Kres
— — — jak kawał słoniny!
To jest kamień, co wygląda jak kawał słoniny.
Słowa te jeszcze dzwonią mi w uszach. Wtedy podnoszę się i muszę sobie przypomnieć, gdzie jestem.
Leżę w łóżku i mieszkam w hotelu.
A więc nie nazywam się Pernath.
Czyżby mi to wszystko śniło się tylko?
Nie! Tak nie wygląda rojenie senne.
Spoglądam na zegar: spałem zaledwie godzinę. Jest w pół do trzeciej.
A tam wisi cudzy kapelusz, który zamieniłem dziś w katedrze na Hradczynie501, gdym podczas wielkiej mszy siedział w ławce.
Czy jest we środku nazwisko? Biorę kapelusz i czytam złotymi literami na białej jedwabnej podszewce, cudze, a jednak tak znajome, nazwisko:
Atanazy Pernath
Teraz już nie mam chwili spokoju; pospiesznie się ubieram i biegnę na dół po schodach.
— Odźwierny! Proszę otworzyć! Idę jeszcze na przechadzkę — na godzinę.
— Dokąd, proszę?
— Do dzielnicy żydowskiej. Na Koguci Zaułek. Czy jest w ogóle ulica, która się tak nazywa?
— Owszem, owszem. Jest — odźwierny uśmiecha się chytrze — ale zwracam uwagę, że z dzielnicy żydowskiej mało co pozostało. Wszystko domy nowo zbudowane.
— Nic nie szkodzi. Gdzie leży Koguci Zaułek?
Odźwierny grubym palcem wskazuje na planie miasta Pragi.
— Tutaj, proszę pana.
— A szynkownia „Loisiczek”?
— Tutaj, proszę pana.
— Proszę mi dać duży kawał papieru.
Zawijam w ten papier kapelusz Pernatha. Rzecz dziwna: jest prawie nowy, nieposzlakowanie czysty, a jednak tak kruchy, jak gdyby był odwieczny i prastary.
Po drodze przedkładam502 sobie:
Wszystko, co przeżył ten Atanazy Pernath, to ja współprzeżyłem z nim we śnie, w jedną noc, widziałem z nim, słyszałem z nim, czułem z nim, jak gdybym to ja był nim. Ale dlaczego nie wiem, co on zobaczył przez zakratowane okno w chwili, gdy powróz się rozluźnił i gdy Atanazy, upadając, zawołał: „Hillel, Hillel”!
Zrozumiałem, że w tej chwili Pernath oderwał się ode mnie. Muszę odnaleźć tego Atanazego Pernatha i muszę się dostać do niego, choćbym miał trzy dni za nim biegać w koło: tak sobie postanowiłem.
Więc to jest Koguci Zaułek.
Nawet w przybliżeniu nie był podobny do tego, co widziałem we śnie.
Same nowe domy.
W minutę później siedziałem w kawiarni Loisiczka. Gwarny, dość czysty lokal.
W głębi zresztą estrada z drewnianymi poręczami; nie można zaprzeczyć pewnego podobieństwa ze starym, widzianym we śnie Loisiczkiem.
— Co pan rozkaże, proszę pięknie? — pyta kelnerka, zniszczona dziewczyna, w czerwonym, aksamitnym fraku, dosłownie popękanym.
— Proszę o koniak, panienko. — Tak; dziękuję.
— Hm... Panienko!
— Proszę.
— Do kogo należy ta kawiarnia?
— Do pana radcy handlowego Loisiczka. Cały dom należy do niego. Bardzo elegancki, bogaty pan.
Aha, człowiek ze świńskimi zębami na łańcuchu od zegarka! — przypomniałem sobie.
Mam dobry pomysł, który powinien mi dopomóc w orientacji:
— Panienko...
— Proszę?
— Kiedy to zawalił się kamienny most?
— Przed trzydziestu trzema laty.
Hm. Przed trzydziestu trzema laty! przedkładam sobie: zatem wycinacz drogich kamieni Pernath musi teraz mieć koło dziewięćdziesięciu lat?
— Panienko.
— Proszę?
— Czy nie ma kogo między gośćmi, co mógłby sobie przypomnieć, jak wyglądała wówczas stara dzielnica żydowska? Jestem literatem i bardzo mnie to zaciekawia.
Kelnerka się zamyśliła:
— Z gości? Nie. Ale niech pan poczeka: markier503 bilardowy, ten co tam ze studentem gra w karambola504 — widzi go pan? Ten z nosem hakowatym, stary; on zawsze tu mieszkał i wszystko panu powie. Czy mam go zawołać, kiedy skończy?
Szedłem za wzrokiem dziewczyny. Smukły, białowłosy, stary człowiek opiera się tam o lustro i kredą czyści swój kij. Zniszczona, ale bardzo pańska fizjonomia. Kogo to on mi przypomina?
— Panienko, jak się nazywa markier?
Kelnerka, stojąc, opiera się łokciem o stół, liże ołówek, pisze z pośpiechem na marmurowej płycie stołu niezliczone razy jego nazwisko; prędko je wyciera za każdym razem — mokrymi palcami. Jednocześnie rzuca w moją stronę mniej lub więcej ogniste spojrzenia — stosownie do tego, jak jej się uda.
Oczywiście konieczne jest zarazem podniesienie brwi, gdyż to powiększa czarodziejstwo spojrzenia.
— Panienko, jak się nazywa markier? — powtarzam swe pytanie. Spoglądam na nią; ona chętniej by usłyszała: Panienko, dlaczego raczej nie nosisz na sobie nic, prócz fraka? albo coś podobnego. Ale nie pytam o to: zbyt mi po głowie krąży mój sen..
— No, jakże się ma nazywać? — z nadąsaną miną odpowiada. — Oczywiście nazywa się Ferri. Ferri Athenstädt.
Ale, ale! Ferri Athenstädt. — Hm — a więc znów stary znajomy.
— Niechże mi panienka dużo, dużo o nim opowie — mówię słodko, ale zaraz muszę się pokrzepić koniakiem; — Pani tak miło szczebiocze! (Brzydzę się samym sobą).
„Panienka” tajemniczo pochyla się tuż nade mną, aż jej włosy twarz mi łachocą i szepcze:
— Ferri przedtem był to ćwik505 kuty na cztery nogi. Podobno pochodzi z bardzo starej szlachty, ale to oczywiście jest takie tylko bajanie, bo on wcale brody nie nosi. A mówią też, że dawniej miał strasznie dużo pieniędzy. Pewna rudowłosa Żydówka, która już za młodu była „taka” — znów kilka razy szybko napisała jej nazwisko — wycisnęła z niego wszyściusieńko. Oczywiście mówię wedle monety. No, a kiedy on już był bez grosza, to go puściła kantem i wydała się za mąż za bogatego pana: za... — szepnęła mi do ucha jakieś nazwisko, którego nie mogłem uchwycić.
Wielki pan musiał się naturalnie wyrzec wszelkich zaszczytów i od tego czasu mógł się nazywać tylko Ritter von Dammerich. No więc tak. Ale tego, że ona była dawniej „taka”, tego już oczywiście nigdy zmyć z niej nie mógł. Ja zawsze mówię —
— Fritzi! Płacić! — zawołał ktoś z estrady.
Rzuciłem wzrokiem po sali, gdy usłyszałem za sobą ciche, metaliczne ćwierkanie, niby świerszcza.
Obejrzałem się zaciekawiony. Nie dowierzałem swoim oczom.
Twarzą odwrócony ku ścianie, stary jak Matuzal, trzymając pozytywkę małą jak pudełko papierosów na swoich trzęsących się, szkieletowych rękach, siedzi w kącie, skurczony do cna, ślepy, zgrzybiały Neftali Szafranek — i kręci małą korbką.
Podchodzę do niego.
Zmieszany śpiewa szeptem sam sobie.
Frau Pick, Frau Hock
und rote, blaue Stern
die schmusen allerhond
Von Messinung, aus Raucherl und Rohn. 506
— Czy nie wiecie, jak się nazywa ten stary człowiek? — zapytuję przebiegającego kelnera.
— Nie, panie, nikt nie zna jego nazwiska. On sam go zapomniał. Jest zupełnie sam na świecie. Czy pan uwierzy: on ma 110 lat! Dostaje u nas co noc tak zwaną łaskawą szklankę kawy.
Pochylam się nad starcem — i krzyczę mu w ucho jedno słowo:
— Szafranek!
Działa to na niego jak błyskawica. Coś zamruczał. Z zastanowieniem przesuwa ręką po czole.
— Czy pan mnie rozumie, panie Szafranek?
Skinął głową.
— Niech pan dobrze uważa! Chciałbym pana o coś zapytać z dawnych czasów. Jeżeli mi pan dobrze odpowie, dostanie pan guldena507, którego kładę tu na stole.
— Guldena — powtórzył stary i zaraz zaczął kręcić korbą swojej pozytywki.
Powstrzymałem jego rękę.
— Niech pan sobie przypomni! Czy nie znał pan przed trzydziestoma trzema laty wycinacza kamei508, nazwiskiem Pernath?
— Hadrbolec? Wycinacza kamaszy? — zabełkotał astmatycznie i roześmiał się na cały głos w mniemaniu, że powiedziałem mu jakąś zabawną krototochwilę.
— Nie, nie Hardbolec — Pernath!
— Pereles? — tryumfował po prostu.
— Nie, nie Pereles. Pernath!
— Paszeles? — zapiał z radości. Rozczarowany przerwałem badanie.
— Pan chciał ze mną porozmawiać, panie — markier Ferri Athenstädt stał przede mną chłodno pochylony.
— Tak. Właśnie chodzi mi o to. — Możemy przy tym zagrać partię bilardu. Czy pan gra na pieniądze? Daję panu for 90 na 100.
— Zgoda: o guldena. Niech pan zaczyna, panie markier!
Jego książęca mość wziął kij, nacelował, zrobił kiksa509, twarz ułożył żałośnie.
Znam się na tym: pozwoli mi dojść do 99, a potem od razu wybębni całą serię.
Coraz większa ciekawość mnie pali! Uderzyłem od razu w sedno.
— Niech pan sobie przypomni, panie markier: przed dawnymi laty, mniej więcej wtedy, kiedy to zawalił się most kamienny, czy nie znał pan w żydowskiej dzielnicy niejakiego Atanazego Pernatha?
Jakiś jegomość w biało-czerwonej kurtce płóciennej, zezowaty i z małym złotym kolczykiem w uchu, który siedział na ławce pod ścianą i czytał gazetę, zerwał się nagle, spojrzał się na mnie i przeżegnał znakiem krzyża świętego.
— Pernath? Pernath? — powtórzył markier i zamyślił się głęboko. — Pernath? Wysoki, szczupły, miał ciemne włosy — i krótko strzyżoną brodę?
— Tak — tak! To dosłowna prawda.
— Miał wtedy ze 40 lat. Wyglądał jak —
— Jego książęca mość nagle spojrzał na mnie zdumiony.
— Czy pan dobrodziej nie jest jego krewny?
Zezowaty znów się przeżegnał.
— Jak? krewny? skądże? Śmieszne przypuszczenie. Nie. Interesuję się nim tylko. Może pan jeszcze coś o nim wie? — mówiłem spokojnie, choć czułem, jak mi serce się zamraża.
— Jeżeli się nie mylę, to swego czasu uchodził on za wariata. Raz twierdził, że nazywa się — — niech pan zaczeka — — hm — tak! Luponder. — A potem znów podawał się za niejakiego — Charouska!
— Ani słowa prawdy! — wtrącił zezowaty. — Charousek żył rzeczywiście. Mój ojciec niejeden tysiąc florenów po nim odziedziczył.
— Co to za człowiek? — zapytuję półgłosem markiera.
— Jest to przewoźnik rzeczny, nazywa się Czamrda. — Co się tyczy Pernatha, to przypominam sobie tylko — albo przynajmniej sądzę, że on w późniejszych latach ożenił się z piękną, smagłocerą Żydówką.
— Miriam! — powiedziałem sobie i byłem tak podniecony, że ręce mi się zatrzęsły i więcej grać nie mogłem.
Przewoźnik się przeżegnał.
— Ale cóż to się z panem dziś dzieje, panie Czamrda? — pytał zdziwiony markier.
— Pernath nigdy nie żył! — krzyczy zezowaty. — Ja w to nie wierzę.
Natychmiast postawiłem temu człowiekowi koniak, aby był rozmowniejszy.
— Są znowu ludzie, co mówią, że Pernath ciągle jeszcze żyje — wygadał się w końcu przewoźnik. — Jak słyszę, jest wycinaczem grzebieni510 i mieszka na Hradczynie.
— Gdzie na Hradczynie?
Przewoźnik żegna się.
— No, mieszka właśnie tam. Mieszka, gdzie żaden żywy człowiek mieszkać nie może: przy murze pod ostatnią latarnią.
— Czy pan zna jego dom, panie — panie — Czamrda?
— Za nic w świecie nie chciałbym tam pójść — protestował zezowaty. — Za kogo pan mnie ma? Jezus, Maria, Józef!
— Ale drogę na górę może mi pan z daleka pokazać, panie Czamrda?
— To — i owszem — mruczy przewoźnik. — Jeżeli pan chce czekać do szóstej rano, to popłynę w dół Wełtawą. Ale ja panu nie radzę. Spadnie pan do Jeleniego Jaru i połamie pan kark i wszystkie kości. O, przenajświętsza Matko Boża!
O pierwszym brzasku porannym wychodzimy razem. Świeży wiatr powiewa od rzeki. Z oczekiwania zaledwie czuję grunt pod sobą.
Nagle wynurza się przede mną dom na Staroszkolnej ulicy.
Każde okno znów rozpoznaję: pokrzywioną rynnę na dachu, kraty w oknach, gzymsy kamienne świecące jak tłuszcz słoniny.
— Kiedy ten dom się palił? — pytam zezowatego. Ze zdumienia zasyczał mi w uszy.
— Palił się? Nigdy!
— A jednak! Wiem na pewno.
— Nie palił się.
— A przecie ja wiem doskonale. Chce się pan założyć. O ile?
— O guldena.
— Zgoda! — I Czamrda wyprowadza dozorcę domu.
— Czy ten dom palił się kiedy?
— Ale skądże! — Dozorca śmiał się.
— Ja nie mogę w to żadną miarą uwierzyć.
— Już siedemdziesiąt lat tu mieszkam — zapewnia odźwierny — więc muszę o tym wiedzieć jak się patrzy511.
Szczególne, szczególne.
Czamrda przewozi mnie w swym czółnie, które się składa z ośmiu nieheblowanych desek; płynie w śmiesznych, skośnych, drgawkowych ruchach przez Wełtawę. Żółte wody pienią się dokoła drzewa. Dachy Hradczyna błyszczą czerwono w promieniach zorzy porannej. Jakieś nieopisanie uroczyste uczucie ogarnia mnie w pełni. Lekkie, zmierzchające uczucie jakiegoś poprzedniego żywota, jak gdyby świat był dokoła mnie zaczarowany; jakaś nieokreślona, niby w marzeniu sennym tkwiąca świadomość; jakobym żył być może w kilku miejscach naraz.
Wstaję.
— Ile jestem panu winien, panie Czamrda?
— Grajcara512. Gdyby pan mi pomagał wiosłować, to byłoby dwa grajcary.
Tą samą drogą, którą dziś w nocy przechodziłem już raz we śnie, kroczę znowu: małą, samotną ścieżką zamkową. Serce mi bije i wiem dlaczego: teraz idzie łyse drzewo, którego gałęzie poprzez mur się wychylają.
Nie: ono jest pokryte białym kwiatem. Powietrze jest pełne słodkiej woni bzu. U moich nóg leży miasto w pierwszym blasku świtania jak wizja obietnicy. Cisza zupełna. Tylko zapach i blask. Z zamkniętymi oczami mógłbym się teraz przedostać na małą, ciekawą Ulicę Alchemików, tak mi każdy krok jest tu pewny i znajomy.
Ale tam, gdzie dziś w nocy widziałem drewniane kraty przed biało migocącym domem, teraz zamyka uliczkę wspaniała, wypukła, pozłacana sztacheta.
Dwa wiązy tryskają z kwitnących niskich krzaków, zdobiąc po obu stronach bramy wejściowej mur, który poza kratą wzdłuż biegnie na prawo i na lewo.
Wspinam się, aby przez krzaki wzrokiem przeniknąć do środka — i jestem olśniony nową świetnością: ściana ogrodu w całości przybrana jest mozaiką: turkusowobłękitne freski513, złotymi muszelkami osobliwie pokryte, wyobrażają kult egipskiego boga Ozyrysa514. Podwoje — to sam bóg: hermafrodyta z dwóch połów, tworzących wrota: prawa strona jest żeńska, lewa męska. — Siedzi na kosztownym, płaskim tronie z masy perłowej — w półpłaskorzeźbie — a jego złota głowa jest to głowa zajęcza. Uszy wznoszą się do góry i blisko siebie, tak iż wyglądają jakby dwie stronice wydarte z książki.
Rosisto tchnie dokoła, a zapach hiacyntów rozpływa się przez ściany.
Długi czas stoję skamieniały i zdumiony. Zdaje mi się, jakby jakiś obcy świat nagle wysnuł się przede mną, a stary ogrodnik czy służący w trzewikach ze srebrnymi sprzączkami, w żabocie i osobliwie wykrojonym surducie przychodzi ku mnie z lewej strony poza sztachetą i spoza kraty zapytuje, czego sobie życzę.
Niemo wręczam mu zawinięty w papier kapelusz Atanazego Pernatha.
Bierze go i idzie przez bramę główną.
Gdy brama się otwiera, spostrzegłem w głębi dom marmurowy w kształcie świątyni, a na jego stopniach — siedzi ATANAZY Pernath i nachylona ku niemu MIRIAM i oboje spoglądają w dół na miasto.
Na chwilę Miriam się odwraca, spostrzega mnie, uśmiecha się i szepcze coś do Atanazego Pernatha.
Jestem zaklęty jej pięknością.
Jest tak młoda, jak dziś w nocy widziałem ją we śnie.
Atanazy Pernath powoli kieruje wzrok w moją stronę, a serce bić mi przestało. Tak mi jest, jakbym widział samego siebie w zwierciadle: tyle podobieństwa mają ze sobą jego twarz i moja twarz.
Wtedy podwoje bramy się zamykają i spostrzegam tylko migotliwego hermafrodytę.
Stary sługa podaje mi kapelusz i mówi, głos jego słyszę jakby z głębi ziemi.
Pan Atanazy Pernath każe najserdeczniej panu podziękować i prosi, aby go szanowny pan nie uważał za człowieka niegościnnego z powodu, że nie zaprasza go do swego ogrodu, ale takie jest tu od wieków surowe prawo domowe. Kapelusza pańskiego, mogę szanownego pana upewnić, nie miał wcale na głowie, ponieważ zamianę natychmiast zauważył.
Ma tylko szczerą nadzieję, że jego kapelusz szanownemu panu bynajmniej bólu głowy nie przyczynił.
Przypisy:
1. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
2. Sen — w oryginalnej, niemieckiej wersji językowej wszystkie tytuły rozdziałów są jednosylabowe. [przypis edytorski]
3. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
4. Budda Gotama — właśc. Siddhartha Gautama, zwany „Buddą”, co oznacza „oświecony”, założyciel buddyzmu. Daty narodzin i śmierci nie są znane, najczęściej jego życie datuje się na V-VI w. p.n.e. W szerszym sensie słowo „Budda” oznacza każdego „oświeconego”. [przypis edytorski]
5. zakres — tu: zasięg. [przypis edytorski]
6. łupkobarwny (neol.) — w kolorze łupku, to jest odmiany łupliwego kamienia. [przypis edytorski]
7. zanim doszły do słowa — aluzja mitologiczna bądź religijna. W mitologii gr. ludzie zostali stworzeni z kamieni, a w Ewangelii Łk 19,40 padają słowa: „Powiadam wam: Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą”. [przypis edytorski]
8. bufiasty — przymiotnik od rzeczownika „bufa” oznaczającego kuliste, dekoracyjne zgrubienie na rękawie. [przypis edytorski]
9. prawidłowy — tu: regularny. [przypis edytorski]
10. wykładać — tu: wyjaśniać. [przypis edytorski]
11. urągająco — w sposób wyrażający niezadowolenie lub lekceważenie. [przypis edytorski]
12. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
13. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
14. kramarz (daw.) — handlarz. [przypis edytorski]
15. domokrążny — chodzący po domach; zajmujący się akwizycją. [przypis edytorski]
16. aksolotl — meksykański płaz ogoniasty, charakteryzujący się bladą skórą. [przypis edytorski]
17. ptasznik — hodowca i/lub sprzedawca ptaków bądź drobnych zwierząt. [przypis edytorski]
18. jabłko Adama — u mężczyzn: wypukłość na szyi, jaką po mutacji tworzy chrząstka grdyki. [przypis edytorski]
19. chuć — pożądanie. [przypis edytorski]
20. zbutwiały — uległy rozpadowi pod wpływem grzybów i bakterii. [przypis edytorski]
21. fajerka — żeliwna obręcz, służąca do regulacji wielkości otworu w płycie kuchennej. [przypis edytorski]
22. pokątny — niezgodny z prawem a. z innymi przepisami. [przypis edytorski]
23. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
24. naraz — nagle. [przypis edytorski]
25. getto — dzielnica żydowska. [przypis edytorski]
26. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
27. zbytkowny — bogato wyposażony, luksusowy. [przypis edytorski]
28. złotogłów — droga tkanina z jedwabiu i złotych nici. [przypis edytorski]
29. imię — tu: nazwisko. [przypis edytorski]
30. J — po hebrajsku jest to pierwsza litera imienia Boga. [przypis edytorski]
31. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
32. spiżowy — wykonany ze spiżu, tj. ze stopu miedzi, cynku i cyny. [przypis edytorski]
33. korybant — w starożytności kapłan Kybele, frygijskiej bogini płodności. [przypis edytorski]
34. hermafrodyta — (od imion bogów gr. Hermesa i Afrodyty) istota dwupłciowa. [przypis edytorski]
35. karmny — tuczny, przeznaczony do uboju. [przypis edytorski]
36. Pierrot — postać z komedii dell’arte: smutny kochanek ze łzami wymalowanymi na pobielonej twarzy. [przypis edytorski]
37. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
38. muskuły — mięśnie. [przypis edytorski]
39. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
40. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
41. surdut — długa, obcisła dwurzędowa marynarka bądź krótki płaszcz. [przypis edytorski]
42. niebacznie — nieuważnie, nieostrożnie. [przypis edytorski]
43. roiło mi się — wydawało mi się. [przypis edytorski]
44. lichwiarski procent — nazbyt wysokie oprocentowanie pożyczki. [przypis edytorski]
45. powrotnie — dziś: z powrotem. [przypis edytorski]
46. taić — ukrywać. [przypis edytorski]
47. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
48. Kabała — mistyczna doktryna judaistyczna, na której oparty był m. in. ruch chasydzki. [przypis edytorski]
49. elementy (daw.) — żywioły. [przypis edytorski]
50. szepcąc przez zęby magiczne słowo liczebne — w innych wersjach legendy ożywienie golema następowało przez włożenie mu w usta karteczki z hebrajskim słowem emet (prawda) a uśmiercenie przez wymazanie pierwszej litery, na skutek czego powstawało słowo met (śmierć). [przypis edytorski]
51. usty — dziś popr. forma N. lm: ustami. [przypis edytorski]
52. podrządny — podległy. [przypis edytorski]
53. powolnie — dziś popr.: powoli. [przypis edytorski]
54. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
55. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
56. wie pan, tak, tak jak się gra w szachy — zupełnie tak, jak się gra w szachy — student Charousek nosi być może nazwisko Rudolfa Charouska (1873–1900), silnego i przedwcześnie zmarłego na gruźlicę szachisty węgierskiego czeskiego pochodzenia, urodzonego w Pradze. [przypis edytorski]
57. gambit — w teorii szachowej wariant, w którym gracz dobrowolnie poświęca materiał (piony, rzadziej figury) za inicjatywę (możliwości ataku). [przypis edytorski]
58. laufer — goniec (figura szachowa); najsłynniejsza partia Rudolfa Charouska, po którym być może nazwany jest bohater powieści, to jego zwycięstwo nad mistrzem świata Emanuelem Laskerem odniesione w trakcie turnieju w Norymberdze w roku 1896. Charousek zagrał wówczas odgałęzienie gambitu królewskiego zwane gambitem gońca (1.e4 e5 2. f4 exf4 3.Gc4). [przypis edytorski]
59. jaskra — choroba prowadząca do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego i siatkówki, powodująca pogorszenie lub utratę wzroku; łac. glaucoma. [przypis edytorski]
60. irydektomia — operacja wycięcia fragmentu tęczówki. [przypis edytorski]
61. kęsek — tu: fragment. [przypis edytorski]
62. niedowidztwo — dziś popr.: niedowidzenie. [przypis edytorski]
63. symptomata (daw.) — objawy. [przypis edytorski]
64. pewnik — całkowicie pewna informacja. [przypis edytorski]
65. z konieczności — tu: na pewno. [przypis edytorski]
66. niepodobna (daw.) — jest nieprawdopodobne bądź niemożliwe. [przypis edytorski]
67. konstatować — stwierdzać. [przypis edytorski]
68. zgryziony (daw.) — zmartwiony (por. zgryzota). [przypis edytorski]
69. wdać się — włączyć się. [przypis edytorski]
70. ruch musowy — dziś raczej: ruch wymuszony. [przypis edytorski]
71. patriarcha — tu: głowa rodziny. [przypis edytorski]
72. drodzy — bliscy. [przypis edytorski]
73. doktor Savioli, młody lekarz niemiecki — dalej mówi się o nim jako o Włochu. [przypis edytorski]
74. amylnitryt — azotyn amylu, stosowany jako środek obniżający ciśnienie krwi i napięcie mięśni gładkich bądź jako antidotum na zatrucie cyjankiem. [przypis edytorski]
75. suchotnik — gruźlik. [przypis edytorski]
76. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
77. naraz — nagle. [przypis edytorski]
78. furażerka — miękka, podłużna czapka bez daszka. [przypis edytorski]
79. wolny mularz — w znaczeniu podstawowym: członek masonerii. [przypis edytorski]
80. poncz — rodzaj gorącego napoju alkoholowego. [przypis edytorski]
81. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
82. An Bein — del von Ei — sen — Piosenka w gwarze złodziejskiej prasko-niemieckiej nie nadaje się do przekładu. Podajemy ją w oryginale (przyp. tłum.) Piosenka opowiada o grożeniu nożem, zabieraniu pieniędzy i przepuszczaniu ich; Red.WL. [przypis redakcyjny]
83. myszugen — właśc. meszugene (jidisz): wariat, pomylony. [przypis edytorski]
84. marionetka — lalka poruszana za pomocą sznurków. [przypis edytorski]
85. wiesz-li, skąd on przybywa i dokąd idzie? — por. J 3,8: Wiatr wieje tam, gdzie chce, i szum jego słyszysz, lecz nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd podąża. Tak jest z każdym, który narodził się z Ducha. [przypis edytorski]
86. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
87. żadną miarą — w żaden sposób. [przypis edytorski]
88. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
89. rabin — (z hebr. rabbi, czyli nauczyciel), funkcja religijna w judaizmie. [przypis edytorski]
90. kabalista — znawca Kabały, to jest mistycznej doktryny judaistycznej, na której oparty był m. in. ruch chasydzki. [przypis edytorski]
91. synagoga — żydowski dom modlitw, niekiedy również siedziba instytucji takich jak sąd rabinacki. [przypis edytorski]
92. astralny — tu: niematerialny. [przypis edytorski]
93. Burg (niem.) — zamek. [przypis edytorski]
94. wezwany był przez cesarza do Burgu, aby wywołać cienie umarłych i uczynić je widzialnymi — w Polsce istnieje podobna legenda o Zygmuncie Auguście wzywającym mistrza Twardowskiego, by ten umożliwił mu kontakt ze zmarłą Barbarą Radziwiłłówną. [przypis edytorski]
95. latarnia magiczna — rodzaj projektora, znanego już w XVII w., rzutującego obrazy ze szklanych przeźroczy. [przypis edytorski]
96. cesarz Rudolf — Rudolf II Habsburg (1552–1612), król Czech i Węgier, arcyksiążę Austrii i król Niemiec, co pozwalało mu na dziedziczenie tytułu cesarza. Z czasem stracił władzę na rzecz brata Macieja. Zasłynął jako badacz nauk tajemnych, patron alchemików i okultystów. [przypis edytorski]
97. kuglarstwo — sztuczka. [przypis edytorski]
98. periodyczny — następujący okresowo, w pewnych odstępach czasu. [przypis edytorski]
99. zjawa — tu: pojawienie się. [przypis edytorski]
100. nie masz (daw.) — nie ma (nieosobowa forma czasownika). [przypis edytorski]
101. kamerton — urządzenie wydające dźwięk o stałej wysokości, używane do strojenia instrumentów. [przypis edytorski]
102. immanentny (filoz.) — zawarty w czymś. [przypis edytorski]
103. kęs — tu: kawałek. [przypis edytorski]
104. Kabała — mistyczna doktryna judaistyczna, na której oparty był m. in. ruch chasydzki. [przypis edytorski]
105. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
106. prawidłowy — tu: regularny. [przypis edytorski]
107. letarg — stan śmierci pozornej. [przypis edytorski]
108. mimo straszne przerażenie — dziś popr.: mimo strasznego przerażenia. [przypis edytorski]
109. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
110. szyderski — dziś popr.: szyderczy. [przypis edytorski]
111. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
112. stopa — dawna miara długości, ok. 30 cm. [przypis edytorski]
113. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
114. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
115. lunatyk — osoba nieświadomie wykonująca przez sen różne czynności. [przypis edytorski]
116. hipnotyzm — właśc. hipnoza, wywoływany za pomocą sugestii stan częściowego wyłączenia świadomości, także i dziś stosowany w psychoterapii. [przypis edytorski]
117. nie masz (daw.) — nie ma (forma nieosobowa). [przypis edytorski]
118. gałązka powstała z obcego korzenia — w sadownictwie praktykuje się niekiedy szczepienie gałązek jednego gatunku lub odmiany na pniu drzewa innego gatunku. [przypis edytorski]
119. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
120. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]
121. marionetka — lalka poruszana za pomocą sznurków; tu ogólnie: drewniana lalka. [przypis edytorski]
122. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
123. krępy — niski a mocno zbudowany. [przypis edytorski]
124. dziobaty — o twarzy noszącej ślady ospy. [przypis edytorski]
125. subiekt (daw.) — sprzedawca. [przypis edytorski]
126. myca — właśc. mycka: miękka, okrągła czapka. [przypis edytorski]
127. powała (daw.) — sufit. [przypis edytorski]
128. kitajka — tkanina pochodzenia wschodniego a. ubiór z niej. [przypis edytorski]
129. Szabbes Hagodel — właśc. Szabat hagadol, sobota poprzedzająca żydowskie święto Paschy, tzw. Wielki Szabat. [przypis edytorski]
130. kadryl — taniec salonowy z XVIII w. [przypis edytorski]
131. lupanar — dom publiczny, od łac. lupa — prostytutka. [przypis edytorski]
132. monokl — szkło korekcyjne noszone w jednym oku, zazwyczaj przymocowywane łańcuszkiem do kieszeni fraka. [przypis edytorski]
133. muskuł — mięsień. [przypis edytorski]
134. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
135. Pandekta — dział kodeksu Justyniana, spisującego prawo rzymskie. [przypis edytorski]
136. Rector magnificus (łac.) — najwspanialszy rektor. [przypis edytorski]
137. szczęty (daw.) — szczątki, kawałki. [przypis edytorski]
138. obojga praw — prawa kościelnego (kanonicznego) i świeckiego. [przypis edytorski]
139. halerz — drobna moneta używana na terenie Austro-Węgier. [przypis edytorski]
140. są twardzi do płakania — sens: rzadko i niechętnie płaczą. [przypis edytorski]
141. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
142. legat — zapis testamentowy dla osoby niebędącej spadkobiercą. [przypis edytorski]
143. szpryca — duże narzędzie podobne do strzykawki. [przypis edytorski]
144. letarg — stan śmierci pozornej. [przypis edytorski]
145. wsiąka — dziś powiedzianoby tu: wciąga. [przypis edytorski]
146. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
147. dragoński — przymiotnik od rzeczownika dragon, oznaczającego żołnierza formacji poruszającej się konno, a walczącej z reguły pieszo. [przypis edytorski]
148. szamerunek — ozdoba ubioru w postaci pętli grubej nici a. sznurka naszytych z przodu. [przypis edytorski]
149. wchodowy — dziś popr.: wejściowy. [przypis edytorski]
150. szpelunka — właśc. spelunka, podejrzany lokal, od łac. spelunca: jaskinia. [przypis edytorski]
151. naraz — nagle. [przypis edytorski]
152. powolnie — dziś popr.: powoli. [przypis edytorski]
153. rotmistrz — stopień wojskowy w kawalerii, odpowiednik kapitana. [przypis edytorski]
154. wyziewać — tu: wydmuchiwać. [przypis edytorski]
155. andrus (daw.) — łobuz. [przypis edytorski]
156. czworograniasty — czworoboczny. [przypis edytorski]
157. dać drapaka — uciec. [przypis edytorski]
158. gawiedź — tu: tłum. [przypis edytorski]
159. tymi słowy — dziś popr. forma N. lm: tymi słowami. [przypis edytorski]
160. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
161. arfa — dziś popr.: harfa. [przypis edytorski]
162. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
163. nary (daw.) — prycza, legowisko, być może przenośne. [przypis edytorski]
164. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
165. nary (daw.) — prycza, legowisko, także przenośne. [przypis edytorski]
166. z żydowskim siedmiopłomiennym świecznikiem sobotnim — siedmioramienny świecznik (menora) stanowi podstawowy symbol judaizmu. [przypis edytorski]
167. swoim świecznikiem zapalał drugi, również siedmioramienny — siedmioramienny świecznik (menora) stanowi podstawowy symbol judaizmu. [przypis edytorski]
168. w głowach — od tej strony łóżka, gdzie znajduje się głowa leżącego człowieka. [przypis edytorski]
169. letarg — stan śmierci pozornej. [przypis edytorski]
170. kiszuf (hebr.) — czary. [przypis edytorski]
171. włosiennica — ubranie z gryzącej wełny, używane przez pokutników. [przypis edytorski]
172. liszuo secho kiwisi adoszem (hebr.) — pomocy Twojej oczekuję, Panie. [przypis edytorski]
173. Oni płyną niby potok (...) — parafraza bądź tłumaczenie Psalmu 90(89). [przypis edytorski]
174. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
175. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
176. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
177. Talmud — w judaizmie księga zawierająca komentarz do Tory (pierwszych pięciu ksiąg Biblii). [przypis edytorski]
178. rabin — (z hebr. rabbi, czyli nauczyciel), funkcja religijna w judaizmie. [przypis edytorski]
179. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
180. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
181. awenturyn — minerał: rzadka, czerwona lub zielona odmiana kwarcu. [przypis edytorski]
182. wprzódy (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
183. igraszka — tu: zabawa. [przypis edytorski]
184. problematy — zagadnienia. [przypis edytorski]
185. fibra (daw., z łac.) — włókno. [przypis edytorski]
186. zakleksać — w oryginale beklecksen: upaprać, zasmolić; prawdop. winno tu być: przylepić. [przypis edytorski]
187. maszkara (daw.) — maska. [przypis edytorski]
188. ożóg — kij służący za pogrzebacz. [przypis edytorski]
189. snycerz — tu w znaczeniu ogólnym: rzeźbiarz. [przypis edytorski]
190. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
191. dać czemuś pokój — zrezygnować z czegoś. [przypis edytorski]
192. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
193. wyrozumieć — dziś popr.: zrozumieć. [przypis edytorski]
194. raszpla — pilnik charakteryzujący się grubymi nacięciami. [przypis edytorski]
195. Herkules — mitologiczny heros, jednym z jego czynów było tymczasowe zastąpienie Atlasa w podtrzymywaniu sklepienia niebieskiego. [przypis edytorski]
196. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
197. szpagat — rodzaj cienkiego, mocnego sznurka. [przypis edytorski]
198. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
199. spiż — stop miedzi, cynku i cyny. [przypis edytorski]
200. hermafrodyta — (od imion bogów gr. Hermesa i Afrodyty) istota dwupłciowa. [przypis edytorski]
201. Hradczyn — dziś Hradczany, dzielnica Pragi, w której znajduje się zamek królewski. [przypis edytorski]
202. od robaków (daw.) — przez robaki. [przypis edytorski]
203. stoczony — przeżarty przez korniki bądź inne robactwo. [przypis edytorski]
204. tarok a. tarot — dawna gra karciana bądź talia do niej, używana również do wróżenia. [przypis edytorski]
205. krynica — źródło. [przypis edytorski]
206. dziś jeszcze będziesz ze mną w raju — por. Łk 23, 43. [przypis edytorski]
207. czyżem przemarzył czas — sens: czy marząc, zapomniałem o terminie spotkania. [przypis edytorski]
208. arkada — łuk wsparty na dwóch kolumnach. [przypis edytorski]
209. ciosowy kamień — „cios” to duży blok kamienny, dekoracyjnie obrobiony z jednej strony. [przypis edytorski]
210. św. Jan Nepomucen (ok. 1350–1393) — kapłan i męczennik, spowiednik Zofii Bawarskiej, zrzucony z mostu do Wełtawy z rozkazu króla czeskiego Wacława. [przypis edytorski]
211. przez pół (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
212. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
213. snycerska robota — snycerstwo, rzeźbienie w drewnie. [przypis edytorski]
214. olbrzymiego niedźwiedzia spod bieguna lodowatego — w oryginale mowa po prostu o dzikim niedźwiedziu polarnym. [przypis edytorski]
215. Hradczyn — dziś Hradczany, dzielnica Pragi, w której znajduje się zamek królewski. [przypis edytorski]
216. ze swymi dachy i szczyty — dziś popr. forma N. lm: ze swymi dachami i szczytami. [przypis edytorski]
217. harmonika — instrument muzyczny złożony z obracających się szklanych kręgów różnej wielkości, wprawianych w drgania przez pocieranie wilgotnym opuszkiem palca. [przypis edytorski]
218. śród — dziś popr.: pośród. [przypis edytorski]
219. poducha — chodzi o obicie, stanowiące izolację cieplną. [przypis edytorski]
220. skrzenie — iskrzenie, błyski. [przypis edytorski]
221. ampla — z niem. die Ampel, światło, źródło światła (obecnie przede wszystkim: sygnalizacja świetlna). [przypis edytorski]
222. jak — dziś popr.: niż. [przypis edytorski]
223. śród — dziś popr.: pośród. [przypis edytorski]
224. nie masz (daw.) — nie ma (forma bezosobowa). [przypis edytorski]
225. tym bardziej dręczy mnie trwoga po nocy: kiedy poczuję jego pętlę na szyi — sens: tym bardziej obawiam się, że kiedyś on mnie zaatakuje. [przypis edytorski]
226. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
227. fibra (daw., z łac.) — włókno. [przypis edytorski]
228. delirium — stan zaburzenia świadomości, w którym występują halucynacje. [przypis edytorski]
229. razem (daw.) — jednocześnie. [przypis edytorski]
230. suchotniczy — charakterystyczny dla suchotnika, tj. chorego na gruźlicę. [przypis edytorski]
231. Poliszynel — (wł. Pulcinella, czyli kogucik), postać z komedii dell’arte, zwykle występująca z kogucim piórem, charakteryzująca się złośliwością, nieuprzejmością i egoizmem. [przypis edytorski]
232. Oskar Wiener — poeta praski, aktywny na początku XX w. [przypis edytorski]
233. floren — złota moneta z Florencji, często naśladowana przez mennice innych krajów. [przypis edytorski]
234. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
235. zaprzątać — zajmować kogoś jakimiś sprawami. [przypis edytorski]
236. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
237. za kolana go obłapić — obejmowanie pod kolana było gestem błagania i zarazem uznania czyjejś wyższości. [przypis edytorski]
238. śród — dziś popr.: pośród. [przypis edytorski]
239. bacznie — uważnie. [przypis edytorski]
240. wrażliwość — tu raczej: drażliwość. [przypis edytorski]
241. zrobiliśmy postanowienie — dziś popr.: postanowiliśmy. [przypis edytorski]
242. fibra (daw., z łac.) — włókno. [przypis edytorski]
243. macie oczy, a nie widzicie; macie uszy, a nie słyszycie — Mk 8, 18. [przypis edytorski]
244. framuga — miejsce, w którym osadza się okno lub drzwi. [przypis edytorski]
245. znacznie — bardzo. [przypis edytorski]
246. ośm — dziś popr.: osiem. [przypis edytorski]
247. synagoga — żydowski dom modlitw, niekiedy również siedziba instytucji takich jak sąd rabinacki. [przypis edytorski]
248. stopa — dawna miara długości, nieco ponad 30 cm. [przypis edytorski]
249. Pagad — Żongler bądź Magik, pierwsza karta w talii tarota, w niniejszej powieści identyfikowana z Głupcem. [przypis edytorski]
250. tarok a. tarot — dawna gra karciana bądź talia do niej, używana również do wróżenia. [przypis edytorski]
251. przedstawiała hebrajską literę Alef — symbolicznym kartom z talii tarota przypisywano kolejne litery hebrajskiego alfabetu. [przypis edytorski]
252. stronić od czegoś — unikać czegoś. [przypis edytorski]
253. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
254. zmóc (daw.) — pokonać, przewalczyć. [przypis edytorski]
255. suknie (daw.) — strój, ubiór. [przypis edytorski]
256. płowy — żółto-szary. [przypis edytorski]
257. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
258. wisielec — karta tarota, przedstawiająca człowieka powieszonego głową do dołu, ze skrzyżowanymi nogami. [przypis edytorski]
259. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
260. kajet (daw., z fr.) — zeszyt. [przypis edytorski]
261. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
262. pejsy — element fryzury ortodoksyjnego Żyda: pasmo włosów zwieszające się przed uszami. [przypis edytorski]
263. usty — dziś popr. forma N. lm: ustami. [przypis edytorski]
264. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
265. prawidła — zasady. [przypis edytorski]
266. przystoi — należy, wypada. [przypis edytorski]
267. złotogłów — droga tkanina z jedwabiu i złotych nici. [przypis edytorski]
268. zasłona, ukrywająca przede mną moje lata młodzieńcze, rozdarła się nagle od dołu — por. Mt 27,51. [przypis edytorski]
269. tarok a. tarot — dawna gra karciana bądź talia do niej, używana również do wróżenia. [przypis edytorski]
270. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
271. wolny mularz — w rozdziale Praga pada wyjaśnienie, iż „to przezwisko oznaczało kogoś, co poszukiwał dziewcząt małoletnich, ale dzięki serdecznym stosunkom z policją zabezpieczony był od wszelkiej nieprzyjemności”. [przypis edytorski]
272. burgund — francuskie wino z Burgundii. [przypis edytorski]
273. rabbi — (z hebr. nauczyciel) funkcja religijna w judaizmie. [przypis edytorski]
274. bronić — tu: zabraniać. [przypis edytorski]
275. Kabała — mistyczna doktryna judaistyczna, na której oparty był m. in. ruch chasydzki. [przypis edytorski]
276. Zohar — ujęty w formę dialogu żydowski traktat mistyczny z XIII w. komentujący Torę, Pieśń nad Pieśniami i księgę Rut; spisał go prawdopodobnie Mojżesz Baal Szem Tow. [przypis edytorski]
277. po chaldejsku, aramejsku, hebrajsku — w istocie Zohar spisany został po hebrajsku i aramejsku. [przypis edytorski]
278. Pagad — Żongler bądź Magik, pierwsza karta w talii tarota, w niniejszej powieści identyfikowana z Głupcem. [przypis edytorski]
279. Pagad ultimo — Pagad to Żongler bądź Magik, pierwsza karta w talii tarota, w niniejszej powieści identyfikowana z Głupcem. Fraza znaczy więc: ostatni głupiec. [przypis edytorski]
280. z tego — tu: dzięki temu. [przypis edytorski]
281. Tora — w tradycji żydowskiej określenie pierwszych pięciu ksiąg Biblii. [przypis edytorski]
282. w starożytnym języku Zend — właśc. słowo Zend oznacza komentarze do Awesty, św. księgi mazdaizmu i zoroastryzmu, spisane w języku pahlawi. [przypis edytorski]
283. tarok pochodzi z czasów Karola VI — w istocie pierwsze znane talie tarota pochodzą z XV w., a Karol VI Habsburg żył w latach 1685–1740. [przypis edytorski]
284. niejeden, powie pan, spotykał samego siebie, np. Goethe zazwyczaj na moście — Goethe opisuje to wydarzenie pod koniec Księgi Jedenastej swojej autobiografii Z mojego życia. Zmyślenie i prawda. [przypis edytorski]
285. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
286. arabeska — rodzaj skomplikowanego ornamentu. [przypis edytorski]
287. wolnomularz — w rozdziale Praga pada wyjaśnienie, iż „to przezwisko oznaczało kogoś, co poszukiwał dziewcząt małoletnich, ale dzięki serdecznym stosunkom z policją zabezpieczony był od wszelkiej nieprzyjemności”. [przypis edytorski]
288. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
289. selenit — połyskliwa odmiana gipsu, nazwana od gr. Selene (księżyc). [przypis edytorski]
290. blenda rogowa — chlorargyryt, kerargyrt, chlorek srebra: rzadki minerał. [przypis edytorski]
291. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
292. Ozyrys — egipski bóg śmierci i odradzającego się życia, jak również sędzia ludzi zmarłych. [przypis edytorski]
293. hermafrodyta — (od imion bogów gr. Hermesa i Afrodyty) istota dwupłciowa. [przypis edytorski]
294. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
295. od wiatru (daw.) — przez wiatr. [przypis edytorski]
296. ekwipaż — lekki, luksusowy powóz. [przypis edytorski]
297. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
298. pastor — duchowny protestancki. [przypis edytorski]
299. halerz — drobna moneta używana na terenie Austro-Węgier. [przypis edytorski]
300. fenig — drobna moneta w krajach niemieckojęzycznych. [przypis edytorski]
301. pasować się — walczyć, szarpać się (por. zapasy jako konkurencja sportowa). [przypis edytorski]
302. bywa mi czczo — sens: odczuwam wewnętrzną pustkę; od czczy — pusty, bezcelowy. [przypis edytorski]
303. zelżyć — naubliżać. [przypis edytorski]
304. chałat — długie a luźne okrycie wierzchnie, często noszone przez europejskich Żydów. [przypis edytorski]
305. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
306. suchotnik — gruźlik. [przypis edytorski]
307. stuguldenowy — gulden austriacki był oficjalnym środkiem płatniczym na terenie Austro-Węgier do czasu reformy walutowej z 1892 r., gdy w jego miejsce wprowadzono koronę austro-węgierską. [przypis edytorski]
308. po kuglarsku — jak sztukmistrz, fałszywie. [przypis edytorski]
309. błogotwórczy (neol.) — zapewniający szczęście. [przypis edytorski]
310. Talmud — w judaizmie księga zawierająca komentarz do Tory (pierwszych pięciu ksiąg Biblii). [przypis edytorski]
311. kabalista — znawca Kabały, to jest mistycznej doktryny judaistycznej, na której oparty był m. in. ruch chasydzki. [przypis edytorski]
312. meszugen — w jidisz: wariat. [przypis edytorski]
313. Frau Pick, frau Hock (...) — w zniekształconym niemieckim: Pani Pick, pani Hock i pani Klepetarsch stoją razem w rzędzie, plotkując i plotkując. [przypis edytorski]
314. marki pocztowe — znaczki. [przypis edytorski]
315. za nowe — jako nowe. [przypis edytorski]
316. floren — złota moneta z Florencji, często naśladowana przez mennice innych krajów. [przypis edytorski]
317. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
318. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
319. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
320. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
321. przepędzić — dziś: spędzić. [przypis edytorski]
322. targum — aramejskie tłumaczenie, lub niekiedy parafraza, hebrajskiego tekstu Biblii. [przypis edytorski]
323. midrasz — komentarz do Biblii, często w formie przypowieści lub sentencji; z hebr. midrasz: badać, dociekać, głosić. [przypis edytorski]
324. spiesznie — szybko. [przypis edytorski]
325. gulden — moneta obiegowa w Austrii do 1892 r. [przypis edytorski]
326. pierwej — najpierw, wcześniej. [przypis edytorski]
327. wcale — całkiem. [przypis edytorski]
328. zadżdżyło — spadło jak deszcz. [przypis edytorski]
329. talmudysta — znawca Talmudu, to jest księgi zawierającej komentarz do Tory (pierwszych pięciu ksiąg Biblii). [przypis edytorski]
330. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
331. płowy — żółtoszary. [przypis edytorski]
332. łupek — rodzaj kamienia charakteryzującego się dużą łupliwością. [przypis edytorski]
333. ibis — ptak o długich nogach i dziobie, z rodziny pelikanowatych; jego nazwa może być pochodzenia egipskiego. [przypis edytorski]
334. pukiel — wijący się lok. [przypis edytorski]
335. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
336. suknia (daw.) — strój, ubiór. [przypis edytorski]
337. Lejl Szimurim (hebr.) — noc czuwania, pierwsza noc święta Paschy. [przypis edytorski]
338. nie masz (daw.) — nie ma (forma bezosobowa). [przypis edytorski]
339. Henoch — patriarcha biblijny, który z racji wielkiej przyjaźni z Bogiem miał być za życia wzięty do nieba; przypisywano mu apokryficzną Księgę Henocha. [przypis edytorski]
340. Chabert Zereh Aur Bocher (hebr.) — dosł.: związek wychowanków zorzy porannej. [przypis edytorski]
341. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
342. czczy — nic nieznaczący. [przypis edytorski]
343. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
344. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
345. dukat — złota moneta, będąca w obiegu do XIX w. [przypis edytorski]
346. wdać się — włączyć się w jakąś sprawę. [przypis edytorski]
347. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
348. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
349. Pagad — Żongler, pierwsza karta w talii tarota, w niniejszej powieści identyfikowana z Głupcem. [przypis edytorski]
350. Wisielec — karta tarota, przedstawiająca człowieka powieszonego głową do dołu, ze skrzyżowanymi nogami. [przypis edytorski]
351. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
352. drabina Jakuba — zob. Rdz 28, gdzie opisany został sen patriarchy Jakuba o drabinie łączącej niebo z ziemią, po której chodzili aniołowie. [przypis edytorski]
353. kramarz — handlarz. [przypis edytorski]
354. snycerz — tu ogólnie: rzeźbiarz. [przypis edytorski]
355. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
356. kłus — szybki, dwutaktowy chód konia, podczas którego naraz unosi on lewą tylną i prawą przednią nogę. [przypis edytorski]
357. stęp — najwolniejszy, czterotaktowy chód konia. [przypis edytorski]
358. bary — ramiona. [przypis edytorski]
359. tłuczeń — szuter, kruszywo z drobno połamanego kamienia, używane do utwardzania nawierzchni. [przypis edytorski]
360. chochoł — słomiane okrycie, zabezpieczające roślinę przed chłodem. [przypis edytorski]
361. żarzyć — tu: wypalać. [przypis edytorski]
362. kamień filozoficzny — legendarna substancja, zdolna do zmieniania metali nieszlachetnych w złoto. [przypis edytorski]
363. retorta — rodzaj naczynia laboratoryjnego, używanego do destylacji. [przypis edytorski]
364. kolba — naczynie laboratoryjne, rozszerzające się u dołu. [przypis edytorski]
365. alchemiczny — stosowany w alchemii, czyli przednaukowej praktyce, z której wywodzi się współczesna chemia. Podstawową różnicę stanowi wiara alchemików w możliwość zmiany jednych pierwiastków w inne drogą reakcji chemicznych oraz nierealistyczne cele (np. przemiana ołowiu w złoto). [przypis edytorski]
366. lunatyk — osoba nieświadomie wykonująca przez sen różne czynności. [przypis edytorski]
367. spelunka — knajpa, szynk, od łac. spelunca — jaskinia. [przypis edytorski]
368. trójliść — motyw dekoracyjny, przypominający karcianego trefla. [przypis edytorski]
369. arak — alkohol o smaku anyżowym, otrzymywany z destylacji zacieru ryżowego lub daktyli. [przypis edytorski]
370. baczyć (daw.) — zauważać, zwracać na coś uwagę. [przypis edytorski]
371. jasełkarz — lalkarz. [przypis edytorski]
372. Tusculum — miejscowość 5 km od Rzymu, w której Cyceron napisał Rozmowy tuskulańskie; przen. miejsce odpoczynku lub twórczości, oddalone od zgiełku miasta. [przypis edytorski]
373. miejsce — tu: stanowisko. [przypis edytorski]
374. rydel — rodzaj łopaty o zaokrąglonym ostrzu. [przypis edytorski]
375. doborowy — wyselekcjonowany, wysokiej jakości. [przypis edytorski]
376. woskoboj a. woskobojnik — rzemieślnik zajmujący się obróbką wosku. [przypis edytorski]
377. grog — napój alkoholowy: rum wymieszany z gorącą, osłodzoną wodą. [przypis edytorski]
378. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
379. Ozyrys — egipski bóg śmierci i odradzającego się życia, jak również sędzia ludzi zmarłych. [przypis edytorski]
380. Matuzal a. Matuzalem — wyjątkowo długowieczny patriarcha biblijny, syn Henocha. [przypis edytorski]
381. en passant (fr.) — mimochodem. [przypis edytorski]
382. engagement (fr.: umowa, potyczka, zaangażowanie) — tu: spotkanie. [przypis edytorski]
383. zdzier — dziś: zdzira. [przypis edytorski]
384. weszła mi krew — sens: wzburzyła mi się krew. [przypis edytorski]
385. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
386. po temu — do tego. [przypis edytorski]
387. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
388. histrion — aktor w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski]
389. miserere (łac.: zmiłuj się) — pierwsze słowo Psalmu 51, proszącego o zmiłowanie się Boga nad grzesznikiem. [przypis edytorski]
390. ośm — dziś popr.: osiem. [przypis edytorski]
391. monokl — szkło korekcyjne noszone w jednym oku, zazwyczaj przymocowywane łańcuszkiem do kieszeni fraka. [przypis edytorski]
392. wystębnowany — przyszyty ciągłym ściegiem, widocznym po wierzchniej stronie materiału. [przypis edytorski]
393. obmierzły — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski]
394. szwargot — mowa w języku, którego nie znamy i nie lubimy. [przypis edytorski]
395. kozera (daw.) — karta atutowa. [przypis edytorski]
396. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
397. gemma — kamień półszlachetny lub szlachetny o owalnym kształcie, ozdobiony reliefem. [przypis edytorski]
398. warząchew — duża łyżka kuchenna, wykonana z drewna. [przypis edytorski]
399. swobodnym — dziś powiedzielibyśmy: wolnym. [przypis edytorski]
400. niepodobieństwo (daw.) — coś niemożliwego a. nieprawdopodobnego. [przypis edytorski]
401. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
402. muskuły — mięśnie. [przypis edytorski]
403. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
404. ligustr — rodzaj krzewu sadzonego w charakterze żywopłotu. [przypis edytorski]
405. Chabrat Zereh Aur Bocher (hebr.) — dosł.: związek wychowanków zorzy porannej. [przypis edytorski]
406. pierwej (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
407. paser — osoba handlująca skradzionymi przedmiotami. [przypis edytorski]
408. wrazić się (daw.) — wbić się. [przypis edytorski]
409. kort — rodzaj tkaniny. [przypis edytorski]
410. niebacznie — nieostrożnie. [przypis edytorski]
411. klawikord — instrument klawiszowy strunowy, prototyp fortepianu. [przypis edytorski]
412. towarzyszów — dziś popr. forma D. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
413. Wie pan nowinę — dziś popr.: Zna pan nowinę? [przypis edytorski]
414. graf — tytuł arystokratyczny w krajach niemieckojęzycznych. [przypis edytorski]
415. alfons — mężczyzna czerpiący zyski z prostytucji kobiet. [przypis edytorski]
416. extra (z łac.) — dodatkowo. [przypis edytorski]
417. efilepsji — zniekształcone słowo epilepsja, czyli padaczka. [przypis edytorski]
418. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
419. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
420. baczyć (daw.) — patrzeć, uważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]
421. elokwencja — zdolność do efektownych i przekonujących wypowiedzi. [przypis edytorski]
422. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
423. rozewrzeć (daw.) — otworzyć. [przypis edytorski]
424. ciemięstwo — prześladowanie. [przypis edytorski]
425. corpus delicti — (łac.) przedmiot przestępstwa. [przypis edytorski]
426. et cetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]
427. floren — złota moneta z Florencji, często naśladowana przez mennice innych krajów. [przypis edytorski]
428. pilić — naglić. [przypis edytorski]
429. usty — dziś popr. forma N. lm: ustami. [przypis edytorski]
430. delirium — stan zaburzenia świadomości. [przypis edytorski]
431. karnet — niewielki notatnik. [przypis edytorski]
432. taniec świętego Wita — neurologiczna choroba wieku dziecięcego, charakteryzująca się niekontrolowanym pobudzeniem ruchowym; nazwa naukowa: pląsawica Sydenhama. [przypis edytorski]
433. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
434. krynica — źródło. [przypis edytorski]
435. upłyniony — miniony. [przypis edytorski]
436. krajcar a. grajcar — drobna moneta używana w krajach rządzonych przez Habsburgów. [przypis edytorski]
437. Innocenty — imię pochodzące od łac. innocens, czyli niewinny. [przypis edytorski]
438. suchotniczy — cechujący gruźlika. [przypis edytorski]
439. w czas (daw.) — we właściwym momencie. [przypis edytorski]
440. knować — knuć, planować. [przypis edytorski]
441. pagodowy (neol.) — słowo utworzone od wyrazu „pagoda”, oznaczającego chiński wielokondygnacyjny budynek o przeznaczeniu sakralnym. [przypis edytorski]
442. Budda — właśc. Siddhartha Gautama, zwany „Buddą”, co oznacza „oświecony”. Daty narodzin i śmierci nie są znane, najczęściej jego życie datuje się na V-VI w. p.n.e. Założyciel buddyzmu. W szerszym sensie: każdy „oświecony”. [przypis edytorski]
443. kwarc — często występujący minerał z grupy krzemianów. [przypis edytorski]
444. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
445. kataleptyczny — charakterystyczny dla katalepsji, to jest zesztywnienia spowodowanego wzrostem napięcia mięśniowego. [przypis edytorski]
446. Henoch — patriarcha biblijny, który z racji wielkiej przyjaźni z Bogiem miał być za życia wzięty do nieba; przypisywano mu apokryficzną Księgę Henocha. [przypis edytorski]
447. ziemi Gad — w Biblii ziemia posiadana przez potomków siódmego syna patriarchy Jakuba. [przypis edytorski]
448. zowie (daw.) — nazywa. [przypis edytorski]
449. głowy — część legowiska, gdzie kładzie się głowę. [przypis edytorski]
450. lunatyk — osoba nieświadomie wykonująca przez sen różne czynności. [przypis edytorski]
451. somnambul — właśc. somnambulik, naukowe określenie lunatyka. [przypis edytorski]
452. w stronę — w bok. [przypis edytorski]
453. przeniknąć — zrozumieć. [przypis edytorski]
454. siedmiopłomienny świecznik — siedmioramienny świecznik (menora) stanowi podstawowy symbol judaizmu. [przypis edytorski]
455. kosy — (o oczach) skośny, krzywy bądź zezowaty. [przypis edytorski]
456. golem — w legendach żydowskich istota stworzona na podobieństwo człowieka, zazwyczaj z gliny, żywa lecz pozbawiona duszy i dlatego posłuszna poleceniom człowieka, który ją stworzył. Stworzenie golema wiązało się z powtórzeniem Boskiego procesu kreacji. [przypis edytorski]
457. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
458. baczyć — patrzeć, uważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]
459. skwapliwie — chętnie, przejawiając gotowość. [przypis edytorski]
460. lunatyk — osoba nieświadomie wykonująca przez sen różne czynności. [przypis edytorski]
461. niepodobieństwo — rzecz nieprawdopodobna, niemożliwa. [przypis edytorski]
462. brać — tu: traktować. [przypis edytorski]
463. z matki urodzony — człowiek, śmiertelnik. [przypis edytorski]
464. hermafrodyta — (od imion bogów gr. Hermesa i Afrodyty) istota dwupłciowa. [przypis edytorski]
465. quasi (łac.) — jakby. [przypis edytorski]
466. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
467. pomimo swe oderwanie od życia — dziś popr.: pomimo swego oderwania od życia. [przypis edytorski]
468. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
469. subiekt (daw.) — sprzedawca. [przypis edytorski]
470. idée fixe — natrętna myśl, której nie można się pozbyć. [przypis edytorski]
471. conscriptio (łac.) — zapis w rejestrze. [przypis edytorski]
472. c. k. — cesarsko-królewski; skrót stosowany w odniesieniu do władz Austro-Węgier. [przypis edytorski]
473. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
474. Innocenty — po łacinie to imię oznacza: niewinny. [przypis edytorski]
475. scheda — spadek. [przypis edytorski]
476. gulden — gulden austriacki był oficjalnym środkiem płatniczym na terenie Austro-Węgier do czasu reformy walutowej z 1892 r., gdy w jego miejsce wprowadzono koronę austro-węgierską. Informacja ta pomaga w datowaniu czasu akcji powieści. [przypis edytorski]
477. płowy — żółtoszary. [przypis edytorski]
478. tabetyk — osoba z układem nerwowym zaatakowanym przez kiłę. [przypis edytorski]
479. trotuar (z franc.) — chodnik. [przypis edytorski]
480. przez pół (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
481. tandeciarz — handlarz tandetą, tj. tanimi, byle jakimi towarami z drugiej ręki. [przypis edytorski]
482. suterena (z fr.) — podziemna kondygnacja mieszkalna. [przypis edytorski]
483. niks dajcz — nieprawidłowo: nie mówię po niemiecku. [przypis edytorski]
484. floren — złota moneta z Florencji, często naśladowana przez mennice innych krajów. [przypis edytorski]
485. wedle — tu: z powodu. [przypis edytorski]
486. trafikant — kioskarz. [przypis edytorski]
487. czaj (z ros.) — herbata. [przypis edytorski]
488. Prager Tageblatt (niem.) — Dziennik Praski. [przypis edytorski]
489. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
490. płaz — płaska krawędź szabli lub innej broni białej. [przypis edytorski]
491. prestidigitator — sztukmistrz, iluzjonista. [przypis edytorski]
492. mansarda — rodzaj dachu załamującego się tak, by było pod nim więcej przestrzeni bądź pomieszczenie bezpośrednio pod takim dachem. [przypis edytorski]
493. ibbur — w pewnych odłamach mistyki żydowskiej słowo to oznacza w uproszczeniu wzmocnienie duszy żyjącego człowieka przez tymczasowo łączącą się z nią inną sprawiedliwą duszę przebywającą poza ciałem. Zwykle wynika to z potrzeby spełnienia przez duszę bezcielesną jakiejś misji. [przypis edytorski]
494. tarok a. tarot — dawna gra karciana bądź talia do niej, używana również do wróżenia. [przypis edytorski]
495. kramarz — handlarz. [przypis edytorski]
496. dewizka — łańcuszek od zegarka kieszonkowego. [przypis edytorski]
497. koncyfiks — prawdop. krucyfiks. [przypis edytorski]
498. Oskar Wiener — poeta praski, aktywny na początku XX w. [przypis edytorski]
499. roztwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski]
500. wiszę głową na dół, z nogami skrzyżowanymi między niebem a ziemią — w pozycji odwzorującej kartę tarota Wisielec. [przypis edytorski]
501. Hradczyn — dziś Hradczany, dzielnica Pragi, w której znajduje się zamek królewski. [przypis edytorski]
502. przedkładać — tłumaczyć, wyjaśniać. [przypis edytorski]
503. markier — osoba zapisująca wyniki graczy w kawiarni lub w innym lokalu. [przypis edytorski]
504. karambol — odmiana bilardu. [przypis edytorski]
505. ćwik (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
506. Frau Pick, Frau Hock (...) — nieskładne połączenie wszystkich wcześniejszych piosenek Szafranka. [przypis edytorski]
507. gulden — gulden austriacki był oficjalnym środkiem płatniczym na terenie Austro-Węgier do czasu reformy walutowej z 1892 r., gdy w jego miejsce wprowadzono koronę austro-węgierską. [przypis edytorski]
508. kamea — wypukła rzeźba w szlachetnym lub półszlachetnym kamieniu. [przypis edytorski]
509. kiks — nieudane bądź nieprawidłowe uderzenie w grze w bilard. [przypis edytorski]
510. Jak słyszę, jest wycinaczem grzebieni — Kameen schneider i Kamm schneider: gra wyrazów niepodobna do naśladowania. [przypis redakcyjny]
511. jak się patrzy — doskonale. [przypis edytorski]
512. grajcar a. krajcar — w XIX w. drobna moneta austriacka. [przypis edytorski]
513. fresk (z wł. fresco: świeży) — malarstwo wykonywane na mokrym tynku. [przypis edytorski]
514. Ozyrys — egipski bóg śmierci i odradzającego się życia, jak również sędzia ludzi zmarłych. [przypis edytorski]