagadkę — Rozdz. XII-ty. Aluzja do procedury trybunału inkwizycyjnego, wedle której oskarżony musiał odgadnąć miano swej zbrodni i oskarżyciela. [przypis tłumacza]
1137. owo tedy — Nieustannie powtarzane przysłowie Pazdura brzmi w oryginale or ça i zawiera w swym dwuznaczniku niepodobną do przetłumaczenia aluzję do przekupstwa trybunału (or: złoto). [przypis tłumacza]
1138. siła (daw.) — dużo, wiele, moc. [przypis edytorski]
1139. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]
1140. możeście wy mnie wzięli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: może wy mnie wzięliście. [przypis edytorski]
1141. receptaculum (łac.) — pojemnik; magazyn. [przypis edytorski]
1142. Apedefci — z greckiego: „nieświadomi, nieuczeni” [także: ignoranci; red. WL]. Urzędnicy izb rachunkowych byli to jeno prości kalkulatorzy, bez wykształcenia, które uważano w urzędzie za zbyteczne, a nawet szkodliwe do dobrego sprawowania jego funkcji. Satyra ta, wymierzona przeciw łupiestwu ówczesnego systemu poborczego, jest, jak i inne w tej ostatniej księdze, dość ciężka i pedantyczna, niezdradzająca w niczym wspaniałego humoru i werwy Rabelais’go z pierwszych ksiąg. [przypis tłumacza]
1143. zawieść — zaprowadzić. [przypis edytorski]
1144. zanim wejdzie się do głównej prasy (...) są tam małe, duże, tajne, średnie i w ogóle wszelakiego rodzaju — Rozmaite biura urzędów poborczych. [przypis tłumacza]
1145. pithia — Beczka na wino. [przypis tłumacza]
1146. szczep dziesięcinny — dziesięcina kleru. [przypis tłumacza]
1147. szczep skarbowy, najlepszy z całego kraju — Istniał osobny tresorier des metius plaisirs du Roi. [przypis tłumacza]
1148. nadpis (daw.) — napis; podpis. [przypis edytorski]
1149. wygolić winnicę do czysta — W oryg. passer outre, nieprzetłumaczalny dwuznacznik, bez głębszego zresztą znaczenia. [przypis tłumacza]
1150. pokrzepiliśmy się (...) i zaczerpnęli — inaczej: pokrzepiliśmy się i zaczerpnęliśmy. [przypis edytorski]
1151. Eliksir, Lunaria major — Terminy alchemiczne. [przypis tłumacza]
1152. w kuchni Geberskiej — Geber, słynny chemik z końca VIII wieku, który mozolił się nad sztuką fabrykowania złota. [przypis tłumacza]
1153. entelechia — wedle Arystotelesa skończona doskonałość formy, „absolut”. [przypis tłumacza]
1154. Mateotechnia — zatoka sztuk czczych i bezpożytecznych. [przypis tłumacza]
1155. hardzi jak Szkoty — Przysł. franc.: fier comme un Ecossais. [przypis tłumacza]
1156. Teodor Gaza — z Tessaloniki, tłumacz Arystotelesa i Teofrasta. [przypis tłumacza]
1157. Anygrofilos — uczony i tłumacz Arystotelesa we Florencji i Rzymie w 15 w. [przypis tłumacza]
1158. Bessarion —patriarcha Konstantynopola, platonik w 15 w. [przypis tłumacza]
1159. Budeus — Budee, patrz: Przedmowa. [przypis tłumacza]
1160. Laskaris — bibliotekarz Franciszka I, przyjaciel Rabelais’go. [przypis tłumacza]
1161. Skaliger, Brigot, Chambrier, Fleury — Nazwiska współczesnych [autorowi; red. WL] uczonych. [przypis tłumacza]
1162. tedy (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
1163. Jako Kwinta-Essencja leczyła choroby za pomocą piosenek — Po francusku chanson, piosenka, używa się też i w znaczeniu „brednia”. Rozdziały te stanowią satyrę subtelności filozofii scholastycznej, niejednokrotnie branej za cel drwinek już w poprzednich księgach. [przypis tłumacza]
1164. młodą damę (miała co najmniej tysiąc osiemset lat) — Liczone od Arystotelesa, jej chrzestnego ojca. [przypis tłumacza]
1165. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
1166. królów, którzy, nadprzyrodzonym sposobem, leczą niektóre choroby (...) jeno przez samo włożenie rąk — Podczas koronacji królowie dotykali rękami chorych, lecząc, wedle wierzenia ludu, w ten sposób skrofuły. [przypis tłumacza]
1167. abstraktorzy, spodyzatorzy, massyterowie, preguści, tabachinowie (...) eniliny, archadasperyny, mebiny, giboryny — Nazwy tych fantastycznych urzędów są po największej części pochodzenia hebrajskiego. [przypis tłumacza]
1168. wraz — tu: od razu. [przypis edytorski]
1169. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1170. zawiedli nas do małego gabinetu, całego wytapetowanego samymi strachami — Wzorem dawnych laboratoriów czarnoksięskich. [przypis tłumacza]
1171. kozy, która wykarmiła go w Kandii — Amaltea. [przypis tłumacza]
1172. panaceum — lekarstwo uniwersalne na wszystkie choroby. [przypis tłumacza]
1173. Kordaks (...) Pyrshicum — Starożytne tańce Greków. [przypis tłumacza]
1174. uderzając ich (...) w brzuch młotkiem tenetyjskim — przysłowiowe wyrażenie na surowy i bezwzględny wymiar sprawiedliwości; od króla Tenesa. [przypis tłumacza]
1175. w momencie — momentalnie, w jednej chwili. [przypis edytorski]
1176. choroba św. Franciszka — czyli brak pieniędzy, przez aluzję do surowych ślubów ubóstwa mnichów tego zakonu. [przypis tłumacza]
1177. odświeżyła i odmłodziła; takoż powiada Eschylos, iż przygodziło się to karmicielkom dobrego Bachusa i ich mężom także — Zaginiona tragedia Eschylosa. [przypis tłumacza]
1178. sporządzali złoto zębami — tj. odejmując sobie od ust, skąpiąc. [przypis tłumacza]
1179. Sokrates (...) połowę swoich studiów obracał na mierzenie skoków pcheł, jako zaświadcza o tym Arystofanes — [por.] Komedia Chmury, w. 144. [przypis tłumacza]
1180. in modo — co do sposobu (a. ilości). [przypis edytorski]
1181. in forma — co do kształtu (a. rodzaju). [przypis edytorski]
1182. in figura et in tempore — co do postaci i co do czasu. [przypis edytorski]
1183. zasadnicza wilgoć — humor radicalis, termin średniowiecznej fizjologii, rzekome źródło życia. [przypis tłumacza]
1184. Apicjusz — słynny smakosz rzymski za Augusta, autor dzieła o sztuce kucharskiej. [przypis tłumacza]
1185. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
1186. wraz — tu: jednocześnie, od razu. [przypis edytorski]
1187. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
1188. wstecz się cofnąć — pleonazm: cofanie się zawsze oznacza ruch wstecz. [przypis edytorski]
1189. przepominając (daw.) — zapominając. [przypis edytorski]
1190. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
1191. chyba (daw.) — uchybienie, niedoskonałość. [przypis edytorski]
1192. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1193. bracia mniejsi Służebnicy i Przyjaciele Słodkiej Pani — Servi S. Mariae, założeni w r. 1232. [przypis tłumacza]
1194. Noszą trzewiki okrągłe jak miednice — Aby móc stąpać, nie zostawiając śladów [wskazujących kierunek, w którym szli; red. WL]. [przypis tłumacza]
1195. kazał ich ostrzyc i oskubać jak świnie na tylnej części głowy — Fortunę przedstawiano jako postać z grzywą włosów z przodu oraz łysym tyłem głowy, na znak tego, że należy ją (tj. szczęśliwy traf) chwytać zawczasu, zaś kiedy minie stosowna chwila, nie sposób tego uczynić. [przypis edytorski]
1196. kość bragmatycznej — z fr. os bregmatique; kość ciemieniowa. [przypis edytorski]
1197. nosił każdy z nich (...) u pasa, kształtem różańca, ostrą brzytwę — Jako symbol obłudy, w myśl włoskiego przysłowia: „miód w ustach a brzytwa za pasem”. [przypis tłumacza]
1198. lucifer — dosł.: niosący światło; tu: księżyc. [przypis edytorski]
1199. skała marpezjańska — czyli marmur z Paros. [przypis tłumacza]
1200. Jako Panurg, zadając pytania Bratu Buczącemu, zdołał wydobyć zeń jeno same monosylaby — Rozdział ten wyszydza dyscyplinę mnichów, nakazującą im milczenie. [przypis tłumacza]
1201. frater (łac.) — brat. [przypis edytorski]
1202. płeć (daw.) — cera, skóra twarzy. [przypis edytorski]
1203. w bród — mnóstwo (tak wiele, że można w tej obfitości brodzić). [przypis edytorski]
1204. item a. itidem (łac.) — również, podobnie, a także. [przypis edytorski]
1205. źrał a. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]
1206. trześń a. trześnia — czereśnia. [przypis edytorski]
1207. ex (łac.) — z. [przypis edytorski]
1208. Niechże go trąd ogarnie — Trędowaci mieli opinię szczególniejszej jurności. [przypis tłumacza]
1209. gzło (daw.) — koszula, bielizna. [przypis edytorski]
1210. najkrzepciej (daw.) — najsilniej, najmocniej; por. krzepki: silny, mocny. [przypis edytorski]
1211. żywot (daw.) — brzuch a. życie (droga życiowa, los). [przypis edytorski]
1212. zbawiż ich kto — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy ich ktoś zbawi. [przypis edytorski]
1213. nigdzieśmy nie widzieli — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nigdzie nie widzieliśmy. [przypis edytorski]
1214. tryksać — bóść, atakować rogiem; od rzecz. tryk: baran. [przypis edytorski]
1215. przygodzić się — przytrafić się. [przypis edytorski]
1216. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1217. tryksający się — bodący się; od rzecz. tryk: baran. [przypis edytorski]
1218. swarzyć się (daw.) — kłócić się. [przypis edytorski]
1219. Gilles, Pierre (1490–1550) — filozof, przyrodnik i podróżnik. [przypis tłumacza]
1220. anakampserot — ziele, którego dotknięcie miało przywracać postradaną miłość. [przypis tłumacza]
1221. Beroz — Chaldejczyk, który napisał dzieło o chaldejskich i babilońskich starożytnościach. [przypis tłumacza]
1222. Melam — hiszpański geograf. [przypis tłumacza]
1223. Albert — generalny wikariusz dominikanów. [przypis tłumacza]
1224. Piotr Świadek — Peter Martyr Anglerius, autor historii odkryć. [przypis tłumacza]
1225. Pius drugi — Pius II Piccolomini (1405–1465). [przypis tłumacza]
1226. Wolateran — Wolateranus, Raffael Maffei (1456–1521) tłumacz Ksenofonta. [przypis tłumacza]
1227. Paulo Jovio (1486–1552) — lekarz i biskup z Nocery, jako historyk bardzo niepewny i kłamliwy. [przypis tłumacza]
1228. Chaiton — książę armeński, w XIV w. [przypis tłumacza]
1229. Marco Paulo — podróżnik w 13 w. [przypis tłumacza]
1230. Ludowik Rzymianin — Ludovico, patrycjusz Rzymski, który zwiedził Wschód. [przypis tłumacza]
1231. Alvarez — odkrywca Brazylii. [przypis tłumacza]
1232. Perszerończycy i Mancejanowie — Mieszkańcy okolic Perche, Maine i Normandii zdawna osławieni byli z przedajności świadectwa. [przypis tłumacza]
1233. Kleantes — filozof, uczeń Zenona. „Latarnia Kleantesa” stała się symbolem naukowej ścisłości. [przypis tłumacza]
1234. Lumen stanu aptekarskiego — Luminare apothecariorum, kompendium aptekarskie, wydane w r. 1492, w Turynie. [przypis tłumacza]
1235. królowej podano wielką i sztywną pochodnię z białego wosku, płonącą i nieco czerwoną na końcu — Łatwo się domyślić sensu tych z gruba sprośnych aluzyj. [przypis tłumacza]
1236. drzewa pomarańczowe w Surenie — W Surenes, w parku królewskim, mieściły się najwspanialsze oranżerie. [przypis tłumacza]
1237. Szynion — Chinon, rodzinne miasteczko R., któremu wielokrotnie poświęca w swym dziele pełne umiłowania wspomnienie. [przypis tłumacza]
1238. takimi pogwarki — dziś popr. forma N.lm: (...) pogwarkami. [przypis edytorski]
1239. Tenarus — Pasmo gór i miasto w Lakonii, w którego okolicy, wedle mniemania starożytnych, mieściło się zejście do piekieł. [przypis tłumacza]
1240. pola krańskie — Kamienista równina w Prowansji. [przypis tłumacza]
1241. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1242. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]
1243. Jako w ozdobach mozaikowych świątyni wyobrażona była zwycięska bitwa Bachusa przeciw Indyjczykom — Rozdz. XXXIX. Ten i następny rozdział są w znacznej części tłumaczeniem z pierwszej części Dionizosa Lukiana. [przypis tłumacza]
1244. cale (daw.) — zupełnie, całkowicie. [przypis edytorski]
1245. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
1246. żali a. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
1247. dopókiśmy nie uznali — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: dopóki nie uznaliśmy. [przypis edytorski]
1248. Nonakris — źródło w Arkadii. [przypis tłumacza]
1249. Derce — źródło w Beocji. [przypis tłumacza]
1250. raz po razu (daw.) — dziś: raz po raz. [przypis edytorski]
1251. Cerytowie — Mieszkańcy staroetruskiego miasta Cere. [przypis tłumacza]
1252. świątynia w Rawennie — Słynna katedra, zbudowana przez cesarza Teodoryka na szczątkach świątyni Heraklesa. [przypis tłumacza]
1253. w Borgilu — Bourgeuil. [przypis tłumacza]
1254. Otom równie mądry, jakem był wprzódy — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: oto [jeste]m równie mądry, jak byłem wprzódy. [przypis edytorski]
1255. pokażcież — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]
1256. Niegdyś starożytny prorok ludu judajskiego zjadł książkę i stał się uczony (...) — Ezechiel II, 8. [przypis tłumacza]
1257. panomfeiczne — wróżebne. [przypis tłumacza]
1258. snać (daw.) — może, podobno, przecież, widocznie, najwyraźniej, zapewne; także: sna a. snadź. [przypis edytorski]
1259. jażbym miał (...) wiązać — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika oraz partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż-; inaczej: jaż miałbym wiązać; czy miałbym wiązać. [przypis edytorski]
1260. stylet (z wł. stiletto) — sztylet; krótka biała broń kłująca; także puginał, tulich. [przypis edytorski]
1261. Owo idźcie z Bogiem i niechaj on was prowadzi — Na tym kończy się ów rozdział i piąta księga we wszystkich dawnych wydaniach. Dodatek, który następuje, pochodzi z odnalezionego później rękopisu. [przypis tłumacza]
1262. Pantagrueliczne przepowiednie — R. przez kilkanaście lat z rzędu wydawał, prawdopodobnie dla celów zarobkowych, almanachy, takie jakich pełno miało odbyt w owych czasach. Ciekawym tedy jest dokumentem niniejsza parodia tej mądrości kalendarzowej, również jego pióra. Datuje ona z r. 1533, zatem powstała prawdopodobnie po I-szej ks. „Pantagruela”, a przed „Gargantuą”. W tych krótkich rozdziałach mieści się, jak w zalążku, wiele rysów satyrycznych które później w wielkim dziele R. tak wspaniale miały się rozwinąć. [przypis tłumacza]
1263. non dicitur (łac.) — nie mówi się. [przypis edytorski]
1264. verte folium (łac.) — odwróć kartę. [przypis edytorski]
1265. z przyczyny całego mnóstwa Almanachów Loweńskich — O1ivier le Gras, astrolog uniwersytetu w Lorain sporządzał liczne kalendarze i prognostyki. [przypis tłumacza]
1266. bibosz (z łac. bibo, bibere: pić) — tu: pijak. [przypis edytorski]
1267. tu autem (łac.) — ty natomiast. [przypis edytorski]
1268. Cokolwiek by wam powiadali owi mózgowczy astrologowie z Lowenu, Norymbergi, Tulingi i Lionu (...) — Aluzja do protestantów. [przypis tłumacza]
1269. zaliż (daw.) — czyż; czyżby. [przypis edytorski]
1270. si Deus pro nobis, quis contra nos (łac.) — jeśli Bóg z nami, któż przeciw nam. [przypis edytorski]
1271. nemo, Domine (łac.) — nikt, Panie. [przypis edytorski]
1272. będzie mianowany w tym roku biskupem polnym i będzie dawał przedchodniom błogosławieństwo nogami — To jest: wisiał na szubienicy. [przypis tłumacza]
1273. w roku DXXIIII — Rok jubileuszowy, obfitujący w pielgrzymki. [przypis tłumacza]
1274. adeo nihil est ex omni parte beatum — nie ma doskonałego szczęścia na ziemi. [przypis tłumacza]
1275. Cecylia — tu: Sycylia. [przypis edytorski]
1276. wedle — tu: około. [przypis edytorski]
1277. Hiszpania, Kastylia, Portugalia, Aragonia będą bardzo podlegać nagłemu pragnieniu — Aluzja do rozpalonych stosów Inkwizycji, srożącej się w tych krajach. [przypis tłumacza]
1278. wymiszkowany — wykastrowany. [przypis edytorski]
1279. od Romanistów (daw.) — tu w znaczeniu: przez Romanistów. [przypis edytorski]
1280. niewiele będą igrać swymi cymbałkami, jeśli gwajak im co nie pomoże — Drzewo gwajaku uchodziło wówczas za specyficzny lek przeciw syfilisowi. [przypis tłumacza]
1281. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
1282. ver (łac.) — wiosna. [przypis edytorski]
1283. tryk — baran. [przypis edytorski]
1284. Hali — Arabski filozof i matematyk. [przypis tłumacza]
1285. contraria contrariis curantur (łac.) — przeciwieństwa leczą się wzajemnie. [przypis edytorski]
1286. tym ci mniej — konstrukcja z partykułą wzmacniającą „ci”. [przypis edytorski]
1287. proch — tu: kurz. [przypis edytorski]
1288. Almanach na rok 1533 — Jak wspomniano poprzednio, Rabelais ułożył cały szereg almanachów. Pracę tę, wysoko cenioną w owym czasie, powierzali mu wydawcy ze względu na rozległą wiedzę encyklopedyczną a zwłaszcza przyrodniczą pisarza. Z tych almanachów pozostało tylko kilka urywków; jeden z nich zamieszczamy tutaj, aby dać czytelnikowi obraz tego rodzaju literatury, tak rozpowszechnionej za czasów Rabelais’go. [przypis tłumacza]
1289. w chwili właśnie druku tego ostatniego tomu naszego wydawnictwa, ukazały się one w języku polskim — Wielkie a nieocenione kroniki o potężnym a przeogromnym wielkoludzie Gargantui, przełożył J. Łęczyc, 1914, Czernecki w Wieliczce. (Z przedmową S. K.) [przypis tłumacza]
1290. pokup — pokupność; popularność wśród nabywców. [przypis edytorski]
1291. znachodzić (daw.) — znajdować. [przypis edytorski]
1292. siła (daw.) — dużo, mnóstwo; moc. [przypis edytorski]
1293. zastanowić (daw.) — tu: zatrzymać, powstrzymać, zastopować. [przypis edytorski]
1294. wierę (daw.) — zaiste, prawdziwie. [przypis edytorski]
1295. znachodzić (daw.) — znajdować. [przypis edytorski]
1296. jakąście (...) wyrządzili — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jaką wyrządziliście. [przypis edytorski]
1297. mitręga — strata; opóźnienie. [przypis edytorski]