UZUPEŁNIENIE
EWA
Ja co niedziela będę szła do miasta
z garnuszkiem masła i kukiełką świeżą
i będę go na miejskich szukać wałach,
aż przyjdzie czas, gdy do dom go zabiorę.
WALTER
A ja go bratu polecę mojemu,
co jest w milicji krajowej rotmistrzem,
by go do swojej wziął kompanii. Zgoda?
EWA
Czyżbyście, panie?...
WALTER
Zrobię to natychmiast.
EWA
Jakże nas, panie, dziś uszczęśliwiacie!
WALTER
Za rok, gdy minie służba Ruprechtowa,
znowu tu do was na Świątki przyjadę,
na weselnego zgłaszając się gościa,
boć Świątków myślę, nie chybicie, prawda?
EWA
Nie, panie, w maju szczęście nam zakwitnie.
WALTER
Czyście kontenta, pani Marto?
MARTA
Ano.
RUPRECHT
I już się na mnie nie gniewacie, matko?
MARTA
Zaśbym się miała też na ciebie gniewać,
głupi młokosie. Czyś to ty dzban rozbił?
WALTER
A wy tam, ojcze Wicie?
WIT
Radem47 z duszy.
WALTER
To dobrze, dobrze. Tylko wiedzieć chciałbym
gdzie sędzia też...
JASNOTKA
Niech wasza miłość spojrzy:
Od dłuższej chwili stoję tu u okna
i patrzę w świat, a tam, przez oziminę,
zbieg jakiś, widzę, w czarnym mknie ornacie,
jakby przed kołem gnał i szubienicą,
miecąc za sobą śniegiem, aż się kurzy.
WALTER
I gdzież to?
JASNOTKA
Tam. Niech wasza miłość bliżej
podejść tu raczy.
Wszyscy podchodzą ku oknu.
WALTER
Czyżby to tam — sędzia?
JASNOTKA
Tak, wasza miłość, kto ma oko bystre,
dojrzy niechybnie.
RUPRECHT
Do kata!
JASNOTKA
On?
RUPRECHT
Dyć on!
Aj, popatrz, Ewuś!
EWA
Sędzia!
RUPRECHT
Ani chybi,
po tym kulawym poznaję go kłusie.
WIT
Tenże to sędzia, co tam gna w sośninę?
MARTA
Aj, na uczciwość, patrzcie, patrzcie, ludzie!
Przypisy:
1. zasuspendować (daw., z łac.) — zawiesić, czasowo pozbawić urzędnika prawa wykonywania zawodu. [przypis edytorski]
2. ab officio (łac.) — z urzędu. [przypis edytorski]
3. Demosten a. Demostenes (384–322 p.n.e.) — grecki mówca i polityk, patriota ateński, przeciwny dominacji Filipa Macedońskiego, a potem jego syna Aleksandra, nad państwami-miastami greckimi. Wypowiedź Adama dotyczy opowieści przytaczanej przez Plutarcha, według której Demostenes dał się kiedyś przekupić wysłannikom Aleksandra Macedońskiego i zrezygnował z zagrzewania rodaków do walki przeciw wielkiemu wodzowi, tłumacząc się bólem gardła. [przypis edytorski]
4. toczyć okresy (daw.) — wygłaszać zdania. [przypis edytorski]
5. zdziej mi kabat, nuże (daw.) — zdejmij mi kabat (tj. podomkę, bluzę), prędko. [przypis edytorski]
6. chybać (daw.) — biec. [przypis edytorski]
7. roki (daw.) — dzień rozpraw sądowych. [przypis edytorski]
8. kuna — pręgierz; sztaba, w którą zakuwano skazańca. [przypis edytorski]
9. Karol Piąty, Karol V Habsburg (1500–1558) — cesarz rzymsko-niemiecki i król Hiszpanii (jako Karol I). [przypis edytorski]
10. Samuel von Pufendorf (1632–1694) — niem. prawoznawca i historyk, autor dzieł z zakresu teorii i historii prawa. [przypis edytorski]
11. raptularz (daw., z łac.) — podręczny notatnik. [przypis edytorski]
12. czerep — tu: skorupy rozbitego garnka (w innym znaczeniu: pot. łeb, głowa). [przypis edytorski]
13. atest — tu: zaświadczenie. [przypis edytorski]
14. fraktura — krój pisma, jedna z odmian łamanego pisma gotyckiego, charakteryzujący się ozdobnością wielkich liter. [przypis edytorski]
15. Batawia — dziś: Dżakarta, stolica Indonezji, wówczas główna siedziba holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. [przypis edytorski]
16. dziwnieście jakoś roztargnieni (daw.) — jest pan jakoś dziwnie roztragniony. [przypis edytorski]
17. pantarka — perliczka, perlica zwyczajna, zwana daw. kurą afrykańską. [przypis edytorski]
18. pypeć — stan chorobowy u ptaków, wynikający z braku witamin; zgrubienie na języku, utrudniające ptakowi odżywianie się. [przypis edytorski]
19. burgrabia — tu: zarządca zamku, klucznik. [przypis edytorski]
20. Państwo Zjednoczone, właśc. Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich — państwo istniejące w latach 1581–1795, jednoczące 7 protestanckich prowincji niderlandzkich, które odrzuciły władzę króla hiszpańskiego i ustanowiły republikę. Swój dobrobyt Republika zawdzięczała w dużym stopniu eksploatowaniu kolonii. W końcu XVIII w. wybuchł konflikt wewnętrzny, interweniowały państwa sąsiednie, odbierając Niderlandom większość kolonii; proklamowano Republikę Batawską, a potem Królestwo Holandii. [przypis edytorski]
21. submisja (z łac.) — pokora, poddanie się. [przypis edytorski]
22. bisurmanin (daw.) — muzułmanin; tu: dziki najeźdźca. [przypis edytorski]
23. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
24. dyciem ją widział (daw., gw.) — przecież ją widziałem. [przypis edytorski]
25. pocięgiel — narzędzie szewskie; tu pogardliwie: szewc. [przypis edytorski]
26. ślozy (daw.) — łzy. [przypis edytorski]
27. titulo quarto czy quinto (łac.) — w pararafie czwartym lub piątym. [przypis edytorski]
28. wyrozumialiście (daw.) — jest pan wyrozumiały. [przypis edytorski]
29. z wszystkimi szczegóły (daw.) — dziś popr. forma: z wszystkimi szczegółami. [przypis edytorski]
30. paralusz (daw.) — paraliż. [przypis edytorski]
31. branka — powołanie do wojska, wcielenie do armii. W XIX w. do wojska szło na długie lata kilku chłopców z każdej wsi, wyznaczanych przez losowanie. [przypis edytorski]
32. karesować (daw., z fr.) — głaskać, pieścić. [przypis edytorski]
33. Nirsztajn, właśc. Nierstein — miejscowość w zach. Niemczech; tu: gatunek wyrabianego tam wina reńskiego. [przypis edytorski]
34. openhajm, właśc. Oppenheim — miasto w zach. Niemczech; tu: gatunek wyrabianego tam wina reńskiego. [przypis edytorski]
35. larwa (tu daw., z łac.) — maska; przebranie. [przypis edytorski]
36. praeter propter (łac.) — coś w rodzaju. [przypis edytorski]
37. casus (łac.) — przypadek. [przypis edytorski]
38. wynijdzie (daw.) — wyjdzie. [przypis edytorski]
39. dowcip (tu daw.) — inteligencja, spryt. [przypis edytorski]
40. kuna — pręgierz; żelazne obręcze, w które zakuwano szyję i ręce skazanego. [przypis edytorski]
41. SCENA XII — scena ta powstała w dwóch wersjach. Jako pierwsza podana jest wersja krótsza, uznawana za późniejszą, sporządzoną pod wpływem krytyki po prapremierze Rozbitego dzbana. [przypis edytorski]
42. Bantamu, dziś Banten — miasto portowe i prowincja w Indonezji, obiekt częstych walk między państwami kolonialnymi. [przypis edytorski]
43. WARIANT — druga, dłuższa wersja przedostatniej sceny, uznawana za starszą, pierwotną. [przypis edytorski]
44. fizyk — tu: lekarz. [przypis edytorski]
45. milicja — tu: straż obywatelska, pospolite ruszenie. [przypis edytorski]
46. poń (daw.) — po niego. [przypis edytorski]
47. radem (daw.) — jestem zadowolony, cieszę się. [przypis edytorski]