Znak
Rankiem po owej nocy skoczył Zaratustra z łoża, opasał lędźwie329 i wystąpił ze swej jaskini, płomienny i potężny, jako słońce poranne, gdy zza ciemnych wschodzi gór.
— Jasności ty olbrzymia — rzekł, jako niegdyś już przemawiał — ty szczęścia oko głębokie, czymże by było twe szczęście, gdybyś nie miała tych, którym świecisz!
A jeśli w swych komorach pozostają oni jeszcze, podczas gdy ty już czuwasz, już wschodzisz, już darowywasz330 i rozdajesz: jakżeby dumny twój wstyd złorzeczyć temu miał!
Owo śpią jeszcze ci ludzie wyżsi, podczas gdy ja już czuwam; nie są to moi prawi towarzysze! Nie na nich czekam ja na górach swych.
Do dzieła swego garnę się, i do dnia swego: lecz nie rozumieją oni, które są znaki mego poranku, krok mój — nie jest dla nich pobudką.
Śpią jeszcze w jaskini mej, ich sny spijają jeszcze pijaną pieśń moją. Ucha, które by ku mnie nasłuchiwało, — ucha posłusznego brak wśród ich członków.
— Mówił to Zaratustra do swego serca, gdy słońce wschodziło: wówczas spojrzał ku górze, gdyż usłyszał ostry krzyk orła. — Hejże! — zawołał — po mojej to chęci i tak mi ono przynależy. Me zwierzęta czuwają, ponieważ ja już czuwam.
Orzeł mój czuwa już i wraz ze mną słońcu cześć oddaje. Szponami orła sięga on po nowe światło. Jesteście me prawe zwierzęta; kocham was. Lecz brak mi jeszcze swych prawych ludzi! —
Tako rzecze Zaratustra; wówczas przytrafiło się nagle, że chmara ptastwa zaroiła się wokół niego i zaszumiała mu w uszach, — a łopot skrzydeł i natłok wokół jego głowy był tak wielki, że Zaratustra przymknął oczy. I zaprawdę, jako chmura spadło to nań niespodzianie, jako chmura strzał, co nowego osypuje wroga. Wszelako była to chmura miłości, rozpostarta nad nowym druhem.
„Cóż to dzieje się ze mną?” rzekł Zaratustra do zdumionego serca i osunął się powoli na wielki kamień u wyjścia z jaskini. Wszakże, gdy rękoma ponad sobą, wokół siebie i pod sobą chwytał, od tkliwych broniąc się ptaków, wonczas przytrafiło się niespodzianie coś jeszcze dziwniejszego: zanurzył dłoń niepostrzeżenie w ciepłą gąszcz włochatych kudłów; równocześnie rozległ się ryk wokół niego, — łagodny, przeciągły poryk lwa.
„Znak się jawi”, rzekł Zaratustra i przeistoczyło się serce jego. I w rzeczy samej, skoro tylko rozświetliło się nieco wokół niego, ujrzał u swych nóg żółtego potężnego stworu331, przywierającego łeb do jego kolan z miłosnym uporem psa, który starego odnajduje pana. Gołębie świadczyły mu z równą żarliwością miłość swą; i za każdym razem gdy gołąb ponad chrapy lwa musnął, lew grzywą potrząsał, dziwił się i uśmiechał.
Na to wszystko rzekł Zaratustra jedno tylko słowo: „dzieci moje w pobliżu są, dzieci me” —, topniało wszakże serce jego, a z oczu poczęły się sączyć łzy kropliste i padać na dłoni. I nie baczył już na nic więcej. Siedział oto znieruchomiały, nie ogarniając się od zwierząt. Wówczas gołębie spłynęły doń, obsiadły mu ramiona, pieściły włos jego siwy, nie nużąc się tkliwością swą i radowaniem. Lew potężny zlizywał wciąż łzy, padające na dłoń Zaratustry, porykiwał i mruczał przy tym nieśmiało. Tak oto zachowywały się zwierzęta. —
Działo się to czas długi lub czas krótki: gdyż, mówiąc po prawdzie, dla takowych rzeczy nie masz czasu na ziemi —. Tymczasem jednak ludzie wyżsi w jaskini Zaratustry obudzili się wreszcie i ustawiwszy się do pochodu, szli naprzeciw Zaratustry, aby mu pokłon oddać poranny: jako że ocknąwszy się nie znaleźli go już byli w jaskini. Gdy jednak do wrót jaskini doszli i gdy szelest kroków ich uprzedził, najeżył się lew gwałtownie, odwrócił się nagle do Zaratustry i z dzikim rykiem skoczył ku jaskini. Wyżsi zaś ludzie, usłyszawszy ten ryk, krzyknęli chórem jakby jednymi usty332, pierzchli z powrotem i w mgnieniu oka zniknęli wszyscy.
Zaratustra wszakże oszołomiony i obcy temu wszystkiemu, powstał z kamienia, obejrzał się wokół, zdumiewał się, pytał się serca swego, rozważał i czuł się samotny. „Cóżem ja to słyszał w tej chwili? — pytał wreszcie powoli — cóż to przytrafiło mi się w tej oto chwili?”
Już nawróciło ku niemu wspomnienie, jednym spojrzeniem pojął wszystko, co się między wczoraj i dziś przytrafiło. „Oto kamień, — mówił gładząc swą brodę — na którym wczoraj z rana spoczywałem, tu oto przystąpił do mnie wróżbiarz, tu też usłyszałem po raz pierwszy ów krzyk, który teraz właśnie odbił mi się znów o uszy, wielkie wołanie na ratunek.
O, ludzie wyżsi, o waszej to niedoli wieścił mi wczoraj rankiem ów stary wróżbiarz, —
— ku waszej niedoli zwodzić mnie on chciał i nią pokusić: o, Zaratustro, rzekł do mnie, przychodzę, abym cię do twego ostatniego grzechu skusił.
Do mego ostatniego grzechu? — wykrzyknął Zaratustra i śmiał się gniewnie z własnych słów: cóż to zachowane mi zostało jako grzech mój ostatni?”
— I raz jeszcze pogrążył się Zaratustra w siebie, przysiadł ponownie na wielkim kamieniu i rozważał. Nagle skoczył na nogi, —
— Współczucie! Współczucie z człowiekiem wyższym! wykrzyknął i oblicze jego przeistoczyło się w spiż. Hejże! Temu — minął już czas!
Me czucie i współczucie — cóż na tym zależy! Baczęż333 ja szczęścia? Dzieła mego baczę!
Hejże więc! Przyszedł lew, dzieci me w pobliżu są, Zaratustra źrzałym334 się stał, godzina ma nadeszła: —
Mój to poranek, mój dzień świta: bywaj mi, bywaj, wielkie ty moje południe! — —
Tako rzekł Zaratustra i opuścił swą jaskinię, płomienny i potężny, jako słońce poranne, gdy zza ciemnych wschodzi gór.
Przypisy:
1. zaranek — poranek; D. lp. zaranku a. zaranka. [przypis edytorski]
2. zaranku — dziś: poranka. [przypis edytorski]
3. znijść — dziś: zejść. [przypis edytorski]
4. strugi — dziś popr. forma N. lm.: strugami. [przypis edytorski]
5. chce (...) być opróżnion — chce być opróżniony; podobnie jak w całym tekście, mamy tu do czynienia ze świadomą stylizacją języka: poprzez archaizację form gramatycznych, stosowanie szyku przestawnego itp. uzyskane zostało uwznioślenie stylu wypowiedzi. [przypis edytorski]
6. tako (daw.) — tak. [przypis edytorski]
7. znijście — dziś: zejście. [przypis edytorski]
8. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]
9. stąpić — dziś popr.: zstąpić; zejść. [przypis edytorski]
10. w głusz — dziś popr. B. lp.: głuszę. [przypis edytorski]
11. cóżem (...) mówił — cóż mówiłem. [przypis edytorski]
12. dźwigaj z nimi społem — dźwigaj razem z nimi. [przypis edytorski]
13. tym najbardziej im wygodzisz — to będzie dla nich najwygodniejsze; tym sprawisz im największą wygodę. [przypis edytorski]
14. jeno — tylko. [przypis edytorski]
15. dawam — dziś popr.: daję. [przypis edytorski]
16. baczyć — uważać. [przypis edytorski]
17. żak (daw.) — uczeń, student. [przypis edytorski]
18. linoskok — dziś popr.: linoskoczek; artysta cyrkowy posiadający umiejętność chodzenia po linie. [przypis edytorski]
19. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
20. wiedny — wiedzący, świadomy. [przypis edytorski]
21. naonczas — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]
22. zakalać — dziś popr.: skalać, pokalać. [przypis edytorski]
23. karm — pokarm, karma. [przypis edytorski]
24. baczyć — uważać, spostrzegać, widzieć. [przypis edytorski]
25. przystawanie — tu: poprzestawanie a. zgoda na coś. [przypis edytorski]
26. imał się swego dzieła — wziął się za a. zabrał się do swojego dzieła. [przypis edytorski]
27. podroże (neol.) — odległość przemierzana po drodze a. wydarzenia mające miejsce po drodze. [przypis edytorski]
28. poglądanie — dziś: spoglądanie. [przypis edytorski]
29. k’woli (daw.) — a. kwoli: dla. [przypis edytorski]
30. kości jemu na szczęście padną — chodzi o grę w kości. [przypis edytorski]
31. zalim jest — czy jestem; zali: czy. [przypis edytorski]
32. chce od współczesnych zaginąć — chce zginąć z powodu a. z ręki współczesnych. [przypis edytorski]
33. jest głęboką — dziś: jest głęboka. [przypis edytorski]
34. trzewiem — dziś popr. tylko w lm: trzewiami. [przypis edytorski]
35. zdolen — dziś popr.: zdolny. [przypis edytorski]
36. niemieć — niedokonana forma czasownika: oniemieć; stawać się niemym. [przypis edytorski]
37. pacholę — chłopiec. [przypis edytorski]
38. podjął się — tu: podniósł się. [przypis edytorski]
39. po nocy — tu: w nocy; podczas nocy. [przypis edytorski]
40. zali — czy. [przypis edytorski]
41. żywięż ja — czy żyję. [przypis edytorski]
42. znijście — dziś: zejście. [przypis edytorski]
43. potykać się (daw.) — walczyć. [przypis edytorski]
44. stworzonąć (...) jest — jest ci stworzoną; ci: partykuła. [przypis edytorski]
45. łupieżny — dziś: łupieżczy. [przypis edytorski]
46. łęg — podmokła dolina, najczęściej położona w dolinie rzeki. [przypis edytorski]
47. cierpienieć to było — skrót od: cierpienie ci to było; ci: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]
48. skrzydły — dziś popr. forma N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]
49. ścieżki — dziś popr. forma N. lm: ścieżkami. [przypis edytorski]
50. kazać — mówić kazania. [przypis edytorski]
51. udały (daw.) — udany, dobry, właściwy, dorodny. [przypis edytorski]
52. porównywa — dziś popr.: porównuje. [przypis edytorski]
53. podrożny (neol.) — tu przydarzający się po drodze. [przypis edytorski]
54. temu — tu: dlatego. [przypis edytorski]
55. kosy — skośny, z ukosa. [przypis edytorski]
56. blady — w innym wydaniu: pobladły. [przypis edytorski]
57. blady — w innym tłumaczeniu: pobladły (z przejęcia i strachu). [przypis edytorski]
58. podmówić kogoś — namówić, podjudzić. [przypis edytorski]
59. kupić się — zbierać, gromadzić, skupiać się w jednym miejscu. [przypis edytorski]
60. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]
61. pstrą — w innym wydaniu: łaciatą. [przypis edytorski]
62. snadź (daw.) — a. snać: widocznie, zapewne, podobno. [przypis edytorski]
63. uwiódł — tu: powiódł, poprowadził. [przypis edytorski]
64. więźni — dziś popr. forma D. lm: więźniów. [przypis edytorski]
65. czelnie — śmiało, zuchwale. [przypis edytorski]
66. za żywa — za życia a. na żywca. [przypis edytorski]
67. rzeką (daw.) — mówią; por.: rzec. [przypis edytorski]
68. osmętnica — melancholia. [przypis edytorski]
69. obmierzić — obrzydzić. [przypis edytorski]
70. łańcuchy, dary — dziś popr. forma N. lm: łańcuchami, darami. [przypis edytorski]
71. kazać — wygłaszać kazanie; tu forma 3 os. lm cz. ter.: każą. [przypis edytorski]
72. co mi na jedno wynosi — dziś: co mi na jedno wychodzi. [przypis edytorski]
73. jedno-form — chodzi o uniform, jednolity ubiór dla jakiejś grupy ludzi; mundur. [przypis edytorski]
74. łeż — dziś popr.: łgarstwo (od czas. łgać); kłamstwo. [przypis edytorski]
75. nagabywać — zwracać się z prośbą o coś, dopytywać się (zwykle: natarczywie), domagać się, dopytywać się. [przypis edytorski]
76. oganka — przyrząd do oganiania się od dokuczliwych owadów. [przypis edytorski]
77. bączyć — brzęczeć, wydawać odgłosy właściwe bąkom. [przypis edytorski]
78. jurny — pełen temperamentu, żywotny, zmysłowy, namiętny. [przypis edytorski]
79. otrok (daw.) — chłop; najemnik. [przypis edytorski]
80. pochutnie — a. chutliwie: z chucią, z pożądaniem. [przypis edytorski]
81. płomię (daw.) — dziś r.m.: płomień. [przypis edytorski]
82. nawroty — dziś popr. N. lm.: nawrotami. [przypis edytorski]
83. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
84. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
85. umierny — umiarkowany, znający umiar. [przypis edytorski]
86. ogrójec — ogród, gaj. [przypis edytorski]
87. posoch — kij, zazwyczaj potężny i długi, służący podpieraniu się przy wędrówce; laska, pastorał. [przypis edytorski]
88. tym — tu: dlatego. [przypis edytorski]
89. słodka (...) miąższ — dziś r.m.: słodki miąższ. [przypis edytorski]
90. więdły — zwiędły. [przypis edytorski]
91. kraśny — czerwony. [przypis edytorski]
92. bohomolstwo — a. bogomolstwo tu w znaczeniu: pobożność; por. starop. słowo bogomodlca (tu zniekształcone brzmieniowo): człowiek pobożny, modlący się do Boga. [przypis edytorski]
93. zwierzęty — dziś popr. N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]
94. wróżda (daw.) — wrogość. [przypis edytorski]
95. k’woli (daw.) — dla, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
96. wyż — dziś r.m.: wyż, wyżu; tu: wysoko położony teren, wyżyna. [przypis edytorski]
97. wróżda (daw.) — wrogość. [przypis edytorski]
98. drzewy — dziś popr. forma N. lm: drzewami. [przypis edytorski]
99. bogomolstwo — a. bohomolstwo tu w znaczeniu: pobożność; por. starop. słowo bogomodlca (tu zniekształcone brzmieniowo): człowiek pobożny, modlący się do Boga. [przypis edytorski]
100. przebywali (...) rzetelne duchy wolne — dziś popr.: przebywały (...) rzetelne duchy wolne. [przypis edytorski]
101. przeto — dlatego. [przypis edytorski]
102. oczy — dziś popr. N. lm: oczami. [przypis edytorski]
103. zimnym jest prąd — dziś: zimny jest prąd. [przypis edytorski]
104. zarośl — dziś wyłącznie w lm: zarośla. [przypis edytorski]
105. oczy — dziś popr. N. lm: oczami. [przypis edytorski]
106. Kupido (mit. rzym.) — a. Amor, bożek miłości; odpowiednik Erosa w mit. gr. [przypis edytorski]
107. najstarszych karpi — dziś popr.: najstarsze karpie. [przypis edytorski]
108. spozierać — patrzeć. [przypis edytorski]
109. miąższą — dziś popr. miąższem. [przypis edytorski]
110. obiata — ofiara składana bogom, duchom zmarłych i siłom nadprzyrodzonym przez daw. plemiona Słowian zach. [przypis edytorski]
111. przeciwić się — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
112. drogi — dziś popr. N. lm.: drogami. [przypis edytorski]
113. zwierciadły — dziś popr. N. lm.: zwierciadłami. [przypis edytorski]
114. k’woli — dla. [przypis edytorski]
115. miedza — pas graniczny oddzielający dwie połacie ziemi. [przypis edytorski]
116. wartości, słowy — dziś popr. N. lm: wartościami, słowami. [przypis edytorski]
117. prawdy — dziś popr. forma N. lm: prawdami. [przypis edytorski]
118. zwierzęty — dziś popr. forma N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]
119. lemiesz — część pługa służąca do rozcinania ziemi, ostrze podcinające skibę. [przypis edytorski]
120. wzniesionym być mi powinien, a nie wzniosłym — dziś raczej: wyniesiony być powinien, a nie wzniosły. [przypis edytorski]
121. znijść — dziś: zejść. [przypis edytorski]
122. gwoli — a. kwoli, k’woli: dla, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
123. zżymać się — gniewać się; wzdragać się z niecierpliwością. [przypis edytorski]
124. sromać się — wstydzić się. [przypis edytorski]
125. oczy — dziś popr. forma N. lm: oczami. [przypis edytorski]
126. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
127. wylina — wylinka; stara skóra, którą zrzucił np. wąż. [przypis edytorski]
128. piersi — dziś popr. forma N. lm: piersiami. [przypis edytorski]
129. kraśny — a. krasny: jaskrawoczerwony, kolorowy; piękny, urodziwy. [przypis edytorski]
130. wystawając — dziś popr.: wystając. [przypis edytorski]
131. niewolnie — mimowolnie. [przypis edytorski]
132. uczni — dziś raczej: uczniów. [przypis edytorski]
133. obełgiwać — okłamywać. [przypis edytorski]
134. karm — B. lp.: karmę, pokarm. [przypis edytorski]
135. rysy — dziś popr.: rysami. [przypis edytorski]
136. zaliż — czyż; zali: czy. [przypis edytorski]
137. dzieły — dziś popr.: dziełami. [przypis edytorski]
138. opoka — skała. [przypis edytorski]
139. lochy — dziś popr. N. lm: lochami. [przypis edytorski]
140. koszlawy — koślawy. [przypis edytorski]
141. urwa — przepaść. [przypis edytorski]
142. niewolnie — mimowolnie. [przypis edytorski]
143. sromać się — wstydzić się. [przypis edytorski]
144. omięknąć — zmięknąć (dookoła). [przypis edytorski]
145. ponocny — mający miejsce nocą; nocny. [przypis edytorski]
146. wyży — dziś popr.: wyżów. [przypis edytorski]
147. zdrożonym się (...) poczuł i (...) roztęsknionym — dziś raczej: zdrożony się (...) poczuł i (...) roztęskniony. [przypis edytorski]
148. dzierżyć się — trzymać się. [przypis edytorski]
149. wargi — dziś popr. N. lm.: wargami. [przypis edytorski]
150. perć — stroma ścieżka w górach. [przypis edytorski]
151. kroplisto — dziś popr.: kropliście. [przypis edytorski]
152. opadnąć — dziś popr.: opaść. [przypis edytorski]
153. surma — instrument dęty (trąba) używany daw. w wojsku w celach sygnalizacyjnych. [przypis edytorski]
154. surmy (daw.) — trąba; instrument dęty, najczęściej drewniany używany w wojsku do celów sygnalizacyjnych. [przypis edytorski]
155. rzeknięcie — powiedzenie, wypowiedź. [przypis edytorski]
156. bieżyć — iść, biec; por. bieżnia. [przypis edytorski]
157. o tę porę — dziś popr. o tej porze. [przypis edytorski]
158. słowy — dziś popr. N. lm: słowami. [przypis edytorski]
159. k’woli — dla. [przypis edytorski]
160. wichry — dziś popr. N. lm: wichrami. [przypis edytorski]
161. ogrójec — ogród, gaj. [przypis edytorski]
162. k’woli — dla. [przypis edytorski]
163. skowany — dziś: skuty. [przypis edytorski]
164. zwolon — forma skrócona od daw. zwolony: wybrany, przeznaczony (do czegoś). [przypis edytorski]
165. przysłoniony — dziś popr.: przesłonięty. [przypis edytorski]
166. okrom — oprócz. [przypis edytorski]
167. uśmiechy — dziś popr. N. lm.: uśmiechami. [przypis edytorski]
168. złoba — złość, nienawiść. [przypis edytorski]
169. złoba — złość, nienawiść. [przypis edytorski]
170. przetom (...) się borykał — przeto się borykałem; dlatego a. po to się borykałem. [przypis edytorski]
171. siemię — tu: ziarno. [przypis edytorski]
172. łakotka — łakoć, smakołyk. [przypis edytorski]
173. szyfer — rodzaj skały; odmiana łupka. [przypis edytorski]
174. bogomolstwo — a. bohomolstwo tu: pobożność, akty pobożności; por. starop. słowo bogomodlca: człowiek pobożny, modlący się do Boga. [przypis edytorski]
175. zali — czy. [przypis edytorski]
176. snować — dziś: snuć; tu: tkać. [przypis edytorski]
177. żywie (daw.) — dziś 3. os. lp: żyje. [przypis edytorski]
178. kur — kogut. [przypis edytorski]
179. złoba — złość, złośliwość; nienawiść. [przypis edytorski]
180. łżywy — oszukańczy, kłamliwy; por. łżeć: kłamać. [przypis edytorski]
181. zali — czy. [przypis edytorski]
182. kosztur — dziś: kostur; kij służący do podpierania się. [przypis edytorski]
183. wypadki, przypadki — dziś popr. N. lm: wypadkami, przypadkami. [przypis edytorski]
184. luto — surowo, srodze, okrutnie; od przym. luty: srogi. [przypis edytorski]
185. za żywa — za życia. [przypis edytorski]
186. warzyć — gotować. [przypis edytorski]
187. zali — czy. [przypis edytorski]
188. brzękadły — dziś popr. N. lm: brzękadłami. [przypis edytorski]
189. bohomolstwo — a. bogomolstwo tu w znaczeniu: pobożność; por. starop. słowo bogomodlca (tu zniekształcone brzmieniowo): człowiek pobożny, modlący się do Boga. [przypis edytorski]
190. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
191. więdło — przysł. w sposób przywiędły, zwiędnięty, zwiędły. [przypis edytorski]
192. poliszynel — tu: błazen, komik; pierwotnie: jedna z najbardziej charakterystycznych postaci z commedia dell’arte: gbur, prześmiewca, często przedstawiany jako garbus w stroju z kogucimi elementami (piórami, grzebieniem na czapce). [przypis edytorski]
193. wichry — dziś popr. N. lm: wichrami. [przypis edytorski]
194. sromny — znamionujący wstyd, zawstydzenie; od srom: wstyd. [przypis edytorski]
195. bogomolca — człowiek pobożny, modlący się do Boga; por. starop. słowo bogomodlca. [przypis edytorski]
196. wieczory — dziś popr. N. lm: wieczorami. [przypis edytorski]
197. sromać się — wstydzić się. [przypis edytorski]
198. zali — czy. [przypis edytorski]
199. więdły — dziś: zwiędły a. uwiędły. [przypis edytorski]
200. skrzepienie — dziś raczej: skrzepnięcie. [przypis edytorski]
201. nienazwalną — dziś raczej: nienazwaną. [przypis edytorski]
202. słowy — dziś popr. N. lm: słowami. [przypis edytorski]
203. snadnie — łatwo. [przypis edytorski]
204. rychło — szybko. [przypis edytorski]
205. służalce, starce — dziś popr. M. lm: służalcy, starcy. [przypis edytorski]
206. karm — karma, pokarm. [przypis edytorski]
207. wróżda — zemsta, odwet. [przypis edytorski]
208. wnętrzny — wewnętrzny. [przypis edytorski]
209. ozdoby — dziś popr. N. lm: ozdobami. [przypis edytorski]
210. nogi — dziś popr. N. lm: nogami. [przypis edytorski]
211. sposoby — dziś popr. N. lm: sposobami. [przypis edytorski]
212. sępy — dziś popr. N. lm: sępami. [przypis edytorski]
213. rozpętany — pozbawiony pęt. [przypis edytorski]
214. snadnie — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]
215. kolcem (...) igrająca — igrająca po kole a. bawiąca się kołem. [przypis edytorski]
216. gwoli — wedle czyjejś woli; dla. [przypis edytorski]
217. rubież — pogranicze, obszar położony tuż przy granicy. [przypis edytorski]
218. gwiazdarz (starop.) — astrolog. [przypis edytorski]
219. czerwonak — gatunek dużego ptaka brodzącego; flaming karmazynowy. [przypis edytorski]
220. czczy — próżny, bezużyteczny. [przypis edytorski]
221. staja — jednostka miary długości drogi, odległości; starop. staja wynosiła ok. 134 m (ale tzw. staja statutowa wynosiła 84 łokcie, czyli ok. 50 m, a staja milowa ok. 893 m); długość stai nowopolskiej ustalono tak, że wynosiła ok. 1067 m, zaś staja angielska stanowiła odpowiednik ok. 200 metrów. [przypis edytorski]
222. czerw — robak beznogi. [przypis edytorski]
223. kord — rodzaj szabli. [przypis edytorski]
224. drogi — dziś popr. N. lm: drogami. [przypis edytorski]
225. drapieżniki — dziś popr. N. lm: drapieżnikami. [przypis edytorski]
226. zawarcie (daw.) — zamknięcie; zawierać: zamykać. [przypis edytorski]
227. niebaczność — postępowanie nieuważne, nieprzemyślane; baczyć: uważać. [przypis edytorski]
228. zwólcież nam — pozwólcież; pozwólcie że nam. [przypis edytorski]
229. zali — czy. [przypis edytorski]
230. ogrójec — ogród, gaj. [przypis edytorski]
231. czyście (...) pojęli — skrócone od: czy pojęliście; czy żeście pojęli. [przypis edytorski]
232. odwrótnica — odwrotność. [przypis edytorski]
233. kolisko — koło, okrąg; tu: idea wiecznego powrotu. [przypis edytorski]
234. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski]
235. nazwy, dźwięki, — dziś popr. forma N. lm: nazwami, dźwiękami. [przypis edytorski]
236. baczyć — uważać. [przypis edytorski]
237. wrot — powrót. [przypis edytorski]
238. wrót — powrót. [przypis edytorski]
239. snadnie — łatwo; oczywiście. [przypis edytorski]
240. wrót — powrót. [przypis edytorski]
241. zaczerw — czerw, robak. [przypis edytorski]
242. odjąłemć — odjąłem ci. [przypis edytorski]
243. nie maż bo nigdzie — nie maże bo nigdzie; -że (-ż): partykuła wzmacniająca; znaczenie: nie ma nigdzie. [przypis edytorski]
244. przepełnia — pełnia najwyższa. [przypis edytorski]
245. k’tobie — ku tobie. [przypis edytorski]
246. zoczyć — zobaczyć. [przypis edytorski]
247. szyd — rzeczownik od czasownika: szydzić; dziś popr.: szyderstwo. [przypis edytorski]
248. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski]
249. ośm — dziś: osiem. [przypis edytorski]
250. szyd — skrócone od: szyderstwo. [przypis edytorski]
251. kraśny — krasny, czerwony. [przypis edytorski]
252. przeciwić się — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
253. wrót — powrót. [przypis edytorski]
254. szyd — skrócone od: szyderstwo. [przypis edytorski]
255. nie maż — nie ma; -ż: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]
256. obiata — ofiara składana bogom, siłom nadprzyrodzonym i duchom zmarłych. [przypis edytorski]
257. przed (...) zwierzęty — dziś popr. forma N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]
258. lipki — lepki. [przypis edytorski]
259. patoka — płynny miód pszczeli. [przypis edytorski]
260. nęta — skrócone od: przynęta. [przypis edytorski]
261. przewódca — „ten, który przewodzi innym”; dziś raczej: przywódca. [przypis edytorski]
262. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
263. szyd — rzeczownik utworzony od czasownika: szydzić; dziś popr.: szyderstwo. [przypis edytorski]
264. osieł — dziś: osioł. [przypis edytorski]
265. zamtuz (daw.) — dom publiczny. [przypis edytorski]
266. zaczem — dziś: potem. [przypis edytorski]
267. nie maż — nie ma; -ż: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]
268. wiła (starop.) — błazen, głupiec. [przypis edytorski]
269. snadź (starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski]
270. panwia (daw.) — a. panew: metalowe naczynie używane w warzelniach soli. [przypis edytorski]
271. wężym — dziś popr. forma N. lp: wężowym. [przypis edytorski]
272. mądrym się mniemasz — mniemasz, że jesteś mądry; uważasz, że jesteś mądry. [przypis edytorski]
273. trzew — dziś popr. D.: trzewi. [przypis edytorski]
274. nalepszymi — dziś popr.: najlepszymi. [przypis edytorski]
275. więźni — dziś popr.: więźniów. [przypis edytorski]
276. zwierzęty — dziś popr. forma N. lm: zwierzętami. [przypis edytorski]
277. k’woli temu — dlatego; k’woli: dla, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
278. snowała — dziś popr.: snuła. [przypis edytorski]
279. usty — dziś popr. N. lm: ustami. [przypis edytorski]
280. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]
281. imać się czegoś — łapać się za coś, brać się za coś. [przypis edytorski]
282. leże — posłanie; miejsce odpoczynku. [przypis edytorski]
283. osieł — dziś: osioł. [przypis edytorski]
284. lubiał — dziś popr.: lubił. [przypis edytorski]
285. pinia — odmiana sosny występująca na północnym wybrzeżu Morza Śródziemnego. [przypis edytorski]
286. przyrównywam — dziś: porównuję. [przypis edytorski]
287. drzewo — tu właśc. drewno, chodzi o konsystencję, czy też materię drzewa. [przypis edytorski]
288. krzepki — silny. [przypis edytorski]
289. wiednie — świadomie; od: wiedzieć, wiedza; por. bezwiednie. [przypis edytorski]
290. umiernie — dziś: umiarkowanie. [przypis edytorski]
291. gościniec — dary przynoszone przez gości gospodarzowi. [przypis edytorski]
292. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
293. nie maż — nie ma; -ż: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]
294. koszlawy — dziś popr.: koślawy. [przypis edytorski]
295. snadź — może, prawdopodobnie, widocznie. [przypis edytorski]
296. osmętnica — smutek, melancholia. [przypis edytorski]
297. wichr — dziś popr.: wicher. [przypis edytorski]
298. woni — dziś popr. forma W. lm: wonie. [przypis edytorski]
299. wiła — błazen, głupiec. [przypis edytorski]
300. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
301. k’woli — dla (łączy się z rzecz. w C.). [przypis edytorski]
302. zali — czy. [przypis edytorski]
303. łagodnymi kroki — dziś: łagodnymi krokami. [przypis edytorski]
304. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
305. chrom — raczej chram: przedchrześcijańska świątynia Słowian. [przypis edytorski]
306. świątnica — świątynia. [przypis edytorski]
307. kraśny — krasny, jaskrawoczerwony a. piękny. [przypis edytorski]
308. wargi — dziś popr. N. lm: wargami. [przypis edytorski]
309. równie — zarówno. [przypis edytorski]
310. wiła (daw.) — błazen, głupiec. [przypis edytorski]
311. wiła — błazen, głupiec. [przypis edytorski]
312. snadź — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
313. łżywy — kłamliwy; łżeć: kłamać. [przypis edytorski]
314. puszcza — niegdyś określenie wszelkich terenów bezludnych, a więc pustych; tu: pustynia; por. wyrażenie głos wołającego na puszczy. [przypis edytorski]
315. tużyć (daw.) — tęsknić. [przypis edytorski]
316. osieł — dziś: osioł. [przypis edytorski]
317. karm — karma, pokarm. [przypis edytorski]
318. wiła — błazen. [przypis edytorski]
319. siklawa — wodospad. [przypis edytorski]
320. kwoli — a. k’woli: dla, z powodu czegoś. [przypis edytorski]
321. ramiony — dziś popr. forma N. lm: ramionami. [przypis edytorski]
322. czerw — robak beznogi. [przypis edytorski]
323. kumak — rodzaj płaza bezogonowego, podobnego do ropuchy. [przypis edytorski]
324. źrzały — dojrzały. [przypis edytorski]
325. dysze — dziś popr. forma 3 os. lp: dyszy. [przypis edytorski]
326. snadź — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
327. źrzały — dojrzały. [przypis edytorski]
328. darowywa — dziś popr.: darowuje. [przypis edytorski]
329. lędźwie (daw.) — biodra i uda. [przypis edytorski]
330. darowywasz — dziś popr.: darowujesz. [przypis edytorski]
331. stworu — dziś popr. forma B. lp: stwora. [przypis edytorski]
332. usty — dziś popr. forma N. lm: ustami. [przypis edytorski]
333. baczyć — uważać na coś. [przypis edytorski]
334. źrzały — dojrzały. [przypis edytorski]