SCENA II
Ciż sami, Derwisz.
DERWISZ
Pewno przyszły już pieniądze
Z Egiptu? Czy też jest ich aby dużo?
SALADYN
Więc masz wiadomość?
AL-HAFI
Ja? Ja nie. Myślałem,
Że tu odebrać je mam.
SALADYN
Wypłać Sicie
Tysiąc denarów!
Przechadza się w zamyśleniu.
AL-HAFI
Wypłać, zamiast odbierz!
To mniej podobno, niż nic! Mam je Sicie
Wypłacić? Znowu Sicie? To przegrana?
Znowu przegrana w szachy!... Prawda, stoją
Jeszcze...
SITTAH
Zazdrościsz mego szczęścia?
AL-HAFI
patrząc na szachownicę
Czego
Zazdrościć, skoro... wiecie dobrze...
SITTAH
dając mu znak
Hafi!
Pst! Cicho!
AL-HAFI
jak wyżej
Sami go zazdrośćcie sobie!
SITTAH
Pst! Pst! Al-Hafi!
AL-HAFI
do Sitty
Graliście białymi?
Tu szach daliście?
SITTAH
Szczęście, że nie słyszy.
AL-HAFI
Teraz posuwa on?
SITTAH
zblizając się do niego
Powiedzże przecież,
Że mi pieniądze dasz?...
AL-HAFI
ciągle wpatrzony w grę
Tak je weźmiecie,
Jak je braliście zawsze!
SITTAH
Czyś szalony!
AL-HAFI
Gra nie skończona jeszcze, Saladynie!
To nie przegrana partia!
SALADYN
nie słuchając uważnie
Dość, dość, zapłać!
AL-HAFI
Zapłać! Królowa przecież wasza stoi!
SALADYN
jak wyżej.
To nic; nie wchodzi do gry.
SITTAH
na stronie, do Al-Hafiego
Dajże pokój!
Powiedz, że dasz mi zaraz te pieniądze...
AL-HAFI
coraz bardziej zapatrzony w szachy.
Tak, jak wam zawsze daję... naturalnie!...
Choćby królowej w partii tej nie było,
To jeszcze nie mat.
SALADYN
zbliża się i przewraca szachy.
Mat. Tak chcę i basta!
AL-HAFI
Taka wygrana, jaka gra! Zapłaty
Tak się dopełni, jak wygrano.
SALADYN
do Sitty.
Cóż to?
Co on powiada?
SITTAH
dając co chwila znaki Hafiemu
Czyż go nie znasz, bracie?
Bywa upartym, pragnie być proszonym;
Zazdrosny nawet trochę.
SALADYN
Względem ciebie?
Względem mej siostry? Co ja słyszę, Hafi?
Jesteś zazdrosny? Ty?
AL-HAFI
A może! może!
Pragnąłbym mieć jej rozum, i jak ona
Być dobrym.
SITTAH
Dotąd zawsze sprawiedliwie
Płacił mi, zatem teraz też zapłaci.
Przestańmy o tym mówić. Idź, Al-Hafi,
Odejdź! Ja wkrótce przyślę po pieniądze.
AL-HAFI
O nie! Już dłużej łudzić go nie będę,
Niech raz wie prawdę.
SALADYN
Jaką? Kto?...
SITTAH
Al-Hafi!
Przyrzekłeś przecież! Tak mi dotrzymujesz
Słowa?
AL-HAFI
Czyż mogłem myśleć, że to zajdzie
Aż tak daleko?
SALADYN
No! Niech raz się dowiem!
SITTAH
Al-Hafi, proszę, miej wzgląd...
SALADYN
Rzecz w istocie
Dziwna! I cóż to może być takiego,
W czym Sittah woli ufać derwiszowi,
Obcemu, niżli bratu?... Rozkazuję
Tobie, Al-Hafi! Mów, derwiszu...
SITTAH
Bracie,
Nie chciej w szczegóły wchodzić, bo nie warte
Tego zupełnie. Wiesz, że wiele razy
Podobną sumę wygrywałam w szachy
Od ciebie, a że nie są mi potrzebne
Pieniądze, w kasie zaś Al-Hafi nie ma
Ich nazbyt wiele, więc te należności
Są w zawieszeniu... Nie bój się jednakże;
Nie myślę wcale robić z nich podarku
Tobie, Hafiemu, ani kssie...
AL-HAFI
Prawda!
Lecz czyż to tylko to?...
SITTAH
Są jeszcze jakieś
W takim rodzaju kwoty. Pensji, którą
Mi wyznaczyłeś, od miesięcy kilku
Nie pobierałam...
AL-HAFI
To nie wszystko jeszcze.
SALADYN
Jeszcze nie wszystko, co ty mówisz?...
AL-HAFI
Odkąd
Czekamy próżno na należne sumy
Z Egiptu... ona...
SITTAH
do Saladyna.
Po co tego słuchać?
AL-HAFI
Nie tylko, że nic wziąć nie chciała...
SALADYN
Dobra
Dziewczyna! Ale to, co miała, wniosła
Do kasy... Prawda?
AL-HAFI
Tak, utrzymywała
Cały dwór, wszystkie koszta ponosiła!
SALADYN
Ha! To jest moja siostra!
Ściska ją.
SITTAH
Któż uczynił
Mnie tak bogatą, żem to zrobić mogła,
Jeżeli nie ty, bracie?
AL-HAFI
Toteż wkrótce
Brat ten ją zrobi biedną, jak sam biedny.
SALADYN
Ja biedny? Brat jej biedny? Kiedyż miałem
Mniej albo więcej nad miecz jeden, suknię
Jednę, jednego konia i jednego
Boga? I czegóż więcej mi potrzeba?
I kiedyż tego może mi zabraknąć?
Toteż, Al-Hafi, winien bym cię zgromić...
SITTAH
Nie łaj go, bracie... Gdybym tak i ojcu
Naszemu ulżyć mogła w jego troskach...
SALADYN
Ach! Znów odpędzasz myśl swobodną... Mnie tu
Niczego nie brak i nie może braknąć,
Lecz braknie jemu, a przez niego braknie
Nam wszystkim... Mówcie, co tu począć?... Sumy
Z Egiptu może nie nadejdą prędko...
Co jest powodem tego, Bóg wie. Przecież
Jeszcze tam spokój trwa niezamącony...
Uszczuplić, ująć, zaoszczędzić rad bym,
Byleby tylko mnie się to tyczyło,
A inni na tym nie cierpieli... Ale
Cóż począć?... Przecież konia, miecz i szatę
Mieć muszę... Trudno także utargować
Coś z tej daniny, jaką składam Bogu,
Który się zresztą zadawalnia24 małym,
Bo sercem moim... Więc na zapas w kasie
Twojej, Al-Hafi, wiele rachowałem.
AL-HAFI
Na zapas w kasie?... Chciejcie mi powiedzieć,
Czy nie kazalibyście mnie zadusić,
Albo też zakłuć, gdyby się wydało,
Że mam zapasy? Na niedobór prędzej
Odważyłbym się!
SALADYN
Lecz cóż zrobim teraz?
Czyż niepodobna25 było u nikogo
Wprzód się zadłużyć, niż u Sitty?
SITTAH
Czyliż
Dałabym sobie wydrzeć to pierwszeństwo,
Bracie? I teraz jeszcze o nie stoję!26
Całkiem ubogą nie zostałam jeszcze...
SALADYN
Całkiem ubogą? Tego brakowało!
Idź zaraz, Hafi, bierz skąd się da, pożycz
Skąd będzie można i jak będzie można...
Przyrzecz, obiecuj! Tylko nie pożyczaj
Od takich, którzy mnie bogactwo swoje
Winni... Pożyczka u nich zaciągnięta
Mogłaby zdawać się żądaniem zwrotu...
Idź do najskąpszych... Tacy mi najchętniej
Pożyczą, wiedzą bowiem, jak sowicie
Pieniądz się u mnie procentuje.
AL-HAFI
Takich
Nie znam.
SITTAH
Przychodzi mi na myśl, że właśnie
Wrócił przyjaciel twój.
AL-HAFI
zdziwiony.
Co? Mój przyjaciel?
Któż to?
SITTAH
Żyd pewien, wielce szanowany.
AL-HAFI
Żyd szanowany wielce i przeze mnie?
SITTAH
Któremu Bóg dał... mam jeszcze w pamięci
Własne twe słowa... który z ręki Boga
Posiadł ze wszystkich ziemskich dóbr najmniejsze,
Oraz największe w szczodrobliwym dziale.
AL-HAFI
Tak powiedziałem? A cóż rozumiałem
Przez to?
SITTAH
Najmniejsze dobro to bogactwo,
Największe: mądrość.
AL-HAFI
Co? o jakimś Żydzie,
O Żydzie tak się wyraziłem?
SITTAH
Czyliż
Nie powiedziałeś tego o Natanie?
AL-HAFI
Ach! Tak! Tak! O tym! O nim! O Natanie!
Na myśl nie przyszło mi od razu!... Prawda!
Ą więc powrócił!... No, z nim tam zapewne
Źle nie jest... Prawda! Ma u swego ludu
Nazwisko mędrca i bogacza!...
SITTAH
Teraz
Bardziej niż kiedy może być nazwany
Bogaczem. Całe miasto brzmi rozgłosem,
Jakie klejnoty, jakie skarby przywiózł.
AL-HAFI
No, jeśli bogacz wrócił, to i mędrzec
Wrócił zapewne.
SITTAH
Cóż Al-Hafi? Gdybyś
Poszedł do niego?
AL-HAFI
Po cóż mam iść? po co? ...
Nie po pożyczkę przecież... Nie! Znam ja go
Dobrze... Pożyczyć?... On pożyczyć miałby?...
Mądrością jego właśnie jest, że nigdy
Nic nie pożycza.
SITTAH
Kiedyś wcale27 inny
Dałeś mi jego obraz...
AL-HAFI
W konieczności
Zakredytuje towar, lecz pieniędzy,
Pieniędzy nigdy nie pożyczy. Zresztą
Jest to Żyd taki, jakich nie ma wielu:
Rozumny, umie żyć, gra dobrze w szachy.
Lecz w złym odmienny jest tak, jak i w dobrym
Od innych Żydów... Liczyć nań nie można.
Ubogim daje, daje na przekorę
Saladynowi... może nie tak wiele
Jak on, lecz jak on szczerze, bez wglądania
W powody nędzy. Żyd czy muzułmanin,
Pers czy chrześcianin, to dla niego jedno...
SITTAH
I taki człowiek...
SALADYN
Jakże się to stało,
Że o nim dotąd nie słyszałem?
SITTAH
Ten by
Nie chciał pożyczki dać Saladynowi,
Saladynowi, co jej chce dla drugich,
A nie dla siebie?...
AL-HAFI
W tym się okazuje
Znów Żydem, zwykłym Żydem! Wierzcie, jest
Kiedy o datek idzie, tak zazdrosny,
Że chciałby wszystkie: „Niechaj Bóg zapłaci”
Jakie wymawia kto bądź w świecie całym,
Zabrać na własność swoją. Nie pożycza
Nikomu, żeby mógł obdarzać zawsze.
Ponieważ zakon litość mu nakazał,
A nie nakazał oddawania usług
Tym, co litości nie żądają, przeto
Litość nad nędzą sprawia, że ten człowiek
Do usług możnym wcale nie jest skłonny.
Jestem ja wprawdzie trochę poróżniony
Z nim od dość dawna, lecz nie sądźcie, żebym
Nie chciał mu przyznać, co należy. Jest on
Najlepszy w świecie do wszystkiego, tylko
Do tego wcale nie... Gdzie indziej pójdę
Szukać pomocy... Przypominam sobie,
Że jest tu Murzyn jeden, wielki bogacz,
I skąpiec wielki... Idę!
SITTAH
Po cóż śpieszysz
Tak bardzo, Hafi?...
SALADYN
Pozwól mu, niech idzie.
Al-Hafi wychodzi.