Krzyżacy, tom pierwszy

by Henryk Sienkiewicz

Rozdział trzydziesty drugi

Świt począł właśnie bielić drzewa, krze i bryły wapienne rozrzucone tu i ówdzie po polach, gdy najęty przewodnik idący przy koniu Juranda zatrzymał się i rzekł:

— Pozwólcie mi odetchnąć, panie rycerzu, bom się zasapał. Odwilż jest i mgła, ale to już niedaleko...

— Doprowadzisz mnie do gościńca, a potem wrócisz — odrzekł Jurand.

— Gościniec będzie w prawo za borkiem, a z pagórka zaraz zamek ujrzycie.

To rzekłszy, chłop począł „zabijać” ręce, to jest uderzać dłońmi pod pachy, gdyż był zziąbł od rannej wilgoci, po czym przysiadł na kamieniu, bo się przy tej robocie jeszcze bardziej zasapał.

— A nie wiesz, jest-li komtur w zamku? — zapytał Jurand.

— Gdzie by zaś miał być, kiedy chory?

— Coże mu?

— Ludzie mówią, że go rycerze polscy sprali — odrzekł stary chłop.

I w głosie jego czuć było jakby pewne zadowolenie. Był poddanym krzyżackim, ale jego mazurskie serce radowało się przewagą polskich rycerzy.

Jakoż po chwili dodał:

— Hej! Mocni nasi panowie, ale im z nimi ciężko.

Lecz zaraz potem spojrzał bystro na rycerza i jakby chcąc się upewnić, że nie spotka go nic złego za słowa, które mu się niebacznie wymknęły, rzekł:

— Wy, panie, po naszemu mówicie, wyście nie Niemiec?

— Nie — odrzekł Jurand — ale prowadź dalej.

Chłop wstał i począł znów iść przy koniu. Po drodze zasuwał niekiedy dłoń w kaletę, wydostawał z niej garść niemielonego żyta i wsypywał ją sobie do ust, gdy zaś zaspokoił w ten sposób pierwszy głód, począł tłumaczyć, dlaczego je surowe ziarno, chociaż Jurand, zbyt zajęty własnym nieszczęściem i własnymi myślami, nawet tego nie dostrzegł.

— Chwała Bogu i za to — mówił. — Ciężkie życie pod naszymi niemieckimi panami. Ponakładali podatki i od mlewa⁸⁹⁹ takie, że ubogi człek musi z plewą⁹⁰⁰ ziarno gryźć jak bydlę. A gdzie żarna⁹⁰¹ w chałupie znajdą, tam chłopa skatują, dobytek zagarną, ba! dzieciom i babom nie przepuszczą... Nie boją się oni ni Boga, ni księży, jako i wielborskiego proboszcza, który im to przyganiał, na łańcuch wzięli. Oj, ciężko pod Niemcem! Co tam człek ziarna między dwoma kamieniami ugniecie, to tę przygarść mąki na świętą niedzielę chowa, a w piątek tak jeść musi jako ptacy. Ale chwała Bogu i za to, bo przyjdzie-li przednówek⁹⁰², to i tego nie stanie... Ryby łowić nie wolno... zwierza bić też... Nie tak jak na Mazowszu.

W ten sposób wyrzekał krzyżacki chłop, mówiąc przez pół do siebie, przez pół do Juranda, a tymczasem minęli pustać pokrytą utulonymi pod śniegiem bryłami wapienia i weszli w las, który w zarannym świetle wydawał się siwy i od którego bił surowy, wilgotny chłód. Rozedniało już zupełnie; inaczej trudno byłoby Jurandowi przejechać leśną drożyną idącą nieco w górę i tak ciasną, że miejscami olbrzymi jego bojowy koń zaledwie mógł się przecisnąć wśród pni. Lecz borek skończył się wkrótce i po upływie kilku pacierzy znaleźli się na szczycie białego pagórka, którego środkiem biegł wyjeżdżony gościniec.

— To i droga — rzekł chłop — traficie teraz, panie, sami.

— Trafię — odrzekł Jurand. — Wracaj, człeku, do domu.

I sięgnąwszy ręką do skórzanej torby przymocowanej na przedzie siodła, wydobył z niej srebrny pieniądz i podał go przewodnikowi. Chłop, przezwyczajony więcej do razów niż do datków z rąk miejscowych krzyżackich rycerzy, oczom prawie nie chciał wierzyć i porwawszy pieniądz, przypadł głową do strzemienia Juranda i objął je rękoma.

— O Jezusie, Maryjo! — zawołał. — Bóg zapłać waszej wielmożności!

— Ostawaj z Bogiem.

— Niech was boska moc prowadzi. Szczytno przed wami.

To rzekłszy, raz jeszcze pochylił się do strzemienia i zniknął. Jurand został na wzgórzu sam i spoglądał we wskazanym mu przez wieśniaka kierunku na szarą, wilgotną oponę mgły, która zasłaniała przed nim świat. Za tą mgłą krył się ów złowrogi zamek, ku któremu popychała go przemoc i niedola. Blisko, już blisko! A potem co się ma stać i spełnić, to się stanie i spełni... Na tę myśl w sercu Juranda, obok trwogi i niepokoju o Danusię, obok gotowości wykupienia jej z wrogich rąk choćby krwią własną, zrodziło się nowe, niesłychanie gorzkie a nieznane mu dotychczas nigdy uczucie upokorzenia. Oto on, Jurand, na którego wspomnienie drżeli pograniczni komturowie, jechał teraz na ich rozkaz z powinną głową⁹⁰³. On, który tylu ich zwyciężył i podeptał, czuł się teraz zwyciężonym i podeptanym. Nie zwyciężyli go wprawdzie w polu, nie odwagą i rycerską siłą, niemniej jednak czuł się zwyciężonym. I było to dla niego czymś tak niesłychanym, iż zdawało mu się, że cały porządek świata został na nice⁹⁰⁴ wywrócony. On jechał ukorzyć się Krzyżakom, on, który gdyby nie chodziło o Danusię, wolałby sam jeden potykać się ze wszystkimi siłami Zakonu. Alboż nie trafiało się, że pojedynczy rycerz, mając wybór między sromotą a śmiercią, uderzał na całe wojska? A on czuł, że może mu się przygodzić i sromota, i na myśl o tym wyło w nim serce z bólu, jak wyje wilk, uczuwszy w sobie grot.

Lecz był to człowiek mający nie tylko ciało, lecz i duszę z żelaza. Umiał łamać innych, umiał i siebie.

— Nie ruszę się — rzekł sobie — póki nie spętam tego gniewu, którym mógłbym zgubić, nie zaś wybawić dziecko.

I wraz schwycił się jakby za bary ze swoim hardym sercem, ze swoją zawziętością i żądzą boju. Kto by go widział na onym wzgórzu, we zbroi, bez ruchu, na ogromnym koniu, rzekłby, że to jakiś olbrzym ulany z żelaza, i nie poznałby, że ów nieruchomy rycerz toczy w tej chwili najcięższą ze wszystkich walk, jakie kiedykolwiek w życiu stoczył. Lecz on zmagał się z sobą póty, póki się nie zmógł i póki nie poczuł, że wola go nie zawiedzie.

Tymczasem mgły rzedły i jakkolwiek nie rozproszyły się do cna, jednakże zamajaczało w końcu w nich coś ciemniejszego. Jurand odgadł, że to są mury szczytnieńskiego zamku. Na ten widok nie ruszył się jeszcze z miejsca, ale począł się modlić tak gorąco i gorliwie, jak modli się człowiek, któremu na świecie pozostało już tylko Boskie miłosierdzie.

I gdy wreszcie ruszył koniem, poczuł, że w serce poczyna mu wstępować jakowaś otucha. Gotów był teraz znieść wszystko, co go mogło spotkać. Przypomniał mu się święty Jerzy, potomek największego rodu w Kapadocji, który znosił różne hańbiące katusze, a jednakże nie tylko czci nie stradał⁹⁰⁵, lecz na prawicy Bożej jest posadzon i patronem wszystkiego rycerstwa mianowany. Jurand słyszał nieraz opowiadania o jego przygodach od pątników przybyłych z dalekich krain i wspomnieniem ich ukrzepił⁹⁰⁶ w sobie teraz serce.

Z wolna poczęła się w nim budzić nawet i nadzieja. Krzyżacy słynęli wprawdzie z mściwości, przeto nie wątpił, że wywrą nad nim pomstę za wszystkie klęski, jakie im zadał, za hańbę, która spadała na nich po każdym spotkaniu, i za strach, w jakim przez tyle lat żyli.

Ale to właśnie dodawało mu ducha. Myślał, że Danusię porwali po to tylko, by go dostać, więc gdy go dostaną, to co im po niej? Tak! Jego skują niechybnie i nie chcąc trzymać w pobliżu Mazowsza, wyślą do jakich odległych zamków, gdzie może do końca życia przyjdzie mu jęczeć w podziemiu, ale Danusię będą woleli puścić. Choćby też wyszło na jaw, że go podstępem dostali i gnębią, nie weźmie im tego zbyt za złe ni wielki mistrz, ni kapituła, bo przecie on, Jurand, bywał istotnie ciężkim Krzyżakom i wytoczył z nich więcej krwi niż jakikolwiek inny rycerz w świecie. Natomiast ten sam wielki mistrz może by ich i pokarał za uwięzienie niewinnej dziewczyny, a do tego wychowanki księcia, o którego przychylność starał się wobec grożącej wojny z królem polskim usilnie.

I nadzieja ogarniała go coraz potężniej. Chwilami wydawało mu się rzeczą niemal pewną, że Danusia wróci do Spychowa, pod Zbyszkową możną opiekę... „A chłop tęgi jest — myślał — nie da ci jej nikomu ukrzywdzić”. I począł przypominać sobie z pewnym rozrzewnieniem wszystko, co o Zbyszku wiedział: „Bił w Niemców pod Wilnem, na pojedynkę z nimi chadzał, Fryzów, których ze stryjcem pozwali, poćwiertował, w Lichtensteina też bił, od tura dziecko bronił i tamtych czterech pozwał, którym pewnikiem nie daruje”. Tu podniósł Jurand oczy ku górze i rzekł:

— Ja ją Tobie, Boże, a Ty Zbyszkowi!

I uczyniło mu się jeszcze raźniej, sądził bowiem, że skoro ją Bóg młodziankowi podarował, to przecie nie pozwoli Niemcom z siebie zadrwić, z rąk ich ją wyrwie, choćby cała potęga krzyżacka nie puszczała. Lecz potem znów jął myśleć o Zbyszku: „Ba! Nie tylko chłop tęgi, ale i szczery jak złoto. Będzie jej strzegł, będzie ją miłował i daj, Jezu, dziecku, jako możesz najlepiej, ale widzi mi się, że przy nim nie pożałuje ni książęcego dworca, ni ojcowego kochania...”. Na tę myśl powieki Juranda zwilgotniały nagle i w sercu zerwała mu się ogromna tęsknota. Chciałby przecie jeszcze dziecko w życiu widzieć i kiedyś, kiedyś umrzeć w Spychowie przy tych dwojgu, nie zaś w ciemnych piwnicach krzyżackich. Ale wola boska!... Szczytno było już widać. Mury rysowały się we mgle coraz wyraźniej, bliska już była godzina ofiary, więc zaczął się jeszcze pokrzepiać i tak do siebie mówić:

— Jużci, że wola boska! Ale wieczór żywota bliski. Kilka roków więcej, kilka mniej, wyjdzie na jedno. Hej! Chciałoby się jeszcze na oboje dzieci pojrzeć, ale po sprawiedliwości, to człek się nażył. Czego miał doznać, doznał, kogo miał pomścić, pomścił. A teraz co? Radziej do Boga niż do świata, a skoro trzeba przecierpieć, to trzeba. Danuśka ze Zbyszkiem, choćby im było najlepiej, nie zapomną. Pewnie, że nieraz będą wspominać a uradzać: gdzie też jest? żyw-li czy też już u Boga w wiecu?... Będą przepytywać i może się dowiedzą. Łapczywi są na pomstę Krzyżacy, ale i na wykup łapczywi. Zbyszko by nie pożałował, aby choć kości wykupić. A na mszę to z pewnością nieraz dadzą. Uczciwe u obojga serca i kochające, za co ich, Boże, i Ty, Matko Najświętsza, błogosław.

Gościniec stawał się nie tylko coraz szerszy, ale się i zaludniał. Ciągnęły ku miastu wozy z drzewem i słomą. Skotarze⁹⁰⁷ pędzili bydło. Od jezior wieziono na saniach zmarzłą rybę. W jednym miejscu czterech łuczników wiodło na łańcuchu chłopa, widać za jakieś przewinienie, na sąd, gdyż ręce miał z tyłu związane, a na nogach kajdany, które zawadzając o śnieg, ledwie pozwoliły mu się poruszać. Ze zdyszanych jego nozdrzy i ust wychodził oddech w kształcie kłębów pary, a oni, popędzając go, śpiewali. Ujrzawszy Juranda, poczęli spoglądać na niego ciekawie, dziwiąc się widocznie ogromowi jeźdźca i konia, ale na widok złotych ostróg i rycerskiego pasa pospuszczali kusze ku ziemi na znak powitania i czci. W miasteczku było jeszcze ludniej i gwarniej, ustępowano jednak z pośpiechem zbrojnemu mężowi z drogi, ów zaś przejechał główną ulicę i skręcił ku zamkowi, który otulony w tumany podnoszące się z fosy zdawał się jeszcze spać.

Lecz nie wszystko naokół spało, a przynajmniej nie spały wrony i kruki, których całe stada wichrzyły się na podniesieniu stanowiącym dojazd do zamku, łopocąc skrzydłami i kracząc. Jurand, podjechawszy bliżej, zrozumiał powód tego ptasiego wiecu. Oto obok drogi wiodącej do bramy zamkowej stała obszerna szubienica, na niej zaś wisiały ciała czterech mazurskich chłopów krzyżackich. Nie było najmniejszego powiewu, więc trupy, które zdawały się spoglądać na własne stopy, nie kołysały się, chyba wówczas, gdy czarne ptactwo siadało im na ramiona i na głowy, przepychając się wzajem, trącając w powrozy i dziobiąc o pospuszczane głowy. Niektórzy wisielcy musieli wisieć już od dawna, gdyż czaszki ich były całkiem nagie, a nogi niezmiernie wydłużone. Za zbliżeniem się Juranda stado zerwało się z wielkim szumem, ale wnet zawróciło w powietrzu i poczęło się sadowić na poprzecznej belce szubienicy. Jurand przejechał mimo⁹⁰⁸, czyniąc znak krzyża, zbliżył się do przekopu i stanąwszy w miejscu, w którym nad bramą wznosił się most zwodzony, uderzył⁹⁰⁹ w róg.

Po czym zatrąbił raz, drugi, trzeci i czekał. Na murach nie było żywej duszy i zza bramy nie dochodził żaden głos. Po chwili jednak ciężka, widoczna za kratą klapa, wmurowana w pobliżu zamku bramy, podniosła się ze zgrzytem i w otworze ukazała się brodata głowa niemieckiego knechta.

— Wer da? — spytał szorstki głos.

— Jurand ze Spychowa! — odpowiedział rycerz.

Po tych słowach klapa zamknęła się na nowo i nastało głuche milczenie.

Czas począł płynąć. Za bramą nie słychać było żadnego ruchu, tylko od strony szubienicy dochodziło krakanie ptactwa.

Jurand stał jeszcze długo, zanim podniósł róg i uderzył weń powtórnie.

Ale odpowiedziała mu znów cisza.

Wówczas zrozumiał, że trzymają go przed bramą przez krzyżacką pychę, która wobec zwyciężonego nie ma granic, dlatego by go upokorzyć jak żebraka. Odgadł też, że przyjdzie mu tak czekać może aż do wieczora albo i dłużej. Więc w pierwszej chwili zawrzała w nim krew; chwyciła go nagła chęć zsiąść z konia, podnieść jeden z głazów, które leżały przed przekopem, i rzucić nim w kratę. Tak byłby w innym razie uczynił i on, i każdy inny mazowiecki albo polski rycerz, i niechby potem wypadli zza bramy bić się z nim. Ale wspomniawszy, po co tu przybył, opamiętał się i powstrzymał.

„Zalim się nie ofiarował za dziecko?” — rzekł sobie w duszy.

I czekał.

Tymczasem w wyzębieniach murów poczęło coś czernieć. Ukazywały się futrzane nakrycia głów, ciemne kapice i nawet żelazne blachy, spod których spoglądały na rycerza ciekawe oczy. Przybywało ich z każdą chwilą, bo już też ten groźny Jurand wyczekujący samotnie pod krzyżacką bramą był dla załogi nie byle widowiskiem. Kto go dawniej ujrzał przed sobą, ujrzał śmierć, a teraz można było patrzeć na niego bezpiecznie. Głowy podnosiły się coraz wyżej, aż wreszcie wszystkie wyzębienia bliższe bramy pokryły się knechtami. Jurand pomyślał, że zapewne i starsi muszą na niego spoglądać przez kraty okien w przybramnej wieży, i podniósł wzrok ku górze, ale tam okna powycinane były w głębokich murach i patrzeć przez nie było niepodobna, chyba w dal. Za to na blankach czereda⁹¹⁰, która z początku spozierała⁹¹¹ na niego w milczeniu, poczęła się odzywać. Ten i ów powtórzył jego imię, tu i ówdzie ozwały się śmiechy, ochrypłe głosy pokrzykiwały jak na wilka coraz głośniej, coraz zuchwalej, a gdy widocznie nikt nie przeszkadzał ze środka, poczęto wreszcie miotać na stojącego rycerza śniegiem.

Ów, jakby mimo woli, ruszył przed siebie koniem, wówczas na jedną chwilę bryły śniegu przestały lecieć, głosy ucichły, a nawet i niektóre głowy poznikały za murami. Groźne musiało być istotnie Jurandowe imię. Wnet jednak najtchórzliwsi opamiętali się, że dzieli ich od strasznego Mazura rów i mur, więc znów grube⁹¹² żołdactwo poczęło miotać nie tylko bryłkami śniegu, ale lodu i nawet gruzu i kamyków, które z brzękiem odbijały się od zbroi i kropierza pokrywającego konia.

— Ofiarowałem się za dziecko — powtarzał sobie Jurand.

I czekał. Przyszło południe, mury opustoszały, gdyż knechtów odwołano na obiad. Nieliczni ci, którym przypadło stróżować, jedli jednak na murach, a po spożyciu strawy zabawiali się znowu ciskaniem na głodnego rycerza ogryzionych gnatów. Poczęli też przekomarzać się z sobą i zapytywać się wzajem, który podejmie się zejść i dać mu po karku pięścią albo drągiem oszczepu. Inni, wróciwszy z obiadu, wołali na niego, że jeśli zmierziło⁹¹³ mu się czekać, to się może powiesić, gdyż na szubienicy jest jeden wolny hak z gotowym powrozem. I wśród takich szyderstw, wśród nawoływań, wybuchów śmiechu i przekleństw zbiegały popołudniowe godziny. Krótki zimowy dzień chylił się stopniowo ku wieczorowi, a most wisiał wciąż w powietrzu i brama pozostawała zamknięta.

Lecz pod wieczór wstał wiatr, rozwiał mgły, oczyścił niebo i odsłonił zorze. Śniegi uczyniły się modre⁹¹⁴, a później fioletowe. Nie było mrozu, ale noc zapowiadała się pogodna. Z murów zeszli znów ludzie, prócz straży, kruki i wrony odleciały od szubienicy ku lasom. Wreszcie poczerniało niebo i cisza nastała zupełna.

„Nie otworzą przed nocą bramy” — pomyślał Jurand.

I na chwilę przeszło mu przez głowę, by nawrócić ku miastu, ale zaraz porzucił tę myśl. „Chcą tego, bym tu stał — mówił sobie w duszy. — Jeśli nawrócę, jużci nie puszczą mnie do dom, jeno otoczą, pojmają, a potem rzekną, że mi nic nie powinni, bo mnie siłą wzięli, a choćbym zaś po nich przejechał, to i tak muszę wrócić...”.

Niezmierna, podziwiana przez obcych kronikarzy wytrzymałość polskich rycerzy na chłód, głód i trudy nieraz pozwalała im dokonywać czynów, na które nie mogli się zdobyć bardziej zniewieściali ludzie z Zachodu. Jurand zaś posiadał tę wytrzymałość w większej jeszcze od innych mierze, więc choć głód począł mu już od dawna skręcać wnętrzności, a zamróz wieczorny przeniknął przez pokryty blachami kożuch, postanowił czekać, choćby miał skonać pod tą bramą.

Nagle jednak, nim jeszcze zapanowała zupełna noc, usłyszał za sobą chrzęst kroków na śniegu.

Obejrzał się: szło ku niemu od strony miasta sześciu zbrojnych we włócznie i halabardy, w środku zaś między nimi szedł siódmy, podpierając się mieczem.

„Może im bramę otworzą i z nimi wjadę — pomyślał Jurand. — Siłą nie będą mnie przecie chcieli brać ni zabić, bo ich za mało; gdyby wszelako uderzyli na mnie, to znak, że nie chcą niczego dotrzymać, i wtedy — gorze im!”

Tak pomyślawszy, podniósł stalowy topór wiszący mu przy siodle, tak ciężki, że za ciężki nawet na dwie ręce zwykłego męża — i ruszył ku nim koniem.

Lecz oni nie myśleli na niego uderzać. Owszem, knechtowie wbili zaraz w śnieg tylca włóczni i halabard — że zaś noc nie była jeszcze całkiem ciemna, więc Jurand spostrzegł, że osady drżą im jednak nieco w ręku.

Ów zaś siódmy, który wydawał się starszym, wyciągnął spiesznie przed siebie lewe ramię i zwróciwszy dłoń do góry palcami, ozwał się:

— Wyście, rycerzu, Jurand ze Spychowa?

— Jam jest...

— Chcecie-li słuchać, z czym mnie przysłano?

— Silny i pobożny komtur von Danveld każe wam powiedzieć, panie, że póki nie zsiądziecie z konia, brama nie będzie wam otworzona.

Jurand pozostał chwilę bez ruchu, następnie zsiadł z konia, po którego w tej chwili poskoczył jeden z włóczników.

— I broń ma nam być oddana — ozwał się znów człowiek z mieczem.

Pan ze Spychowa zawahał się. Nuż potem uderzą na bezbronnego i zadźgają go jak zwierzę, nuż chwycą i wtrącą do podziemia? Lecz po chwili pomyślał, że gdyby tak miało być, toby ich jednak przysłano więcej. Bo gdyby się na niego mieli rzucić, zbroi od razu na nim nie przebodą, a wówczas on mógłby wydrzeć broń pierwszemu z brzega i wytracić wszystkich, nimby nadbiegła pomoc. Znali go przecie.

— I choćby też — rzekł sobie — chcieli wytoczyć ze mnie krew, toć żem ja nie po co innego tu przybył.

Tak pomyślawszy, rzucił naprzód topór, następnie miecz, następnie mizerykordię — i czekał. Oni zaś chwycili to wszystko, po czym ów człowiek, który do niego przemawiał, oddaliwszy się na kilkanaście kroków, zatrzymał się i począł mówić zuchwałym, podniesionym głosem:

— Za wszystkie krzywdy, któreś Zakonowi wyrządził, masz z rozkazu komtura przywdziać na się ów zgrzebny wór, który ci zostawiam, przywiązać u szyi na powrozie pochwę od miecza i czekać w pokorze u bramy, poki ci łaska komtura nie rozkaże jej otworzyć.

I po chwili Jurand pozostał sam w ciemności i ciszy. Na śniegu czerniał przed nim pokutniczy wór i powróz, on zaś stał długo, czując, że mu się w duszy coś rozprzęga, coś łamie, coś kona i mrze i że oto po chwili nie będzie już rycerzem, nie będzie już Jurandem ze Spychowa, lecz nędzarzem, niewolnikiem bez imienia, bez sławy, bez czci.

Więc upłynęły jeszcze długie chwile, nim zbliżył się do pokutniczego wora i począł mówić:

— Jakoż mogę inaczej postąpić? Ty, Chryste, wiesz: dziecko niewinne uduszą, jeśli nie uczynię wszystkiego, co mi każą. I to też wiesz, że dla własnego żywota tego bym nie uczynił! Gorzka rzecz hańba!... Gorzka! Ale i Ciebie przed śmiercią hańbili. Ano, w Imię Ojca i Syna...

Po czym pochylił się, wdział na się wór, w którym były poprzecinane otwory na głowę i ręce, następnie u szyi zawiesił na powrozie pochwę od miecza — i powlókł się przed bramę.

Nie zastał jej otwartej, ale teraz było mu już wszystko jedno, czy mu ją prędzej, czy później otworzą. Zamek pogrążył się w milczeniu nocy, straże tylko obwoływały się kiedy niekiedy po narożnikach. W wieży przybramnej świeciło wysoko jedno okienko, inne były ciemne.

Godziny nocy płynęły jedna za drugą, na niebo wzbił się sierp księżyca i rozświecił posępne mury zamku. Cisza uczyniła się taka, ze Jurand mógłby słyszeć bicie własnego serca. Ale on zdrętwiał, skamieniał całkiem, jakby z niego wyjęto duszę, i nie zdawał już sobie sprawy z niczego. Została mu tylko jedna myśl, że przestał być rycerzem, Jurandem ze Spychowa, ale czym jest — nie wiedział... Chwilami także majaczyło mu się coś, że wśród nocy od tych wisielców, których z rana widział, idzie ku niemu cicho po śniegu śmierć...

Nagle drgnął i rozbudził się zupełnie:

— O Chryste miłościwy! Co to jest?!

Z wysokiego okienka w przybramnej wieży ozwały się jakieś zaledwie z początku dosłyszalne dźwięki lutni. Jurand, jadąc do Szczytna, był pewien, że nie ma Danusi w zamku, a jednak ten głos lutni po nocy wzburzył w nim w jednej chwili serce. Wydało mu się, że on te dźwięki zna i że to nie kto inny gra, tylko ona — jego dziecko! Jego kochanie... Więc padł na kolana, złożył ręce jak do modlitwy i dygocąc jak w gorączce, słuchał.

A wtem na wpół dziecinny i jakby niezmiernie stęskniony głos począł śpiewać:

Gdybym ci ja miała

Skrzydłeczka jak gąska,

Poleciałabym ja

Za Jaśkiem do Śląska.

Jurand chciał odezwać się, wykrzyknąć kochane imię, ale słowa uwięzły mu w gardle, jakby je ścisnęła żelazna obręcz. Nagła fala bólu, łez, tęsknoty, niedoli wezbrała mu w piersiach, więc rzucił się twarzą w śnieg i jął w uniesieniu wołać ku niebu w duszy jakby w dziękczynnej modlitwie:

— O Jezu! Dyć słyszę jeszcze dziecko! O Jezu!!!...

I szlochanie poczęło targać jego olbrzymim ciałem.

W górze tęskny głos śpiewał dalej wśród niezmąconej nocnej ciszy:

Usiadłabym ci ja

Na śląskowskim płocie:

„Przypatrz się, Jasieńku,

Ubogiej sierocie...”

Rankiem gruby, brodaty knecht niemiecki począł kopać w biodro leżącego przy bramie rycerza.

— Na nogi, psie!... Brama otwarta i komtur każe ci stanąć przed sobą.

Jurand zbudził się jakby ze snu. Nie chwycił knechta za gardło, nie skruszył go w żelaznych rękach, twarz miał cichą i niemal pokorną; podniósł się i nie mówiąc ni słowa, poszedł za żołdakiem przez bramę.

Zaledwie jednak ją przeszedł, gdy ozwał się za nim zgrzyt łańcuchów i most zwodzony począł podnosić się do góry, w samej zaś bramie spadła ciężka żelazna krata...

Przypisy:

1. luty (daw.) — groźny, srogi. [przypis edytorski]

2. tur — wymarły dziki ssak z rzędu parzystokopytnych. [przypis edytorski]

3. opactwo — tu: opactwo benedyktynów w Tyńcu (dziś: w płd.-zach. części Krakowa), najstarszy z istniejących klasztorów w Polsce, znajdujące się na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, ufundowane przypuszczalnie przez Kazimierza I Odnowiciel w 1044, po kryzysie młodego państwa wywołanym pogańskim buntem i czeskim najazdem. [przypis edytorski]

4. pleczysty — barczysty, muskularny. [przypis edytorski]

5. kord — krótki miecz. [przypis edytorski]

6. ziemianin — właściciel majątku ziemskiego, obszarnik, dziedzic. [przypis edytorski]

7. konew (daw.) — duże naczynie. [przypis edytorski]

8. sytny (daw.) — sycący, pożywny. [przypis edytorski]

9. stągiewka (daw.) — mała stągiew: wysokie naczynie o szerokim dnie. [przypis edytorski]

10. Władysław I Łokietek (ok. 1260–1333) — król Polski od 1320, przedtem długo walczył o zjednoczenie kraju po okresie rozbicia dzielnicowego. Walcząc o władzę, musiał zbrojnie stłumić bunt mieszczaństwa krakowskiego pod wodzą wójta Alberta (1311–1312), stąd wzmianka o napięciach między mieszczaństwem a stanem rycerskim. [przypis edytorski]

11. ad concessionem pecuniarum (łac.) — do wydawania pieniędzy. [przypis edytorski]

12. gotowy grosz (daw.) — gotówka. [przypis edytorski]

13. herbowy — członek stanu szlacheckiego. [przypis edytorski]

14. gody — święto. [przypis edytorski]

15. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]

16. gonitwy w szrankach — konkurencje konne na turnieju rycerskim odbywające się na ogrodzonym placu. [przypis edytorski]

17. kmotr, kumotr — dawne określenie grzecznościowe, gdzie indziej także: kum, ojciec chrzestny. [przypis edytorski]

18. rad będzie wiedział (daw.) — chętnie się dowie. [przypis edytorski]

19. gad (daw.) — tu: małe zwierzęta, robactwo bądź szkodniki. [przypis edytorski]

20. szranki — ogrodzenie placu, na którym odbywał się turniej; przen.: sam turniej. [przypis edytorski]

21. zowią (daw.) — dziś popr.: nazywają. [przypis edytorski]

22. rodzony — brat. [przypis edytorski]

23. Tępa Podkowa — autentyczny herb: złoty krzyż pod białą podkową na niebieskim polu. [przypis edytorski]

24. zawołanie — hasło służące do zwoływania rodu, np. w czasie bitwy, umieszczane w górnej części herbu; nie występuje w heraldyce innych krajów. [przypis edytorski]

25. wojna Grzymalitów z Nałęczami — wojna domowa w Wielkopolsce, toczona w latach 1382–1385 między przedstawicielami dwóch rodów możnowładców. Konflikt wynikał z różnych koncepcji obsadzenia tronu polskiego po wygaśnięciu linii Piastów. [przypis edytorski]

26. zasie — dziś popr.: zaś. [przypis edytorski]

27. kmieć — zamożny chłop, posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

28. pod on czas (daw.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

29. Jan z Oleśnicy (zm. 1413) — wielkorządca Litwy, starosta krakowski. [przypis edytorski]

30. opat — przełożony w męskim zakonie kontemplacyjnym. [przypis edytorski]

31. opatrzyć się — dziś: zaopatrzyć się. [przypis edytorski]

32. podjezdek — koń mniejszej wartości, słaby a. młody. [przypis edytorski]

33. pawęż (daw.) — wysoka, czworokątna tarcza z drewna obitego skórą lub blachą. [przypis edytorski]

34. Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]

35. siedziało książę — w dawnej polszczyźnie wyraz „książę” miał rodzaj nijaki. [przypis edytorski]

36. najprzedniejszy (daw.) — najlepszy, najwyższej jakości. [przypis edytorski]

37. Burgund — mieszkaniec Burgundii, regionu w centralnej Francji. [przypis edytorski]

38. dzieci Beliala — przen. poganie; Belial: bożek pogański wspominany w Starym Testamencie. [przypis edytorski]

39. Mikołaj z Moskorzowa — dowódca obrony górnego zamku w Wilnie w 1390. [przypis edytorski]

40. Zamkuście nie dali — gdy Krzyżacy zaatakowali Wilno w jesieni 1390, górny zamek obroniła załoga dowodzona przez Mikołaja Moskarzewskiego; w obronie zamku dolnego dowodził i zginął wówczas brat Jagiełły, Korygiełło. [przypis edytorski]

41. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

42. służały — mający za sobą długą służbę (w domyśle: w wojsku), doświadczony. [przypis edytorski]

43. potykać się — walczyć. [przypis edytorski]

44. chrobry — dzielny, odważny. [przypis edytorski]

45. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]

46. przedziać (daw.) — przeszyć, przebić; por. „nadziać”. [przypis edytorski]

47. brzeszczot — ostrze, tu: miecz. [przypis edytorski]

48. przymawiać — czynić zarzuty a. wymówki. [przypis edytorski]

49. Saraceni — Arabowie, muzułmanie, przen. poganie; w czasie opisywanym w powieści w Hiszpanii trwała rekonkwista, to jest odbijanie ziem zajętych przez Saracenów. Tu ogólnie o poganach. [przypis edytorski]

50. sąd boży — w średniowieczu pojedynek sądowy, mający dowieść racji jednej ze stron i uważany za dowód. [przypis edytorski]

51. zrok (daw.) — umówione miejsce i czas spotkania. [przypis edytorski]

52. Wacław IV Luksemburski (1361–1419) — król niemiecki 1378–1400 i czeski 1378–1419, nazywany tu „rzymskim” przez wzgląd na tradycję Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. [przypis edytorski]

53. kasztelan — średniowieczny urzędnik, odpowiedzialny za ściąganie podatków, obronę i sądownictwo na terenie kasztelanii, to jest jednostki administracyjnej średniego szczebla. [przypis edytorski]

54. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

55. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

56. gdy diabła w katedrze w Płocku na ziem zrzucono, kazał mu ogarek postawić — anegdota dotyczy udziału Jagiełły w misterium wielkanocnym, w trakcie którego zrzucano na ziemię postać pokonanego diabła. Wzięło się stąd przysłowie „Stawiać Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. [przypis edytorski]

57. kniaź — książę. [przypis edytorski]

58. sparszeć — nabawić się grzybicy głowy, zwanej parchem. [przypis edytorski]

59. drzewiej (daw.) — dawniej. [przypis edytorski]

60. numa — litewska chata z ziemi i nieociosanych bierwion. [przypis edytorski]

61. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

62. tęskność — dziś popr.: tęsknota. [przypis edytorski]

63. mecher — pęcherz. [przypis edytorski]

64. jarzębowy — jarzębinowy. [przypis edytorski]

65. przedaż — dziś popr.: sprzedaż. [przypis edytorski]

66. skojec — średniowieczna moneta, 1/24 grzywny. [przypis edytorski]

67. trefić — układać w loki. [przypis edytorski]

68. jedle — dziś: jadle, jedzeniu. [przypis edytorski]

69. człeku — dziś popr.: człowiekowi. [przypis edytorski]

70. jafer — borówka (wzięte z gwary podhalańskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował język staropolski). [przypis edytorski]

71. żywot (daw.) — brzuch. [przypis edytorski]

72. Ryngałła (ok. 1367–ok. 1430) — córka księcia trockiego Kiejstuta oraz Biruty, siostra Witolda. [przypis edytorski]

73. pochutnica — kobieta lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

74. Witoldowa — dziś popr.: Witolda. [przypis edytorski]

75. Henryk — najmłodszy syn księcia mazowieckiego Ziemowita III, miał niższe święcenia kapłańskie. Dla małżeństwa z Ryngałłą zrezygnował z godności biskupa płockiego. [przypis edytorski]

76. dyspensa — wydawane w szczególnych przypadkach zwolnienie z obowiązku przestrzegania któregoś z przepisów prawa kościelnego. [przypis edytorski]

77. pierwej (daw.) — dawniej. [przypis edytorski]

78. postępkiem swoim — tj. rezygnacją ze święceń kapłańskich. [przypis edytorski]

79. krwie — dziś popr.: krwi. [przypis edytorski]

80. clerici (łac.) — klerycy. [przypis edytorski]

81. awinioński — w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej”. W czasie przedstawianym w powieści papieżem awiniońskim był Benedykt XIII, a rzymskim — Bonifacy IX. [przypis edytorski]

82. zlisić się (daw.) — zrazić się, zniechęcić. [przypis edytorski]

83. być za elektem — być żoną biskupa elekta. [przypis edytorski]

84. śpik — dziś popr.: szpik. [przypis edytorski]

85. Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

86. Jan Farurej z Garbowa — rycerz, brat Zawiszy Czarnego. [przypis edytorski]

87. Mikołaj Powała z Taczewa (ok. 1380–ok. 1415) — rycerz i dyplomata, powołany do rady wojennej przed bitwą pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

88. Paweł (Paszko) zwany Złodziej z Biskupic — rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

89. Abdank a. Awdaniec — średniowieczny ród rycerski. [przypis edytorski]

90. Krystyn z Ostrowa (1352–1430) — marszałek dworu królowej Jadwigi, w bitwie pod Grunwaldem wystawił własną chorągiew. [przypis edytorski]

91. Jakub z Kobylan (zm. 1454) — rycerz i dowódca, w latach 1425–1430 marszałek dworu wielkiego księcia litewskiego Witolda. [przypis edytorski]

92. knykcie — stawy w palcach u rąk bądź odcinki między tymi stawami. [przypis edytorski]

93. komes — dostojnik dworski bądź zarządca okręgu. [przypis edytorski]

94. nieprzyjaciel z Awinionu — antypapież. [przypis edytorski]

95. zgoda między królem a kniaziem Witoldem na Niemcach skrupiła — sens: skutki tej zgody spadły na Niemców. [przypis edytorski]

96. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

97. Świdrygiełło (ok. 1370–1452) — najmłodszy brat Jagiełły, przeciwnik unii polsko-litewskiej, często spiskujący z Krzyżakami. [przypis edytorski]

98. Konrad von Jungingen (1355–1407) — wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1393–1407, zręczny polityk, umiejętnie rozgrywający konflikty między książętami litewskimi. [przypis edytorski]

99. Ulrich von Jungingen (1360–1410) — wielki mistrz zakonu krzyżackiego, zginął w bitwie pod Grunwaldem. W momencie przedstawianym w książce wielkim mistrzem zakonu był jego brat, Konrad. [przypis edytorski]

100. żelezie — dziś popr.: żelazie. [przypis edytorski]

101. nadmiar — ponad zwykłą miarę, nadmiernie. [przypis edytorski]

102. praw — znaczenie: ma rację. [przypis edytorski]

103. naniecić, rozniecić — rozpalić. [przypis edytorski]

104. Anna Danuta (1358–1448) — córka księcia trockiego Kiejstuta i Biruty, żona księcia mazowieckiego Janusza (było to najdłużej trwające małżeństwo w dziejach dynastii). [przypis edytorski]

105. czeladź — służba. [przypis edytorski]

106. Kiejstutówna — córka Kiejstuta (ok. 1310–1382): księcia trockiego, wielkiego księcia litewskiego w ostatnich latach życia, skonfliktowanego z Władysławem Jagiełłą i uwięzionego przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]

107. Janusz I Starszy (Warszawski) (ok. 1346–1429) — książę mazowiecki, lennik Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

108. niedziela (daw.) — tydzień. [przypis edytorski]

109. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

110. lutnia (muz.) — dawny instrument strunowy szarpany. [przypis edytorski]

111. pacholik — chłopiec. [przypis edytorski]

112. rybałt — wędrowny muzyk lub śpiewak. [przypis edytorski]

113. gęśle (muz.) — ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. [przypis edytorski]

114. młódka (daw.) — młoda dziewczyna. [przypis edytorski]

115. z dworzany — dziś popr.: z dworzanami. [przypis edytorski]

116. przygodzić się (daw.) — przydarzyć się. [przypis edytorski]

117. siestra — błąd w stylizacji, taka wymowa możliwa była na wschodzie Polski, a z tekstu wynika, że Bogdaniec leżał w Wielkopolsce. [przypis edytorski]

118. bojarzyn a. bojar — rycerz, szlachcic ruski, wołoski lub litewski. [przypis edytorski]

119. gotować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

120. ziścić się — spełnić się. [przypis edytorski]

121. przeciw którym nikomu niesporo — sens: nikt nie ma ochoty na potyczkę z nimi. [przypis edytorski]

122. roków — dziś popr.: lat. [przypis edytorski]

123. blacha — zbroja. [przypis edytorski]

124. Spytko z Melsztyna (1364–1399) — wojewoda krakowski, poległ w bitwie z Tatarami nad Worsklą. [przypis edytorski]

125. pokrewny — krewny. [przypis edytorski]

126. kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski]

127. jutrznia — pierwsza część katolickiej liturgii godzin (siedmiu codziennych modlitw, do których zobowiązane są osoby ze święceniami duchownymi), odmawiana o wschodzie słońca. [przypis edytorski]

128. jasełka — widowiska teatralne na temat Bożego Narodzenia, wzorowane na średniowiecznych misteriach franciszkańskich. [przypis edytorski]

129. pomieszanie — zmieszanie, zakłopotanie. [przypis edytorski]

130. Za Jasiem do Śląska — pieśń ludowa spotykana w Wielkopolsce, Małopolsce, na Mazowszu i na Śląsku. [przypis edytorski]

131. chciwie — chętnie. [przypis edytorski]

132. komes — tu raczej w znaczeniu „możny rycerz” niż jako urząd. [przypis edytorski]

133. przedchorągiewny — rycerz walczący w pierwszym szeregu, przed sztandarem chorągwi (dawnej jednostki wojskowej), do której należy. [przypis edytorski]

134. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

135. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

136. szyba kościelna — chodzi o witraż. [przypis edytorski]

137. grabia — hrabia; Sienkiewicz nadaje Jurandowi ze Spychowa już trzeci nieodpowiadający sytuacji tytuł. [przypis edytorski]

138. gładka — tu: piękna. [przypis edytorski]

139. pomorzyć (daw.) — zabić. [przypis edytorski]

140. nabrać — napęcznieć. [przypis edytorski]

141. długo książę w niewoli u nich siedział — w 1393; Sienkiewicz prawdopodobnie przesadza na temat czasu trwania niewoli. [przypis edytorski]

142. troczyć — przywiązać. [przypis edytorski]

143. halebarda — dziś popr.: halabarda. [przypis edytorski]

144. rubież — granica, pogranicze. [przypis edytorski]

145. przetowłosy (daw.) — jasnowłosy. [przypis edytorski]

146. bydlić (daw.) — mieszkać, przebywać. [przypis edytorski]

147. radziej (daw.) — chętniej. [przypis edytorski]

148. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

149. nie cudna temu chłopcu wojna — sens: wojna nie jest dla niego niczym nowym. [przypis edytorski]

150. nowotny (daw.) — nowy. [przypis edytorski]

151. wiskać — prawdopodobnie od iskać, drapać. [przypis edytorski]

152. otrok (daw.) — chłopak. [przypis edytorski]

153. nie idzie (daw.) — nie uchodzi, nie wypada. [przypis edytorski]

154. gorze (ze starop. gorzeć: palić się) — biada, nieszczęście, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

155. łagiew (daw.) — naczynie podróżne. [przypis edytorski]

156. łuby — kosze, bagaże. [przypis edytorski]

157. pątlik — siatka do podtrzymywania włosów. [przypis edytorski]

158. jaka (daw.) — rodzaj okrycia wierzchniego. [przypis edytorski]

159. fryzyjski — pochodzący z Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. [przypis edytorski]

160. ślachcic — dziś popr.: szlachcic. [przypis edytorski]

161. jen (daw.) — który. [przypis edytorski]

162. wartki (daw.) — prędki (tu: do bójki). [przypis edytorski]

163. samoczwart (daw.) — we czterech. [przypis edytorski]

164. kowany (daw.) — kuty, wykuty. [przypis edytorski]

165. doźrzeć — dziś popr.: dojrzeć. [przypis edytorski]

166. garncówka — właśc. półgarncówka: naczynie o objętości pół garnca. [przypis edytorski]

167. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

168. alibo — dziś popr.: albo. [przypis edytorski]

169. miarkuj, co ci rzekę — zwracaj uwagę na to, co ci mówię. [przypis edytorski]

170. otrąbić (daw.) — ogłosić uroczyście. [przypis edytorski]

171. sprawić się (daw.) — spełnić powinności a. obowiązki. [przypis edytorski]

172. kopa (daw.) — sześćdziesiąt. [przypis edytorski]

173. padło — padlina. [przypis edytorski]

174. roli niezwyczajnych — nieprzyzwyczajonych do pracy na roli. [przypis edytorski]

175. więcej zbójem niźli zakonnikiem patrzył — bardziej wyglądał na zbójcę niż na zakonnika. [przypis edytorski]

176. knecht — żołnierz piechoty niemieckiej, pachołek; tu użyte w charakterze obelgi. [przypis edytorski]

177. sokolnik — treser ptaków drapieżnych używanych do polowania na mniejsze zwierzęta. [przypis edytorski]

178. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

179. Rusin — dziś: Ukrainiec, względnie Białorusin. [przypis edytorski]

180. onych — tych. [przypis edytorski]

181. olsnąć (daw.) — oślepnąć. [przypis edytorski]

182. bartnik — osoba zajmująca się hodowlą pszczół w barci, tj. w wydrążonym pniu drzewa w lesie. [przypis edytorski]

183. mąt — zamęt. [przypis edytorski]

184. wsiów — dziś popr.: wsi. [przypis edytorski]

185. Nałęcze — śrdw. ród wielkopolskich możnowładców, który dał początek herbowi Nałęcz. [przypis edytorski]

186. grzywna — śrdw. jednostka płatnicza, o wartości pół funta złota lub srebra. [przypis edytorski]

187. kaczy kłapak — kołpak z kaczymi piórami. [przypis edytorski]

188. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]

189. sparcieć — tu: osłabnąć. [przypis edytorski]

190. blanki — zwieńczenie muru obronnego. [przypis edytorski]

191. benedyktyni — zakon założony w 529 przez Benedykta z Nursji, w średniowieczu bardzo aktywny w Polsce; jego motto brzmi po łac. Ora et labora, czyli: Módl się i pracuj. [przypis edytorski]

192. między dworzany (daw.) — między dworzanami. [przypis edytorski]

193. legenda o Walgierzu Wdałym (tj. pięknym) — wzięta przez Sienkiewicza z Kroniki Wielkopolskiej (XIV/XV w.), oparta na zachodnioeuropejskim eposie o Walterze i Helgundzie. [przypis edytorski]

194. terminy (daw.) — sytuacje, okoliczności, przeważnie stanowiące zagrożenie. [przypis edytorski]

195. światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski]

196. grzech pierworodny — według doktryny chrześcijańskiej ludzie rodzą się grzeszni, a dopiero chrzest zmywa ten grzech. [przypis edytorski]

197. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

198. kopijnicy — ciężka jazda uzbrojona w kopie i miecze. [przypis edytorski]

199. włodyka (daw.) — tu: pan, władca. [przypis edytorski]

200. wasal — rycerz bądź szlachcic, który złożył komuś hołd i przysięgę na wierność, obiecując mu pomoc i wsparcie, a w zamian otrzymując lenno (posiadłość ziemską). [przypis edytorski]

201. Malborg — dziś: Malbork. [przypis edytorski]

202. Popiel — legendarny władca, po raz pierwszy wspomniany w kronice Galla Anonima jako przedstawiciel dynastii poprzedzającej Piastów. Pod wpływem modyfikacji legendy w kronice mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem stał się symbolem złego króla. [przypis edytorski]

203. grabstwo — hrabstwo, okręg. [przypis edytorski]

204. Rynga — w wersji z Kroniki Wielkopolskiej siostra Wisława nazywała się Marzanna. [przypis edytorski]

205. suzeren — zwierzchnik wasala, ofiarowujący mu ochronę i ziemię (lenno) w zamian za przysięgę wierności. Jak widać z tego fragmentu, w roli suzerena mógł występować również dostojnik kościelny, w tym wypadku opat tyniecki. [przypis edytorski]

206. abbas centum villarum (łac.) — opat stu wiosek; ma to oznaczać potęgę i bogactwo opata klasztoru w Tyńcu. [przypis edytorski]

207. głowa wygolona na wierzchu — mowa o tzw. tonsurze: kręgu wygolonym na głowie zakonnika, oznaczającym jego przynależność do stanu duchownego, stosowanym od roku 633 do 1972. [przypis edytorski]

208. sadzony — tu: wysadzany. [przypis edytorski]

209. po kądzieli — w linii żeńskiej. [przypis edytorski]

210. św. Benedykt z Nursji (ok. 480–547) — założyciel zakonu benedyktynów. [przypis edytorski]

211. błogosławiony Hraban Maur (ok. 780–856) — mnich benedyktyński, kronikarz i poeta z czasów dynastii Karolingów. [przypis edytorski]

212. św. Bonifacy — prawdopodobnie chodzi o Bonifacego-Winfrida (ok. 675–754), biskupa, benedyktyna, misjonarza, męczennika i świętego określanego jako „apostoł Niemiec”. [przypis edytorski]

213. św. Benedykt z Aniane (747–821) — francuski benedyktyn, doradca Ludwika Pobożnego, zapoczątkował istnienie benedyktyńskich klasztorów w dzisiejszej Francji. [przypis edytorski]

214. Jan z Tolomei, właśc. Jan Tolomei (1272–1348) — włoski teolog i założyciel kongregacji oliwetanów, stanowiącej odłam zakonu benedyktynów. Tolomei to nazwisko, nie jak w przypadku wymienionych wcześniej nazwa miasta; bardziej znany pod zakonnym imieniem Bernard. [przypis edytorski]

215. ucałował po rycersku — scena podkreśla rolę opata jako dostojnika świeckiego. [przypis edytorski]

216. rzadkie jeszcze wówczas po kościołach organy — pierwsza wzmianka o kościelnych organach w Polsce pochodzi z roku 1340 i dotyczy kościoła św. Jakuba w Toruniu. [przypis edytorski]

217. Kiejstut (ok. 1310–1382) — książę trocki, wielki książę litewski w ostatnich latach życia, skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą i uwięziony przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]

218. stalla — zdobiona ławka w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczona głównie dla duchownych. [przypis edytorski]

219. męt — zamęt, zamieszanie. [przypis edytorski]

220. graf — tytuł szlachecki używany w Niemczech i w krajach niegdyś zależnych od cesarstwa niemieckiego. [przypis edytorski]

221. komtur — zwierzchnik domu zakonnego bądź okręgu w zakonach rycerskich, do których zaliczali się Krzyżacy. [przypis edytorski]

222. pasowany — na rycerza. [przypis edytorski]

223. piąci (daw.) — pięciu. [przypis edytorski]

224. obiecować — dziś popr.: obiecywać. [przypis edytorski]

225. Jadwiga (ok. 1374–1399) — córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 koronowana na króla Polski (prawo nie przewidywało wówczas koronacji królowej), w 1386 poślubiła Władysława Jagiełłę, co dało początek unii polsko-litewskiej. [przypis edytorski]

226. w czasach najgłębszego pokoju porwano księcia — historia uprowadzenia księcia mazowieckiego Janusza ze Złotoryi została opisana w poprzednich rozdziałach; przy tej okazji miała zginąć żona powieściowego Juranda ze Spychowa. [przypis edytorski]

227. św. Brygida Szwedzka (1303-1373) — wizjonerka, pisarka i teolog, założycielka zakonu brygidek. [przypis edytorski]

228. osiem roków temu — w 1391. [przypis edytorski]

229. Piotr z Alwastra — spowiednik św. Brygidy i tłumacz jej objawień na łacinę. [przypis edytorski]

230. Maciej z Linköping — kanonik, tłumacz objawień św. Brygidy na łacinę. [przypis edytorski]

231. krajka — skrawek tkaniny bądź jej pas przyszyty na brzegu sukni, także: chustka. [przypis edytorski]

232. głownia — palący się lub spalony kawałek drewna. [przypis edytorski]

233. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

234. uważał się — tu: był uważany. [przypis edytorski]

235. gwoli (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

236. kulbaka — wysokie siodło, przeważnie wojskowe. [przypis edytorski]

237. łakomy — tu: budzący zainteresowanie i chęć posiadania, por. „łakomy kąsek”. [przypis edytorski]

238. na pował — tak, że będą leżeć pokotem. [przypis edytorski]

239. dalekość — odległość. [przypis edytorski]

240. olszyniec — zagajnik olchowy. [przypis edytorski]

241. Kazimierzowe — aluzja do panowania Kazimierza Wielkiego (1310–1370) i poprawy standardów cywilizacyjnych w Polsce za jego czasów. [przypis edytorski]

242. gdzie siedem razy na dzień dzwony biją — sens: gdzie odprawiana jest liturgia godzin, tj. modlitwa obowiązkowo odmawiana siedem razy na dzień przez osoby ze święceniami duchownymi. [przypis edytorski]

243. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

244. jędzon — potwór, upiór. [przypis edytorski]

245. przechodzić (daw.) — przekraczać. [przypis edytorski]

246. rysią — kłusem. [przypis edytorski]

247. staje, stajanie — dawna miara odległości (etymologicznie: dystans, po przebiegnięciu którego koń musi się zatrzymać i odpocząć). [przypis edytorski]

248. glewia — broń drzewcowa z grotem w formie jednosiecznego noża; tu: kopia. [przypis edytorski]

249. cugle — wodze, lejce. [przypis edytorski]

250. Zyndram z Maszkowic (zm. ok. 1414) — polski rycerz niemieckiego pochodzenia. [przypis edytorski]

251. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]

252. płochość (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]

253. samowtór (daw.) — we dwóch. [przypis edytorski]

254. włodyka — rycerz, zwłaszcza niemajętny lub bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

255. rakuski (daw.) — austriacki. [przypis edytorski]

256. Burgundia — region w centralnej Francji. [przypis edytorski]

257. gorze chłopcu (daw.) — źle z chłopcem. [przypis edytorski]

258. wypiastować — wychować. [przypis edytorski]

259. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

260. nie skończy on własną śmiercią — sens: umrze śmiercią gwałtowną, zapewne na skutek wyroku sądu. [przypis edytorski]

261. dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

262. przystojny (daw.) — odpowiedni, właściwy. [przypis edytorski]

263. krotofilny (daw.) — skłonny do żartów. [przypis edytorski]

264. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

265. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]

266. chycić — dziś popr.: chwycić. [przypis edytorski]

267. Aleksandra Olgierdówna (ok. 1370–1434) — córka wielkiego księcia Litwy Olgierda, siostra Władysława II Jagiełły, żona księcia mazowieckiego Ziemowita IV. [przypis edytorski]

268. liszka — tu: futro ze skór lisich. [przypis edytorski]

269. koleśno (daw.) — w kolasach. [przypis edytorski]

270. którym nie wolno było omijać Krakowa, by nie pozbawić miasta licznych opłat — niektóre miasta posiadały w średniowieczu przywilej, określany jako „prawo składu”, zgodnie z którym kupcy nie mogli ich omijać, lecz przez określony czas musieli wystawiać tam swój towar na sprzedaż. [przypis edytorski]

271. skrzęt (daw.) — krzątanina, ruch. [przypis edytorski]

272. Władysław II Jagiełło (ok. 1362–1434) — syn księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

273. wagować się (daw.) — wahać się, zastanawiać się. [przypis edytorski]

274. przezpiecznie — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

275. gomółka — niewielka, okrągła szybka. [przypis edytorski]

276. dworzyszcze (daw.) — gmach, okazały budynek. [przypis edytorski]

277. zgoła (daw.) — nawet. [przypis edytorski]

278. krzyżowanie — dekoracja architektoniczna w postaci krzyżujących się belek na fasadzie budynku. [przypis edytorski]

279. łokieć — dawna miara długości, w przybliżeniu odległość od stawu łokciowego do dłoni, ok. 55-77 cm. [przypis edytorski]

280. skład — tu: sklep. [przypis edytorski]

281. sowity (daw.) — obfity, bogaty. [przypis edytorski]

282. mercatorium (z łac.) — dom kupców. [przypis edytorski]

283. Schrotamt — urząd przeładunku beczek winnych. [przypis edytorski]

284. sprawa gardłowa — sprawa, w której grozi kara śmierci. [przypis edytorski]

285. wszelako (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

286. Wojciech Jastrzębiec (1362–1436) — biskup krakowski (1412–1423) i poznański (1399–1412), kanclerz koronny, przed osiągnięciem godności biskupiej czynny na dworze Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

287. Bonifacy IX (ok. 1350–1404) — papież od 1389, poparł Polskę, gdy walczyła z Krzyżakami. [przypis edytorski]

288. gonitwa — tu: turniej rycerski. [przypis edytorski]

289. Aral — Jezioro Aralskie, dawniej określane jako morze, leżące w dzisiejszym Kazachstanie i Uzbekistanie. [przypis edytorski]

290. wschody (daw.) — schody. [przypis edytorski]

291. wyprawa krzyżowa — tu: wyprawa wojenna przeciw poganom, mająca zmusić ich siłą do chrztu. Określenie to stosowano w szczególności wobec krucjat, mających na celu zdobycie na muzułmanach miejsca narodzin Chrystusa. W szerszym sensie odnosiło się także do innych walk z niechrześcijanami. [przypis edytorski]

292. Tochtamysz (zm. 1406) — chan tatarskiej Złotej Ordy w latach 1380–1395, pokonany przez Timura zbiegł na Litwę, skąd bezskutecznie starał się odzyskać władzę. [przypis edytorski]

293. tron kapczacki — władza nad Ordą Kipczacką, szerzej znaną jako Złota Orda. Było to dawne państwo mongolsko-tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda stanowiła coś pośredniego między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. [przypis edytorski]

294. Złota Orda — dawne państwo mongolsko–tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda była czymś pośrednim między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. [przypis edytorski]

295. Timur Chromy (1336–1405) — znany też jako Tamerlan, chan Złotej Ordy i twórca wielkiego mongolsko-tatarskiego imperium, które rozpadło się po jego śmierci. [przypis edytorski]

296. władca Rusi Moskiewskiej — tereny dzisiejszej Rosji (Ruś Moskiewska) i Ukrainy (Ruś Kijowska) były w średniowieczu pod władzą Tatarów. [przypis edytorski]

297. Aleppo — miasto na skraju Pustyni Syryjskiej. [przypis edytorski]

298. Damaszek — stolica Syrii. [przypis edytorski]

299. odpust — w religii katolickiej darowanie bądź zmniejszenie kary za grzechy, które zostały już odpuszczone. [przypis edytorski]

300. wizerunek Chrystusów (daw.) — wizerunek Chrystusowy, wizerunek Chrystusa. [przypis edytorski]

301. jużem się obaczył — już sobie przypomniałem. [przypis edytorski]

302. ćma (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

303. dworscy — ludzie należący do dworu. [przypis edytorski]

304. dalibóg (daw.) — naprawdę, słowo daję. [przypis edytorski]

305. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

306. do dnia — rano. [przypis edytorski]

307. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

308. więcej — bardziej. [przypis edytorski]

309. królową polską — mowa o królowej Jadwidze. [przypis edytorski]

310. Jaśko z Tęczyna — syn Jędrzeja z Tęczyna, wojewody krakowskiego i sandomierskiego, kasztelan krakowski. [przypis edytorski]

311. rajca (daw.) — radny. [przypis edytorski]

312. szuba (daw.) — szerokie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]

313. królestwo — tu: król i królowa. [przypis edytorski]

314. smagły — o ciemnej, oliwkowej cerze. [przypis edytorski]

315. przygana (daw.) — krytyka, zarzut. [przypis edytorski]

316. Podniesienie — część mszy św., gdy kapłan ukazuje wiernym Ciało i Krew Chrystusa. [przypis edytorski]

317. Ludwik Węgierski — węg. Lajos I Nagy, Ludwik I Wielki (1326–1382), król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382, ojciec Jadwigi. [przypis edytorski]

318. zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości — mowa o Wilhelmie Habsburgu zwanym Uprzejmym (ok. 1370–1406). [przypis edytorski]

319. minstrel (daw.) — śpiewak, poeta. [przypis edytorski]

320. Te Deum — hymn znany od czasów wczesnochrześcijańskich, głoszący chwałę Boga (Ciebie, Boże, wysławiamy). [przypis edytorski]

321. kośba (daw.) — żniwa. [przypis edytorski]

322. Wysz Radoliński, Piotr (ok. 1354–1414) — biskup krakowski od 1392, poznański od 1412, przeniesiony na to drugie stanowisko na skutek intryg dworskich, wykonawca testamentu królowej Jadwigi. [przypis edytorski]

323. podana nieco naprzód — nieznacznie pochylona do przodu. [przypis edytorski]

324. manela (daw.) — złota bransoleta. [przypis edytorski]

325. złotogłów — kosztowna tkanina ze złotą nicią. [przypis edytorski]

326. bisior — cienka i kosztowna tkanina, jedwab morski. [przypis edytorski]

327. złogi — tu: poród. [przypis edytorski]

328. Akademia Krakowska — założona w 1364 w Kazimierzu z fundacji Kazimierza III Wielkiego, odnowiona w 1400 w Krakowie przez Władysława II Jagiełłę z fundacji Jadwigi Andegaweńskiej, od 1817 funkcjonuje pod nazwą Uniwersytet Jagielloński. [przypis edytorski]

329. pozór (daw.) — wygląd zewnętrzny. [przypis edytorski]

330. liliowa — tu: biała jak lilia. [przypis edytorski]

331. popłatać — pociąć mieczem, posiekać. [przypis edytorski]

332. rohatyna (z ukr.) — włócznia z grotem zaopatrzonym w hak, aby po wbiciu trudniej ją było wyciągnąć. [przypis edytorski]

333. Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen Tuum (łac.) — Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje. [przypis edytorski]

334. suszyć (daw.) — pościć. [przypis edytorski]

335. trefniś (daw.) — błazen. [przypis edytorski]

336. krotochwilny (daw.) — śmieszny, dowcipny. [przypis edytorski]

337. warować się (daw.) — strzec się. [przypis edytorski]

338. chybaj sobie — idź sobie. [przypis edytorski]

339. doletni (daw.) — taki, który „doszedł do lat”, we właściwym wieku, dorosły. [przypis edytorski]

340. infułat — wyższy dostojnik kościelny; określenie pochodzi od infuły, czyli nakrycia głowy takich osób. [przypis edytorski]

341. Jan Kropidło (ok. 1364–1421) — syn księcia strzeleckiego Bolka III, sprawował kolejno urzędy biskupie w wielu diecezjach. [przypis edytorski]

342. paliusz — szata liturgiczna przysługująca biskupowi metropolicie (zwierzchnikowi kościelnej metropolii, czyli archidiecezji z zależnymi od niej diecezjami). [przypis edytorski]

343. płowy — (o włosach) jasny. [przypis edytorski]

344. wymiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

345. Paszko (Paweł) z Biskupic, zwany Złodziej — rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

346. Sulimczyk — człowiek herbu Sulima, tu o Zawiszy Czarnym i jego bratu Farureju. [przypis edytorski]

347. gwoździki — popr.: goździki. [przypis edytorski]

348. zydel — mebel do siedzenia, podobny do taboretu. [przypis edytorski]

349. ronić (daw.) — strącać. [przypis edytorski]

350. kaleta — woreczek na pieniądze, zawieszany u pasa. [przypis edytorski]

351. ziemia dobrzyńska — obszar na wschód od Torunia, zagarnięty przez Krzyżaków wskutek bezprawnej umowy z księciem Władysławem Opolczykiem. [przypis redakcyjny]

352. naści (daw.) — masz. [przypis edytorski]

353. leziwo — przyrząd pomagający w chodzeniu po drzewach. [przypis edytorski]

354. bitwa pod Płowcami — rozegrana 27 września 1331 między wojskami Władysława Łokietka a oddziałami krzyżackimi, przerwała krzyżacką kampanię przeciw Polsce. [przypis edytorski]

355. Pax vobiscum! (łac.) — pokój z wami. [przypis edytorski]

356. ops (daw.) — rozpusta. [przypis edytorski]

357. Zawisza z Kurozwęk (zm. 1382) — regent Królestwa Polskiego, biskup krakowski, kanclerz koronny, podkanclerzy koronny. Niechętny mu kronikarz Janko z Czarnkowa pisze, że po jego śmieci w Kościele Mariackim w Krakowie było słychać diabelskie krzyki „Pojedziemy na ops!”, tj. na rozpustę. [przypis edytorski]

358. Marcin (Marcisz) z Wrocimowic (zm. 1442) — polski rycerz niemieckiego pochodzenia, starosta łowicki. [przypis edytorski]

359. Florian z Korytnicy — średniowieczny rycerz polski, kasztelan wiślicki, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

360. Domarat z Kobylan (1380–1440) — uczestnik bitwy pod Grunwaldem, od 1428 marszałek nadworny koronny. [przypis edytorski]

361. łacnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

362. abych (daw., reg.) — abym. [przypis edytorski]

363. źrzały (daw.) — dojrzały, dorosły. [przypis edytorski]

364. pacholę (daw.) — dziecko. [przypis edytorski]

365. korol (z ros.) — król. [przypis edytorski]

366. nie stanie (daw.) — nie starczy. [przypis edytorski]

367. turbacja (daw.) — trudna sytuacja bądź zmartwienie nią. [przypis edytorski]

368. turbować (daw.) — martwić. [przypis edytorski]

369. zaciąć się (daw.) — uprzeć się, zawziąć się. [przypis edytorski]

370. szczeznąć (daw.) — zginąć. [przypis edytorski]

371. dokazać (daw.) — dokonać. [przypis edytorski]

372. stryk (daw.) — stryj. [przypis edytorski]

373. ostać (daw.) — zostać. [przypis edytorski]

374. ostawić (daw.) — zostawić. [przypis edytorski]

375. pomiarkować (daw.) — zastanowić się. [przypis edytorski]

376. niepodobna (daw.) — niemożliwa. [przypis edytorski]

377. kapituła — rada sprawująca władzę w zakonie. [przypis edytorski]

378. odkazać (z ros.) — odpowiedzieć. [przypis edytorski]

379. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

380. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

381. ścierciałka — skartabella, szlachcic bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

382. mieszczanów — dziś popr.: mieszczan. [przypis edytorski]

383. aże (daw.) — aż. [przypis edytorski]

384. zabawiać się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

385. w dół Węgrów — na południe Węgier. [przypis edytorski]

386. polerowany — tu: obyczajny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

387. kaganek — lampka oliwna. [przypis edytorski]

388. zapędliwy (daw.) — popędliwy, skłonny do szybkiego a nieprzemyślanego działania. [przypis edytorski]

389. rzęsów — dziś popr.: rzęs. [przypis edytorski]

390. deputacja (daw.) — delegacja. [przypis edytorski]

391. cech — samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. [przypis edytorski]

392. bractwo — organizacja religijna, zrzeszająca ludzi o podobnych formach pobożności (np. bractwo różańcowe). [przypis edytorski]

393. kanonik — w średniowieczu duchowny żyjący przy katedrze według reguł kanonicznych. [przypis edytorski]

394. rajca — tu: doradca. [przypis edytorski]

395. nie masz (daw.) — nie ma. [przypis edytorski]

396. widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

397. rajcować (daw.) — radzić. [przypis edytorski]

398. leciech — dziś popr.: latach. [przypis edytorski]

399. wotum — symboliczny dar wieszany na ołtarzu, na świętym obrazie bądź na posągu religijnym jako prośba o wstawiennictwo lub podziękowanie za nie. [przypis edytorski]

400. krobia (daw.) — kosz. [przypis edytorski]

401. statysta (daw.) — mąż stanu, polityk, strateg. [przypis edytorski]

402. Stanisław ze Skarbimierza (ok. 1365–1431) — pierwszy rektor Akademii Krakowskiej, wybitny kaznodzieja. [przypis edytorski]

403. siedem nauk wyzwolonych — stanowiły program średniowiecznej edukacji uniwersyteckiej i obejmowały: gramatykę, dialektykę, retorykę, geometrię, arytmetykę, astronomię, muzykę. [przypis edytorski]

404. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

405. Awinion — w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej”. [przypis edytorski]

406. nie stało (daw.) — zabrakło. [przypis edytorski]

407. stróża (daw.) — straż. [przypis edytorski]

408. spyża (daw.) — pożywienie. [przypis edytorski]

409. tapczana — dziś popr.: tapczanu. [przypis edytorski]

410. zgonić (daw.) — dogonić. [przypis edytorski]

411. plwać — dziś: pluć. [przypis edytorski]

412. piędź — dawna miara długości, ok. 18-22 cm. [przypis edytorski]

413. zdybać — spotkać. [przypis edytorski]

414. kuszcze (daw.) — krzaki, chaszcze, zarośla. [przypis edytorski]

415. pofolgować (daw.) — potraktować łagodniej. [przypis edytorski]

416. urzec — tu: rzucić na kogoś zły urok. [przypis edytorski]

417. zara — dziś popr.: zaraz. [przypis edytorski]

418. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

419. słowo zdzierżyć (daw.) — dotrzymać słowa. [przypis edytorski]

420. driakiew (daw.) — roślina lecznicza, lekarstwo. [przypis edytorski]

421. pan krakowski — zwyczajowe określenie kasztelana krakowskiego. [przypis edytorski]

422. statek (daw.) — majątek, zwł. ruchomy. [przypis edytorski]

423. folgować (daw.) — traktować łagodniej. [przypis edytorski]

424. cudny (daw.) — dziwny. [przypis edytorski]

425. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

426. Krewo — średniowieczne miasto na Litwie, obecnie wieś w powiecie grodzieńskim na Białorusi. [przypis edytorski]

427. warować się od czegoś — powstrzymywać się od czegoś, strzec się czegoś. [przypis edytorski]

428. kować (daw.) — kuć. [przypis edytorski]

429. żak (daw.) — uczeń, student. [przypis edytorski]

430. pałączasty — (o nogach) wygięty w pałąk, krzywy (częsta przypadłość u osób dużo jeżdżących konno). [przypis edytorski]

431. halebardnik — dziś popr.: halabardnik. [przypis edytorski]

432. wełna (daw.) — tu: fala. [przypis edytorski]

433. podhalski — dziś popr.: podhalański. [przypis edytorski]

434. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

435. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]

436. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

437. pokładziny — położenie się małżonków w jednym łożu w obecności świadków. [przypis edytorski]

438. wedle — tu: obok. [przypis edytorski]

439. mienić się (daw.) — podawać się za. [przypis edytorski]

440. gniazdo (przen.) — siedziba rodu. [przypis edytorski]

441. dojść do lat (daw.) — osiągnąć odpowiedni wiek. [przypis edytorski]

442. Flandria — region rozciągający się wzdłuż wybrzeży Morza Północnego na terenie Belgii, Francji i Holandii. [przypis edytorski]

443. płatnerz — rzemieślnik wytwarzający zbroje płytowe, później także broń białą. [przypis edytorski]

444. żeleźce (daw.) — grot. [przypis edytorski]

445. szczebrzuch — słowniki podają znaczenie: wiano panny młodej. Sienkiewicz prawdop. skontaminował to ze słowem „brzeszczot”. [przypis edytorski]

446. barć — wydrążony w drzewie ul dla leśnych pszczół. [przypis edytorski]

447. starunek (daw.) — opieka. [przypis edytorski]

448. na porządek (daw.) — porządnie. [przypis edytorski]

449. wprzód, wprzódy (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

450. glejt (daw.) — „list żelazny”, wystawiona przez władze przepustka, pozwalająca podróżować przez dane terytorium. [przypis edytorski]

451. krymka — mała, okrągła czapka tatarska, podobna do mycki. [przypis edytorski]

452. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie. [przypis edytorski]

453. Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. Sienkiewicz tytułuje go cesarzem o 30 lat za wcześnie. [przypis edytorski]

454. Brussa — dziś Bursa: miasto w płn.-zach. Turcji. [przypis edytorski]

455. kropierz — długa kapa osłaniająca konia. [przypis edytorski]

456. pojedyncza walka — pojedynek. [przypis edytorski]

457. Edygej (1352–1419) — dowódca tatarski, podwładny Timura, potem chan Złotej Ordy. [przypis edytorski]

458. bitwa nad Worsklą — stoczona w połowie sierpnia 1399 między wojskami rusko–litewskimi dowodzonymi przez wielkiego księcia Witolda, wspierającymi starającego się odzyskać władzę Tochtamysza, a Tatarami pod wodzą Edygeja. Litwini ponieśli klęskę. [przypis edytorski]

459. kołpak — czapka tatarska obrzeżona futrem. [przypis edytorski]

460. miecznik — dostojnik, pierwotnie urzędnik dworski zarządzający zbrojownią. [przypis edytorski]

461. lenno — posiadłość nadawana wasalowi przez suzerena w zamian za służbę. [przypis edytorski]

462. niezbrojny — nieopancerzony. [przypis edytorski]

463. w niebiesiech — dziś popr.: w niebie a. w niebiosach. [przypis edytorski]

464. częstokół — palisada. [przypis edytorski]

465. tamój (daw.) — tam. [przypis edytorski]

466. podjąć pod nogi — dawny sposób wyrażania szacunku. [przypis edytorski]

467. nieskładnie (daw.) — niezręcznie. [przypis edytorski]

468. mać (daw., gw.) — matka. [przypis edytorski]

469. być o coś krzywym (daw.) — mieć o coś żal. [przypis edytorski]

470. nałęczka (daw.) — chusta służąca jako przepaska na głowę. [przypis edytorski]

471. młaka — bagno. [przypis edytorski]

472. piekielny starosta — Lucyfer, przywódca wszystkich diabłów. [przypis edytorski]

473. udać się (daw.) — (o osobie) spodobać się. [przypis edytorski]

474. źrzały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

475. będem — dziś popr.: będę. [przypis edytorski]

476. nie lza (daw.) — nie można. [przypis edytorski]

477. pewnikiem (daw.) — zapewne. [przypis edytorski]

478. niedźwiedziowi w dole — istniała metoda polowania na niedźwiedzie przez zastawianie na nie pułapek w postaci dołów. [przypis edytorski]

479. Tawań — wyspa na Dniestrze. [przypis edytorski]

480. dać dęba — uciec. [przypis edytorski]

481. ostrogi dostaniesz — sens: zostaniesz pasowany na rycerza. [przypis edytorski]

482. wola boża (daw.) — pożądanie. [przypis edytorski]

483. przyzostać (daw.) — zostać przy nim. [przypis edytorski]

484. olbor (daw.) — opłata za prawo eksploatacji kopalni kruszcu, wnoszona do skarbca królewskiego. [przypis edytorski]

485. fara — miejski kościół parafialny. [przypis edytorski]

486. skórznie — skórzane buty z wysokimi cholewami. [przypis edytorski]

487. szwargotać — mówić w niezrozumiałym i/lub nielubianym języku, zwł. po niemiecku. [przypis edytorski]

488. pażerny — dziś popr.: pazerny. [przypis edytorski]

489. gwarek (daw.) — górnik. [przypis edytorski]

490. Władysław II Opolczyk zwany Naderspan (ok. 1330–1401) — książę opolski, znakomity administrator, prowadzący politykę prowęgierską. W roku 1391 skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą, który pozbawił go lenn na terytorium Polski. [przypis edytorski]

491. synowiec — syn brata. [przypis edytorski]

492. odkazywać (z ros.) — odpowiadać. [przypis edytorski]

493. somsiad — dziś popr.: sąsiad. [przypis edytorski]

494. raić (daw.) — zalecać. [przypis edytorski]

495. na księżej grudzi — nie żyje (dosł.: leży w ziemi koło kościoła). [przypis edytorski]

496. zadzierzysty — charakterny. [przypis edytorski]

497. ułomić (gw.) — złamać. [przypis edytorski]

498. frasunek (daw.) — smutek. [przypis edytorski]

499. toporzysko — drewniany uchwyt siekiery bądź topora. [przypis edytorski]

500. obces — tu: dążąc do bezpośredniego starcia. [przypis edytorski]

501. cześnik (daw.) — dostojnik dworski, pierwotnie urzędnik dbający o zapas wina na dworze. [przypis edytorski]

502. wielki kniaź — chodzi o Witolda Kiejstutowicza. [przypis edytorski]

503. ćma (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

504. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

505. jucha — krew; tu: określenie osoby krewkiej, tj. energicznej i skłonnej do gniewu. [przypis edytorski]

506. niewód — sieć rybacka złożona ze stożkowatego worka i dwóch skrzydeł służących do zagarniania ryb. [przypis edytorski]

507. osęka (daw.) — bosak. [przypis edytorski]

508. rybitwa (daw.) — rybak. [przypis edytorski]

509. strona (daw.) — okolica. [przypis edytorski]

510. krzcił — dziś popr.: chrzcił. [przypis edytorski]

511. nawidzieć (daw.) — lubić, kochać. [przypis edytorski]

512. paniątko — tu: dziecko. [przypis edytorski]

513. Fryz a. Fryzyjczyk — mieszkaniec Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. [przypis edytorski]

514. wielgi — dziś popr.: wielki. [przypis edytorski]

515. grochowiny (daw.) — słoma z wymłóconego grochu. [przypis edytorski]

516. to mi będzie po sercu — sens: to będzie zgodne z tym, co czuję. [przypis edytorski]

517. starunek (daw.) — staranie, opieka. [przypis edytorski]

518. ładzić (daw.) — porządkować. [przypis edytorski]

519. cnić się (daw.) — tęsknić za czymś, martwić się, nudzić. [przypis edytorski]

520. przesadzić (daw.) — przeskoczyć. [przypis edytorski]

521. zadni — tylny. [przypis edytorski]

522. brzechwa — tylna część strzały. [przypis edytorski]

523. wrony — (o koniu) kary, czarny. [przypis edytorski]

524. srokacz — srokaty koń, koń o umaszczeniu w cętki bądź w łaty. [przypis edytorski]

525. pozwoleństwo (daw.) — pozwolenie. [przypis edytorski]

526. prawować się (daw.) — spierać się o coś. [przypis edytorski]

527. zgrzebny — prosty, nieozdobny bądź utkany z grubego płótna. [przypis edytorski]

528. łan — obszar ziemi przeznaczonej do uprawy, wydzierżawiony osadnikowi. [przypis edytorski]

529. do szczętu — dziś: doszczętnie, całkiem. [przypis edytorski]

530. niwy (daw.) — pola. [przypis edytorski]

531. odsep — opłata w formie odsypanej mąki. [przypis edytorski]

532. lech (daw.) — obszar ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

533. skwapliwie (daw.) — chętnie i szybko. [przypis edytorski]

534. węgieł — styk pionowych ścian budynku. [przypis edytorski]

535. komora (daw.) — pomieszczenie magazynowe. [przypis edytorski]

536. wędlarnia — dziś: wędzarnia. [przypis edytorski]

537. comber — mięso z kością z grzbietu zwierzęcia. [przypis edytorski]

538. czerw — pasożyt (larwa) żerujący na drewnie. [przypis edytorski]

539. wyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

540. pilśniowy — wykonany z gęstego, zbitego materiału produkowanego z włókien wełny. [przypis edytorski]

541. mycka — mała, okrągła czapka. [przypis edytorski]

542. hoży — tryskający zdrowiem, urodziwy. [przypis edytorski]

543. grodziec (daw.) — gród. [przypis edytorski]

544. kraśny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

545. kalina — roślina o czerwonych owocach; w poezji ludowej porównanie do niej dziewczyny uchodziło za komplement. [przypis edytorski]

546. kraśny — tu: czerwony. [przypis edytorski]

547. samodział — tkanina wełniana lub lniana, wyprodukowana na ręcznym warsztacie. [przypis edytorski]

548. somsiedzki — dziś popr.: sąsiedzki. [przypis edytorski]

549. przyszczypny (daw. a. gw.) — zadziorny, ale na sposób humorystyczny. [przypis edytorski]

550. świerzopa — kobyła, klacz. [przypis edytorski]

551. żeremie — konstrukcja z gałęzi, mchu i szlamu, budowana przez bobry, w której rodzą one młode. [przypis edytorski]

552. zapamiętać się — zamyślić się a. zająć się czymś, zapominając o wszystkim innym. [przypis edytorski]

553. atłas — tkanina z jednej strony gładka, z drugiej szorstka. [przypis edytorski]

554. łagiewka a. łagiew — naczynie podróżne. [przypis edytorski]

555. łyżnik — drewniana półeczka z otworami na łyżki. [przypis edytorski]

556. alkierz — izba narożna, często reprezentacyjna. [przypis edytorski]

557. sernik — pomieszczenie do przechowywania serów. [przypis edytorski]

558. bez mała (daw.) — prawie. [przypis edytorski]

559. sperka (gw.) — słonina. [przypis edytorski]

560. grzywna — średniowieczna jednostka monetarna, wartość określonej wagi kruszcu. [przypis edytorski]

561. bojać się — dziś popr.: bać się. [przypis edytorski]

562. bożnica — tu: świątynia. [przypis edytorski]

563. klusków — dziś popr.: klusek. [przypis edytorski]

564. poćciwa — dziś popr.: poczciwa. [przypis edytorski]

565. ongi (daw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski]

566. kamionka — naczynie ceramiczne. [przypis edytorski]

567. uwidzieć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

568. Cztan — skrócona forma imienia Przecław. [przypis edytorski]

569. sierdzisty (daw.) — śmiały, czupurny. [przypis edytorski]

570. narocznik — słowo wieloznaczne: chłop płacący roczną daninę bądź przedstawiciel ludności niewolnej zobowiązany do bliżej niesprecyzowanych świadczeń wojskowych. [przypis edytorski]

571. łońskiego roku (gw.) — zeszłego roku. [przypis edytorski]

572. nieprzezpieczny — dziś popr.: niebezpieczny. [przypis edytorski]

573. socha — prymitywny, drewniany pług. [przypis edytorski]

574. kopce — kopcami często oznaczano granicę posiadłości. [przypis edytorski]

575. zażywać — tu: używać. [przypis edytorski]

576. udój — dojenie krów. [przypis edytorski]

577. chojar (daw.) — wysokie drzewo iglaste. [przypis edytorski]

578. jagodzisko — miejsce, gdzie rosną jagody. [przypis edytorski]

579. chybki (daw.) — szybki i zwinny. [przypis edytorski]

580. atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

581. dżdże (daw.) — deszcze. [przypis edytorski]

582. używać (daw.) — mieć coś, dysponować czymś, cieszyć się czymś. [przypis edytorski]

583. k’tobie (daw.) — do ciebie. [przypis edytorski]

584. skapieć (daw.) — zmarnować się. [przypis edytorski]

585. bywaj (daw.) — przybywaj. [przypis edytorski]

586. zjawienie (daw.) — widzenie. [przypis edytorski]

587. obzierać się (daw.) — oglądać się za siebie. [przypis edytorski]

588. w skok (daw.) — szybko, galopem. [przypis edytorski]

589. stary — niedźwiedź; istniał przesąd, że wymawianie nazwy tego zwierzęcia jest niebezpieczne, zwłaszcza po zmroku, toteż często zastępowano ją synonimami. [przypis edytorski]

590. zwietrzyć — wyczuć, wywąchać. [przypis edytorski]

591. jąć (daw.) — chwycić. [przypis edytorski]

592. osada — tu: drzewce, na którym osadzone są widły. [przypis edytorski]

593. zatlony (daw.) — podpalony, tlący się. [przypis edytorski]

594. hubka — materiał łatwopalny, wytwarzany z huby (odmiany grzyba rosnącej na pniach drzew). [przypis edytorski]

595. ozdarł (daw.) — rozdarł. [przypis edytorski]

596. obezwać się — dziś popr.: odezwać się. [przypis edytorski]

597. paździerze — suche odpady po pozyskiwaniu włókien z lnu bądź konopii. [przypis edytorski]

598. szczypka — szczapka, kawałek drewna. [przypis edytorski]

599. wartko (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

600. sucharze — suche badyle. [przypis edytorski]

601. w miarę (daw.) — według miary, tyle ile potrzeba. [przypis edytorski]

602. godnie (daw.) — porządnie, solidnie. [przypis edytorski]

603. wypsnąć się — tu: wyślizgnąć się. [przypis edytorski]

604. kolczuga — zbroja z niewielkich, metalowych kółeczek. [przypis edytorski]

605. skrom — tłuszcz zwierzęcy. [przypis edytorski]

606. św. Jerzy — męczennik z III-IV w., patron rycerzy. [przypis edytorski]

607. wżdy (daw.) — zawsze, przecież. [przypis edytorski]

608. św. Kosma i św. Damian — lekarze, męczennicy rzymscy z przełomu III-IV w. [przypis edytorski]

609. św. Apolonia (zm. 249) — męczennica, wg legendy przed spaleniem na stosie wybito jej zęby. [przypis edytorski]

610. pośrzednik — dziś popr.: pośrednik. [przypis edytorski]

611. nawojka — tu: dziewczyna. [przypis edytorski]

612. w ostatku (daw.) — w końcu. [przypis edytorski]

613. pazdury — dziś popr.: pazury. [przypis edytorski]

614. zbyrczeć (gw.) — brzęczeć (z gwary góralskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował staropolszczyznę). [przypis edytorski]

615. tkać (daw.) — wpychać. [przypis edytorski]

616. chorość (daw.) — choroba. [przypis edytorski]

617. przywieść (daw.) — przyprowadzić. [przypis edytorski]

618. pokrętka — tu: korba. [przypis edytorski]

619. ochwiarować — dziś popr.: ofiarować. [przypis edytorski]

620. Zbyszków (daw.) — Zbyszkowy, należący do Zbyszka. [przypis edytorski]

621. odmówić — tu: przekonać do odejścia. [przypis edytorski]

622. źreb — dawna miara powierzchni ziemi. [przypis edytorski]

623. Wilkowi — poddani Wilka. [przypis edytorski]

624. na Boże Narodzenie — Boże Narodzenie stanowiło zwyczajowy termin, do którego obowiązywały umowy. [przypis edytorski]

625. polowiczko — polowanie. [przypis edytorski]

626. wezwyczaić się — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]

627. ciągoty — pożądanie. [przypis edytorski]

628. zmiarkować (daw.) — zauważyć, zorientować się. [przypis edytorski]

629. przestawać (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

630. czerstwy (daw.) — zdrowy. [przypis edytorski]

631. wdzięczen — dziś popr.: wdzięczny. [przypis edytorski]

632. wiano — posag. [przypis edytorski]

633. osacznik — człowiek idący w obławie podczas polowania. [przypis edytorski]

634. pójdem — dziś popr.: pójdę. [przypis edytorski]

635. szczerk — ilasta gleba. [przypis edytorski]

636. łozina (daw.) — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

637. oparzelisko — niezamarzające zimą torfowisko, nad którym unoszą się opary (stąd nazwa). [przypis edytorski]

638. rozdziewać (daw.) — rozbierać. [przypis edytorski]

639. paniej — dziś popr.: pani. [przypis edytorski]

640. żeniaty — dziś popr.: żonaty. [przypis edytorski]

641. na zamry (daw.) — ryzykując zamęczenie konia. [przypis edytorski]

642. wagant — średniowieczny kleryk lub żak, żyjący w sposób prowokacyjnie swobodny, często zajmujący się twórczością poetycką bądź aktorstwem. [przypis edytorski]

643. przeprawy — tu: przygody. [przypis edytorski]

644. przebredzać — tu: wybrzydzać. [przypis edytorski]

645. do pola — na zewnątrz. [przypis edytorski]

646. przyłap a. przyłapa — płytka podcień ze słupów drewnianych ustawionych bezpośrednio przy ścianie domu. [przypis edytorski]

647. pocztowy — tu: osoba należąca do pocztu. [przypis edytorski]

648. pątnik (daw.) — pielgrzym. [przypis edytorski]

649. obońka — płaska beczułka do przewożenia płynów. [przypis edytorski]

650. wykopyrtnąć się — przewrócić się. [przypis edytorski]

651. stropić się (daw.) — zakłopotać się, stracić pewność siebie. [przypis edytorski]

652. jagody — tu: policzki. [przypis edytorski]

653. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

654. szpylman a. szpilman (z niem.) — grajek. [przypis edytorski]

655. goliard — wędrowny bard. [przypis edytorski]

656. słód — skiełkowane i wysuszone ziarna zbóż, jeden z surowców do produkcji piwa. [przypis edytorski]

657. clerici scholares (łac. forma M. lm.) — klerycy-studenci. [przypis edytorski]

658. frybra (daw.) — febra, gorączka. [przypis edytorski]

659. Omnes leges, omniaque iura vim vi repellere cunctisque sese defensare permittunt! (łac.) — Wszystkie prawa i zwyczaje pozwalają siłę odpierać siłą oraz się bronić. [przypis edytorski]

660. uznać — tu: poznać. [przypis edytorski]

661. precz (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]

662. garbować skórę — preparować skórę zwierzęcą tak, by była odporniejsza na warunki pogodowe; tu przen.: pobić. [przypis edytorski]

663. jałowica — jałówka, młoda krowa. [przypis edytorski]

664. buchasty (daw.) — szeroki, worowaty. [przypis edytorski]

665. synod — zebranie duchowieństwa i świeckich, podejmujące decyzje w sprawach kościelnych. [przypis edytorski]

666. balista — rodzaj broni miotającej. [przypis edytorski]

667. fornicaria (łac.) — kobieta lekkich obyczajów; tu B. lp. fornicariam: kobietę lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

668. bibula (łac.) — pijaczka; tu B. lp. bibulam: pijaczkę. [przypis edytorski]

669. mulier (łac.) — kobieta; tu B. lp. mulierem: kobietę. [przypis edytorski]

670. Bacchus — rzymski bóg wina; tu B. lp. Bacchum: Bachusa. [przypis edytorski]

671. adoro, adorare (łac.) — czcić, szanować; tu 3. os. lp. cz. przesz. adorabat: czciła. [przypis edytorski]

672. adultera (łac.) — cudzołożnica. [przypis edytorski]

673. uxor (łac.) — żona; tu B. lp. uxorem: żonę. [przypis edytorski]

674. ochędożny (daw.) — porządny, umiejący utrzymać porządek. [przypis edytorski]

675. Seneka (ok. 4 p.n.e.–65 n.e.) — rzymski filozof stoicki, autor wielu tekstów moralistycznych. [przypis edytorski]

676. Pomus non cadit absque arbore (łac.) — niedaleko pada jabłko od jabłoni. [przypis edytorski]

677. fryjowny — chętny do zalotów. [przypis edytorski]

678. aquam sordidam (łac.) — brudną wodę. [przypis edytorski]

679. In saecula saeculorum, amen! (łac.) — Na wieki wieków, amen! [przypis edytorski]

680. nastąpić na kogoś (daw.) — zaatakować kogoś. [przypis edytorski]

681. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

682. połomił — dziś popr.: połamał. [przypis edytorski]

683. zapowiedź — tu: wyzwanie na pojedynek. [przypis edytorski]

684. frasobliwy (daw.) — smutny. [przypis edytorski]

685. skartabella — szlachcic ex carta belli (łac.: prawem wojny), bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

686. sowizdrzał — tu: wędrowny błazen. [przypis edytorski]

687. pakliby (daw.) — jeśliby. [przypis edytorski]

688. laga — kij, laska. [przypis edytorski]

689. z nawrotem — z powrotem. [przypis edytorski]

690. list — tu: kwit potwierdzający zastaw. [przypis edytorski]

691. jakom znakiem krzyża świętego sam poświadczył — znak krzyża stawiały na dokumentach osoby nieumiejące pisać. [przypis edytorski]

692. chcem — dziś popr.: chcę. [przypis edytorski]

693. chleb ludzi bodzie — zwrot przysłowiowy mówiący o zuchwałości ludzi sytych. [przypis edytorski]

694. piechtą (daw.) — na piechotę. [przypis edytorski]

695. Poczkaj! — dziś popr.: Poczekaj! [przypis edytorski]

696. skomorocha (daw.) — wędrowny śpiewak a. aktor, zwłaszcza słowiański. [przypis edytorski]

697. bożyć się (daw.) — zarzekać się, przysięgając na Boga. [przypis edytorski]

698. tera — dziś popr.: teraz. [przypis edytorski]

699. poswarki a. swary (daw.) — kłótnie. [przypis edytorski]

700. hartowny — zahartowany, twardy. [przypis edytorski]

701. barziej — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

702. ile że (daw.) — ponieważ. [przypis edytorski]

703. za to jej powinien (daw.) — ma wobec niej powinności, jest wobec niej zobowiązany. [przypis edytorski]

704. krzyw (daw.) — niechętny. [przypis edytorski]

705. Bogać tam! (daw.) — Gdzie tam! [przypis edytorski]

706. w prędkości — w zdenerwowaniu. [przypis edytorski]

707. ostrogi — tu przen. znak przynależności do stanu rycerskiego. [przypis edytorski]

708. zyszcze — dziś popr.: zyska. [przypis edytorski]

709. przygoda — tu: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

710. dowodnie (daw.) — wyraźnie. [przypis edytorski]

711. zdybać się (daw.) — spotkać się. [przypis edytorski]

712. odbieżać (daw.) — uciec. [przypis edytorski]

713. bałamutny (daw.) — wprowadzający w błąd a. zalotny, uwodzicielski. [przypis edytorski]

714. opończa — płaszcz z kapturem, ubranie podróżne. [przypis edytorski]

715. slowutny (czes.) — sławetny. [przypis edytorski]

716. mierzyn — koń niewielkiego wzrostu. [przypis edytorski]

717. odtroczyć (daw.) — odwiązać. [przypis edytorski]

718. ratyszcze — drzewce od broni kłującej, takiej jak spisa. [przypis edytorski]

719. tołub (daw.) — rodzaj futra. [przypis edytorski]

720. poczciwy z kościami (fraz.) — zacny, dobry, uczciwy. [przypis edytorski]

721. przyczyny — tu: powody postępowania. [przypis edytorski]

722. pozbaść (daw.) — uczynić kogoś uległym. [przypis edytorski]

723. wilczura — opończa podbita wilczym futrem. [przypis edytorski]

724. łubowy (daw.) — wykonany z kory. [przypis edytorski]

725. powodować (daw.) — kierować, prowadzić. [przypis edytorski]

726. gąsiorek — pękate naczynie z wąską szyjką. [przypis edytorski]

727. przeor — przełożony domu zakonnego lub wyższy duchowny, niebędący biskupem. [przypis edytorski]

728. Wycliffe, John (ok. 1329–1384) — angielski teolog, profesor teologii w Oksfordzie, głoszący poglądy, jakie później przejęła reformacja. [przypis edytorski]

729. Aragonia — region w Hiszpanii ze stolicą w Saragossie, w czasach przedstawionych w powieści stanowił samodzielne królestwo (unia personalna z królestwem Kastylii nastąpiła w 1469). [przypis edytorski]

730. Maria Egipcjanka — święta pustelnica, żyjąca między IV a VI w. [przypis edytorski]

731. Wincenty z Szamotuł (zm. 1332) — wojewoda poznański, brał udział w bitwie pod Płowcami. [przypis edytorski]

732. koniowi do ogona przywiązali — włóczenie końmi, średniowieczna forma egzekucji. [przypis edytorski]

733. durzyć (daw.) — zwodzić, oszukiwać. [przypis edytorski]

734. mitręga — męczący wysiłek, strata czasu. [przypis edytorski]

735. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

736. zabiegły — od „zabiegać”, czynić starania. [przypis edytorski]

737. dziewczyna — tu: panna, osoba niezamężna. [przypis edytorski]

738. opona (daw.) — zasłona, tu zapewne: opończa. [przypis edytorski]

739. napierstnik a. napierśnik — część zbroi osłaniająca pierś. [przypis edytorski]

740. Lotaryngia — kraina historyczna, obecnie region administracyjny w płn.-wsch. Francji. [przypis edytorski]

741. żgnąć (daw.) — dźgnąć, ukłuć. [przypis edytorski]

742. przechera — osoba przebiegła, kłótliwa. [przypis edytorski]

743. śluzy — łzy. [przypis edytorski]

744. słuchajęcy (daw.) — kiedy słuchał. [przypis edytorski]

745. kądziel — pęk włókien przygotowanych do przędzenia, daw. symbol płci żeńskiej. [przypis edytorski]

746. mir (daw.) — cześć, szacunek. [przypis edytorski]

747. kurpieski — dziś popr.: kurpiowski. [przypis edytorski]

748. zagabnąć (daw.) — zagadnąć. [przypis edytorski]

749. daleko — tu: znacznie. [przypis edytorski]

750. komysze — zarośla, chaszcze. [przypis edytorski]

751. dworzec (daw.) — dwór (budynek). [przypis edytorski]

752. kupić się (daw.) — skupiać się, schodzić się. [przypis edytorski]

753. powerek (daw.) — drążek do noszenia wiader, na którego każdym końcu zawieszano jedno. [przypis edytorski]

754. starka (daw. lub reg.) — babka, przen. również starsza kobieta. [przypis edytorski]

755. Brabancja — obecnie część Belgii i Holandii, w czasach opisywanych przez powieść była księstwem. [przypis edytorski]

756. pax (łac.) — pokój, tu: „Spokój!”. [przypis edytorski]

757. sędzielizna (daw.) — szron. [przypis edytorski]

758. sadź — dziś: szadź, osad lodu powstały ze skroplonej mgły. [przypis edytorski]

759. Bywały nawet i takie niewiasty w tym rodzie, które wychodząc za obcych książąt, zwijały w palcach przy weselnych ucztach szerokie tasaki żelazne — chodzi prawdopodobnie o Cymbarkę, córkę księcia Ziemowita IV. [przypis edytorski]

760. boćkać (daw.) — całować. [przypis edytorski]

761. Merlin — czarodziej z legend i romansów o królu Arturze. [przypis edytorski]

762. zachorzał — dziś popr.: zachorował. [przypis edytorski]

763. łowczy — urzędnik zajmujący się organizacją polowania. [przypis edytorski]

764. otoka — nagonka, obława. [przypis edytorski]

765. krzywuła — instrument dęty drewniany o zakrzywionej rurze. [przypis edytorski]

766. barłóg — legowisko niedźwiedzia. [przypis edytorski]

767. obierza — sieć myśliwska, tu przen.: obława. [przypis edytorski]

768. wyboczyć (daw.) — zboczyć, skręcić. [przypis edytorski]

769. ciżba (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

770. pustać — pusty, niezalesiony teren. [przypis edytorski]

771. przenosić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

772. ziobro (gw.) — żebro. [przypis edytorski]

773. pacierze (daw.) — kręgosłup. [przypis edytorski]

774. łatwie — dziś popr.: łatwo. [przypis edytorski]

775. zawrzeć się (daw.) — zamknąć się. [przypis edytorski]

776. międzyroże — głowa zwierzęcia między jego rogami. [przypis edytorski]

777. Las Hercyński a. Góry Hercyńskie — górzysty i lesisty region nad rzeką Ren. [przypis edytorski]

778. warzyć (daw.) — gotować. [przypis edytorski]

779. nów — faza księżyca, gdy jest on niewidoczny z Ziemi. [przypis edytorski]

780. patrzeć przez szpary — patrzeć przez palce. [przypis edytorski]

781. w uściech — dziś popr.: w ustach. [przypis edytorski]

782. czy był praw (daw.) — czy miał prawo, czy miał rację. [przypis edytorski]

783. Bóg — stylizacja staropolska: mianownik w roli wołacza. [przypis edytorski]

784. Siedmiogród a. Transylwania — kraina hist. w centralnej Rumunii, zamieszkała m.in. przez liczną mniejszość węgierską. Król węgierski Andrzej Drugi sprowadził tam krzyżaków w 1212 dla obrony pogranicza przed koczownikami, lecz wygnał ich w 1225 za próbę zerwania zależności lennej. [przypis edytorski]

785. nasadzać — nasyłać, przygotowywać zasadzki. [przypis edytorski]

786. swywolnik a. swawolnik (daw.) — człowiek postępujący według własnej woli, niepodporządkowujący się autorytetom. [przypis edytorski]

787. samotrzeć — we trzech. [przypis edytorski]

788. zasię (daw.) — wara, precz. [przypis edytorski]

789. cesarz rzymski — tytuł cesarza niemieckiego. [przypis edytorski]

790. naśli — dziś popr.: naszli. [przypis edytorski]

791. Opolczyk — chodzi o Władysława II Opolczyka, stronnika dynastii Andegawenów, który zastawił Krzyżakom zamek w Złotoryi, co stało się dla nich uzasadnieniem do zawłaszczania terytoriów Polski. [przypis edytorski]

792. Markwart von Salzbach — komtur krzyżacki, ścięty przez wielkiego księcia Witolda po bitwie pod Grunwaldem, ponoć za krzywdę wyrządzoną Birucie. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że Markwart von Salzbach był wieloletnim doradcą Witolda i współuczestnikiem bitwy nad Worsklą. [przypis edytorski]

793. Szomberg — nazwisko to, jako zabójcy dzieci księcia Witolda, pojawia się w tekstach pisarza i historyka Karola Szajnochy (1818–1868). [przypis edytorski]

794. błam — zszyte skóry zwierząt futerkowych. [przypis edytorski]

795. grzywna — tu jako jednostka wagi: pół funta. [przypis edytorski]

796. rakiem (daw.) — tyłem. [przypis edytorski]

797. zmówiony (daw.) — zaręczony. [przypis edytorski]

798. łamanie kołem — forma średniowiecznej egzekucji. [przypis edytorski]

799. szelma — osoba sprytna i nieuczciwa. [przypis edytorski]

800. pójść na haki — forma średniowiecznej egzekucji. [przypis edytorski]

801. wisielec — tu: osoba, która zasługuje na śmierć przez powieszenie. [przypis edytorski]

802. kopny — grząski lub sypki, trudny do przebycia. [przypis edytorski]

803. okiść — przypominający liście śnieg przyrośnięty do gałęzi. [przypis edytorski]

804. komandoria a. komturia — jednostka administracyjna w zakonach rycerskich. [przypis edytorski]

805. zakała — tu: wstyd, hańba. [przypis edytorski]

806. św. Dionizy (zm. ok. 250–258) — pierwszy biskup Paryża, męczennik, patron Francji. Według legendy po egzekucji przez ścięcie wstał i przeszedł kilka kilometrów z głową pod pachą, by oddać ją jakiejś pobożnej kobiecie. [przypis edytorski]

807. uważcie — tu: patrzcie, zauważcie. [przypis edytorski]

808. krzypota (daw.) — kaszel, u Sienkiewicza konsekwentnie: choroba. [przypis edytorski]

809. pilić — poganiać. [przypis edytorski]

810. chwacki (daw.) — odważny, śmiały i zaradny. [przypis edytorski]

811. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

812. dwojaki — dwa połączone naczynia gliniane. [przypis edytorski]

813. truchła (gw.) — trumna. [przypis edytorski]

814. chybać (daw.) — lecieć, pędzić. [przypis edytorski]

815. przepasan — pasowany na rycerza. [przypis edytorski]

816. miles cinctus (łac.) — rycerz pasowany. [przypis edytorski]

817. starosta piekielny — Lucyfer jako zwierzchnik wszystkich diabłów. [przypis edytorski]

818. pomazaniec ziemski — król (od użycia olejów świętych w ceremonii koronacji). [przypis edytorski]

819. pątniczy (daw.) — pielgrzymi. [przypis edytorski]

820. tykwa — naczynie wykonane z twardej skorupy rośliny nazywanej również tykwą. [przypis edytorski]

821. róża jerychońska — roślina pustynna, w czasie suszy zwijająca się w kulkę toczoną przez wiatr po pustyni. [przypis edytorski]

822. znacznie go popuściło — bardzo mu się poprawiło. [przypis edytorski]

823. opamiętać się — tu: zastanowić się. [przypis edytorski]

824. bene (łac.) — dobrze. [przypis edytorski]

825. in articulo mortis (łac.) — w obliczu śmierci. [przypis edytorski]

826. uręczać — tu: zaręczać. [przypis edytorski]

827. ochędożnie (daw.) — porządnie. [przypis edytorski]

828. równianka (daw.) — wianek. [przypis edytorski]

829. czeladna — izba, w której przebywała czeladź (służba). [przypis edytorski]

830. zasuć (gw.) — zasypać, pokryć. [przypis edytorski]

831. graba, właśc. gruba — palenisko. [przypis edytorski]

832. malowania na szybach — witraże. [przypis edytorski]

833. Ecce Agnus Dei (łac.) — Oto Baranek Boży, słowa wypowiadane podczas Podniesienia. [przypis edytorski]

834. Domine, non sum dignus (łac.) — Panie, nie jestem godzien. [przypis edytorski]

835. akwizgrański — Akwizgran a. Aachen to miasto koronacyjne cesarzy niemieckich; w tamtejszej kaplicy cesarz Karol Wielki (ok. 747–814) zgromadził wiele ważnych relikwii. [przypis edytorski]

836. tum (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

837. mizerykordia (od łac. misericordia: miłosierdzie) — krótki, wąski sztylet do dobijania rannych. [przypis edytorski]

838. bierwiono — polano. [przypis edytorski]

839. Ave Maria, gratia plena (łac.) — Zdrowaś Mario, łaskiś pełna. [przypis edytorski]

840. zszerszeniały (daw.) — pokryty szronem. [przypis edytorski]

841. popętać — spętać, związać. [przypis edytorski]

842. ustalić — tu: utwardzić. [przypis edytorski]

843. dymna a. kurna chata — chata bez komina, w której dym wydostawał się przez dach. [przypis edytorski]

844. przeznać (daw.) — tu: poznać, przejrzeć kogoś. [przypis edytorski]

845. Ojciec wszystkiego chrześcijaństwa — papież. [przypis edytorski]

846. na odprawę — aby je odprawić, tj. pozbyć się ich. [przypis edytorski]

847. chowany (daw.) — udomowiony. [przypis edytorski]

848. na podorędziu (daw.) — pod ręką. [przypis edytorski]

849. na ostre — na broń ostrą, przen.: na śmierć. [przypis edytorski]

850. kostera (daw.) — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]

851. Wilia — Wigilia. [przypis edytorski]

852. kurniawa — zadymka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania języka staropolskiego). [przypis edytorski]

853. wiera (daw.) — wierzę, że... [przypis edytorski]

854. przyganić (daw.) — skrytykować. [przypis edytorski]

855. mruczno mi było (daw.) — byłem niezadowolony. [przypis edytorski]

856. zawdy a. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

857. wieja — zawieja, zadymka. [przypis edytorski]

858. rękodajny (daw.) — sługa. [przypis edytorski]

859. odgrześć (daw.) — odgrzebać. [przypis edytorski]

860. lisiura (daw.) — płaszcz podbity lisim futrem. [przypis edytorski]

861. z przyrodzenia (daw.) — z natury. [przypis edytorski]

862. sprawić (daw.) — przygotować, zorganizować. [przypis edytorski]

863. olszniak (daw.) — zagajnik olchowy. [przypis edytorski]

864. skrzepnąć — zamarznąć. [przypis edytorski]

865. świeczki — tu: ślepia. [przypis edytorski]

866. białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

867. przyświadczać (daw.) — przyznawać. [przypis edytorski]

868. ugwarzyć (daw.) — porozmawiać. [przypis edytorski]

869. obaczyć się — tu: dojść do zmysłów. [przypis edytorski]

870. dur (daw.) — stan odurzenia, obłęd, choroba. [przypis edytorski]

871. Semko, właśc. Ziemowit IV (ok. 1352–1426) — książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, znany jako dobry administrator. [przypis edytorski]

872. obaczyć się (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

873. widzi się (daw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

874. Geldria — prowincja Holandii położona pomiędzy rzekami IJssel, Moza i Ren. [przypis edytorski]

875. mierzeja — piaszczyste przedłużenie półwyspu, przen. wybrzeże. [przypis edytorski]

876. wici — wezwanie na wojnę wysyłane w formie pęku powrozów lub gałązek (witek) wierzbowych. [przypis edytorski]

877. folga — pobłażanie, łagodniejsze traktowanie. [przypis edytorski]

878. złoba (daw.) — zło. [przypis edytorski]

879. dać pole (daw.) — stanąć do pojedynku. [przypis edytorski]

880. bywały (daw.) — obyty w świecie, doświadczony. [przypis edytorski]

881. przyrzucić — dodać. [przypis edytorski]

882. pilić — poganiać. [przypis edytorski]

883. obrok — pasza dla koni. [przypis edytorski]

884. skować (daw.) — skuć. [przypis edytorski]

885. wpadlina — rozpadlina, wąwóz. [przypis edytorski]

886. wyszlą — dziś popr.: wyślą. [przypis edytorski]

887. wiedzą — tu: znają. [przypis edytorski]

888. Wer da? (niem.) — Kto tam? [przypis edytorski]

889. porównać się — zrównać się. [przypis edytorski]

890. ostrokół — palisada. [przypis edytorski]

891. pilny — tu: staranny. [przypis edytorski]

892. za czym (daw.) — więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]

893. odzyszcze — dziś popr.: odzyska. [przypis edytorski]

894. ług a. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

895. zdawać (daw.) — oddawać. [przypis edytorski]

896. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

897. statecznie — trwale i pewnie. [przypis edytorski]

898. wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

899. mlewo (daw.) — zmielone ziarno. [przypis edytorski]

900. plewa — w przypadku zbóż i traw: osłona ziarna. [przypis edytorski]

901. żarna — urządzenia do ręcznego mielenia ziarna, rozcieranego na kamiennej płycie. [przypis edytorski]

902. przednówek — okres przed wiosennymi zasiewami, kiedy chłopom z reguły kończyły się zimowe zapasy żywności. [przypis edytorski]

903. z powinną głową (daw.) — posłusznie. [przypis edytorski]

904. na nice (daw.) — na drugą stronę, podszewką na wierzch. [przypis edytorski]

905. stradać a. postradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

906. ukrzepić (daw.) — wzmocnić. [przypis edytorski]

907. skotarz (daw.) — pasterz. [przypis edytorski]

908. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

909. uderzyć — tu: zadąć. [przypis edytorski]

910. czereda (daw.) — gromada. [przypis edytorski]

911. spozierać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

912. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

913. zmierzić się — sprzykrzyć się, zbrzydzić się. [przypis edytorski]

914. modry — niebieski. [przypis edytorski]