SCENA I
ADAM
siedzi i przewiązuje sobie opatrunek na nodze. Wchodzi JASNOTKA.
JASNOTKA
Aj, tam do kata! Cóż to wam się stało,
Kumie Adamie? Ten wasz wygląd...!
ADAM
Patrzcie!
Wszak by się potknąć, tylko nóg potrzeba:
na tej podłodze, gdzie ni źdźbła nie dojrzysz,
tum się dziś ździebko, kumie, potknął. Tak, tak,
kamień obrazy każdy nosi w sobie.
JASNOTKA
Kamień obrazy — jakże to być może?
Każdy — mówicie?
ADAM
Jużci: nosi w sobie.
JASNOTKA
Przeklęta sprawa!
ADAM
Czemu, jeśli łaska?
JASNOTKA
Bo to i Adam, cny wasz praszczur w raju,
niezbyt być musiał w nogach pewny, skoro
tak walnie upadł na początku świata,
że tym upadkiem wieczną zyskał sławę?
Lecz wy?
ADAM
Cóż ja?
JASNOTKA
Wy nie tak?
ADAM
Wolne żarty!
Tutaj, powiadam, tu, o, tu upadłem.
JASNOTKA
Tak bez obrazu mówiąc i przenośni?
ADAM
Z przenośnią, kumie, z przenośnią — na zadek,
lecz bez obrazu, choć obraz był szpetny.
JASNOTKA
I kiedyż wam się zdarzył ten przypadek?
ADAM
Teraz, tej chwili, gdym wychodził z łóżka.
Jeszczem na ustach piosnkę miał poranną,
kiedy o próg poranka się potykam,
i ledwiem dzienną rozpoczął pielgrzymkę,
Już mi Pan Niebios jedną z nóg wykręca.
JASNOTKA
Na domiar lewą?
ADAM
Lewą?
JASNOTKA
Nie inaczej,
tę tu stateczną?
ADAM
Hm, tak, w samej rzeczy.
JASNOTKA
Aj, wielkie nieba, lewą, nieboraczkę,
co drogą grzechu powłóczy zaledwie?
ADAM
Powłóczy? Proszę! Czemuż to powłóczy?
JASNOTKA
Boć jest jak bryła.
ADAM
A bogdaj was! Bryła!
Wszak jedna noga bryłą jest, jak druga.
JASNOTKA
Za pozwoleniem! Krzywda to dla prawej,
co prosta jest i kształtna, a że lżejsza wagą,
więc się na śliskie śmielej waży drogi.
ADAM
Brednie! Za jedną waży się i druga.
JASNOTKA
A któż wam twarz tak znów pokiereszował?
ADAM
Kto mi, pytacie, twarz?...
JASNOTKA
Nic wiecie?
ADAM
Zgoła.
Chybabym skłamał. Jakże więc wygląda?
JASNOTKA
Szkaradnie.
ADAM
Mówcież jaśniej!
JASNOTKA
Ano,
odarta z skóry, że aż groza patrzeć!
Z jednego lica płat wyrwany taki,
że zważyć chyba, by osądzić, jaki.
ADAM
Tam do kaduka!
JASNOTKA
podając zwierciadło:
Patrzcie sami!
Owca, gdy ją psy zewsząd opadną znienacka,
więcej na ostach nie zostawi runa,
niż wy — Bóg wie, gdzie — zostawili mięsa!
ADAM
patrzy w lustro.
Tak, ani chybi, wygląd niepowabny.
Nos też ucierpiał nieco.
JASNOTKA
Nos i oko.
ADAM
Oko? Nie, kumie.
JASNOTKA
Toć przez twarz wam całą
się czerni pręga, dalibóg, tak krwawa,
jakby ją gbur wam jaki pięścią nabił wściekłą.
ADAM
Aj, w rzeczy samej, hm, tak, pod okiem. Patrzcie!
Żem tego nawet nie czuł dotąd wcale.
JASNOTKA
Bywa tak, bywa w ogniu walki nieraz.
ADAM
Walki? Cóż znowu! Chyba, jeśli chcecie,
z onym tam kozłem walczyłem u pieca!
Ha, jako żywo, wiem już: dzisiaj rano,
gdy potknę się i równowagę tracę,
i, jak tonący, trzepocę rękami,
nagle się tych nogawic, oto tutaj, chwytam,
com to je wczoraj do cna przemoczone
zawiesił wieczór, by przeschły na piecu,
w tej się niemądrej chwytam ich nadziei,
że się tak snadniej utrzymam. Wtem cały
węzeł się zrywa, a ja bęc! w dół lecę
z nogawicami — i o piec rżnę czołem,
w tym właśnie miejscu, gdzie zza pieca kozieł
ostry swój nos wyścibia.
JASNOTKA
śmieje się.
Doskonale!
Pierwszy to snadź upadek Adamowy,
co się nie w łóżku zdarzył wam, lecz z łóżka!
ADAM
Tak, tak, na duszę! Ale... co rzec chciałem,
cóż tam nowego?
JASNOTKA
Co nowego? Prawda!
Niechże kat porwie! Zapomniałbym prawie.
ADAM
Cóż zatem, mówcie!
JASNOTKA
Gości dziś mieć będziem,
niespodziewanych gości dziś z Utrechtu.
ADAM
Gości? Któż taki?
JASNOTKA
Kto taki? Pan radca,
Pan radca Walter przybywa z Utrechtu.
Urząd gminny lustruje.
Z inspekcją sądy objeżdża w powiecie
i jeszcze dziś niechybnie tu zawita.
ADAM
Czyście przy zmysłach?
JASNOTKA
Jako żywo, mówię!
Wczoraj był w wiosce pogranicznej Holli,
gdzie dokumentnie urząd zwizytował.
Chłop pewien widział, jak już w drogę do nas
koniom u wozu chomąta wdziewano.
ADAM
Koniom? Gdzieżby? Dziś jeszcze? On z Utrechtu tutaj?
Z lustracją do sądu? Człek do rzeczy, mówią,
co swe owieczki sam niezgorzej strzyże
i za nic ma wszelkie te komedie,
dziś miałby zjechać nam na utrapienie? Brednie!
JASNOTKA
Skoro był w Halli, to i w Hajsum będzie.
Baczność więc, kumie!
ADAM
Idźcież!
JASNOTKA
Baczność, mówię!
ADAM
Idźcie, powiadam, z bajką tą!
JASNOTKA
Do kata!
Przecież go chłop na własne widział oczy!
ADAM
Diabła tam widział taki łotr kaprawy,
co ludzkiej twarzy odróżnić nie zdoła
od potylicy, gdy jak dłoń jest łysa!
Biret trójrożny na mój kij nasadźcie,
wdziejcie nań płaszcz i stawcie podeń buty,
a łotr go taki weźmie, za co chcecie.
JASNOTKA
Więc sobie wątpcie w imię diabła póty,
aż wam we drzwiach nie stanie!
ADAM
We drzwiach? Proszę!
Ani słóweczkiem nas nie uprzedziwszy?
JASNOTKA
Tam do kaduka! Wszakże to już dzisiaj
nie z starym radcą Wachholderem sprawa,
lecz radca Walter dziś...
ADAM
A choćby! Cóż stąd?
Przecież i on przysięgę składał taką
samą jak my, służbową, i jak my też,
wedle powszechnych praktyk i edyktów,
urząd swój spełniać musi.
JASNOTKA
Wyśmienicie!
Więc was zapewniam, że się wczoraj rano,
jak piorun z nieba, zjawił w Holli, po czym
po kas lustracji oraz registratur
zasuspendował1 sędzię i pisarza.
Dlaczego? Nie wiem. Zapewne — ab officio2.
ADAM
Do diabła, czy i to wam chłop mówił?
JASNOTKA
Jużci, i jeszcze coś, gdy wiedzieć chcecie.
Oto dziś rano, gdy szukają sędzi,
co go na areszt skazano domowy,
w gumnie go wreszcie znajdą nieboraka,
obwieszonego na krokwi u dachu.
ADAM
Aj, tam do kroćset!
JASNOTKA
Wnet się pomoc jawi,
za czym go z pętli czym rychlej odwiążą
i póty go tam kropią, trą i cucą,
aż się w nim z biedą życia docucono.
ADAM
Ożył więc?
JASNOTKA
Ożył, lecz pod klucz go wzięto
i cały dom mu opieczętowano.
Już on tam jakby nieboszczyk na marach,
ktoś nawet urząd wziął już po nim w spadku.
ADAM
Patrzcie, do kata! Huncwot był zeń sprośny,
ale człek poczciw, jak mi żywot miły,
i kompan zacny, przyznać mu to muszę,
chociaż rozpustnik, rozpustnik nie lada.
Jeśli dziś radca był tam w owej Holli,
źle się nieborak musiał czuć w swej skórze.
JASNOTKA
I z tej też tylko, mówił chłop, przyczyny
dotąd się jeszcze radca tu nie zjawił.
W południe jednak ma tu być niechybnie.
ADAM
W południe? Dobrze. Święć się więc, przyjaźni
Wszakże to ręka rękę, mówią, myje.
Wiem ci ja, kumie, że was urząd łechce
i żeście go też, jak mało kto, godni.
Ale dziś, mój kumie, dziś nie pora jeszcze.
Dziś jeszcze puśćcie mimo warg ten kielich!
JASNOTKA
Urząd? Mnie? Łechce? E, za cóż mnie macie?
ADAM
Wiem też, że miłe wam są mowy składne
i żeście ongi w amsterdamskiej szkole
nad Cyceronem niepróżno ślęczeli.
Lecz dziś ukróćcie chęci swoje skore!
Nieraz się jeszcze sposobność nadarzy
sztuką się swą popisać krasomówczą.
JASNOTKA
Cóż znowu, kumie! Dajcie, proszę, pokój!
ADAM
Ongi, wiadomo wam, że milczał nawet
wielki Demosten3. Jego pójdźcież śladem,
ja zaś, aczkolwiek nie król Macedonii,
wdzięczność swą jednak okazać potrafię.
JASNOTKA
Idźcie, powtarzam, z podejrzeniem takim!
Czym kiedy słówkiem choć?...
ADAM
Bo wówczas, kumie,
w ślad za tym wielkim i ja pójdę Grekiem.
Wszak o procentach, składkach, depozytach
można by również niezłą sklecić mówkę.
Lecz któż by takie toczyć chciał okresy4?
JASNOTKA
A cóż zatem?
ADAM
Cóż? Że mnie to nie dotyczy,
a tak, do diabła, nie dotyczy wcale!
Choćby się nie wiem co powiedzieć dało,
fraszka to tylko, co się zlęgła w nocy,
lecz przed dniem wścibskim pierzcha precz.
JASNOTKA
Zapewne.
ADAM
Bo i dlaczegożby, na honor, sędzia,
choć na sędziowskim stolcu nie zasiada,
w powadze zawsze chadzać miał, jak niedźwiedź?
JASNOTKA
I ja tak myślę.
ADAM
Chodźmyż tedy, kumie!
Chodźmy na chwilę do registratury
ułożyć nieco stosy aktów, co tam
jak wieża Babel sterczą.