SCENA OSTATNIA
Pokój Królowej.
Carlos, Królowa, w końcu Król z całym otoczeniem.
CARLOS
w habicie mnicha, z maską na twarzy, którą właśnie zdejmuje. Pod pachą trzyma goły miecz. Zupełna ciemność. Zbliża się do podwoi, które się otwierają. Królowa wychodzi w nocnym stroju, ze świecą zapaloną w ręku. Carlos uklęka przed nią.
Elżbieto!
KRÓLOWA
zatrzymując na nim bolesne wejrzenie
Tak więc znowu widzimy się z sobą.
CARLOS
Widzimy się!
KRÓLOWA
O! powstań! Nie będziem żalami
Rozrzewniać się wzajemnie, Karolu. Nie łzami
Płonnymi chcą uczczone być grobowe cienie
Wielkiego męża. Tylko zwyczajne cierpienie
Da się łzami opłakać. On się ofiarował
Za ciebie! Drogim życiem ciebie uratował,
Ta krew by dla urojeń przelaną być miała?
Karolu, jam za ciebie poręczenie dała.
On z moim poręczeniem rozstawał się z światem
Swobodniejszy. Nie zrobisz kłamczynią mnie zatem.
CARLOS
O! Ja pomnik mu stawię, jakim się i sami
Królowie nie poszczycą. Nad jego zwłokami
Raj niebieski zakwitnie!
KRÓLOWA
Takim cię mieć chciała
Dusza moja. Ta wiara wielka przyświecała
Jego śmierci. Swej woli mnie on przekazuje
Spełnienie. Przestrzegam cię, że ja dopilnuję
Dotrzymania przysięgi.
Mam jeszcze złożone
Inne zlecenie, jego wolą uświęcone,
Dałam mu słowo moje — mam to kryć w milczeniu?
On mi oddał Karola. Odtąd w pogardzeniu
Mam pozory i ludzki sąd mnie nie obchodzi,
Wywalczę w sobie męstwo, jakie mieć się godzi
Przyjaźni. Niech me serce raz przemówi szczerze.
On tę miłość zwał cnotą, a ja jemu wierzę,
I nie chcę więcej uczuć...
CARLOS
O! Nie kończ, królowo!
Długo byłem uśpiony sennością grobową,
Kochałem — dziś się budzę. Niechaj w grób wieczysty
Zapadnie przeszłość nasza. Zwracam ci twe listy.
Ty zniszcz moje. Już więcej niech cię krwi wzburzeniem
Nie trwożę. To przepadło. Jestem jak płomieniem
Czystych ogni oświecon. I owa szalona
Namiętność legła w grobie. Już mojego łona
Nie szarpie żądza ziemska.
po chwili milczenia biorąc rękę Królowej
Teraz ci oddaję
Ostatnie pożegnanie, matko. Dziś uznaję
Nareszcie, że być może celem ubiegania
Dobro wyższe, szczytniejsze niż cel posiadania
Ciebie nawet. Noc jedna krótka uskrzydliła
Bieg leniwy lat przeszłych i wcześnie zbudziła
Ducha męskiego we mnie. Dziś mi pozostała
Na resztę życia jedna praca: by doznała
Godnej czci pamięć jego. To życie nie chowa
Dla mnie już innych plonów.
zbliża się do Królowej, która zasłania oblicze
Matko, czy ni słowa
Nie rzekniesz?
KRÓLOWA
Na łzy moje nie zwracaj baczenia.
Ja nie mogę inaczej — przecież uwielbienia
Mego pewnym być możesz.
CARLOS
Ty byłaś nam obu
Powiernicą w przyjaźni. Zostaniesz do grobu
Pod tym jedynie mianem najdroższą mi w świecie.
Przyjaźni ci nie daję — tak jakbym kobiecie
Innej wczoraj miłości oddać nie był w stanie.
Jednak wdowa królewska świętością zostanie
Dla mnie, jeśli mnie niebo na tron zechce wrócić.
Król w towarzystwie Inkwizytora i swych Grandów ukazuje się w głębi sceny, nie będąc spostrzeżony.
Teraz pragnę Hiszpanię na długo porzucić
I ojca nie zobaczę już za mego życia.
Nie mam już czci dla niego. Nawet serca bicia
Nie budzi głos natury. Syn dlań już stracony.
Ty wracaj do spełniania obowiązków żony,
Ja spieszę, gdzie mnie wolność mego ludu woła
Madryt ujrzy mnie królem lub nie ujrzy zgoła.
A teraz na ostatnie „bądź zdrowa”.
Całuje ją.
KRÓLOWA
Cóż ze mnie
Uczyniłeś, Karolu? Kuszę się daremnie,
By sprostać twej wielkości — a przecież pojmuję
Jej potęgę i dla niej uwielbienie czuję.
CARLOS
Czym nie silny, Elżbieto? Tuląc cię w ramiona
Nie upadam. A wczoraj, od drogiego łona
Nie byłby i grom śmierci oderwać mnie w stanie.
wypuszczając ją z objęcia
Wszystko przeszło. Dziś rzucam zuchwałe wyzwanie
Losom świata! Tyś w rękach moich spoczywała —
Jam nie upadł.
słychać uderzenie zegara
Ha! Cicho! Czyś co nie słyszała?
KRÓLOWA
Słyszę tylko głos straszny, który nam przynosi
Godzinę, która rozdział między nami głosi.
CARLOS
Dobranoc ci więc, matko. Pierwszy list z podróży
Niechaj światu za dowód jawności posłuży.
Idę wyzwać Filipa na otwarte pole.
Odtąd będzie myśl każda widna na mym czole —
I ty możesz twe oczy śmiało podnieść wszędzie.
To ostatnia już zdrada...
W chwili kiedy chce ująć za maskę, Król staje pomiędzy nimi.
KRÓL
Ta — ostatnią będzie!
Królowa pada zemdlona.
CARLOS
śpieszy do Królowej i chwyta ją w ramiona
Czy nie żyje? O nieba!
KRÓL
zimno i spokojnie do Inkwizytora
Ja już dzieło moje
Spełniłem, kardynale! Wy spełnijcie swoje!
Oddala się.
Przypisy:
1. Filip II (1527–1598) — król Hiszpanii z dynastii Habsburgów. [przypis edytorski]
2. grand — hiszpański arystokrata. [przypis edytorski]
3. książę Alba — właśc. Ferdynand Álvarez, trzeci książę Alba (1507–1582), namiestnik Hiszpanii w Niderlandach, słynny z okrucieństwa, w ost. latach życia wicekról Portugalii. [przypis edytorski]
4. Order Złotego Runa — najwyższe odznaczenie hiszpańskie. [przypis edytorski]
5. krasić — czerwienić a. ozdabiać. [przypis edytorski]
6. czyliż to jest podobna (daw.) — czy to możliwe. [przypis edytorski]
7. królowę — dziś popr. forma B.lp: królową. [przypis edytorski]
8. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
9. widny — tu: widoczny. [przypis edytorski]
10. pustota (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]
11. trzymać się na baczeniu (daw.) — być ostrożnym. [przypis edytorski]
12. purpura — tu: godność kardynalska. [przypis edytorski]
13. zarozumienie — zamysł. [przypis edytorski]
14. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
15. zachód — staranie, wysiłek. [przypis edytorski]
16. krzesło Piotra — tron papieski. [przypis edytorski]
17. ócz — dziś popr. forma D.lm: oczu. [przypis edytorski]
18. wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski]
19. igrać (daw.) — bawić się. [przypis edytorski]
20. Flamandia a. Flandria — kraina historyczna, obecnie część Belgii. [przypis edytorski]
21. siepacz (daw.) — morderca na zlecenie. [przypis edytorski]
22. mienić (daw.) — nazywać. [przypis edytorski]
23. przyrodzenie — natura. [przypis edytorski]
24. wolant — piłka z przyczepionym do niej pękiem piór. [przypis edytorski]
25. pustota (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]
26. rusztowanie — tu: podest, na którym kat ścina ludziom głowy. [przypis edytorski]
27. zdrożność — coś, co wykracza poza nakazy obyczajowe. [przypis edytorski]
28. wież — wie z partykułą pytajną -ż. [przypis edytorski]
29. furie (mit. rz.) — boginie zemsty. [przypis edytorski]
30. sofizm — właśc. sofizmat, fałszywy dowód, błędne rozumowanie. [przypis edytorski]
31. przepomnieć — dziś: zapomnieć. [przypis edytorski]
32. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
33. La Trappe — miejscowość we Francji, gdzie znajdował się klasztor cystersów, zakonu o surowej regule. [przypis edytorski]
34. auto da fé — (z port.: akt wiary) końcowy etap procesu inkwizycyjnego, wiążący się z potwierdzeniem lub odrzuceniem przez oskarżonego religii katolickiej oraz spaleniem go na stosie. [przypis edytorski]
35. kacerstwo — heretycy. [przypis edytorski]
36. przedmiot — temat. [przypis edytorski]
37. na dobie (daw.) — w porę. [przypis edytorski]
38. infantka — hiszpański tytuł córki królewskiej. [przypis edytorski]
39. regentka — kobieta sprawująca władzę w imieniu nieletniego monarchy. [przypis edytorski]
40. mienić (daw.) — nazywać. [przypis edytorski]
41. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
42. Gwelfowie, Gibelini — skłócone stronnictwa polityczne w XII-wiecznych Włoszech. [przypis edytorski]
43. wiano — posag. [przypis edytorski]
44. bogdanka (daw.) — ukochana. [przypis edytorski]
45. nie tknięty — tu: nie wzruszony. [przypis edytorski]
46. bachancki — pijacki (od imienia Bachusa, rzymskiego boga wina). [przypis edytorski]
47. przywieść (daw.) — przyprowadzić. [przypis edytorski]
48. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
49. rusztowanie — tu: podest, na którym kat ścina ludziom głowy. [przypis edytorski]
50. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]
51. płonny (daw.) — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
52. znaczyć — tu: przeznaczyć. [przypis edytorski]
53. wyzuć (daw.) — pozbawić. [przypis edytorski]
54. hymenu pochodnie — ceremonia ślubna. [przypis edytorski]
55. rozbieranie (daw.) — rozważanie, analiza. [przypis edytorski]
56. Eskurial — zespół pałacowo-klasztorno-biblioteczny położony 45 km od Madrytu. [przypis edytorski]
57. żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski]
58. zbyć (daw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]
59. obejście — zachowanie, sposób postępowania. [przypis edytorski]
60. cherub — anioł znajdujący się wysoko w hierarchii. [przypis edytorski]
61. na dobie (daw.) — w porę. [przypis edytorski]
62. pusty (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]
63. gwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski]
64. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
65. doba — tu: moment. [przypis edytorski]
66. ludzkość — tu: dobrotliwość. [przypis edytorski]
67. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
68. pochlebstwy — dziś popr. forma N.lm: pochlebstwami. [przypis edytorski]
69. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
70. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]
71. kuglarstwo (daw.) — sztuczka, przedstawienie. [przypis edytorski]
72. myłka — błąd. [przypis edytorski]
73. czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
74. płonka — drzewo o niesmacznych a. niejadalnych owocach. [przypis edytorski]
75. lichwa — pożyczanie pieniędzy na procent, zwykle zawyżony; tu raczej ogólnie: dług. [przypis edytorski]
76. szranki — walka, konfrontacja (pierw. ogrodzenie placu, na którym odbywał się turniej rycerski). [przypis edytorski]
77. nierad (daw.) — niechętnie. [przypis edytorski]
78. czerń — tu: tłum, hołota. [przypis edytorski]
79. powinien — tu: zobowiązany. [przypis edytorski]
80. piecza (daw.) — opieka. [przypis edytorski]
81. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
82. podwoje (daw.) — drzwi dwuskrzydłowe. [przypis edytorski]
83. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
84. pustota (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]
85. trzpiot — osoba lekkomyślna i beztroska. [przypis edytorski]
86. podziwienie — zdziwienie. [przypis edytorski]
87. iście (daw.) — niewątpliwie, naprawdę. [przypis edytorski]
88. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]
89. za rano (daw.) — za wcześnie. [przypis edytorski]
90. syn króla — tu: tytuł następcy tronu. [przypis edytorski]
91. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
92. pofolgować — przestać powściągać, przestać się ograniczać. [przypis edytorski]
93. czy podobna (daw.) — czy to możliwe? [przypis edytorski]
94. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]
95. pienie (daw.) — pieśń. [przypis edytorski]
96. obejście — zachowanie, sposób postępowania. [przypis edytorski]
97. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
98. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
99. zadać (daw.) — tu: zagrać, położyć. [przypis edytorski]
100. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]
101. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
102. zbroja — tu: broń. [przypis edytorski]
103. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
104. szkopuł (z wł.) — przeszkoda w działaniu. [przypis edytorski]
105. nie stoi o tę godność (daw.) — nie zależy mu na tej godności. [przypis edytorski]
106. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
107. lichwa — tu: procent. [przypis edytorski]
108. kryjomie — dziś popr.: po kryjomu. [przypis edytorski]
109. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
110. śledztwy — dziś popr. forma N.lm: śledztwami. [przypis edytorski]
111. mienić — tu: uważać za. [przypis edytorski]
112. alkowa (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]
113. proba — tu: dowód, przykład. [przypis edytorski]
114. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
115. kartuzi — kontemplacyjny zakon katolicki. [przypis edytorski]
116. widny — tu: widoczny. [przypis edytorski]
117. w różne ślady — tu: w różne strony. [przypis edytorski]
118. osnowa — tu: sens, treść. [przypis edytorski]
119. względność (daw.) — wzgląd na coś. [przypis edytorski]
120. wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
121. trafunek (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]
122. czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
123. jaż — ja z partykułą wzmacniającą -ż. [przypis edytorski]
124. wielkomyślność — wspaniałomyślność. [przypis edytorski]
125. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
126. winny — tu: należny. [przypis edytorski]
127. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
128. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]
129. narowy — dziś popr. forma N.lm: narowami. [przypis edytorski]
130. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
131. La Valette — stolica Malty. [przypis edytorski]
132. myłka — błąd. [przypis edytorski]
133. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
134. przystoi (daw.) — wypada, należy. [przypis edytorski]
135. cecha — znak stwierdzający własność. [przypis edytorski]
136. zadowalniać — dziś popr.: zadowalać. [przypis edytorski]
137. wyzuć (daw.) — pozbawić. [przypis edytorski]
138. mienić (daw.) — nazywać. [przypis edytorski]
139. potworny — tu: wynaturzony. [przypis edytorski]
140. godzić (daw.) — celować. [przypis edytorski]
141. wznijść — dziś popr.: wzejść. [przypis edytorski]
142. zażyć (daw.) — zaznać. [przypis edytorski]
143. na dobie (daw.) — w tym momencie. [przypis edytorski]
144. Buzyrys (mit. gr.) — legendarny król Egiptu, syn Posejdona, składający obcokrajowców w ofierze. [przypis edytorski]
145. Neron (37–68) — cesarz rzymski od 54, za sprawą prześladowania chrześcijan przedstawiany jako symbol okrucieństwa władzy. [przypis edytorski]
146. cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]
147. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
148. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
149. razem (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
150. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
151. zadosyć — dziś popr.: zadość. [przypis edytorski]
152. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
153. wnosić (daw.) — wnioskować. [przypis edytorski]
154. z takim czołem (daw.) — tak bezczelnie. [przypis edytorski]
155. zachód — trud, wysiłek. [przypis edytorski]
156. stadło — związek małżeński. [przypis edytorski]
157. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]
158. sadzony — dziś popr.: wysadzany. [przypis edytorski]
159. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
160. rudel — tu: ster. [przypis edytorski]
161. poczta — tu: powóz. [przypis edytorski]
162. weksel — dokument zobowiązujący do spłaty długu w określonym terminie. [przypis edytorski]
163. legat — tu: rzeczy zapisane w spadku. [przypis edytorski]
164. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
165. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
166. kładnie — dziś popr. forma 3.os.lp: kładzie. [przypis edytorski]
167. zelżenie — obelga. [przypis edytorski]
168. rękojmia (daw.) — gwarancja. [przypis edytorski]
169. krzepić (daw.) — wzmacniać. [przypis edytorski]
170. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
171. Wilhelm I Orański (1533–1584) — przywódca walk o niepodległość Niderlandów. [przypis edytorski]
172. Kortezy — zgromadzenie przedstawicieli stanów. [przypis edytorski]
173. Te Deum laudamus — hymn kościelny (Ciebie, Boże, wysławiamy). [przypis edytorski]
174. na dobie (daw.) — w porę, tu: potrzebny w tym właśnie momencie. [przypis edytorski]
175. powinny — tu: zobowiązany. [przypis edytorski]
176. oględność — ostrożność, delikatność. [przypis edytorski]
177. szalbierz — oszust. [przypis edytorski]
178. potwarz — oszczerstwo. [przypis edytorski]
179. względność (daw.) — wzgląd na coś. [przypis edytorski]
180. płonny (daw.) — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
181. najść (daw.) — znaleźć. [przypis edytorski]
182. pomiarkować (daw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]
183. maż — ma z partykułą wzmacniającą -ż. [przypis edytorski]
184. bonować (daw.) — hulać. [przypis edytorski]
185. jeden tylko — Chrystus. [przypis edytorski]
186. karby — tu: dyscyplina, porządek. [przypis edytorski]
187. okręta — dziś popr. firma M.lm: okręty. [przypis edytorski]
188. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
189. regestr (daw.) — spis. [przypis edytorski]
190. kacerstwo — herezja. [przypis edytorski]
191. kluby — daw. narzędzie tortur, tu: posłuszeństwo. [przypis edytorski]
192. Samuel (bibl.) — prorok, który namaścił Dawida na króla. [przypis edytorski]