Rozdział pięćdziesiąty drugi
Maćko i Zbyszko wrócili do Bogdańca. Stary rycerz żył jeszcze długo, a Zbyszko doczekał się w zdrowiu i sile tej szczęsnej chwili, w której jedną bramą wyjeżdżał z Malborga ze łzami w oczach mistrz krzyżacki, drugą wjeżdżał na czele wojsk polski wojewoda, aby w imieniu króla i Królestwa objąć w posiadanie miasto i całą krainę aż po siwe fale Bałtyku.
Przypisy:
1. łupki — odłupane kawałki drewna, często wykorzystywane jako prowizoryczne usztywnienie złamanej kończyny. [przypis edytorski]
2. na współkę — dziś popr. wspólnie bądź na spółkę. [przypis edytorski]
3. zapieniony — piana toczona z pyska psa jest objawem wścieklizny. [przypis edytorski]
4. kęs czasu (daw.) — długo. [przypis edytorski]
5. niedojda — tu: niedorozwinięta. [przypis edytorski]
6. bękart — dziecko poczęte poza małżeństwem. [przypis edytorski]
7. buhaj — byk. [przypis edytorski]
8. posoka — krew. [przypis edytorski]
9. odyniec — samiec dzika. [przypis edytorski]
10. razić (daw.) — uderzać. [przypis edytorski]
11. między Krzyżaki — dziś popr.: między Krzyżakami. [przypis edytorski]
12. kuna — tu: obręcz. [przypis edytorski]
13. ćmić — zaćmiewać, zasłaniać. [przypis edytorski]
14. nowicjusz — osoba przygotowująca się do wstąpienia do zakonu. [przypis edytorski]
15. tu czuć siarkę — zapach siarki symbolizował piekło. [przypis edytorski]
16. niski (daw.) — zły, podły, niezasługujący na szacunek. [przypis edytorski]
17. walny — mający decydujące znaczenie. [przypis edytorski]
18. nieodzowny — niezastąpiony. [przypis edytorski]
19. popoić (daw.) — upić. [przypis edytorski]
20. wielki szpitalnik — urzędnik zarządzający krzyżackimi szpitalami, a jednocześnie komtur elbląski. [przypis edytorski]
21. chuć (daw.) — żądza. [przypis edytorski]
22. Duch Światłości — być może Sienkiewicz czyni tu aluzję do imienia Lucyfera, pochodzącego od łac. lux ferrens: niosący światło. [przypis edytorski]
23. warchoł — siejący zamieszanie hulaka a. przestępca. [przypis edytorski]
24. Ziemowit IV (ok. 1352–1426) — książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, długo występował jako przeciwnik Jagiełły, dał się poznać jako dobry administrator. [przypis edytorski]
25. samosześć (daw.) — w sześciu ludzi. [przypis edytorski]
26. odjąć (daw.) — zabrać. [przypis edytorski]
27. rozgłośny (daw.) — głośny, znany. [przypis edytorski]
28. karmia — dziś popr.: karma. [przypis edytorski]
29. kasztel (daw.) — zameczek, niewielka twierdza. [przypis edytorski]
30. rękojmia (daw.) — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]
31. możny (daw.) — potężny. [przypis edytorski]
32. odjąć się — tu: uratować się. [przypis edytorski]
33. gonić na ostre — pojedynkować się konno na ostre, nie zaś stępione kopie a. włócznie. [przypis edytorski]
34. ułomek (daw.) — słabeusz. [przypis edytorski]
35. jakośwa (daw.) — jak żeśmy. [przypis edytorski]
36. w wigilię (daw.) — w przeddzień. [przypis edytorski]
37. chramać (daw.) — kuleć, przen. nie radzić sobie. [przypis edytorski]
38. boisko — tu: plac boju. [przypis edytorski]
39. nie był w możności (daw.) — nie miał władzy. [przypis edytorski]
40. wykusz — część budynku wystająca z fasady, a zaczynająca się na pewnej wysokości nad ziemią. [przypis edytorski]
41. potnieć — dziś: pocić się. [przypis edytorski]
42. szmelcowanie — metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka. [przypis edytorski]
43. tępa podkowa — autentyczny herb: złoty krzyż pod białą podkową na niebieskim tle. [przypis edytorski]
44. następować (daw.) — atakować. [przypis edytorski]
45. nasamprzód a. najsamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
46. paliców — dziś popr.: palców. [przypis edytorski]
47. zdarzyć — tu: obdarzyć. [przypis edytorski]
48. chmyz (daw.) — słabeusz (często stosowane do zwierząt). [przypis edytorski]
49. puklerz — okrągła, wypukła tarcza. [przypis edytorski]
50. dosięże — dziś: dosięgnie. [przypis edytorski]
51. trójgrany (daw.) — o trójkątnym przekroju. [przypis edytorski]
52. fechtunek (z niem.) — szermierka. [przypis edytorski]
53. sztych — pchnięcie. [przypis edytorski]
54. tercja — jedna z godzin liturgicznych, sygnalizowanych kościelnymi dzwonami. [przypis edytorski]
55. wota — tu: śluby, ślubowania. [przypis edytorski]
56. wydążyć (daw.) — zdążyć, nadążyć. [przypis edytorski]
57. bez przestanku (daw.) — bez przerwy. [przypis edytorski]
58. tęższy (daw.) — silniejszy. [przypis edytorski]
59. głową nałożyć — zginąć. [przypis edytorski]
60. starszy (daw.) — tu: przełożony. [przypis edytorski]
61. dziedzina (daw.) — ziemia, gospodarstwo, dziedzictwo, coś, co się dziedziczy. [przypis edytorski]
62. rozpatrzyć się (daw.) — rozeznać się. [przypis edytorski]
63. spłonąć (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]
64. odrwić (daw.) — oszukać. [przypis edytorski]
65. maństwo (daw.) — posiadłość, zarząd; od man: lennik, hołdownik. [przypis edytorski]
66. na stronie — tu: neutralni. [przypis edytorski]
67. rojny (daw.) — liczny. [przypis edytorski]
68. niepośledni (daw.) — nie byle jaki. [przypis edytorski]
69. odwłoka (daw.) — zwłoka. [przypis edytorski]
70. wodzić (daw.) — prowadzić. [przypis edytorski]
71. kociełek — dziś popr.: kociołek. [przypis edytorski]
72. zawdziać (daw.) — przywdziać, ubrać. [przypis edytorski]
73. kabłączasty (daw.) — krzywy, wygięty w kabłąk. [przypis edytorski]
74. niewyprawny (daw.) — z niewyprawionej skóry. [przypis edytorski]
75. skończyć — tu: umrzeć. [przypis edytorski]
76. niemocen (daw.) — słaby, chory, pozbawiony sił. [przypis edytorski]
77. gardlany — dziś popr.: gardłowy. [przypis edytorski]
78. wzwyczaić się (daw.) — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]
79. Jan Luksemburski (1296–1346) — król Czech od 1310, zginął w bitwie pod Crécy. Źródła podają, że był wtedy niewidomy, a walczył przywiązany do dwóch rycerzy. [przypis edytorski]
80. cekhauz (z niem.) — arsenał, zbrojownia. [przypis edytorski]
81. mór (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]
82. Herr Jesus! (niem.) — Panie Jezu! [przypis edytorski]
83. grobla — wał ziemny przecinający jezioro bądź bagno, usypany w celach komunikacyjnych. [przypis edytorski]
84. okrąglak — okorowany pień drzewa. [przypis edytorski]
85. młak — teren podmokły. [przypis edytorski]
86. o ziem — dziś popr.: na ziemię. [przypis edytorski]
87. poczesny — tu: szanowny. [przypis edytorski]
88. zdrożyć się — zmęczyć się drogą. [przypis edytorski]
89. cięgiem (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]
90. dwie połowie — dziś popr.: dwie połowy (pozostałość tzw. liczby podwójnej). [przypis edytorski]
91. chudopachołek (daw.) — niezamożny szlachcic. [przypis edytorski]
92. bez pochyby (daw.) — niechybnie, na pewno. [przypis edytorski]
93. wonczas (daw.) — wówczas, w tym czasie. [przypis edytorski]
94. nad raniem — dziś popr.: nad ranem. [przypis edytorski]
95. rozjeść (daw.) — rozjuszyć, wprawić we wściekłość. [przypis edytorski]
96. naleźć — dziś popr.: znaleźć. [przypis edytorski]
97. by — tu: choćby. [przypis edytorski]
98. Przemysław Oświęcimski (ok. 1365–1406) — książę cieszyński, zginął zamordowany w podróży. Kronika Długosza podaje błędną datę zajścia (1 stycznia 1400) lepiej, bo z dokładnością do miesiąca, dopasowaną do czasu akcji powieści. [przypis edytorski]
99. Przemysław I Noszak (ok. 1336–1410) — książę cieszyński, bytomski i siewierski. [przypis edytorski]
100. Jan II Raciborski, zwany Żelaznym (ok. 1365–1424) — książę raciborski od ok. 1380. [przypis edytorski]
101. Jerzy Chrzan — morderca księcia Przemysława Oświęcimskiego, stracony w publicznej egzekucji. [przypis edytorski]
102. zatraceny (z czes.) — zatraceni, skazani na potępienie (przekleństwo). [przypis edytorski]
103. ćwiek — gwóźdź. [przypis edytorski]
104. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości. [przypis edytorski]
105. inak (daw.) — inaczej. [przypis edytorski]
106. światami chodzić (daw.) — daleko podróżować. [przypis edytorski]
107. tyny (daw.) — ogrodzenie, tu: mur. [przypis edytorski]
108. jucha (daw.) — krew; tu jako przekleństwo. [przypis edytorski]
109. razić (daw.) — uderzać. [przypis edytorski]
110. mowny (daw.) — gadatliwy. [przypis edytorski]
111. krzynę (daw.) — trochę. [przypis edytorski]
112. statut — dokument spisujący prawa. [przypis edytorski]
113. buława (daw.) — broń o kulistej głowicy. [przypis edytorski]
114. zahaczyć — tu: skreślić, zrezygnować z niego. [przypis edytorski]
115. dziać (daw.) — strzelać z łuku bądź z kuszy. [przypis edytorski]
116. przodowa izba (daw.) — pomieszczenie od frontu. [przypis edytorski]
117. po somsiedzkum — dziś popr.: po sąsiedzku. [przypis edytorski]
118. chudoba — skromny dobytek. [przypis edytorski]
119. niepomiernie (daw.) — bardzo. [przypis edytorski]
120. somsiedzi — dziś popr.: sąsiedzi. [przypis edytorski]
121. paliwoda (daw.) — człowiek gwałtowny i lekkomyślny. [przypis edytorski]
122. kamień — dawna jednostka wagi, nazwa pochodzi od kamieni będących częścią żaren. [przypis edytorski]
123. obora — dawniej także: dziedziniec. [przypis edytorski]
124. czysty — prawdziwy (por. „czysty zysk”). [przypis edytorski]
125. zapusty (daw.) — karnawał, przebierańce. [przypis edytorski]
126. śwarny (daw.) — ładny. [przypis edytorski]
127. przychówek — potomstwo. [przypis edytorski]
128. przygrażać — dziś popr.: wygrażać. [przypis edytorski]
129. k’sobie (daw.) — do siebie. [przypis edytorski]
130. na hak przywieść (daw.) — złapać, poskromić, jak psa łańcuchowego. [przypis edytorski]
131. Kazimierz Wielki (1310–1370) — ostatni król Polski z dynastii Piastów (od 1333), znacząco poprawił sytuację gospodarczą kraju i standardy cywilizacyjne. [przypis edytorski]
132. rodzona — siostra. [przypis edytorski]
133. zachowanie (daw.) — poważanie, cześć, szacunek. [przypis edytorski]
134. zapłonić się (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]
135. po pytaniu (daw.) — po prośbie, na żebry. [przypis edytorski]
136. Maćków (daw.) — Maćka, Maćkowy. [przypis edytorski]
137. pielesze (daw.) — dom, strony rodzinne. [przypis edytorski]
138. Boruta — diabeł z polskich legend, związany z Łęczycą. [przypis edytorski]
139. polepa (daw.) — gliniana podłoga. [przypis edytorski]
140. mechera (daw.) — pęcherz. [przypis edytorski]
141. puszyć — tu: pokazywać. [przypis edytorski]
142. kosztur — kij podróżny, laska. [przypis edytorski]
143. kosołapy (daw.) — o krótkich rękach. [przypis edytorski]
144. bezera (daw.) — łajdak, niegodziwiec. [przypis edytorski]
145. smolarz — człowiek wytwarzający smołę i dziegieć, a przy okazji węgiel drzewny. [przypis edytorski]
146. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
147. Cóżeś zacz? (daw.) — Kim jesteś? [przypis edytorski]
148. budnik — człowiek mieszkający w budzie, tj. w szałasie. [przypis edytorski]
149. wądół — rozpadlina, niewielki wąwóz. [przypis edytorski]
150. napity — pijany. [przypis edytorski]
151. utoczony — wykonany na tokarce, tu: krągły. [przypis edytorski]
152. dworować (daw.) — żartować. [przypis edytorski]
153. górny — tu: wzniosły. [przypis edytorski]
154. tabor — wozy konne w podróży. [przypis edytorski]
155. niepodszyty — pozbawiony podszycia, bez krzewów. [przypis edytorski]
156. śmigi (daw.) — części śmigła. [przypis edytorski]
157. przodek — tu: przednia część wozu. [przypis edytorski]
158. piskorz — ryba o brązowym, wydłużonym ciele, żyjąca w słabo natlenionych wodach. [przypis edytorski]
159. równie (daw.) — tak samo. [przypis edytorski]
160. wraży — dziś: wrogi. [przypis edytorski]
161. gmina kmieca — jednostka dawnego samorządu chłopskiego. [przypis edytorski]
162. rzezać (daw.) — zabijać. [przypis edytorski]
163. chruśniak — krzaki, zarośla. [przypis edytorski]
164. rżysko — pole po skoszeniu zboża. [przypis edytorski]
165. niewielgie — dziś popr.: niewielkie. [przypis edytorski]
166. napsować (daw.) — zniszczyć. [przypis edytorski]
167. żywięcy (daw.) — żywotny. [przypis edytorski]
168. niepożyty (daw.) — niedający się pokonać. [przypis edytorski]
169. podolić (daw.) — zdołać. [przypis edytorski]
170. zjazd — tu: zebranie szlachty z danego regionu, mające na celu uchwalenie praw. [przypis edytorski]
171. odprawować się (daw.) — odbywać się. [przypis edytorski]
172. ziem — dziś popr.: ziemia. [przypis edytorski]
173. nikiej (gw.) — niby, tak jak. [przypis edytorski]
174. przegwarzyć (daw.) — przegadać. [przypis edytorski]
175. bronny (daw.) — tu: broniony, wzmocniony. [przypis edytorski]
176. piegża — mały ptak wędrowny. [przypis edytorski]
177. czeladnik — rzemieślnik po egzaminie, pracujący pod okiem mistrza. [przypis edytorski]
178. jutrznia — pierwsza z godzin liturgicznych, ogłaszanych biciem w dzwony. [przypis edytorski]
179. pomer — dziś popr.: umarł. [przypis edytorski]
180. Jakub z Kurdwanowa — biskup płocki w latach 1396–1425. [przypis edytorski]
181. konwent — zakon. [przypis edytorski]
182. chętliwie — dziś popr.: chętnie. [przypis edytorski]
183. gądek — śpiewak, grajek; od „gędźba”: muzyka. [przypis edytorski]
184. rzewliwy (daw.) — smutny, pobudzający do płaczu. [przypis edytorski]
185. wskróś tej przyczyny (daw.) — z tego powodu. [przypis edytorski]
186. krzywdować się (daw.) — czuć się pokrzywdzonym. [przypis edytorski]
187. posędzieleć (daw.) — posiwieć. [przypis edytorski]
188. pouchwałość — dziś popr.: poufałość. [przypis edytorski]
189. zasromać (daw.) — zawstydzić. [przypis edytorski]
190. uręczać — dziś popr.: ręczyć, zaręczać. [przypis edytorski]
191. Żmudź — historyczna nazwa tzw. Dolnej Litwy, nizinna kraina geograficzna i region administracyjny. [przypis edytorski]
192. przez (daw.) — bez. [przypis edytorski]
193. sporzej (daw.) — tu: łatwiej, lepiej. [przypis edytorski]
194. rania — dziś popr.: rana. [przypis edytorski]
195. list żelazny a. glejt — dokument wystawiony przez władze, dający posiadaczowi prawo do swobodnego poruszania się po danym terenie. [przypis edytorski]
196. komturia — jednostka administracyjna w zakonie krzyżackim. [przypis edytorski]
197. czerstwość (daw.) — zdrowie, siła. [przypis edytorski]
198. nieprzezpieczny (daw.) — niebezpieczny. [przypis edytorski]
199. wielgolud — dziś popr.: wielkolud. [przypis edytorski]
200. stępak — silny i powolny koń, także: koń idący stępa. [przypis edytorski]
201. chudzina — biedak. [przypis edytorski]
202. obrzezać — tu: uciąć. [przypis edytorski]
203. zbożny (daw.) — pobożny, dobry, szlachetny. [przypis edytorski]
204. przemoc — tu: sroga i niechciana władza. [przypis edytorski]
205. nogawice (daw.) — spodnie. [przypis edytorski]
206. Sambia — kraina historyczna w Prusach, obecnie obwód kaliningradzki. [przypis edytorski]
207. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]
208. nie wyjmując (daw.) — nie wykluczając. [przypis edytorski]
209. sklep (daw.) — piwnica. [przypis edytorski]
210. congressus (łac.) — zjazd. [przypis edytorski]
211. gardło wziąć — zabić. [przypis edytorski]
212. zamorzyć (daw.) — zabić. [przypis edytorski]
213. upamiętać się — dziś popr.: opamiętać się. [przypis edytorski]
214. podufałość (daw.) — poufałość, zaufanie, przyjaźń. [przypis edytorski]
215. wygotować (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
216. karbowy (daw.) — osoba pilnująca pracy chłopów. [przypis edytorski]
217. zostawować — dziś popr.: zostawiać. [przypis edytorski]
218. dufać — tu: ufać. [przypis edytorski]
219. katówka — córka kata. [przypis edytorski]
220. strzyga — upiór. [przypis edytorski]
221. przenieść — tu: tolerować, wytrzymać. [przypis edytorski]
222. zasadzić się (daw.) — zaczaić się. [przypis edytorski]
223. wyrównać — tu: dorównać. [przypis edytorski]
224. dychanie (daw.) — oddech. [przypis edytorski]
225. śpik — szpik, tu: rdzeń kręgowy. [przypis edytorski]
226. co ducha (daw.) — co tchu, jak najszybciej. [przypis edytorski]
227. znojny (daw.) — pełen trudu, męczący. [przypis edytorski]
228. jadzie — dziś popr.: jedzie. [przypis edytorski]
229. Kyrie elejson! (gr.) — Panie, zmiłuj się nad nami! [przypis edytorski]
230. służbisty — posłuszny rozkazom. [przypis edytorski]
231. toń — tu przen.: zagrożenie. [przypis edytorski]
232. w pole — na pole bitwy, do walki. [przypis edytorski]
233. dawać baczenie (daw.) — uważać. [przypis edytorski]
234. objechać — tu: oszukać. [przypis edytorski]
235. sromocić (daw.) — hańbić. [przypis edytorski]
236. wspominek (daw.) — dar, pozwalający wspominać osobę obdarowującą. [przypis edytorski]
237. kośba (daw.) — żniwo, tu przen.: wojna, walka. [przypis edytorski]
238. w ociągu (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]
239. zdolić (daw.) — zdołać. [przypis edytorski]
240. komysz — legowisko zwierzęce w zaroślach. [przypis edytorski]
241. wartką krew — gorąca krew. [przypis edytorski]
242. fortalicja — mała warownia. [przypis edytorski]
243. ochwiara — dziś popr.: ofiara. [przypis edytorski]
244. lelija — dziś popr.: lilia. [przypis edytorski]
245. Piotrowin — według legendy rycerz wskrzeszony przez św. Stanisława, by świadczyć w sądzie przed królem Bolesławem Śmiałym. [przypis edytorski]
246. przytwarty (daw.) — uchylony. [przypis edytorski]
247. ścigły (daw.) — szybki. [przypis edytorski]
248. krzeczot — ptak drapieżny podobny do sokoła. [przypis edytorski]
249. Ragneta — obecnie Nieman w obwodzie kaliningradzkim; w 1289 krzyżacy zbudowali tam zamek. [przypis edytorski]
250. przymknąć (daw.) — potajemnie sprowadzić. [przypis edytorski]
251. pałąkowaty — (o nogach) wykrzywiony; częsta przypadłość ludzi spędzających dużo czasu na koniu. [przypis edytorski]
252. po rusińsku — język ruski jeszcze długie wieki potem był urzędowym językiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]
253. okurzyć — tu: wywołać pożar w okolicy. [przypis edytorski]
254. onegdaj (daw.) — dawniej, jakiś czas temu. [przypis edytorski]
255. wypadek — tu: przypadek. [przypis edytorski]
256. nakrzesać — tu: naciąć. [przypis edytorski]
257. watra — ognisko. [przypis edytorski]
258. kiścień — rodzaj broni obuchowej składającej się z drzewca, łańcucha i umieszczonej na jego końcu kuli; często (jak w tym przypadku) błędne określenie broni podobnej do maczugi z nabijaną czymś twardym główką. [przypis edytorski]
259. oksza (daw.) — rodzaj topora bojowego. [przypis edytorski]
260. berdysz — szeroki topór na długim drzewcu. [przypis edytorski]
261. jednorożec — mityczne zwierzę, często pojawiające się w legendach średniowiecznych, podobne do konia, z jednym wyrastającym z czoła rogiem. [przypis edytorski]
262. chmyz — mały, niepozorny koń. [przypis edytorski]
263. Kawalerowie Mieczowi — niemiecki zakon rycerski założony w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202, w 1237 połączył się z Krzyżakami, zachowując pewną odrębność administracyjną. [przypis edytorski]
264. przedać — dziś popr.: sprzedać. [przypis edytorski]
265. szumny (daw.) — patetyczny bądź hałaśliwy i energiczny. [przypis edytorski]
266. Połock — wczesnośredniowieczny gród słowiański, obecnie miasto na Białorusi. [przypis edytorski]
267. onegdaj (daw.) — dawniej, kiedyś; tu prawdopodobnie: wczoraj. [przypis edytorski]
268. trafunek (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]
269. niewiasta — tu: żona. [przypis edytorski]
270. niesporo (daw.) — niechętnie, niewygodnie. [przypis edytorski]
271. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
272. obuch — tępa część siekiery a. topora, przeciwległa do ostrza. [przypis edytorski]
273. mistrzów (daw.) — mistrzowy, mistrza. [przypis edytorski]
274. siedle — dziś popr.: siodle. [przypis edytorski]
275. widzęcy (daw.) — widząc. [przypis edytorski]
276. Gierdawy — obecnie miasteczko w obwodzie kaliningradzkim, 3 km od granicy z Polską. [przypis edytorski]
277. zaskoczym im (daw.) — przetniemy im drogę. [przypis edytorski]
278. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]
279. setnik — przełożony nad setką ludzi. [przypis edytorski]
280. Niewiaża — prawy dopływ Niemna. [przypis edytorski]
281. łozy — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]
282. zaskoczyć — tu: przeciąć drogę. [przypis edytorski]
283. przypaść (daw.) — zaczaić się. [przypis edytorski]
284. wymędrować — tu: zaplanować. [przypis edytorski]
285. niewiastka — tu: żona. [przypis edytorski]
286. kobiałka — koszyk, tu: kołczan. [przypis edytorski]
287. matecznik — legowiska dzikich zwierząt bądź trudno dostępne miejsce w puszczy. [przypis edytorski]
288. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę bądź „ciepłe kraje”. [przypis edytorski]
289. gomon — bajkowy pochód zwierząt, roślin i kamieni. [przypis edytorski]
290. wykrot — dziura po wyrwanym z korzeniami drzewie. [przypis edytorski]
291. krokiew — ukośna belka podtrzymująca dach. [przypis edytorski]
292. sforny — tu: walczący w szyku. [przypis edytorski]
293. czata (daw.) — straż. [przypis edytorski]
294. kowanie — dziś popr.: kucie. [przypis edytorski]
295. Bi den rôsen er wol mac tandaradei!/ merken wa mir’z houbet lac... — pieśń autorstwa Walthera von der Vogelweide (1170–1230). W przekładzie Leopolda Staffa powyższy fragment brzmi: [Śmiałby się może/ Ktoby czasem/ Przechodził i przystanął tam]/ Zaraz by po różach zgadł/ Tandaradei!/ Mej leżącej głowy ślad. [przypis edytorski]
296. dziryt — włócznia. [przypis edytorski]
297. przyjść do sprawy (daw.) — sprawić, czyli wyrównać szyk. [przypis edytorski]
298. związać się (daw.) — chwycić, jak w walce zapaśniczej. [przypis edytorski]
299. rajtar (z niem. Ritter: jeździec) — żołnierz konny. [przypis edytorski]
300. ulgnąć (daw.) — ugrzęznąć. [przypis edytorski]
301. ruczaj (daw.) — strumyk. [przypis edytorski]
302. grześć — dziś popr.: grzebać. [przypis edytorski]
303. szczuka — szczupak. [przypis edytorski]
304. starościc (daw.) — syn starosty. [przypis edytorski]
305. upowszechnion — dziś popr.: rozpowszechniony. [przypis edytorski]
306. łyko — włóknista tkanka roślinna przewodząca wodę. [przypis edytorski]
307. na leśne jabłko — dziś: na kwaśne jabłko. [przypis edytorski]
308. bukłak — skórzany worek do przewożenia płynów. [przypis edytorski]
309. oddziele — dziś popr.: oddziale. [przypis edytorski]
310. kumys — napój alkoholowy ze sfermentowanego mleka, najczęściej mleka klaczy. [przypis edytorski]
311. branka (daw.) — porwana kobieta. [przypis edytorski]
312. wył — domyślnie: w piekle. [przypis edytorski]
313. świętokupstwo — symonia, sprzedaż godności i sakramentów kościelnych; tu mowa o sprzedaży relikwii. [przypis edytorski]
314. niepogrzebione — dziś popr.: niepogrzebane. [przypis edytorski]
315. wyciski — odciski, ślady. [przypis edytorski]
316. Arnoldów (daw.) — Arnoldowy, Arnolda. [przypis edytorski]
317. wyślakować (daw.) — wytropić. [przypis edytorski]
318. zatajony (daw.) — przyczajony, ukryty. [przypis edytorski]
319. nie lża im (daw.) — nie mogą. [przypis edytorski]
320. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
321. bartodziej a. bartnik — pszczelarz hodujący pszczoły leśne. [przypis edytorski]
322. hacel — hak wkręcany w tylną część podkowy, by zapobiec ślizganiu się konia. [przypis edytorski]
323. perć — ścieżka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania staropolszczyzny). [przypis edytorski]
324. braniec — jeniec. [przypis edytorski]
325. klimkiem rzucać (daw.) — kłamać. [przypis edytorski]
326. masztalerz — tu: człowiek opiekujący się końmi. [przypis edytorski]
327. majdan (daw.) — plac, dziedziniec. [przypis edytorski]
328. obacz się! — sens: zobacz, co robisz! [przypis edytorski]
329. byłby praw (daw.) — miałby rację. [przypis edytorski]
330. ryży — rudy. [przypis edytorski]
331. biesagi (daw.) — podwójny worek przewieszany przez ramię albo przywiązywany do siodła. [przypis edytorski]
332. ślakować (gw.) — tropić, śledzić. [przypis edytorski]
333. knykieć — staw palca u ręki bądź odcinek między takimi stawami. [przypis edytorski]
334. Wóz — gwiazdozbiór Wielkiego bądź Małego Wozu. [przypis edytorski]
335. gdy opata nie stało — sens: po śmierci opata. [przypis edytorski]
336. piastować (daw.) — opiekować się; tu przen.: żywić zamiary. [przypis edytorski]
337. godzi się (daw.) — wypada. [przypis edytorski]
338. warchlak — młody dzik. [przypis edytorski]
339. uronić (daw.) — zgubić. [przypis edytorski]
340. Kurki — Plejady (gwiazdozbiór). [przypis edytorski]
341. poburzyć się — tu: zbuntować się. [przypis edytorski]
342. pałać — być rozpalonym, rozgrzanym. [przypis edytorski]
343. gorętwa (daw.) — gorączka. [przypis edytorski]
344. lichszy (daw.) — gorszy. [przypis edytorski]
345. przywara — wada. [przypis edytorski]
346. drzewo — tu: kopia. [przypis edytorski]
347. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
348. św. Liboriusz (zm. IV w.) — biskup Le Mans. [przypis edytorski]
349. przybytek — tu: zysk. [przypis edytorski]
350. zawarować (daw.) — zastrzec. [przypis edytorski]
351. jadący — dziś popr.: jadąc. [przypis edytorski]
352. leżący — dziś popr.: leżąc. [przypis edytorski]
353. osobny — tu: dodatkowy. [przypis edytorski]
354. grzęzawa — dziś popr.: grzęzawisko. [przypis edytorski]
355. parów — wąwóz. [przypis edytorski]
356. kołtun — splątane włosy, często zaatakowane przez robactwo. [przypis edytorski]
357. sprawić — tu: zamęczyć, oprawić jak zwierzę. [przypis edytorski]
358. kościej (daw.) — szkielet. [przypis edytorski]
359. włosiennica — szorstkie ubranie, noszone na gołe ciało w celach pokutnych. [przypis edytorski]
360. powrósło (daw.) — powróz, gruby sznur. [przypis edytorski]
361. podać się w tył (daw.) — pochylić się w tył. [przypis edytorski]
362. znać — poznać, widać. [przypis edytorski]
363. czatownik (daw.) — wartownik lub zwiadowca. [przypis edytorski]
364. duszny — tu: dotyczący duszy. [przypis edytorski]
365. tężeć — zastygać. [przypis edytorski]
366. borowy — gajowy, leśnik. [przypis edytorski]
367. wybrać — tu: wykopać. [przypis edytorski]
368. martwica — tu: śmierć, upiór. [przypis edytorski]
369. oboje księstwo — Janusz I Mazowiecki i Anna Danuta. [przypis edytorski]
370. rozkiełznać — zdjąć uprząż. [przypis edytorski]
371. chorzeć — dziś popr.: chorować. [przypis edytorski]
372. maić (daw.) — ozdabiać kwiatami. [przypis edytorski]
373. sen nieprzespany — metafora śmierci, użyta w trenie VII Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]
374. komża — szata liturgiczna krótsza od alby. [przypis edytorski]
375. zapaska — rodzaj dekoracyjnego fartucha. [przypis edytorski]
376. Kościej — szkielet, personifikacja śmierci. [przypis edytorski]
377. Requiem aeternam (łac.) — wieczne odpoczywanie. [przypis edytorski]
378. umajony — ozdobiony kwiatami. [przypis edytorski]
379. przeszły w stan folgi — sens: osłabiły się. [przypis edytorski]
380. przyzba — wał ziemny otaczający podmurówkę domu. [przypis edytorski]
381. niewywczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]
382. rzeźwy — tu: energiczny. [przypis edytorski]
383. ująć — zjednać. [przypis edytorski]
384. Maurowie — w średniowieczu: określenie muzułmanów zamieszkujących na terenie dzisiejszej Hiszpanii. [przypis edytorski]
385. przywtarzać (daw.) — wtórować, zgadzać się. [przypis edytorski]
386. iść o lepszą (daw.) — starać się wykazać przewagę. [przypis edytorski]
387. pod wodę (daw.) — pod prąd. [przypis edytorski]
388. cytra (muz.) — instrument strunowy szarpany z płaskim pudłem rezonansowym. [przypis edytorski]
389. Skirgiełło (ok. 1355–1394) — brat i bliski współpracownik Jagiełły, z jego ramienia namiestnik Litwy. [przypis edytorski]
390. stolec (daw.) — tron. [przypis edytorski]
391. utrefić — ułożyć w loki. [przypis edytorski]
392. władnie — dziś popr.: włada. [przypis edytorski]
393. wicher — tu: wichrzyciel. [przypis edytorski]
394. znajęcy — dziś popr.: znający. [przypis edytorski]
395. templariusze — zakon rycerski, założony ok. 1120 w Jerozolimie, pełna nazwa: Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona. Upadek zakonu spowodowały oskarżenia króla Francji Filipa IV Pięknego (1268–1314), poważnie zadłużonego u zakonu. Oskarżenia dotyczyły świętokradztwa, herezji, czarów oraz spisków z poganami. Francuska gałąź zakonu została skasowana w 1311, a wielu spośród zakonników, włącznie z wielkim mistrzem Jakubem de Mollay i 54 najwyższymi dostojnikami, spalono na stosie. Ostatecznie zakon został zawieszony przez papieża w 1317. [przypis edytorski]
396. bajczarz — dziś popr.: bajarz. [przypis edytorski]
397. osiedzieć się (daw.) — pozostać, przetrwać w danym miejscu a. na danym stanowisku. [przypis edytorski]
398. pergamin — specjalnie preparowana skóra zwierzęca, przystosowana do pisania na niej; tu: dokumenty. [przypis edytorski]
399. wywodzić (daw.) — wyprowadzać. [przypis edytorski]
400. rum (daw.) — rumor, hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]
401. bramować — obszywać brzegi. [przypis edytorski]
402. baczność — uwaga. [przypis edytorski]
403. spólniczki — dziś popr.: wspólniczki. [przypis edytorski]
404. statek (daw.) — tu: stateczność. [przypis edytorski]
405. szwank (z niem.) — szkoda. [przypis edytorski]
406. wyszlamować — wyjąć (metafora odnosząca się do wyjmowania szlamu z cieku wodnego). [przypis edytorski]
407. pustota (daw.) — lekkomyślność i skłonność do figlów. [przypis edytorski]
408. niełacno (daw.) — niełatwo, trudno. [przypis edytorski]
409. nieszporny — tu: poważny, dostojny. [przypis edytorski]
410. zdurzyć (daw.) — oszukać. [przypis edytorski]
411. nieudałych — dziś popr.: nieudanych. [przypis edytorski]
412. wstrzymać a. strzymać, strzymać (daw.) — tu: wystarczyć. [przypis edytorski]
413. zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]
414. kwaśny — tu: niezadowolony. [przypis edytorski]
415. karby (daw.) — dyscyplina. [przypis edytorski]
416. prawo lenne — prawo regulujące stosunki między suzerenem a wasalem, z reguły oparte na nadawaniu ziemi w zamian za służbę. [przypis edytorski]
417. prorocze słowa — proroctwo św. Brygidy Szwedzkiej (1303–1373), świętej, wizjonerki i pisarki, założycielki zakonu brygidek. [przypis edytorski]
418. błąd (daw.) — tu: pogaństwo. [przypis edytorski]
419. zawłóczyć się (daw.) — zasłaniać się. [przypis edytorski]
420. małmazja — słodkie wino greckie. [przypis edytorski]
421. szkuta — płaskodenny statek rzeczny. [przypis edytorski]
422. Nogat — wschodnie ujście Wisły. [przypis edytorski]
423. przeźroczy — dziś popr.: przeźroczysty. [przypis edytorski]
424. mularz — dziś: murarz. [przypis edytorski]
425. ex luto (łac.) — z błota. [przypis edytorski]
426. w równi — na równinie. [przypis edytorski]
427. obstać — wystarczyć. [przypis edytorski]
428. prezbiterium — część kościoła, w której znajduje się ołtarz. [przypis edytorski]
429. wielki szatny — w zakonie krzyżackim urzędnik zajmujący się składami odzieży, a także pancerzami i zbrojownią. [przypis edytorski]
430. mały komtur — wicekomtur, zastępca komtura. [przypis edytorski]
431. rycerz rozbójnik (niem. Raubritter) — rycerz utrzymujący się z rabunku. [przypis edytorski]
432. podmawiać (daw.) — namawiać, podjudzać. [przypis edytorski]
433. wziętość (daw.) — popularność. [przypis edytorski]
434. krotofilnik (daw.) — żartowniś. [przypis edytorski]
435. lamus — budynek gospodarczy, składzik. [przypis edytorski]
436. Vorburg (niem.) — podzamcze. [przypis edytorski]
437. utwierdzenie (daw.) — umocnienie. [przypis edytorski]
438. szychta (daw.) — tu: warstwa, stos. [przypis edytorski]
439. lazaret — szpital wojskowy bądź przytułek. [przypis edytorski]
440. młynówka — potok, przeważnie sztuczny, napędzający młyn wodny. [przypis edytorski]
441. ludwisarnia (daw.) — warsztat ludwisarski, w którym wytwarzano dzwony, lufy dział i inne duże przedmioty z brązu. [przypis edytorski]
442. puszkarnia (daw., z węg. puska: karabin) — zakład pracy puszkarza, tj. rzemieślnika zajmującego się artylerią. [przypis edytorski]
443. deptak — maszyna wykorzystująca koło wprawiane w ruch przez ludzi bądź zwierzęta. [przypis edytorski]
444. fechtmistrz — wytrawny szermierz. [przypis edytorski]
445. wezwyczajenie — dziś popr.: przyzwyczajenie. [przypis edytorski]
446. Rycerski Zakon Inflancki — chodzi o Kawalerów Mieczowych. [przypis edytorski]
447. odzierżyć (daw.) — otrzymać. [przypis edytorski]
448. bramy piekielne nie przemogą — w oryginale (Mt 16, 18) odnosiło się do Kościoła. [przypis edytorski]
449. warchoł (daw.) — tu: raban, hałas. [przypis edytorski]
450. żeś ty był praw (daw.) — że miałeś rację. [przypis edytorski]
451. k’Niemcom (daw.) — do Niemców. [przypis edytorski]
452. refektarz — pomieszczenie w klasztorze służące jako jadalnia. [przypis edytorski]
453. truchełka (daw.) — trumienka. [przypis edytorski]
454. wywczasować się (daw.) — odpocząć. [przypis edytorski]
455. mianować — tu: wyznaczać do uwolnienia. [przypis edytorski]
456. Szwabia — region w południowych Niemczech. [przypis edytorski]
457. mieć w głowie — być pod wpływem alkoholu. [przypis edytorski]
458. księżna Witoldowa — Anna Światosławowna, księżniczka smoleńska (zm. 1418) [przypis edytorski]
459. arcaby — dziś popr.: warcaby. [przypis edytorski]
460. Skarbek — według legendy był to protoplasta rodu Awdańców. [przypis edytorski]
461. Hundsfeld (niem.) — psie pole. [przypis edytorski]
462. takie pole — bitwa na Psim Polu, według tradycji propagowanej przez sto lat późniejszą kronikę mistrza Wincentego, miała odbyć się w 1109 w pobliżu Wrocławia między oddziałami Bolesława Krzywoustego a oddziałami cesarza niemieckiego Henryka V. Wcześniejszy kronikarz, Gall Anonim, o tej bitwie nie wspomina. [przypis edytorski]
463. oboje księstwo — Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. [przypis edytorski]
464. ochota (daw.) — zabawa. [przypis edytorski]
465. w polu — chodzi o pole bitwy. [przypis edytorski]
466. płużyć (daw.) — opłacać się, służyć, sprzyjać. [przypis edytorski]
467. wnątrzu — dziś popr.: wnętrzu. [przypis edytorski]
468. toczyć — tu: zżerać od środka. [przypis edytorski]
469. patrzyć się — tu: wydawać się na właściwym miejscu. [przypis edytorski]
470. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]
471. somsiedztwo — dziś popr.: sąsiedztwo. [przypis edytorski]
472. siestrze — dziś popr.: siostrze. [przypis edytorski]
473. rogoża (daw.) — mata upleciona z łyka lub z sitowia. [przypis edytorski]
474. kiełb — ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych. [przypis edytorski]
475. wedle tego — tu: mówiąc o tym. [przypis edytorski]
476. uładzić — dojść do porządku. [przypis edytorski]
477. czatownia — wartownia. [przypis edytorski]
478. jary (daw.) — mocny. [przypis edytorski]
479. Anna Cylejska (ok. 1380–1416) — druga żona Władysława Jagiełły, wnuczka Kazimierza Wielkiego. [przypis edytorski]
480. napierać się (daw.) — upierać się, usilnie na coś namawiać. [przypis edytorski]
481. ceber (daw.) — duże naczynie, wykonane z drewnianych klepek. [przypis edytorski]
482. Wniebowzięcie Najświętszej Panny — 15 sierpnia. [przypis edytorski]
483. przebodzion (daw.) — przebity. [przypis edytorski]
484. zaściągnięty — dziś popr.: zaciągnięty. [przypis edytorski]
485. ruja — okres godowy u zwierząt. [przypis edytorski]
486. nowoć a. nowina — świeżo wykarczowany grunt. [przypis edytorski]
487. do grodu — do sądu grodzkiego. [przypis edytorski]
488. w podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
489. był (...) poganinem — w rzeczywistości Jagiełło został w dzieciństwie ochrzczony w obrządku wschodnim. [przypis edytorski]
490. jucha — krew, tu: obelga użyta w pieszczotliwy sposób. [przypis edytorski]
491. chruściel — ptak wodny. [przypis edytorski]
492. ruń — wschodząca roślinność. [przypis edytorski]
493. cyranka — ptak wodny podobny do kaczki. [przypis edytorski]
494. wzięt — dziś popr.: wzięty. [przypis edytorski]
495. poletki — dziś popr.: poletka. [przypis edytorski]
496. sprzęty — tu: żniwa. [przypis edytorski]
497. oklep — jadąc na koniu bez siodła. [przypis edytorski]
498. rad nierad — niezależnie od chęci. [przypis edytorski]
499. ciura (daw.) — pachołek wojskowy. [przypis edytorski]
500. przytwierdzić (daw.) — przytaknąć, potwierdzić. [przypis edytorski]
501. czaprak — sukienna podkładka pod siodło, mająca chronić konia przed obtarciami. [przypis edytorski]
502. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski]
503. war — ukrop, wrzątek. [przypis edytorski]
504. płomię — dziś popr.: płomień. [przypis edytorski]
505. zbyć (daw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]
506. zarzewie — żar. [przypis edytorski]
507. nie zwłócząc — dziś popr.: nie zwlekając. [przypis edytorski]
508. zgrzebło — grzebień lub szczotka służąca do czyszczenia sierści zwierząt. [przypis edytorski]
509. wpodle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
510. źrały — dziś popr.: dojrzały. [przypis edytorski]
511. strzymać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]
512. odsada — krawędź wału. [przypis edytorski]
513. zbytek (daw.) — nadmiar. [przypis edytorski]
514. darnina — warstwa ziemi z korzeniami traw. [przypis edytorski]
515. a przecie jeszcze nie wieczór — sens: a przecież rodzice jeszcze są młodzi. [przypis edytorski]
516. klechdania — klechdy, bajania, przesadzone opowieści. [przypis edytorski]
517. pogorzel (daw.) — pożar. [przypis edytorski]
518. wnęki — (gw.) wnuki. [przypis edytorski]
519. kasztelania — jednostka urzędowo-terytorialna w dawnej Polsce. [przypis edytorski]
520. aże mi czasem cudnie — aż się czasem dziwię. [przypis edytorski]
521. żywili — dziś popr.: żyli. [przypis edytorski]
522. podogonie — część ciała zwierzęcia znajdująca się pod ogonem; zad. [przypis edytorski]
523. solówka — naczynie na sól. [przypis edytorski]
524. książęta na Płocku — Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. [przypis edytorski]
525. umknąć czci — postąpić niehonorowo. [przypis edytorski]
526. spuścić się z tajemnicy — wyznać tajemnicę. [przypis edytorski]
527. dybać (daw.) — czyhać. [przypis edytorski]
528. prawo niemieckie a. prawo magdeburskie — wzorowane na prawie miejskim Magdeburga, mogło dotyczyć także lokacji wsi. [przypis edytorski]
529. sałhan (z ukr.) — naczynie na sadło. [przypis edytorski]
530. wyjaśniony — tu: rozjaśniony. [przypis edytorski]
531. Mazowsze — Mazowsze było wówczas samodzielnym organizmem politycznym, rządzonym przez książąt z dynastii Piastów. [przypis edytorski]
532. Nowa Marchia (niem. Neumark) — zachodniopomorska prowincja Marchii Brandenburskiej, w latach 1402–1454 znajdowała się pod władzą Krzyżaków. [przypis edytorski]
533. rozpłatać — rozciąć na pół. [przypis edytorski]
534. joannici a. kawalerowie maltańscy — zakon rycerski wywodzący się od XII-wiecznego nieformalnego bractwa zawiązanego przy szpitalu św. Jana Chrzciciela w Amalfi (Włochy), aktywny zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego, znany z dobrej floty. Terytorium na Malcie stracił dopiero w trakcie wojen napoleońskich. [przypis edytorski]
535. Santok — gród u ujścia Noteci, obecnie wieś. [przypis edytorski]
536. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
537. w leciech — dziś popr.: w latach. [przypis edytorski]
538. sulica — broń drzewcowa o cienkim grocie, używana do przebijania zbroi. [przypis edytorski]
539. w trzy kopie — w sile trzech pocztów rycerskich. [przypis edytorski]
540. Dąbrowna — obecnie Dąbrówno, wieś w powiecie ostródzkim. [przypis edytorski]
541. Jakub z Koniecpola (zm. 1430) — wojewoda sieradzki, starosta kujawski, uczestniczył w radzie królewskiej Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]
542. podwojski — niższy urzędnik. [przypis edytorski]
543. pożyć — tu: zdobyć. [przypis edytorski]
544. Besarabia — kraina historyczna między rzekami Dniestrem a Prutem, obecnie pogranicze Mołdawii i Ukrainy. [przypis edytorski]
545. Wołoszczyzna — kraina historyczna na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. [przypis edytorski]
546. sprawca — tu: ten, co „sprawia”, tzn. ustawia szyk bojowy. [przypis edytorski]
547. Jan z Tarnowa (1367–1433) — wojewoda krakowski od 1409. [przypis edytorski]
548. Sędziwój z Ostroroga (1375–1441) — wojewoda poznański w latach 1406–1441, włączony do sztabu Jagiełły w czasie wojny polsko-krzyżackiej. [przypis edytorski]
549. sędomierski — dziś popr.: sandomierski. [przypis edytorski]
550. Mikołaj Trąba (ok. 1358–1422) — duchowny i polityk, podkanclerzy koronny w latach 1403–1412, później arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski. [przypis edytorski]
551. Zbigniew z Brzezia (1360–1425) — marszałek wielki koronny, przez pewien czas również starosta krakowski. [przypis edytorski]
552. Piotr Szafraniec (zm. 1437) — w późniejszym okresie wojewoda sandomierski i krakowski. [przypis edytorski]
553. Ziemowit V (1389–1442) — książę mazowiecki, dziedziczny lennik Polski. [przypis edytorski]
554. służby powinien (daw.) — jest zobowiązany do służby. [przypis edytorski]
555. okryty — tu odnosi się do liczby rycerzy w chorągwi. [przypis edytorski]
556. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]
557. Saladyn właśc. Dżalal ad-Din (1380–1412) — lennik księcia Witolda, brał udział w bitwie pod Grunwaldem; pod koniec życia na krótko został chanem Złotej Ordy. [przypis edytorski]
558. tułub — futro, zwł. owcze. [przypis edytorski]
559. ckliwy — tu: mogący spowodować nudności. [przypis edytorski]
560. surowiec — niewyprawiona skóra. [przypis edytorski]
561. bałabajka a. bałałajka — instrument strunowy, mniejszy od gitary. [przypis edytorski]
562. multanki — dudy mołdawskie, instrument dęty. [przypis edytorski]
563. chmyzowaty — (o zwierzęciu) lichy. [przypis edytorski]
564. Pogoń — herb Litwy, przedstawiający rycerza na koniu z wzniesionym mieczem. [przypis edytorski]
565. Tannenberg — (obecnie Stębark), wieś w pobliżu Grunwaldu. [przypis edytorski]
566. szyderstwy — dziś popr.: szyderstwami. [przypis edytorski]
567. relikwiarz — ozdoby pojemnik na relikwie, tj. na szczątki świętych. [przypis edytorski]
568. dzień Rozesłania Apostołów — 15 lipca. [przypis edytorski]
569. Zbigniew z Oleśnicy (1389–1455) — biskup krakowski (1423–1455), w 1449 został pierwszym kardynałem polskiego pochodzenia; jego karierę wydatnie przyspieszyło uratowanie życia Władysława Jagiełły podczas bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]
570. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]
571. biegun — tu: koń. [przypis edytorski]
572. cisawy — o koniu: maści (barwy) czerwonobrunatnej. [przypis edytorski]
573. gryf — mityczne zwierzę o ciele lwa, mające głowę i skrzydła orła, często pojawiające się jako element herbów. [przypis edytorski]
574. Rakuzy (daw.) — Austria. [przypis edytorski]
575. związać się — tu: rozpocząć walkę. [przypis edytorski]
576. myśliwe — dziś popr.: myśliwskie. [przypis edytorski]
577. wywiady — tu: zwiady. [przypis edytorski]
578. pośledni — gorszy. [przypis edytorski]
579. Werner von Tettingen — wielki szpitalnik zakonu krzyżackiego, uciekając spod Grunwaldu, ocalił życie. [przypis edytorski]
580. przyczynić (daw.) — tu: dodać. [przypis edytorski]
581. gnuśnieć (daw.) — lenić się, pozostawać w bezczynności. [przypis edytorski]
582. hufiec czelny — w średniowiecznej strategii zgrupowanie uderzające jako pierwsze, aby wprowadzić zamęt w szeregi wroga. [przypis edytorski]
583. hufiec walny — zasadnicze siły używane w bitwie. [przypis edytorski]
584. naganiać — ganić, krytykować. [przypis edytorski]
585. Gott mit uns! (niem.) — Bóg z nami! [przypis edytorski]
586. krokiem, rysią, cwałem — określenia opisują chód/bieg konia od najwolniejszego do najszybszego. [przypis edytorski]
587. Bogurodzica — najstarsza znana polska pieśń religijna, często (jak w tej scenie) pełniąca rolę zbliżoną do hymnu narodowego. Tekst zachował się w rękopisie z 1407 roku. [przypis edytorski]
588. Bogiem — tu: przez Boga. [przypis edytorski]
589. sławiena (z czes.) — wysławiana. [przypis edytorski]
590. gospodzin (daw.) — pan. [przypis edytorski]
591. zwolena (daw.) — wybrana. [przypis edytorski]
592. Kiryjelejzon! (z gr.) — Kyrie eleison: Panie, zmiłuj się! [przypis edytorski]
593. dzieła (daw.) — dla. [przypis edytorski]
594. bożyc — Syn Boży; sens całej linijki: ze względu na tego, który cię ochrzcił, Synu Boży. [przypis edytorski]
595. jąż (daw.) — którą. [przypis edytorski]
596. jegoż (daw.) — którego. [przypis edytorski]
597. przebyt (daw.) — przebywanie. [przypis edytorski]
598. Adamie... — ta strofa pieśni została dopisana później. [przypis edytorski]
599. domieściż (daw.) — doprowadź do miejsca. [przypis edytorski]
600. Twórca — tu: Stwórcy. [przypis edytorski]
601. mostem — pokotem. [przypis edytorski]
602. drzewa — kopie. [przypis edytorski]
603. witeź (daw.) — rycerz. [przypis edytorski]
604. nowak (daw.) — człowiek „nowy”, niedoświadczony. [przypis edytorski]
605. bitny — waleczny. [przypis edytorski]
606. rozgorzały — rozpalony, przen.: ogarnięty entuzjazmem a. szałem bojowym. [przypis edytorski]
607. Christ ist erstanden! (niem.) — Chrystus zmartwychwstał! [przypis edytorski]
608. składały — tu: stanowiły. [przypis edytorski]
609. w obieży (daw.) — w niebezpieczeństwie. [przypis edytorski]
610. W tej chwili sam król uderzył go ostrzem w odkryte czoło i własną ręką zabić go raczył — niedokładny cytat z Kroniki Jana Długosza, z której Sienkiewicz korzystał, opisując bitwę pod Grunwaldem. [przypis edytorski]
611. Herum! (niem.) — Zawracać! [przypis edytorski]
612. kopnąć się — szybko podążyć. [przypis edytorski]
613. koło — tu: okrążenie. [przypis edytorski]
614. Attyla (406–453) — wódz Hunów, twórca rozległego imperium, wielokrotnie najeżdżał Rzymian; ze względu na okrucieństwo zyskał przydomek „Bicza Bożego”. [przypis edytorski]
615. Karol Młot (686–741) — majordom (odpowiednik marszałka dworu, a w istocie faktyczny władca) państwa Franków; zwyciężył Saracenów w bitwie pod Poitiers (732), co powstrzymało ich ekspansję na Galię. [przypis edytorski]
616. naszyjnik — tu: osłaniający szyję element zbroi. [przypis edytorski]