Krzyżacy

by Henryk Sienkiewicz

Rozdział pięćdziesiąty drugi

Maćko i Zbyszko wrócili do Bogdańca. Stary rycerz żył jeszcze długo, a Zbyszko doczekał się w zdrowiu i sile tej szczęsnej chwili, w której jedną bramą wyjeżdżał z Malborga ze łzami w oczach mistrz krzyżacki, drugą wjeżdżał na czele wojsk polski wojewoda, aby w imieniu króla i Królestwa objąć w posiadanie miasto i całą krainę aż po siwe fale Bałtyku.

Przypisy:

1. luty (daw.) — groźny, srogi. [przypis edytorski]

2. tur — wymarły dziki ssak z rzędu parzystokopytnych. [przypis edytorski]

3. opactwo — tu: opactwo benedyktynów w Tyńcu (dziś: w płd.-zach. części Krakowa), najstarszy z istniejących klasztorów w Polsce, znajdujące się na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, ufundowane przypuszczalnie przez Kazimierza I Odnowiciel w 1044, po kryzysie młodego państwa wywołanym pogańskim buntem i czeskim najazdem. [przypis edytorski]

4. pleczysty — barczysty, muskularny. [przypis edytorski]

5. kord — krótki miecz. [przypis edytorski]

6. ziemianin — właściciel majątku ziemskiego, obszarnik, dziedzic. [przypis edytorski]

7. konew (daw.) — duże naczynie. [przypis edytorski]

8. sytny (daw.) — sycący, pożywny. [przypis edytorski]

9. stągiewka (daw.) — mała stągiew: wysokie naczynie o szerokim dnie. [przypis edytorski]

10. Władysław I Łokietek (ok. 1260–1333) — król Polski od 1320, przedtem długo walczył o zjednoczenie kraju po okresie rozbicia dzielnicowego. Walcząc o władzę, musiał zbrojnie stłumić bunt mieszczaństwa krakowskiego pod wodzą wójta Alberta (1311–1312), stąd wzmianka o napięciach między mieszczaństwem a stanem rycerskim. [przypis edytorski]

11. ad concessionem pecuniarum (łac.) — do wydawania pieniędzy. [przypis edytorski]

12. gotowy grosz (daw.) — gotówka. [przypis edytorski]

13. herbowy — członek stanu szlacheckiego. [przypis edytorski]

14. gody — święto. [przypis edytorski]

15. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]

16. gonitwy w szrankach — konkurencje konne na turnieju rycerskim odbywające się na ogrodzonym placu. [przypis edytorski]

17. kmotr, kumotr — dawne określenie grzecznościowe, gdzie indziej także: kum, ojciec chrzestny. [przypis edytorski]

18. rad będzie wiedział (daw.) — chętnie się dowie. [przypis edytorski]

19. gad (daw.) — tu: małe zwierzęta, robactwo bądź szkodniki. [przypis edytorski]

20. szranki — ogrodzenie placu, na którym odbywał się turniej; przen.: sam turniej. [przypis edytorski]

21. zowią (daw.) — dziś popr.: nazywają. [przypis edytorski]

22. rodzony — brat. [przypis edytorski]

23. Tępa Podkowa — autentyczny herb: złoty krzyż pod białą podkową na niebieskim polu. [przypis edytorski]

24. zawołanie — hasło służące do zwoływania rodu, np. w czasie bitwy, umieszczane w górnej części herbu; nie występuje w heraldyce innych krajów. [przypis edytorski]

25. wojna Grzymalitów z Nałęczami — wojna domowa w Wielkopolsce, toczona w latach 1382–1385 między przedstawicielami dwóch rodów możnowładców. Konflikt wynikał z różnych koncepcji obsadzenia tronu polskiego po wygaśnięciu linii Piastów. [przypis edytorski]

26. zasie — dziś popr.: zaś. [przypis edytorski]

27. kmieć — zamożny chłop, posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

28. pod on czas (daw.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

29. Jan z Oleśnicy (zm. 1413) — wielkorządca Litwy, starosta krakowski. [przypis edytorski]

30. opat — przełożony w męskim zakonie kontemplacyjnym. [przypis edytorski]

31. opatrzyć się — dziś: zaopatrzyć się. [przypis edytorski]

32. podjezdek — koń mniejszej wartości, słaby a. młody. [przypis edytorski]

33. pawęż (daw.) — wysoka, czworokątna tarcza z drewna obitego skórą lub blachą. [przypis edytorski]

34. Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]

35. siedziało książę — w dawnej polszczyźnie wyraz „książę” miał rodzaj nijaki. [przypis edytorski]

36. najprzedniejszy (daw.) — najlepszy, najwyższej jakości. [przypis edytorski]

37. Burgund — mieszkaniec Burgundii, regionu w centralnej Francji. [przypis edytorski]

38. dzieci Beliala — przen. poganie; Belial: bożek pogański wspominany w Starym Testamencie. [przypis edytorski]

39. Mikołaj z Moskorzowa — dowódca obrony górnego zamku w Wilnie w 1390. [przypis edytorski]

40. Zamkuście nie dali — gdy Krzyżacy zaatakowali Wilno w jesieni 1390, górny zamek obroniła załoga dowodzona przez Mikołaja Moskarzewskiego; w obronie zamku dolnego dowodził i zginął wówczas brat Jagiełły, Korygiełło. [przypis edytorski]

41. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

42. służały — mający za sobą długą służbę (w domyśle: w wojsku), doświadczony. [przypis edytorski]

43. potykać się — walczyć. [przypis edytorski]

44. chrobry — dzielny, odważny. [przypis edytorski]

45. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]

46. przedziać (daw.) — przeszyć, przebić; por. „nadziać”. [przypis edytorski]

47. brzeszczot — ostrze, tu: miecz. [przypis edytorski]

48. przymawiać — czynić zarzuty a. wymówki. [przypis edytorski]

49. Saraceni — Arabowie, muzułmanie, przen. poganie; w czasie opisywanym w powieści w Hiszpanii trwała rekonkwista, to jest odbijanie ziem zajętych przez Saracenów. Tu ogólnie o poganach. [przypis edytorski]

50. sąd boży — w średniowieczu pojedynek sądowy, mający dowieść racji jednej ze stron i uważany za dowód. [przypis edytorski]

51. zrok (daw.) — umówione miejsce i czas spotkania. [przypis edytorski]

52. Wacław IV Luksemburski (1361–1419) — król niemiecki 1378–1400 i czeski 1378–1419, nazywany tu „rzymskim” przez wzgląd na tradycję Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. [przypis edytorski]

53. kasztelan — średniowieczny urzędnik, odpowiedzialny za ściąganie podatków, obronę i sądownictwo na terenie kasztelanii, to jest jednostki administracyjnej średniego szczebla. [przypis edytorski]

54. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

55. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

56. gdy diabła w katedrze w Płocku na ziem zrzucono, kazał mu ogarek postawić — anegdota dotyczy udziału Jagiełły w misterium wielkanocnym, w trakcie którego zrzucano na ziemię postać pokonanego diabła. Wzięło się stąd przysłowie „Stawiać Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. [przypis edytorski]

57. kniaź — książę. [przypis edytorski]

58. sparszeć — nabawić się grzybicy głowy, zwanej parchem. [przypis edytorski]

59. drzewiej (daw.) — dawniej. [przypis edytorski]

60. numa — litewska chata z ziemi i nieociosanych bierwion. [przypis edytorski]

61. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

62. tęskność — dziś popr.: tęsknota. [przypis edytorski]

63. mecher — pęcherz. [przypis edytorski]

64. jarzębowy — jarzębinowy. [przypis edytorski]

65. przedaż — dziś popr.: sprzedaż. [przypis edytorski]

66. skojec — średniowieczna moneta, 1/24 grzywny. [przypis edytorski]

67. trefić — układać w loki. [przypis edytorski]

68. jedle — dziś: jadle, jedzeniu. [przypis edytorski]

69. człeku — dziś popr.: człowiekowi. [przypis edytorski]

70. jafer — borówka (wzięte z gwary podhalańskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował język staropolski). [przypis edytorski]

71. żywot (daw.) — brzuch. [przypis edytorski]

72. Ryngałła (ok. 1367–ok. 1430) — córka księcia trockiego Kiejstuta oraz Biruty, siostra Witolda. [przypis edytorski]

73. pochutnica — kobieta lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

74. Witoldowa — dziś popr.: Witolda. [przypis edytorski]

75. Henryk — najmłodszy syn księcia mazowieckiego Ziemowita III, miał niższe święcenia kapłańskie. Dla małżeństwa z Ryngałłą zrezygnował z godności biskupa płockiego. [przypis edytorski]

76. dyspensa — wydawane w szczególnych przypadkach zwolnienie z obowiązku przestrzegania któregoś z przepisów prawa kościelnego. [przypis edytorski]

77. pierwej (daw.) — dawniej. [przypis edytorski]

78. postępkiem swoim — tj. rezygnacją ze święceń kapłańskich. [przypis edytorski]

79. krwie — dziś popr.: krwi. [przypis edytorski]

80. clerici (łac.) — klerycy. [przypis edytorski]

81. awinioński — w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej”. W czasie przedstawianym w powieści papieżem awiniońskim był Benedykt XIII, a rzymskim — Bonifacy IX. [przypis edytorski]

82. zlisić się (daw.) — zrazić się, zniechęcić. [przypis edytorski]

83. być za elektem — być żoną biskupa elekta. [przypis edytorski]

84. śpik — dziś popr.: szpik. [przypis edytorski]

85. Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

86. Jan Farurej z Garbowa — rycerz, brat Zawiszy Czarnego. [przypis edytorski]

87. Mikołaj Powała z Taczewa (ok. 1380–ok. 1415) — rycerz i dyplomata, powołany do rady wojennej przed bitwą pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

88. Paweł (Paszko) zwany Złodziej z Biskupic — rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

89. Abdank a. Awdaniec — średniowieczny ród rycerski. [przypis edytorski]

90. Krystyn z Ostrowa (1352–1430) — marszałek dworu królowej Jadwigi, w bitwie pod Grunwaldem wystawił własną chorągiew. [przypis edytorski]

91. Jakub z Kobylan (zm. 1454) — rycerz i dowódca, w latach 1425–1430 marszałek dworu wielkiego księcia litewskiego Witolda. [przypis edytorski]

92. knykcie — stawy w palcach u rąk bądź odcinki między tymi stawami. [przypis edytorski]

93. komes — dostojnik dworski bądź zarządca okręgu. [przypis edytorski]

94. nieprzyjaciel z Awinionu — antypapież. [przypis edytorski]

95. zgoda między królem a kniaziem Witoldem na Niemcach skrupiła — sens: skutki tej zgody spadły na Niemców. [przypis edytorski]

96. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

97. Świdrygiełło (ok. 1370–1452) — najmłodszy brat Jagiełły, przeciwnik unii polsko-litewskiej, często spiskujący z Krzyżakami. [przypis edytorski]

98. Konrad von Jungingen (1355–1407) — wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1393–1407, zręczny polityk, umiejętnie rozgrywający konflikty między książętami litewskimi. [przypis edytorski]

99. Ulrich von Jungingen (1360–1410) — wielki mistrz zakonu krzyżackiego, zginął w bitwie pod Grunwaldem. W momencie przedstawianym w książce wielkim mistrzem zakonu był jego brat, Konrad. [przypis edytorski]

100. żelezie — dziś popr.: żelazie. [przypis edytorski]

101. nadmiar — ponad zwykłą miarę, nadmiernie. [przypis edytorski]

102. praw — znaczenie: ma rację. [przypis edytorski]

103. naniecić, rozniecić — rozpalić. [przypis edytorski]

104. Anna Danuta (1358–1448) — córka księcia trockiego Kiejstuta i Biruty, żona księcia mazowieckiego Janusza (było to najdłużej trwające małżeństwo w dziejach dynastii). [przypis edytorski]

105. czeladź — służba. [przypis edytorski]

106. Kiejstutówna — córka Kiejstuta (ok. 1310–1382): księcia trockiego, wielkiego księcia litewskiego w ostatnich latach życia, skonfliktowanego z Władysławem Jagiełłą i uwięzionego przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]

107. Janusz I Starszy (Warszawski) (ok. 1346–1429) — książę mazowiecki, lennik Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

108. niedziela (daw.) — tydzień. [przypis edytorski]

109. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

110. lutnia (muz.) — dawny instrument strunowy szarpany. [przypis edytorski]

111. pacholik — chłopiec. [przypis edytorski]

112. rybałt — wędrowny muzyk lub śpiewak. [przypis edytorski]

113. gęśle (muz.) — ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. [przypis edytorski]

114. młódka (daw.) — młoda dziewczyna. [przypis edytorski]

115. z dworzany — dziś popr.: z dworzanami. [przypis edytorski]

116. przygodzić się (daw.) — przydarzyć się. [przypis edytorski]

117. siestra — błąd w stylizacji, taka wymowa możliwa była na wschodzie Polski, a z tekstu wynika, że Bogdaniec leżał w Wielkopolsce. [przypis edytorski]

118. bojarzyn a. bojar — rycerz, szlachcic ruski, wołoski lub litewski. [przypis edytorski]

119. gotować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

120. ziścić się — spełnić się. [przypis edytorski]

121. przeciw którym nikomu niesporo — sens: nikt nie ma ochoty na potyczkę z nimi. [przypis edytorski]

122. roków — dziś popr.: lat. [przypis edytorski]

123. blacha — zbroja. [przypis edytorski]

124. Spytko z Melsztyna (1364–1399) — wojewoda krakowski, poległ w bitwie z Tatarami nad Worsklą. [przypis edytorski]

125. pokrewny — krewny. [przypis edytorski]

126. kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski]

127. jutrznia — pierwsza część katolickiej liturgii godzin (siedmiu codziennych modlitw, do których zobowiązane są osoby ze święceniami duchownymi), odmawiana o wschodzie słońca. [przypis edytorski]

128. jasełka — widowiska teatralne na temat Bożego Narodzenia, wzorowane na średniowiecznych misteriach franciszkańskich. [przypis edytorski]

129. pomieszanie — zmieszanie, zakłopotanie. [przypis edytorski]

130. Za Jasiem do Śląska — pieśń ludowa spotykana w Wielkopolsce, Małopolsce, na Mazowszu i na Śląsku. [przypis edytorski]

131. chciwie — chętnie. [przypis edytorski]

132. komes — tu raczej w znaczeniu „możny rycerz” niż jako urząd. [przypis edytorski]

133. przedchorągiewny — rycerz walczący w pierwszym szeregu, przed sztandarem chorągwi (dawnej jednostki wojskowej), do której należy. [przypis edytorski]

134. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

135. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

136. szyba kościelna — chodzi o witraż. [przypis edytorski]

137. grabia — hrabia; Sienkiewicz nadaje Jurandowi ze Spychowa już trzeci nieodpowiadający sytuacji tytuł. [przypis edytorski]

138. gładka — tu: piękna. [przypis edytorski]

139. pomorzyć (daw.) — zabić. [przypis edytorski]

140. nabrać — napęcznieć. [przypis edytorski]

141. długo książę w niewoli u nich siedział — w 1393; Sienkiewicz prawdopodobnie przesadza na temat czasu trwania niewoli. [przypis edytorski]

142. troczyć — przywiązać. [przypis edytorski]

143. halebarda — dziś popr.: halabarda. [przypis edytorski]

144. rubież — granica, pogranicze. [przypis edytorski]

145. przetowłosy (daw.) — jasnowłosy. [przypis edytorski]

146. bydlić (daw.) — mieszkać, przebywać. [przypis edytorski]

147. radziej (daw.) — chętniej. [przypis edytorski]

148. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

149. nie cudna temu chłopcu wojna — sens: wojna nie jest dla niego niczym nowym. [przypis edytorski]

150. nowotny (daw.) — nowy. [przypis edytorski]

151. wiskać — prawdopodobnie od iskać, drapać. [przypis edytorski]

152. otrok (daw.) — chłopak. [przypis edytorski]

153. nie idzie (daw.) — nie uchodzi, nie wypada. [przypis edytorski]

154. gorze (ze starop. gorzeć: palić się) — biada, nieszczęście, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

155. łagiew (daw.) — naczynie podróżne. [przypis edytorski]

156. łuby — kosze, bagaże. [przypis edytorski]

157. pątlik — siatka do podtrzymywania włosów. [przypis edytorski]

158. jaka (daw.) — rodzaj okrycia wierzchniego. [przypis edytorski]

159. fryzyjski — pochodzący z Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. [przypis edytorski]

160. ślachcic — dziś popr.: szlachcic. [przypis edytorski]

161. jen (daw.) — który. [przypis edytorski]

162. wartki (daw.) — prędki (tu: do bójki). [przypis edytorski]

163. samoczwart (daw.) — we czterech. [przypis edytorski]

164. kowany (daw.) — kuty, wykuty. [przypis edytorski]

165. doźrzeć — dziś popr.: dojrzeć. [przypis edytorski]

166. garncówka — właśc. półgarncówka: naczynie o objętości pół garnca. [przypis edytorski]

167. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

168. alibo — dziś popr.: albo. [przypis edytorski]

169. miarkuj, co ci rzekę — zwracaj uwagę na to, co ci mówię. [przypis edytorski]

170. otrąbić (daw.) — ogłosić uroczyście. [przypis edytorski]

171. sprawić się (daw.) — spełnić powinności a. obowiązki. [przypis edytorski]

172. kopa (daw.) — sześćdziesiąt. [przypis edytorski]

173. padło — padlina. [przypis edytorski]

174. roli niezwyczajnych — nieprzyzwyczajonych do pracy na roli. [przypis edytorski]

175. więcej zbójem niźli zakonnikiem patrzył — bardziej wyglądał na zbójcę niż na zakonnika. [przypis edytorski]

176. knecht — żołnierz piechoty niemieckiej, pachołek; tu użyte w charakterze obelgi. [przypis edytorski]

177. sokolnik — treser ptaków drapieżnych używanych do polowania na mniejsze zwierzęta. [przypis edytorski]

178. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

179. Rusin — dziś: Ukrainiec, względnie Białorusin. [przypis edytorski]

180. onych — tych. [przypis edytorski]

181. olsnąć (daw.) — oślepnąć. [przypis edytorski]

182. bartnik — osoba zajmująca się hodowlą pszczół w barci, tj. w wydrążonym pniu drzewa w lesie. [przypis edytorski]

183. mąt — zamęt. [przypis edytorski]

184. wsiów — dziś popr.: wsi. [przypis edytorski]

185. Nałęcze — śrdw. ród wielkopolskich możnowładców, który dał początek herbowi Nałęcz. [przypis edytorski]

186. grzywna — śrdw. jednostka płatnicza, o wartości pół funta złota lub srebra. [przypis edytorski]

187. kaczy kłapak — kołpak z kaczymi piórami. [przypis edytorski]

188. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]

189. sparcieć — tu: osłabnąć. [przypis edytorski]

190. blanki — zwieńczenie muru obronnego. [przypis edytorski]

191. benedyktyni — zakon założony w 529 przez Benedykta z Nursji, w średniowieczu bardzo aktywny w Polsce; jego motto brzmi po łac. Ora et labora, czyli: Módl się i pracuj. [przypis edytorski]

192. między dworzany (daw.) — między dworzanami. [przypis edytorski]

193. legenda o Walgierzu Wdałym (tj. pięknym) — wzięta przez Sienkiewicza z Kroniki Wielkopolskiej (XIV/XV w.), oparta na zachodnioeuropejskim eposie o Walterze i Helgundzie. [przypis edytorski]

194. terminy (daw.) — sytuacje, okoliczności, przeważnie stanowiące zagrożenie. [przypis edytorski]

195. światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski]

196. grzech pierworodny — według doktryny chrześcijańskiej ludzie rodzą się grzeszni, a dopiero chrzest zmywa ten grzech. [przypis edytorski]

197. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

198. kopijnicy — ciężka jazda uzbrojona w kopie i miecze. [przypis edytorski]

199. włodyka (daw.) — tu: pan, władca. [przypis edytorski]

200. wasal — rycerz bądź szlachcic, który złożył komuś hołd i przysięgę na wierność, obiecując mu pomoc i wsparcie, a w zamian otrzymując lenno (posiadłość ziemską). [przypis edytorski]

201. Malborg — dziś: Malbork. [przypis edytorski]

202. Popiel — legendarny władca, po raz pierwszy wspomniany w kronice Galla Anonima jako przedstawiciel dynastii poprzedzającej Piastów. Pod wpływem modyfikacji legendy w kronice mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem stał się symbolem złego króla. [przypis edytorski]

203. grabstwo — hrabstwo, okręg. [przypis edytorski]

204. Rynga — w wersji z Kroniki Wielkopolskiej siostra Wisława nazywała się Marzanna. [przypis edytorski]

205. suzeren — zwierzchnik wasala, ofiarowujący mu ochronę i ziemię (lenno) w zamian za przysięgę wierności. Jak widać z tego fragmentu, w roli suzerena mógł występować również dostojnik kościelny, w tym wypadku opat tyniecki. [przypis edytorski]

206. abbas centum villarum (łac.) — opat stu wiosek; ma to oznaczać potęgę i bogactwo opata klasztoru w Tyńcu. [przypis edytorski]

207. głowa wygolona na wierzchu — mowa o tzw. tonsurze: kręgu wygolonym na głowie zakonnika, oznaczającym jego przynależność do stanu duchownego, stosowanym od roku 633 do 1972. [przypis edytorski]

208. sadzony — tu: wysadzany. [przypis edytorski]

209. po kądzieli — w linii żeńskiej. [przypis edytorski]

210. św. Benedykt z Nursji (ok. 480–547) — założyciel zakonu benedyktynów. [przypis edytorski]

211. błogosławiony Hraban Maur (ok. 780–856) — mnich benedyktyński, kronikarz i poeta z czasów dynastii Karolingów. [przypis edytorski]

212. św. Bonifacy — prawdopodobnie chodzi o Bonifacego-Winfrida (ok. 675–754), biskupa, benedyktyna, misjonarza, męczennika i świętego określanego jako „apostoł Niemiec”. [przypis edytorski]

213. św. Benedykt z Aniane (747–821) — francuski benedyktyn, doradca Ludwika Pobożnego, zapoczątkował istnienie benedyktyńskich klasztorów w dzisiejszej Francji. [przypis edytorski]

214. Jan z Tolomei, właśc. Jan Tolomei (1272–1348) — włoski teolog i założyciel kongregacji oliwetanów, stanowiącej odłam zakonu benedyktynów. Tolomei to nazwisko, nie jak w przypadku wymienionych wcześniej nazwa miasta; bardziej znany pod zakonnym imieniem Bernard. [przypis edytorski]

215. ucałował po rycersku — scena podkreśla rolę opata jako dostojnika świeckiego. [przypis edytorski]

216. rzadkie jeszcze wówczas po kościołach organy — pierwsza wzmianka o kościelnych organach w Polsce pochodzi z roku 1340 i dotyczy kościoła św. Jakuba w Toruniu. [przypis edytorski]

217. Kiejstut (ok. 1310–1382) — książę trocki, wielki książę litewski w ostatnich latach życia, skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą i uwięziony przez niego w Krewie, gdzie zmarł. [przypis edytorski]

218. stalla — zdobiona ławka w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczona głównie dla duchownych. [przypis edytorski]

219. męt — zamęt, zamieszanie. [przypis edytorski]

220. graf — tytuł szlachecki używany w Niemczech i w krajach niegdyś zależnych od cesarstwa niemieckiego. [przypis edytorski]

221. komtur — zwierzchnik domu zakonnego bądź okręgu w zakonach rycerskich, do których zaliczali się Krzyżacy. [przypis edytorski]

222. pasowany — na rycerza. [przypis edytorski]

223. piąci (daw.) — pięciu. [przypis edytorski]

224. obiecować — dziś popr.: obiecywać. [przypis edytorski]

225. Jadwiga (ok. 1374–1399) — córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 koronowana na króla Polski (prawo nie przewidywało wówczas koronacji królowej), w 1386 poślubiła Władysława Jagiełłę, co dało początek unii polsko-litewskiej. [przypis edytorski]

226. w czasach najgłębszego pokoju porwano księcia — historia uprowadzenia księcia mazowieckiego Janusza ze Złotoryi została opisana w poprzednich rozdziałach; przy tej okazji miała zginąć żona powieściowego Juranda ze Spychowa. [przypis edytorski]

227. św. Brygida Szwedzka (1303-1373) — wizjonerka, pisarka i teolog, założycielka zakonu brygidek. [przypis edytorski]

228. osiem roków temu — w 1391. [przypis edytorski]

229. Piotr z Alwastra — spowiednik św. Brygidy i tłumacz jej objawień na łacinę. [przypis edytorski]

230. Maciej z Linköping — kanonik, tłumacz objawień św. Brygidy na łacinę. [przypis edytorski]

231. krajka — skrawek tkaniny bądź jej pas przyszyty na brzegu sukni, także: chustka. [przypis edytorski]

232. głownia — palący się lub spalony kawałek drewna. [przypis edytorski]

233. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

234. uważał się — tu: był uważany. [przypis edytorski]

235. gwoli (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

236. kulbaka — wysokie siodło, przeważnie wojskowe. [przypis edytorski]

237. łakomy — tu: budzący zainteresowanie i chęć posiadania, por. „łakomy kąsek”. [przypis edytorski]

238. na pował — tak, że będą leżeć pokotem. [przypis edytorski]

239. dalekość — odległość. [przypis edytorski]

240. olszyniec — zagajnik olchowy. [przypis edytorski]

241. Kazimierzowe — aluzja do panowania Kazimierza Wielkiego (1310–1370) i poprawy standardów cywilizacyjnych w Polsce za jego czasów. [przypis edytorski]

242. gdzie siedem razy na dzień dzwony biją — sens: gdzie odprawiana jest liturgia godzin, tj. modlitwa obowiązkowo odmawiana siedem razy na dzień przez osoby ze święceniami duchownymi. [przypis edytorski]

243. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

244. jędzon — potwór, upiór. [przypis edytorski]

245. przechodzić (daw.) — przekraczać. [przypis edytorski]

246. rysią — kłusem. [przypis edytorski]

247. staje, stajanie — dawna miara odległości (etymologicznie: dystans, po przebiegnięciu którego koń musi się zatrzymać i odpocząć). [przypis edytorski]

248. glewia — broń drzewcowa z grotem w formie jednosiecznego noża; tu: kopia. [przypis edytorski]

249. cugle — wodze, lejce. [przypis edytorski]

250. Zyndram z Maszkowic (zm. ok. 1414) — polski rycerz niemieckiego pochodzenia. [przypis edytorski]

251. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]

252. płochość (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski]

253. samowtór (daw.) — we dwóch. [przypis edytorski]

254. włodyka — rycerz, zwłaszcza niemajętny lub bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

255. rakuski (daw.) — austriacki. [przypis edytorski]

256. Burgundia — region w centralnej Francji. [przypis edytorski]

257. gorze chłopcu (daw.) — źle z chłopcem. [przypis edytorski]

258. wypiastować — wychować. [przypis edytorski]

259. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

260. nie skończy on własną śmiercią — sens: umrze śmiercią gwałtowną, zapewne na skutek wyroku sądu. [przypis edytorski]

261. dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

262. przystojny (daw.) — odpowiedni, właściwy. [przypis edytorski]

263. krotofilny (daw.) — skłonny do żartów. [przypis edytorski]

264. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

265. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]

266. chycić — dziś popr.: chwycić. [przypis edytorski]

267. Aleksandra Olgierdówna (ok. 1370–1434) — córka wielkiego księcia Litwy Olgierda, siostra Władysława II Jagiełły, żona księcia mazowieckiego Ziemowita IV. [przypis edytorski]

268. liszka — tu: futro ze skór lisich. [przypis edytorski]

269. koleśno (daw.) — w kolasach. [przypis edytorski]

270. którym nie wolno było omijać Krakowa, by nie pozbawić miasta licznych opłat — niektóre miasta posiadały w średniowieczu przywilej, określany jako „prawo składu”, zgodnie z którym kupcy nie mogli ich omijać, lecz przez określony czas musieli wystawiać tam swój towar na sprzedaż. [przypis edytorski]

271. skrzęt (daw.) — krzątanina, ruch. [przypis edytorski]

272. Władysław II Jagiełło (ok. 1362–1434) — syn księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

273. wagować się (daw.) — wahać się, zastanawiać się. [przypis edytorski]

274. przezpiecznie — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

275. gomółka — niewielka, okrągła szybka. [przypis edytorski]

276. dworzyszcze (daw.) — gmach, okazały budynek. [przypis edytorski]

277. zgoła (daw.) — nawet. [przypis edytorski]

278. krzyżowanie — dekoracja architektoniczna w postaci krzyżujących się belek na fasadzie budynku. [przypis edytorski]

279. łokieć — dawna miara długości, w przybliżeniu odległość od stawu łokciowego do dłoni, ok. 55-77 cm. [przypis edytorski]

280. skład — tu: sklep. [przypis edytorski]

281. sowity (daw.) — obfity, bogaty. [przypis edytorski]

282. mercatorium (z łac.) — dom kupców. [przypis edytorski]

283. Schrotamt — urząd przeładunku beczek winnych. [przypis edytorski]

284. sprawa gardłowa — sprawa, w której grozi kara śmierci. [przypis edytorski]

285. wszelako (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

286. Wojciech Jastrzębiec (1362–1436) — biskup krakowski (1412–1423) i poznański (1399–1412), kanclerz koronny, przed osiągnięciem godności biskupiej czynny na dworze Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

287. Bonifacy IX (ok. 1350–1404) — papież od 1389, poparł Polskę, gdy walczyła z Krzyżakami. [przypis edytorski]

288. gonitwa — tu: turniej rycerski. [przypis edytorski]

289. Aral — Jezioro Aralskie, dawniej określane jako morze, leżące w dzisiejszym Kazachstanie i Uzbekistanie. [przypis edytorski]

290. wschody (daw.) — schody. [przypis edytorski]

291. wyprawa krzyżowa — tu: wyprawa wojenna przeciw poganom, mająca zmusić ich siłą do chrztu. Określenie to stosowano w szczególności wobec krucjat, mających na celu zdobycie na muzułmanach miejsca narodzin Chrystusa. W szerszym sensie odnosiło się także do innych walk z niechrześcijanami. [przypis edytorski]

292. Tochtamysz (zm. 1406) — chan tatarskiej Złotej Ordy w latach 1380–1395, pokonany przez Timura zbiegł na Litwę, skąd bezskutecznie starał się odzyskać władzę. [przypis edytorski]

293. tron kapczacki — władza nad Ordą Kipczacką, szerzej znaną jako Złota Orda. Było to dawne państwo mongolsko-tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda stanowiła coś pośredniego między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. [przypis edytorski]

294. Złota Orda — dawne państwo mongolsko–tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda była czymś pośrednim między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. [przypis edytorski]

295. Timur Chromy (1336–1405) — znany też jako Tamerlan, chan Złotej Ordy i twórca wielkiego mongolsko-tatarskiego imperium, które rozpadło się po jego śmierci. [przypis edytorski]

296. władca Rusi Moskiewskiej — tereny dzisiejszej Rosji (Ruś Moskiewska) i Ukrainy (Ruś Kijowska) były w średniowieczu pod władzą Tatarów. [przypis edytorski]

297. Aleppo — miasto na skraju Pustyni Syryjskiej. [przypis edytorski]

298. Damaszek — stolica Syrii. [przypis edytorski]

299. odpust — w religii katolickiej darowanie bądź zmniejszenie kary za grzechy, które zostały już odpuszczone. [przypis edytorski]

300. wizerunek Chrystusów (daw.) — wizerunek Chrystusowy, wizerunek Chrystusa. [przypis edytorski]

301. jużem się obaczył — już sobie przypomniałem. [przypis edytorski]

302. ćma (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

303. dworscy — ludzie należący do dworu. [przypis edytorski]

304. dalibóg (daw.) — naprawdę, słowo daję. [przypis edytorski]

305. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

306. do dnia — rano. [przypis edytorski]

307. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

308. więcej — bardziej. [przypis edytorski]

309. królową polską — mowa o królowej Jadwidze. [przypis edytorski]

310. Jaśko z Tęczyna — syn Jędrzeja z Tęczyna, wojewody krakowskiego i sandomierskiego, kasztelan krakowski. [przypis edytorski]

311. rajca (daw.) — radny. [przypis edytorski]

312. szuba (daw.) — szerokie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]

313. królestwo — tu: król i królowa. [przypis edytorski]

314. smagły — o ciemnej, oliwkowej cerze. [przypis edytorski]

315. przygana (daw.) — krytyka, zarzut. [przypis edytorski]

316. Podniesienie — część mszy św., gdy kapłan ukazuje wiernym Ciało i Krew Chrystusa. [przypis edytorski]

317. Ludwik Węgierski — węg. Lajos I Nagy, Ludwik I Wielki (1326–1382), król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382, ojciec Jadwigi. [przypis edytorski]

318. zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości — mowa o Wilhelmie Habsburgu zwanym Uprzejmym (ok. 1370–1406). [przypis edytorski]

319. minstrel (daw.) — śpiewak, poeta. [przypis edytorski]

320. Te Deum — hymn znany od czasów wczesnochrześcijańskich, głoszący chwałę Boga (Ciebie, Boże, wysławiamy). [przypis edytorski]

321. kośba (daw.) — żniwa. [przypis edytorski]

322. Wysz Radoliński, Piotr (ok. 1354–1414) — biskup krakowski od 1392, poznański od 1412, przeniesiony na to drugie stanowisko na skutek intryg dworskich, wykonawca testamentu królowej Jadwigi. [przypis edytorski]

323. podana nieco naprzód — nieznacznie pochylona do przodu. [przypis edytorski]

324. manela (daw.) — złota bransoleta. [przypis edytorski]

325. złotogłów — kosztowna tkanina ze złotą nicią. [przypis edytorski]

326. bisior — cienka i kosztowna tkanina, jedwab morski. [przypis edytorski]

327. złogi — tu: poród. [przypis edytorski]

328. Akademia Krakowska — założona w 1364 w Kazimierzu z fundacji Kazimierza III Wielkiego, odnowiona w 1400 w Krakowie przez Władysława II Jagiełłę z fundacji Jadwigi Andegaweńskiej, od 1817 funkcjonuje pod nazwą Uniwersytet Jagielloński. [przypis edytorski]

329. pozór (daw.) — wygląd zewnętrzny. [przypis edytorski]

330. liliowa — tu: biała jak lilia. [przypis edytorski]

331. popłatać — pociąć mieczem, posiekać. [przypis edytorski]

332. rohatyna (z ukr.) — włócznia z grotem zaopatrzonym w hak, aby po wbiciu trudniej ją było wyciągnąć. [przypis edytorski]

333. Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen Tuum (łac.) — Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje. [przypis edytorski]

334. suszyć (daw.) — pościć. [przypis edytorski]

335. trefniś (daw.) — błazen. [przypis edytorski]

336. krotochwilny (daw.) — śmieszny, dowcipny. [przypis edytorski]

337. warować się (daw.) — strzec się. [przypis edytorski]

338. chybaj sobie — idź sobie. [przypis edytorski]

339. doletni (daw.) — taki, który „doszedł do lat”, we właściwym wieku, dorosły. [przypis edytorski]

340. infułat — wyższy dostojnik kościelny; określenie pochodzi od infuły, czyli nakrycia głowy takich osób. [przypis edytorski]

341. Jan Kropidło (ok. 1364–1421) — syn księcia strzeleckiego Bolka III, sprawował kolejno urzędy biskupie w wielu diecezjach. [przypis edytorski]

342. paliusz — szata liturgiczna przysługująca biskupowi metropolicie (zwierzchnikowi kościelnej metropolii, czyli archidiecezji z zależnymi od niej diecezjami). [przypis edytorski]

343. płowy — (o włosach) jasny. [przypis edytorski]

344. wymiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

345. Paszko (Paweł) z Biskupic, zwany Złodziej — rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

346. Sulimczyk — człowiek herbu Sulima, tu o Zawiszy Czarnym i jego bratu Farureju. [przypis edytorski]

347. gwoździki — popr.: goździki. [przypis edytorski]

348. zydel — mebel do siedzenia, podobny do taboretu. [przypis edytorski]

349. ronić (daw.) — strącać. [przypis edytorski]

350. kaleta — woreczek na pieniądze, zawieszany u pasa. [przypis edytorski]

351. ziemia dobrzyńska — obszar na wschód od Torunia, zagarnięty przez Krzyżaków wskutek bezprawnej umowy z księciem Władysławem Opolczykiem. [przypis redakcyjny]

352. naści (daw.) — masz. [przypis edytorski]

353. leziwo — przyrząd pomagający w chodzeniu po drzewach. [przypis edytorski]

354. bitwa pod Płowcami — rozegrana 27 września 1331 między wojskami Władysława Łokietka a oddziałami krzyżackimi, przerwała krzyżacką kampanię przeciw Polsce. [przypis edytorski]

355. Pax vobiscum! (łac.) — pokój z wami. [przypis edytorski]

356. ops (daw.) — rozpusta. [przypis edytorski]

357. Zawisza z Kurozwęk (zm. 1382) — regent Królestwa Polskiego, biskup krakowski, kanclerz koronny, podkanclerzy koronny. Niechętny mu kronikarz Janko z Czarnkowa pisze, że po jego śmieci w Kościele Mariackim w Krakowie było słychać diabelskie krzyki „Pojedziemy na ops!”, tj. na rozpustę. [przypis edytorski]

358. Marcin (Marcisz) z Wrocimowic (zm. 1442) — polski rycerz niemieckiego pochodzenia, starosta łowicki. [przypis edytorski]

359. Florian z Korytnicy — średniowieczny rycerz polski, kasztelan wiślicki, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

360. Domarat z Kobylan (1380–1440) — uczestnik bitwy pod Grunwaldem, od 1428 marszałek nadworny koronny. [przypis edytorski]

361. łacnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

362. abych (daw., reg.) — abym. [przypis edytorski]

363. źrzały (daw.) — dojrzały, dorosły. [przypis edytorski]

364. pacholę (daw.) — dziecko. [przypis edytorski]

365. korol (z ros.) — król. [przypis edytorski]

366. nie stanie (daw.) — nie starczy. [przypis edytorski]

367. turbacja (daw.) — trudna sytuacja bądź zmartwienie nią. [przypis edytorski]

368. turbować (daw.) — martwić. [przypis edytorski]

369. zaciąć się (daw.) — uprzeć się, zawziąć się. [przypis edytorski]

370. szczeznąć (daw.) — zginąć. [przypis edytorski]

371. dokazać (daw.) — dokonać. [przypis edytorski]

372. stryk (daw.) — stryj. [przypis edytorski]

373. ostać (daw.) — zostać. [przypis edytorski]

374. ostawić (daw.) — zostawić. [przypis edytorski]

375. pomiarkować (daw.) — zastanowić się. [przypis edytorski]

376. niepodobna (daw.) — niemożliwa. [przypis edytorski]

377. kapituła — rada sprawująca władzę w zakonie. [przypis edytorski]

378. odkazać (z ros.) — odpowiedzieć. [przypis edytorski]

379. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

380. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

381. ścierciałka — skartabella, szlachcic bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

382. mieszczanów — dziś popr.: mieszczan. [przypis edytorski]

383. aże (daw.) — aż. [przypis edytorski]

384. zabawiać się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

385. w dół Węgrów — na południe Węgier. [przypis edytorski]

386. polerowany — tu: obyczajny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

387. kaganek — lampka oliwna. [przypis edytorski]

388. zapędliwy (daw.) — popędliwy, skłonny do szybkiego a nieprzemyślanego działania. [przypis edytorski]

389. rzęsów — dziś popr.: rzęs. [przypis edytorski]

390. deputacja (daw.) — delegacja. [przypis edytorski]

391. cech — samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. [przypis edytorski]

392. bractwo — organizacja religijna, zrzeszająca ludzi o podobnych formach pobożności (np. bractwo różańcowe). [przypis edytorski]

393. kanonik — w średniowieczu duchowny żyjący przy katedrze według reguł kanonicznych. [przypis edytorski]

394. rajca — tu: doradca. [przypis edytorski]

395. nie masz (daw.) — nie ma. [przypis edytorski]

396. widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

397. rajcować (daw.) — radzić. [przypis edytorski]

398. leciech — dziś popr.: latach. [przypis edytorski]

399. wotum — symboliczny dar wieszany na ołtarzu, na świętym obrazie bądź na posągu religijnym jako prośba o wstawiennictwo lub podziękowanie za nie. [przypis edytorski]

400. krobia (daw.) — kosz. [przypis edytorski]

401. statysta (daw.) — mąż stanu, polityk, strateg. [przypis edytorski]

402. Stanisław ze Skarbimierza (ok. 1365–1431) — pierwszy rektor Akademii Krakowskiej, wybitny kaznodzieja. [przypis edytorski]

403. siedem nauk wyzwolonych — stanowiły program średniowiecznej edukacji uniwersyteckiej i obejmowały: gramatykę, dialektykę, retorykę, geometrię, arytmetykę, astronomię, muzykę. [przypis edytorski]

404. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

405. Awinion — w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej”. [przypis edytorski]

406. nie stało (daw.) — zabrakło. [przypis edytorski]

407. stróża (daw.) — straż. [przypis edytorski]

408. spyża (daw.) — pożywienie. [przypis edytorski]

409. tapczana — dziś popr.: tapczanu. [przypis edytorski]

410. zgonić (daw.) — dogonić. [przypis edytorski]

411. plwać — dziś: pluć. [przypis edytorski]

412. piędź — dawna miara długości, ok. 18-22 cm. [przypis edytorski]

413. zdybać — spotkać. [przypis edytorski]

414. kuszcze (daw.) — krzaki, chaszcze, zarośla. [przypis edytorski]

415. pofolgować (daw.) — potraktować łagodniej. [przypis edytorski]

416. urzec — tu: rzucić na kogoś zły urok. [przypis edytorski]

417. zara — dziś popr.: zaraz. [przypis edytorski]

418. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

419. słowo zdzierżyć (daw.) — dotrzymać słowa. [przypis edytorski]

420. driakiew (daw.) — roślina lecznicza, lekarstwo. [przypis edytorski]

421. pan krakowski — zwyczajowe określenie kasztelana krakowskiego. [przypis edytorski]

422. statek (daw.) — majątek, zwł. ruchomy. [przypis edytorski]

423. folgować (daw.) — traktować łagodniej. [przypis edytorski]

424. cudny (daw.) — dziwny. [przypis edytorski]

425. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

426. Krewo — średniowieczne miasto na Litwie, obecnie wieś w powiecie grodzieńskim na Białorusi. [przypis edytorski]

427. warować się od czegoś — powstrzymywać się od czegoś, strzec się czegoś. [przypis edytorski]

428. kować (daw.) — kuć. [przypis edytorski]

429. żak (daw.) — uczeń, student. [przypis edytorski]

430. pałączasty — (o nogach) wygięty w pałąk, krzywy (częsta przypadłość u osób dużo jeżdżących konno). [przypis edytorski]

431. halebardnik — dziś popr.: halabardnik. [przypis edytorski]

432. wełna (daw.) — tu: fala. [przypis edytorski]

433. podhalski — dziś popr.: podhalański. [przypis edytorski]

434. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

435. żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]

436. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

437. pokładziny — położenie się małżonków w jednym łożu w obecności świadków. [przypis edytorski]

438. wedle — tu: obok. [przypis edytorski]

439. mienić się (daw.) — podawać się za. [przypis edytorski]

440. gniazdo (przen.) — siedziba rodu. [przypis edytorski]

441. dojść do lat (daw.) — osiągnąć odpowiedni wiek. [przypis edytorski]

442. Flandria — region rozciągający się wzdłuż wybrzeży Morza Północnego na terenie Belgii, Francji i Holandii. [przypis edytorski]

443. płatnerz — rzemieślnik wytwarzający zbroje płytowe, później także broń białą. [przypis edytorski]

444. żeleźce (daw.) — grot. [przypis edytorski]

445. szczebrzuch — słowniki podają znaczenie: wiano panny młodej. Sienkiewicz prawdop. skontaminował to ze słowem „brzeszczot”. [przypis edytorski]

446. barć — wydrążony w drzewie ul dla leśnych pszczół. [przypis edytorski]

447. starunek (daw.) — opieka. [przypis edytorski]

448. na porządek (daw.) — porządnie. [przypis edytorski]

449. wprzód, wprzódy (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

450. glejt (daw.) — „list żelazny”, wystawiona przez władze przepustka, pozwalająca podróżować przez dane terytorium. [przypis edytorski]

451. krymka — mała, okrągła czapka tatarska, podobna do mycki. [przypis edytorski]

452. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie. [przypis edytorski]

453. Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. Sienkiewicz tytułuje go cesarzem o 30 lat za wcześnie. [przypis edytorski]

454. Brussa — dziś Bursa: miasto w płn.-zach. Turcji. [przypis edytorski]

455. kropierz — długa kapa osłaniająca konia. [przypis edytorski]

456. pojedyncza walka — pojedynek. [przypis edytorski]

457. Edygej (1352–1419) — dowódca tatarski, podwładny Timura, potem chan Złotej Ordy. [przypis edytorski]

458. bitwa nad Worsklą — stoczona w połowie sierpnia 1399 między wojskami rusko–litewskimi dowodzonymi przez wielkiego księcia Witolda, wspierającymi starającego się odzyskać władzę Tochtamysza, a Tatarami pod wodzą Edygeja. Litwini ponieśli klęskę. [przypis edytorski]

459. kołpak — czapka tatarska obrzeżona futrem. [przypis edytorski]

460. miecznik — dostojnik, pierwotnie urzędnik dworski zarządzający zbrojownią. [przypis edytorski]

461. lenno — posiadłość nadawana wasalowi przez suzerena w zamian za służbę. [przypis edytorski]

462. niezbrojny — nieopancerzony. [przypis edytorski]

463. w niebiesiech — dziś popr.: w niebie a. w niebiosach. [przypis edytorski]

464. częstokół — palisada. [przypis edytorski]

465. tamój (daw.) — tam. [przypis edytorski]

466. podjąć pod nogi — dawny sposób wyrażania szacunku. [przypis edytorski]

467. nieskładnie (daw.) — niezręcznie. [przypis edytorski]

468. mać (daw., gw.) — matka. [przypis edytorski]

469. być o coś krzywym (daw.) — mieć o coś żal. [przypis edytorski]

470. nałęczka (daw.) — chusta służąca jako przepaska na głowę. [przypis edytorski]

471. młaka — bagno. [przypis edytorski]

472. piekielny starosta — Lucyfer, przywódca wszystkich diabłów. [przypis edytorski]

473. udać się (daw.) — (o osobie) spodobać się. [przypis edytorski]

474. źrzały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

475. będem — dziś popr.: będę. [przypis edytorski]

476. nie lza (daw.) — nie można. [przypis edytorski]

477. pewnikiem (daw.) — zapewne. [przypis edytorski]

478. niedźwiedziowi w dole — istniała metoda polowania na niedźwiedzie przez zastawianie na nie pułapek w postaci dołów. [przypis edytorski]

479. Tawań — wyspa na Dniestrze. [przypis edytorski]

480. dać dęba — uciec. [przypis edytorski]

481. ostrogi dostaniesz — sens: zostaniesz pasowany na rycerza. [przypis edytorski]

482. wola boża (daw.) — pożądanie. [przypis edytorski]

483. przyzostać (daw.) — zostać przy nim. [przypis edytorski]

484. olbor (daw.) — opłata za prawo eksploatacji kopalni kruszcu, wnoszona do skarbca królewskiego. [przypis edytorski]

485. fara — miejski kościół parafialny. [przypis edytorski]

486. skórznie — skórzane buty z wysokimi cholewami. [przypis edytorski]

487. szwargotać — mówić w niezrozumiałym i/lub nielubianym języku, zwł. po niemiecku. [przypis edytorski]

488. pażerny — dziś popr.: pazerny. [przypis edytorski]

489. gwarek (daw.) — górnik. [przypis edytorski]

490. Władysław II Opolczyk zwany Naderspan (ok. 1330–1401) — książę opolski, znakomity administrator, prowadzący politykę prowęgierską. W roku 1391 skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą, który pozbawił go lenn na terytorium Polski. [przypis edytorski]

491. synowiec — syn brata. [przypis edytorski]

492. odkazywać (z ros.) — odpowiadać. [przypis edytorski]

493. somsiad — dziś popr.: sąsiad. [przypis edytorski]

494. raić (daw.) — zalecać. [przypis edytorski]

495. na księżej grudzi — nie żyje (dosł.: leży w ziemi koło kościoła). [przypis edytorski]

496. zadzierzysty — charakterny. [przypis edytorski]

497. ułomić (gw.) — złamać. [przypis edytorski]

498. frasunek (daw.) — smutek. [przypis edytorski]

499. toporzysko — drewniany uchwyt siekiery bądź topora. [przypis edytorski]

500. obces — tu: dążąc do bezpośredniego starcia. [przypis edytorski]

501. cześnik (daw.) — dostojnik dworski, pierwotnie urzędnik dbający o zapas wina na dworze. [przypis edytorski]

502. wielki kniaź — chodzi o Witolda Kiejstutowicza. [przypis edytorski]

503. ćma (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

504. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

505. jucha — krew; tu: określenie osoby krewkiej, tj. energicznej i skłonnej do gniewu. [przypis edytorski]

506. niewód — sieć rybacka złożona ze stożkowatego worka i dwóch skrzydeł służących do zagarniania ryb. [przypis edytorski]

507. osęka (daw.) — bosak. [przypis edytorski]

508. rybitwa (daw.) — rybak. [przypis edytorski]

509. strona (daw.) — okolica. [przypis edytorski]

510. krzcił — dziś popr.: chrzcił. [przypis edytorski]

511. nawidzieć (daw.) — lubić, kochać. [przypis edytorski]

512. paniątko — tu: dziecko. [przypis edytorski]

513. Fryz a. Fryzyjczyk — mieszkaniec Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. [przypis edytorski]

514. wielgi — dziś popr.: wielki. [przypis edytorski]

515. grochowiny (daw.) — słoma z wymłóconego grochu. [przypis edytorski]

516. to mi będzie po sercu — sens: to będzie zgodne z tym, co czuję. [przypis edytorski]

517. starunek (daw.) — staranie, opieka. [przypis edytorski]

518. ładzić (daw.) — porządkować. [przypis edytorski]

519. cnić się (daw.) — tęsknić za czymś, martwić się, nudzić. [przypis edytorski]

520. przesadzić (daw.) — przeskoczyć. [przypis edytorski]

521. zadni — tylny. [przypis edytorski]

522. brzechwa — tylna część strzały. [przypis edytorski]

523. wrony — (o koniu) kary, czarny. [przypis edytorski]

524. srokacz — srokaty koń, koń o umaszczeniu w cętki bądź w łaty. [przypis edytorski]

525. pozwoleństwo (daw.) — pozwolenie. [przypis edytorski]

526. prawować się (daw.) — spierać się o coś. [przypis edytorski]

527. zgrzebny — prosty, nieozdobny bądź utkany z grubego płótna. [przypis edytorski]

528. łan — obszar ziemi przeznaczonej do uprawy, wydzierżawiony osadnikowi. [przypis edytorski]

529. do szczętu — dziś: doszczętnie, całkiem. [przypis edytorski]

530. niwy (daw.) — pola. [przypis edytorski]

531. odsep — opłata w formie odsypanej mąki. [przypis edytorski]

532. lech (daw.) — obszar ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

533. skwapliwie (daw.) — chętnie i szybko. [przypis edytorski]

534. węgieł — styk pionowych ścian budynku. [przypis edytorski]

535. komora (daw.) — pomieszczenie magazynowe. [przypis edytorski]

536. wędlarnia — dziś: wędzarnia. [przypis edytorski]

537. comber — mięso z kością z grzbietu zwierzęcia. [przypis edytorski]

538. czerw — pasożyt (larwa) żerujący na drewnie. [przypis edytorski]

539. wyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

540. pilśniowy — wykonany z gęstego, zbitego materiału produkowanego z włókien wełny. [przypis edytorski]

541. mycka — mała, okrągła czapka. [przypis edytorski]

542. hoży — tryskający zdrowiem, urodziwy. [przypis edytorski]

543. grodziec (daw.) — gród. [przypis edytorski]

544. kraśny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

545. kalina — roślina o czerwonych owocach; w poezji ludowej porównanie do niej dziewczyny uchodziło za komplement. [przypis edytorski]

546. kraśny — tu: czerwony. [przypis edytorski]

547. samodział — tkanina wełniana lub lniana, wyprodukowana na ręcznym warsztacie. [przypis edytorski]

548. somsiedzki — dziś popr.: sąsiedzki. [przypis edytorski]

549. przyszczypny (daw. a. gw.) — zadziorny, ale na sposób humorystyczny. [przypis edytorski]

550. świerzopa — kobyła, klacz. [przypis edytorski]

551. żeremie — konstrukcja z gałęzi, mchu i szlamu, budowana przez bobry, w której rodzą one młode. [przypis edytorski]

552. zapamiętać się — zamyślić się a. zająć się czymś, zapominając o wszystkim innym. [przypis edytorski]

553. atłas — tkanina z jednej strony gładka, z drugiej szorstka. [przypis edytorski]

554. łagiewka a. łagiew — naczynie podróżne. [przypis edytorski]

555. łyżnik — drewniana półeczka z otworami na łyżki. [przypis edytorski]

556. alkierz — izba narożna, często reprezentacyjna. [przypis edytorski]

557. sernik — pomieszczenie do przechowywania serów. [przypis edytorski]

558. bez mała (daw.) — prawie. [przypis edytorski]

559. sperka (gw.) — słonina. [przypis edytorski]

560. grzywna — średniowieczna jednostka monetarna, wartość określonej wagi kruszcu. [przypis edytorski]

561. bojać się — dziś popr.: bać się. [przypis edytorski]

562. bożnica — tu: świątynia. [przypis edytorski]

563. klusków — dziś popr.: klusek. [przypis edytorski]

564. poćciwa — dziś popr.: poczciwa. [przypis edytorski]

565. ongi (daw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski]

566. kamionka — naczynie ceramiczne. [przypis edytorski]

567. uwidzieć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

568. Cztan — skrócona forma imienia Przecław. [przypis edytorski]

569. sierdzisty (daw.) — śmiały, czupurny. [przypis edytorski]

570. narocznik — słowo wieloznaczne: chłop płacący roczną daninę bądź przedstawiciel ludności niewolnej zobowiązany do bliżej niesprecyzowanych świadczeń wojskowych. [przypis edytorski]

571. łońskiego roku (gw.) — zeszłego roku. [przypis edytorski]

572. nieprzezpieczny — dziś popr.: niebezpieczny. [przypis edytorski]

573. socha — prymitywny, drewniany pług. [przypis edytorski]

574. kopce — kopcami często oznaczano granicę posiadłości. [przypis edytorski]

575. zażywać — tu: używać. [przypis edytorski]

576. udój — dojenie krów. [przypis edytorski]

577. chojar (daw.) — wysokie drzewo iglaste. [przypis edytorski]

578. jagodzisko — miejsce, gdzie rosną jagody. [przypis edytorski]

579. chybki (daw.) — szybki i zwinny. [przypis edytorski]

580. atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

581. dżdże (daw.) — deszcze. [przypis edytorski]

582. używać (daw.) — mieć coś, dysponować czymś, cieszyć się czymś. [przypis edytorski]

583. k’tobie (daw.) — do ciebie. [przypis edytorski]

584. skapieć (daw.) — zmarnować się. [przypis edytorski]

585. bywaj (daw.) — przybywaj. [przypis edytorski]

586. zjawienie (daw.) — widzenie. [przypis edytorski]

587. obzierać się (daw.) — oglądać się za siebie. [przypis edytorski]

588. w skok (daw.) — szybko, galopem. [przypis edytorski]

589. stary — niedźwiedź; istniał przesąd, że wymawianie nazwy tego zwierzęcia jest niebezpieczne, zwłaszcza po zmroku, toteż często zastępowano ją synonimami. [przypis edytorski]

590. zwietrzyć — wyczuć, wywąchać. [przypis edytorski]

591. jąć (daw.) — chwycić. [przypis edytorski]

592. osada — tu: drzewce, na którym osadzone są widły. [przypis edytorski]

593. zatlony (daw.) — podpalony, tlący się. [przypis edytorski]

594. hubka — materiał łatwopalny, wytwarzany z huby (odmiany grzyba rosnącej na pniach drzew). [przypis edytorski]

595. ozdarł (daw.) — rozdarł. [przypis edytorski]

596. obezwać się — dziś popr.: odezwać się. [przypis edytorski]

597. paździerze — suche odpady po pozyskiwaniu włókien z lnu bądź konopii. [przypis edytorski]

598. szczypka — szczapka, kawałek drewna. [przypis edytorski]

599. wartko (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

600. sucharze — suche badyle. [przypis edytorski]

601. w miarę (daw.) — według miary, tyle ile potrzeba. [przypis edytorski]

602. godnie (daw.) — porządnie, solidnie. [przypis edytorski]

603. wypsnąć się — tu: wyślizgnąć się. [przypis edytorski]

604. kolczuga — zbroja z niewielkich, metalowych kółeczek. [przypis edytorski]

605. skrom — tłuszcz zwierzęcy. [przypis edytorski]

606. św. Jerzy — męczennik z III-IV w., patron rycerzy. [przypis edytorski]

607. wżdy (daw.) — zawsze, przecież. [przypis edytorski]

608. św. Kosma i św. Damian — lekarze, męczennicy rzymscy z przełomu III-IV w. [przypis edytorski]

609. św. Apolonia (zm. 249) — męczennica, wg legendy przed spaleniem na stosie wybito jej zęby. [przypis edytorski]

610. pośrzednik — dziś popr.: pośrednik. [przypis edytorski]

611. nawojka — tu: dziewczyna. [przypis edytorski]

612. w ostatku (daw.) — w końcu. [przypis edytorski]

613. pazdury — dziś popr.: pazury. [przypis edytorski]

614. zbyrczeć (gw.) — brzęczeć (z gwary góralskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował staropolszczyznę). [przypis edytorski]

615. tkać (daw.) — wpychać. [przypis edytorski]

616. chorość (daw.) — choroba. [przypis edytorski]

617. przywieść (daw.) — przyprowadzić. [przypis edytorski]

618. pokrętka — tu: korba. [przypis edytorski]

619. ochwiarować — dziś popr.: ofiarować. [przypis edytorski]

620. Zbyszków (daw.) — Zbyszkowy, należący do Zbyszka. [przypis edytorski]

621. odmówić — tu: przekonać do odejścia. [przypis edytorski]

622. źreb — dawna miara powierzchni ziemi. [przypis edytorski]

623. Wilkowi — poddani Wilka. [przypis edytorski]

624. na Boże Narodzenie — Boże Narodzenie stanowiło zwyczajowy termin, do którego obowiązywały umowy. [przypis edytorski]

625. polowiczko — polowanie. [przypis edytorski]

626. wezwyczaić się — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]

627. ciągoty — pożądanie. [przypis edytorski]

628. zmiarkować (daw.) — zauważyć, zorientować się. [przypis edytorski]

629. przestawać (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

630. czerstwy (daw.) — zdrowy. [przypis edytorski]

631. wdzięczen — dziś popr.: wdzięczny. [przypis edytorski]

632. wiano — posag. [przypis edytorski]

633. osacznik — człowiek idący w obławie podczas polowania. [przypis edytorski]

634. pójdem — dziś popr.: pójdę. [przypis edytorski]

635. szczerk — ilasta gleba. [przypis edytorski]

636. łozina (daw.) — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

637. oparzelisko — niezamarzające zimą torfowisko, nad którym unoszą się opary (stąd nazwa). [przypis edytorski]

638. rozdziewać (daw.) — rozbierać. [przypis edytorski]

639. paniej — dziś popr.: pani. [przypis edytorski]

640. żeniaty — dziś popr.: żonaty. [przypis edytorski]

641. na zamry (daw.) — ryzykując zamęczenie konia. [przypis edytorski]

642. wagant — średniowieczny kleryk lub żak, żyjący w sposób prowokacyjnie swobodny, często zajmujący się twórczością poetycką bądź aktorstwem. [przypis edytorski]

643. przeprawy — tu: przygody. [przypis edytorski]

644. przebredzać — tu: wybrzydzać. [przypis edytorski]

645. do pola — na zewnątrz. [przypis edytorski]

646. przyłap a. przyłapa — płytka podcień ze słupów drewnianych ustawionych bezpośrednio przy ścianie domu. [przypis edytorski]

647. pocztowy — tu: osoba należąca do pocztu. [przypis edytorski]

648. pątnik (daw.) — pielgrzym. [przypis edytorski]

649. obońka — płaska beczułka do przewożenia płynów. [przypis edytorski]

650. wykopyrtnąć się — przewrócić się. [przypis edytorski]

651. stropić się (daw.) — zakłopotać się, stracić pewność siebie. [przypis edytorski]

652. jagody — tu: policzki. [przypis edytorski]

653. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

654. szpylman a. szpilman (z niem.) — grajek. [przypis edytorski]

655. goliard — wędrowny bard. [przypis edytorski]

656. słód — skiełkowane i wysuszone ziarna zbóż, jeden z surowców do produkcji piwa. [przypis edytorski]

657. clerici scholares (łac. forma M. lm.) — klerycy-studenci. [przypis edytorski]

658. frybra (daw.) — febra, gorączka. [przypis edytorski]

659. Omnes leges, omniaque iura vim vi repellere cunctisque sese defensare permittunt! (łac.) — Wszystkie prawa i zwyczaje pozwalają siłę odpierać siłą oraz się bronić. [przypis edytorski]

660. uznać — tu: poznać. [przypis edytorski]

661. precz (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]

662. garbować skórę — preparować skórę zwierzęcą tak, by była odporniejsza na warunki pogodowe; tu przen.: pobić. [przypis edytorski]

663. jałowica — jałówka, młoda krowa. [przypis edytorski]

664. buchasty (daw.) — szeroki, worowaty. [przypis edytorski]

665. synod — zebranie duchowieństwa i świeckich, podejmujące decyzje w sprawach kościelnych. [przypis edytorski]

666. balista — rodzaj broni miotającej. [przypis edytorski]

667. fornicaria (łac.) — kobieta lekkich obyczajów; tu B. lp. fornicariam: kobietę lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

668. bibula (łac.) — pijaczka; tu B. lp. bibulam: pijaczkę. [przypis edytorski]

669. mulier (łac.) — kobieta; tu B. lp. mulierem: kobietę. [przypis edytorski]

670. Bacchus — rzymski bóg wina; tu B. lp. Bacchum: Bachusa. [przypis edytorski]

671. adoro, adorare (łac.) — czcić, szanować; tu 3. os. lp. cz. przesz. adorabat: czciła. [przypis edytorski]

672. adultera (łac.) — cudzołożnica. [przypis edytorski]

673. uxor (łac.) — żona; tu B. lp. uxorem: żonę. [przypis edytorski]

674. ochędożny (daw.) — porządny, umiejący utrzymać porządek. [przypis edytorski]

675. Seneka (ok. 4 p.n.e.–65 n.e.) — rzymski filozof stoicki, autor wielu tekstów moralistycznych. [przypis edytorski]

676. Pomus non cadit absque arbore (łac.) — niedaleko pada jabłko od jabłoni. [przypis edytorski]

677. fryjowny — chętny do zalotów. [przypis edytorski]

678. aquam sordidam (łac.) — brudną wodę. [przypis edytorski]

679. In saecula saeculorum, amen! (łac.) — Na wieki wieków, amen! [przypis edytorski]

680. nastąpić na kogoś (daw.) — zaatakować kogoś. [przypis edytorski]

681. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

682. połomił — dziś popr.: połamał. [przypis edytorski]

683. zapowiedź — tu: wyzwanie na pojedynek. [przypis edytorski]

684. frasobliwy (daw.) — smutny. [przypis edytorski]

685. skartabella — szlachcic ex carta belli (łac.: prawem wojny), bez pełni praw stanowych. [przypis edytorski]

686. sowizdrzał — tu: wędrowny błazen. [przypis edytorski]

687. pakliby (daw.) — jeśliby. [przypis edytorski]

688. laga — kij, laska. [przypis edytorski]

689. z nawrotem — z powrotem. [przypis edytorski]

690. list — tu: kwit potwierdzający zastaw. [przypis edytorski]

691. jakom znakiem krzyża świętego sam poświadczył — znak krzyża stawiały na dokumentach osoby nieumiejące pisać. [przypis edytorski]

692. chcem — dziś popr.: chcę. [przypis edytorski]

693. chleb ludzi bodzie — zwrot przysłowiowy mówiący o zuchwałości ludzi sytych. [przypis edytorski]

694. piechtą (daw.) — na piechotę. [przypis edytorski]

695. Poczkaj! — dziś popr.: Poczekaj! [przypis edytorski]

696. skomorocha (daw.) — wędrowny śpiewak a. aktor, zwłaszcza słowiański. [przypis edytorski]

697. bożyć się (daw.) — zarzekać się, przysięgając na Boga. [przypis edytorski]

698. tera — dziś popr.: teraz. [przypis edytorski]

699. poswarki a. swary (daw.) — kłótnie. [przypis edytorski]

700. hartowny — zahartowany, twardy. [przypis edytorski]

701. barziej — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

702. ile że (daw.) — ponieważ. [przypis edytorski]

703. za to jej powinien (daw.) — ma wobec niej powinności, jest wobec niej zobowiązany. [przypis edytorski]

704. krzyw (daw.) — niechętny. [przypis edytorski]

705. Bogać tam! (daw.) — Gdzie tam! [przypis edytorski]

706. w prędkości — w zdenerwowaniu. [przypis edytorski]

707. ostrogi — tu przen. znak przynależności do stanu rycerskiego. [przypis edytorski]

708. zyszcze — dziś popr.: zyska. [przypis edytorski]

709. przygoda — tu: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

710. dowodnie (daw.) — wyraźnie. [przypis edytorski]

711. zdybać się (daw.) — spotkać się. [przypis edytorski]

712. odbieżać (daw.) — uciec. [przypis edytorski]

713. bałamutny (daw.) — wprowadzający w błąd a. zalotny, uwodzicielski. [przypis edytorski]

714. opończa — płaszcz z kapturem, ubranie podróżne. [przypis edytorski]

715. slowutny (czes.) — sławetny. [przypis edytorski]

716. mierzyn — koń niewielkiego wzrostu. [przypis edytorski]

717. odtroczyć (daw.) — odwiązać. [przypis edytorski]

718. ratyszcze — drzewce od broni kłującej, takiej jak spisa. [przypis edytorski]

719. tołub (daw.) — rodzaj futra. [przypis edytorski]

720. poczciwy z kościami (fraz.) — zacny, dobry, uczciwy. [przypis edytorski]

721. przyczyny — tu: powody postępowania. [przypis edytorski]

722. pozbaść (daw.) — uczynić kogoś uległym. [przypis edytorski]

723. wilczura — opończa podbita wilczym futrem. [przypis edytorski]

724. łubowy (daw.) — wykonany z kory. [przypis edytorski]

725. powodować (daw.) — kierować, prowadzić. [przypis edytorski]

726. gąsiorek — pękate naczynie z wąską szyjką. [przypis edytorski]

727. przeor — przełożony domu zakonnego lub wyższy duchowny, niebędący biskupem. [przypis edytorski]

728. Wycliffe, John (ok. 1329–1384) — angielski teolog, profesor teologii w Oksfordzie, głoszący poglądy, jakie później przejęła reformacja. [przypis edytorski]

729. Aragonia — region w Hiszpanii ze stolicą w Saragossie, w czasach przedstawionych w powieści stanowił samodzielne królestwo (unia personalna z królestwem Kastylii nastąpiła w 1469). [przypis edytorski]

730. Maria Egipcjanka — święta pustelnica, żyjąca między IV a VI w. [przypis edytorski]

731. Wincenty z Szamotuł (zm. 1332) — wojewoda poznański, brał udział w bitwie pod Płowcami. [przypis edytorski]

732. koniowi do ogona przywiązali — włóczenie końmi, średniowieczna forma egzekucji. [przypis edytorski]

733. durzyć (daw.) — zwodzić, oszukiwać. [przypis edytorski]

734. mitręga — męczący wysiłek, strata czasu. [przypis edytorski]

735. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

736. zabiegły — od „zabiegać”, czynić starania. [przypis edytorski]

737. dziewczyna — tu: panna, osoba niezamężna. [przypis edytorski]

738. opona (daw.) — zasłona, tu zapewne: opończa. [przypis edytorski]

739. napierstnik a. napierśnik — część zbroi osłaniająca pierś. [przypis edytorski]

740. Lotaryngia — kraina historyczna, obecnie region administracyjny w płn.-wsch. Francji. [przypis edytorski]

741. żgnąć (daw.) — dźgnąć, ukłuć. [przypis edytorski]

742. przechera — osoba przebiegła, kłótliwa. [przypis edytorski]

743. śluzy — łzy. [przypis edytorski]

744. słuchajęcy (daw.) — kiedy słuchał. [przypis edytorski]

745. kądziel — pęk włókien przygotowanych do przędzenia, daw. symbol płci żeńskiej. [przypis edytorski]

746. mir (daw.) — cześć, szacunek. [przypis edytorski]

747. kurpieski — dziś popr.: kurpiowski. [przypis edytorski]

748. zagabnąć (daw.) — zagadnąć. [przypis edytorski]

749. daleko — tu: znacznie. [przypis edytorski]

750. komysze — zarośla, chaszcze. [przypis edytorski]

751. dworzec (daw.) — dwór (budynek). [przypis edytorski]

752. kupić się (daw.) — skupiać się, schodzić się. [przypis edytorski]

753. powerek (daw.) — drążek do noszenia wiader, na którego każdym końcu zawieszano jedno. [przypis edytorski]

754. starka (daw. lub reg.) — babka, przen. również starsza kobieta. [przypis edytorski]

755. Brabancja — obecnie część Belgii i Holandii, w czasach opisywanych przez powieść była księstwem. [przypis edytorski]

756. pax (łac.) — pokój, tu: „Spokój!”. [przypis edytorski]

757. sędzielizna (daw.) — szron. [przypis edytorski]

758. sadź — dziś: szadź, osad lodu powstały ze skroplonej mgły. [przypis edytorski]

759. Bywały nawet i takie niewiasty w tym rodzie, które wychodząc za obcych książąt, zwijały w palcach przy weselnych ucztach szerokie tasaki żelazne — chodzi prawdopodobnie o Cymbarkę, córkę księcia Ziemowita IV. [przypis edytorski]

760. boćkać (daw.) — całować. [przypis edytorski]

761. Merlin — czarodziej z legend i romansów o królu Arturze. [przypis edytorski]

762. zachorzał — dziś popr.: zachorował. [przypis edytorski]

763. łowczy — urzędnik zajmujący się organizacją polowania. [przypis edytorski]

764. otoka — nagonka, obława. [przypis edytorski]

765. krzywuła — instrument dęty drewniany o zakrzywionej rurze. [przypis edytorski]

766. barłóg — legowisko niedźwiedzia. [przypis edytorski]

767. obierza — sieć myśliwska, tu przen.: obława. [przypis edytorski]

768. wyboczyć (daw.) — zboczyć, skręcić. [przypis edytorski]

769. ciżba (daw.) — mrowie, tłum. [przypis edytorski]

770. pustać — pusty, niezalesiony teren. [przypis edytorski]

771. przenosić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

772. ziobro (gw.) — żebro. [przypis edytorski]

773. pacierze (daw.) — kręgosłup. [przypis edytorski]

774. łatwie — dziś popr.: łatwo. [przypis edytorski]

775. zawrzeć się (daw.) — zamknąć się. [przypis edytorski]

776. międzyroże — głowa zwierzęcia między jego rogami. [przypis edytorski]

777. Las Hercyński a. Góry Hercyńskie — górzysty i lesisty region nad rzeką Ren. [przypis edytorski]

778. warzyć (daw.) — gotować. [przypis edytorski]

779. nów — faza księżyca, gdy jest on niewidoczny z Ziemi. [przypis edytorski]

780. patrzeć przez szpary — patrzeć przez palce. [przypis edytorski]

781. w uściech — dziś popr.: w ustach. [przypis edytorski]

782. czy był praw (daw.) — czy miał prawo, czy miał rację. [przypis edytorski]

783. Bóg — stylizacja staropolska: mianownik w roli wołacza. [przypis edytorski]

784. Siedmiogród a. Transylwania — kraina hist. w centralnej Rumunii, zamieszkała m.in. przez liczną mniejszość węgierską. Król węgierski Andrzej Drugi sprowadził tam krzyżaków w 1212 dla obrony pogranicza przed koczownikami, lecz wygnał ich w 1225 za próbę zerwania zależności lennej. [przypis edytorski]

785. nasadzać — nasyłać, przygotowywać zasadzki. [przypis edytorski]

786. swywolnik a. swawolnik (daw.) — człowiek postępujący według własnej woli, niepodporządkowujący się autorytetom. [przypis edytorski]

787. samotrzeć — we trzech. [przypis edytorski]

788. zasię (daw.) — wara, precz. [przypis edytorski]

789. cesarz rzymski — tytuł cesarza niemieckiego. [przypis edytorski]

790. naśli — dziś popr.: naszli. [przypis edytorski]

791. Opolczyk — chodzi o Władysława II Opolczyka, stronnika dynastii Andegawenów, który zastawił Krzyżakom zamek w Złotoryi, co stało się dla nich uzasadnieniem do zawłaszczania terytoriów Polski. [przypis edytorski]

792. Markwart von Salzbach — komtur krzyżacki, ścięty przez wielkiego księcia Witolda po bitwie pod Grunwaldem, ponoć za krzywdę wyrządzoną Birucie. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że Markwart von Salzbach był wieloletnim doradcą Witolda i współuczestnikiem bitwy nad Worsklą. [przypis edytorski]

793. Szomberg — nazwisko to, jako zabójcy dzieci księcia Witolda, pojawia się w tekstach pisarza i historyka Karola Szajnochy (1818–1868). [przypis edytorski]

794. błam — zszyte skóry zwierząt futerkowych. [przypis edytorski]

795. grzywna — tu jako jednostka wagi: pół funta. [przypis edytorski]

796. rakiem (daw.) — tyłem. [przypis edytorski]

797. zmówiony (daw.) — zaręczony. [przypis edytorski]

798. łamanie kołem — forma średniowiecznej egzekucji. [przypis edytorski]

799. szelma — osoba sprytna i nieuczciwa. [przypis edytorski]

800. pójść na haki — forma średniowiecznej egzekucji. [przypis edytorski]

801. wisielec — tu: osoba, która zasługuje na śmierć przez powieszenie. [przypis edytorski]

802. kopny — grząski lub sypki, trudny do przebycia. [przypis edytorski]

803. okiść — przypominający liście śnieg przyrośnięty do gałęzi. [przypis edytorski]

804. komandoria a. komturia — jednostka administracyjna w zakonach rycerskich. [przypis edytorski]

805. zakała — tu: wstyd, hańba. [przypis edytorski]

806. św. Dionizy (zm. ok. 250–258) — pierwszy biskup Paryża, męczennik, patron Francji. Według legendy po egzekucji przez ścięcie wstał i przeszedł kilka kilometrów z głową pod pachą, by oddać ją jakiejś pobożnej kobiecie. [przypis edytorski]

807. uważcie — tu: patrzcie, zauważcie. [przypis edytorski]

808. krzypota (daw.) — kaszel, u Sienkiewicza konsekwentnie: choroba. [przypis edytorski]

809. pilić — poganiać. [przypis edytorski]

810. chwacki (daw.) — odważny, śmiały i zaradny. [przypis edytorski]

811. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

812. dwojaki — dwa połączone naczynia gliniane. [przypis edytorski]

813. truchła (gw.) — trumna. [przypis edytorski]

814. chybać (daw.) — lecieć, pędzić. [przypis edytorski]

815. przepasan — pasowany na rycerza. [przypis edytorski]

816. miles cinctus (łac.) — rycerz pasowany. [przypis edytorski]

817. starosta piekielny — Lucyfer jako zwierzchnik wszystkich diabłów. [przypis edytorski]

818. pomazaniec ziemski — król (od użycia olejów świętych w ceremonii koronacji). [przypis edytorski]

819. pątniczy (daw.) — pielgrzymi. [przypis edytorski]

820. tykwa — naczynie wykonane z twardej skorupy rośliny nazywanej również tykwą. [przypis edytorski]

821. róża jerychońska — roślina pustynna, w czasie suszy zwijająca się w kulkę toczoną przez wiatr po pustyni. [przypis edytorski]

822. znacznie go popuściło — bardzo mu się poprawiło. [przypis edytorski]

823. opamiętać się — tu: zastanowić się. [przypis edytorski]

824. bene (łac.) — dobrze. [przypis edytorski]

825. in articulo mortis (łac.) — w obliczu śmierci. [przypis edytorski]

826. uręczać — tu: zaręczać. [przypis edytorski]

827. ochędożnie (daw.) — porządnie. [przypis edytorski]

828. równianka (daw.) — wianek. [przypis edytorski]

829. czeladna — izba, w której przebywała czeladź (służba). [przypis edytorski]

830. zasuć (gw.) — zasypać, pokryć. [przypis edytorski]

831. graba, właśc. gruba — palenisko. [przypis edytorski]

832. malowania na szybach — witraże. [przypis edytorski]

833. Ecce Agnus Dei (łac.) — Oto Baranek Boży, słowa wypowiadane podczas Podniesienia. [przypis edytorski]

834. Domine, non sum dignus (łac.) — Panie, nie jestem godzien. [przypis edytorski]

835. akwizgrański — Akwizgran a. Aachen to miasto koronacyjne cesarzy niemieckich; w tamtejszej kaplicy cesarz Karol Wielki (ok. 747–814) zgromadził wiele ważnych relikwii. [przypis edytorski]

836. tum (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

837. mizerykordia (od łac. misericordia: miłosierdzie) — krótki, wąski sztylet do dobijania rannych. [przypis edytorski]

838. bierwiono — polano. [przypis edytorski]

839. Ave Maria, gratia plena (łac.) — Zdrowaś Mario, łaskiś pełna. [przypis edytorski]

840. zszerszeniały (daw.) — pokryty szronem. [przypis edytorski]

841. popętać — spętać, związać. [przypis edytorski]

842. ustalić — tu: utwardzić. [przypis edytorski]

843. dymna a. kurna chata — chata bez komina, w której dym wydostawał się przez dach. [przypis edytorski]

844. przeznać (daw.) — tu: poznać, przejrzeć kogoś. [przypis edytorski]

845. Ojciec wszystkiego chrześcijaństwa — papież. [przypis edytorski]

846. na odprawę — aby je odprawić, tj. pozbyć się ich. [przypis edytorski]

847. chowany (daw.) — udomowiony. [przypis edytorski]

848. na podorędziu (daw.) — pod ręką. [przypis edytorski]

849. na ostre — na broń ostrą, przen.: na śmierć. [przypis edytorski]

850. kostera (daw.) — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]

851. Wilia — Wigilia. [przypis edytorski]

852. kurniawa — zadymka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania języka staropolskiego). [przypis edytorski]

853. wiera (daw.) — wierzę, że... [przypis edytorski]

854. przyganić (daw.) — skrytykować. [przypis edytorski]

855. mruczno mi było (daw.) — byłem niezadowolony. [przypis edytorski]

856. zawdy a. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

857. wieja — zawieja, zadymka. [przypis edytorski]

858. rękodajny (daw.) — sługa. [przypis edytorski]

859. odgrześć (daw.) — odgrzebać. [przypis edytorski]

860. lisiura (daw.) — płaszcz podbity lisim futrem. [przypis edytorski]

861. z przyrodzenia (daw.) — z natury. [przypis edytorski]

862. sprawić (daw.) — przygotować, zorganizować. [przypis edytorski]

863. olszniak (daw.) — zagajnik olchowy. [przypis edytorski]

864. skrzepnąć — zamarznąć. [przypis edytorski]

865. świeczki — tu: ślepia. [przypis edytorski]

866. białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

867. przyświadczać (daw.) — przyznawać. [przypis edytorski]

868. ugwarzyć (daw.) — porozmawiać. [przypis edytorski]

869. obaczyć się — tu: dojść do zmysłów. [przypis edytorski]

870. dur (daw.) — stan odurzenia, obłęd, choroba. [przypis edytorski]

871. Semko, właśc. Ziemowit IV (ok. 1352–1426) — książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, znany jako dobry administrator. [przypis edytorski]

872. obaczyć się (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

873. widzi się (daw.) — wydaje się. [przypis edytorski]

874. Geldria — prowincja Holandii położona pomiędzy rzekami IJssel, Moza i Ren. [przypis edytorski]

875. mierzeja — piaszczyste przedłużenie półwyspu, przen. wybrzeże. [przypis edytorski]

876. wici — wezwanie na wojnę wysyłane w formie pęku powrozów lub gałązek (witek) wierzbowych. [przypis edytorski]

877. folga — pobłażanie, łagodniejsze traktowanie. [przypis edytorski]

878. złoba (daw.) — zło. [przypis edytorski]

879. dać pole (daw.) — stanąć do pojedynku. [przypis edytorski]

880. bywały (daw.) — obyty w świecie, doświadczony. [przypis edytorski]

881. przyrzucić — dodać. [przypis edytorski]

882. pilić — poganiać. [przypis edytorski]

883. obrok — pasza dla koni. [przypis edytorski]

884. skować (daw.) — skuć. [przypis edytorski]

885. wpadlina — rozpadlina, wąwóz. [przypis edytorski]

886. wyszlą — dziś popr.: wyślą. [przypis edytorski]

887. wiedzą — tu: znają. [przypis edytorski]

888. Wer da? (niem.) — Kto tam? [przypis edytorski]

889. porównać się — zrównać się. [przypis edytorski]

890. ostrokół — palisada. [przypis edytorski]

891. pilny — tu: staranny. [przypis edytorski]

892. za czym (daw.) — więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]

893. odzyszcze — dziś popr.: odzyska. [przypis edytorski]

894. ług a. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

895. zdawać (daw.) — oddawać. [przypis edytorski]

896. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

897. statecznie — trwale i pewnie. [przypis edytorski]

898. wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

899. mlewo (daw.) — zmielone ziarno. [przypis edytorski]

900. plewa — w przypadku zbóż i traw: osłona ziarna. [przypis edytorski]

901. żarna — urządzenia do ręcznego mielenia ziarna, rozcieranego na kamiennej płycie. [przypis edytorski]

902. przednówek — okres przed wiosennymi zasiewami, kiedy chłopom z reguły kończyły się zimowe zapasy żywności. [przypis edytorski]

903. z powinną głową (daw.) — posłusznie. [przypis edytorski]

904. na nice (daw.) — na drugą stronę, podszewką na wierzch. [przypis edytorski]

905. stradać a. postradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

906. ukrzepić (daw.) — wzmocnić. [przypis edytorski]

907. skotarz (daw.) — pasterz. [przypis edytorski]

908. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

909. uderzyć — tu: zadąć. [przypis edytorski]

910. czereda (daw.) — gromada. [przypis edytorski]

911. spozierać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

912. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

913. zmierzić się — sprzykrzyć się, zbrzydzić się. [przypis edytorski]

914. modry — niebieski. [przypis edytorski]

915. łupki — odłupane kawałki drewna, często wykorzystywane jako prowizoryczne usztywnienie złamanej kończyny. [przypis edytorski]

916. na współkę — dziś popr. wspólnie bądź na spółkę. [przypis edytorski]

917. zapieniony — piana toczona z pyska psa jest objawem wścieklizny. [przypis edytorski]

918. kęs czasu (daw.) — długo. [przypis edytorski]

919. niedojda — tu: niedorozwinięta. [przypis edytorski]

920. bękart — dziecko poczęte poza małżeństwem. [przypis edytorski]

921. buhaj — byk. [przypis edytorski]

922. posoka — krew. [przypis edytorski]

923. odyniec — samiec dzika. [przypis edytorski]

924. razić (daw.) — uderzać. [przypis edytorski]

925. między Krzyżaki — dziś popr.: między Krzyżakami. [przypis edytorski]

926. kuna — tu: obręcz. [przypis edytorski]

927. ćmić — zaćmiewać, zasłaniać. [przypis edytorski]

928. nowicjusz — osoba przygotowująca się do wstąpienia do zakonu. [przypis edytorski]

929. tu czuć siarkę — zapach siarki symbolizował piekło. [przypis edytorski]

930. niski (daw.) — zły, podły, niezasługujący na szacunek. [przypis edytorski]

931. walny — mający decydujące znaczenie. [przypis edytorski]

932. nieodzowny — niezastąpiony. [przypis edytorski]

933. popoić (daw.) — upić. [przypis edytorski]

934. wielki szpitalnik — urzędnik zarządzający krzyżackimi szpitalami, a jednocześnie komtur elbląski. [przypis edytorski]

935. chuć (daw.) — żądza. [przypis edytorski]

936. Duch Światłości — być może Sienkiewicz czyni tu aluzję do imienia Lucyfera, pochodzącego od łac. lux ferrens: niosący światło. [przypis edytorski]

937. warchoł — siejący zamieszanie hulaka a. przestępca. [przypis edytorski]

938. Ziemowit IV (ok. 1352–1426) — książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, długo występował jako przeciwnik Jagiełły, dał się poznać jako dobry administrator. [przypis edytorski]

939. samosześć (daw.) — w sześciu ludzi. [przypis edytorski]

940. odjąć (daw.) — zabrać. [przypis edytorski]

941. rozgłośny (daw.) — głośny, znany. [przypis edytorski]

942. karmia — dziś popr.: karma. [przypis edytorski]

943. kasztel (daw.) — zameczek, niewielka twierdza. [przypis edytorski]

944. rękojmia (daw.) — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]

945. możny (daw.) — potężny. [przypis edytorski]

946. odjąć się — tu: uratować się. [przypis edytorski]

947. gonić na ostre — pojedynkować się konno na ostre, nie zaś stępione kopie a. włócznie. [przypis edytorski]

948. ułomek (daw.) — słabeusz. [przypis edytorski]

949. jakośwa (daw.) — jak żeśmy. [przypis edytorski]

950. w wigilię (daw.) — w przeddzień. [przypis edytorski]

951. chramać (daw.) — kuleć, przen. nie radzić sobie. [przypis edytorski]

952. boisko — tu: plac boju. [przypis edytorski]

953. nie był w możności (daw.) — nie miał władzy. [przypis edytorski]

954. wykusz — część budynku wystająca z fasady, a zaczynająca się na pewnej wysokości nad ziemią. [przypis edytorski]

955. potnieć — dziś: pocić się. [przypis edytorski]

956. szmelcowanie — metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka. [przypis edytorski]

957. tępa podkowa — autentyczny herb: złoty krzyż pod białą podkową na niebieskim tle. [przypis edytorski]

958. następować (daw.) — atakować. [przypis edytorski]

959. nasamprzód a. najsamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

960. paliców — dziś popr.: palców. [przypis edytorski]

961. zdarzyć — tu: obdarzyć. [przypis edytorski]

962. chmyz (daw.) — słabeusz (często stosowane do zwierząt). [przypis edytorski]

963. puklerz — okrągła, wypukła tarcza. [przypis edytorski]

964. dosięże — dziś: dosięgnie. [przypis edytorski]

965. trójgrany (daw.) — o trójkątnym przekroju. [przypis edytorski]

966. fechtunek (z niem.) — szermierka. [przypis edytorski]

967. sztych — pchnięcie. [przypis edytorski]

968. tercja — jedna z godzin liturgicznych, sygnalizowanych kościelnymi dzwonami. [przypis edytorski]

969. wota — tu: śluby, ślubowania. [przypis edytorski]

970. wydążyć (daw.) — zdążyć, nadążyć. [przypis edytorski]

971. bez przestanku (daw.) — bez przerwy. [przypis edytorski]

972. tęższy (daw.) — silniejszy. [przypis edytorski]

973. głową nałożyć — zginąć. [przypis edytorski]

974. starszy (daw.) — tu: przełożony. [przypis edytorski]

975. dziedzina (daw.) — ziemia, gospodarstwo, dziedzictwo, coś, co się dziedziczy. [przypis edytorski]

976. rozpatrzyć się (daw.) — rozeznać się. [przypis edytorski]

977. spłonąć (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]

978. odrwić (daw.) — oszukać. [przypis edytorski]

979. maństwo (daw.) — posiadłość, zarząd; od man: lennik, hołdownik. [przypis edytorski]

980. na stronie — tu: neutralni. [przypis edytorski]

981. rojny (daw.) — liczny. [przypis edytorski]

982. niepośledni (daw.) — nie byle jaki. [przypis edytorski]

983. odwłoka (daw.) — zwłoka. [przypis edytorski]

984. wodzić (daw.) — prowadzić. [przypis edytorski]

985. kociełek — dziś popr.: kociołek. [przypis edytorski]

986. zawdziać (daw.) — przywdziać, ubrać. [przypis edytorski]

987. kabłączasty (daw.) — krzywy, wygięty w kabłąk. [przypis edytorski]

988. niewyprawny (daw.) — z niewyprawionej skóry. [przypis edytorski]

989. skończyć — tu: umrzeć. [przypis edytorski]

990. niemocen (daw.) — słaby, chory, pozbawiony sił. [przypis edytorski]

991. gardlany — dziś popr.: gardłowy. [przypis edytorski]

992. wzwyczaić się (daw.) — przyzwyczaić się. [przypis edytorski]

993. Jan Luksemburski (1296–1346) — król Czech od 1310, zginął w bitwie pod Crécy. Źródła podają, że był wtedy niewidomy, a walczył przywiązany do dwóch rycerzy. [przypis edytorski]

994. cekhauz (z niem.) — arsenał, zbrojownia. [przypis edytorski]

995. mór (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]

996. Herr Jesus! (niem.) — Panie Jezu! [przypis edytorski]

997. grobla — wał ziemny przecinający jezioro bądź bagno, usypany w celach komunikacyjnych. [przypis edytorski]

998. okrąglak — okorowany pień drzewa. [przypis edytorski]

999. młak — teren podmokły. [przypis edytorski]

1000. o ziem — dziś popr.: na ziemię. [przypis edytorski]

1001. poczesny — tu: szanowny. [przypis edytorski]

1002. zdrożyć się — zmęczyć się drogą. [przypis edytorski]

1003. cięgiem (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1004. dwie połowie — dziś popr.: dwie połowy (pozostałość tzw. liczby podwójnej). [przypis edytorski]

1005. chudopachołek (daw.) — niezamożny szlachcic. [przypis edytorski]

1006. bez pochyby (daw.) — niechybnie, na pewno. [przypis edytorski]

1007. wonczas (daw.) — wówczas, w tym czasie. [przypis edytorski]

1008. nad raniem — dziś popr.: nad ranem. [przypis edytorski]

1009. rozjeść (daw.) — rozjuszyć, wprawić we wściekłość. [przypis edytorski]

1010. naleźć — dziś popr.: znaleźć. [przypis edytorski]

1011. by — tu: choćby. [przypis edytorski]

1012. Przemysław Oświęcimski (ok. 1365–1406) — książę cieszyński, zginął zamordowany w podróży. Kronika Długosza podaje błędną datę zajścia (1 stycznia 1400) lepiej, bo z dokładnością do miesiąca, dopasowaną do czasu akcji powieści. [przypis edytorski]

1013. Przemysław I Noszak (ok. 1336–1410) — książę cieszyński, bytomski i siewierski. [przypis edytorski]

1014. Jan II Raciborski, zwany Żelaznym (ok. 1365–1424) — książę raciborski od ok. 1380. [przypis edytorski]

1015. Jerzy Chrzan — morderca księcia Przemysława Oświęcimskiego, stracony w publicznej egzekucji. [przypis edytorski]

1016. zatraceny (z czes.) — zatraceni, skazani na potępienie (przekleństwo). [przypis edytorski]

1017. ćwiek — gwóźdź. [przypis edytorski]

1018. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości. [przypis edytorski]

1019. inak (daw.) — inaczej. [przypis edytorski]

1020. światami chodzić (daw.) — daleko podróżować. [przypis edytorski]

1021. tyny (daw.) — ogrodzenie, tu: mur. [przypis edytorski]

1022. jucha (daw.) — krew; tu jako przekleństwo. [przypis edytorski]

1023. razić (daw.) — uderzać. [przypis edytorski]

1024. mowny (daw.) — gadatliwy. [przypis edytorski]

1025. krzynę (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

1026. statut — dokument spisujący prawa. [przypis edytorski]

1027. buława (daw.) — broń o kulistej głowicy. [przypis edytorski]

1028. zahaczyć — tu: skreślić, zrezygnować z niego. [przypis edytorski]

1029. dziać (daw.) — strzelać z łuku bądź z kuszy. [przypis edytorski]

1030. przodowa izba (daw.) — pomieszczenie od frontu. [przypis edytorski]

1031. po somsiedzkum — dziś popr.: po sąsiedzku. [przypis edytorski]

1032. chudoba — skromny dobytek. [przypis edytorski]

1033. niepomiernie (daw.) — bardzo. [przypis edytorski]

1034. somsiedzi — dziś popr.: sąsiedzi. [przypis edytorski]

1035. paliwoda (daw.) — człowiek gwałtowny i lekkomyślny. [przypis edytorski]

1036. kamień — dawna jednostka wagi, nazwa pochodzi od kamieni będących częścią żaren. [przypis edytorski]

1037. obora — dawniej także: dziedziniec. [przypis edytorski]

1038. czysty — prawdziwy (por. „czysty zysk”). [przypis edytorski]

1039. zapusty (daw.) — karnawał, przebierańce. [przypis edytorski]

1040. śwarny (daw.) — ładny. [przypis edytorski]

1041. przychówek — potomstwo. [przypis edytorski]

1042. przygrażać — dziś popr.: wygrażać. [przypis edytorski]

1043. k’sobie (daw.) — do siebie. [przypis edytorski]

1044. na hak przywieść (daw.) — złapać, poskromić, jak psa łańcuchowego. [przypis edytorski]

1045. Kazimierz Wielki (1310–1370) — ostatni król Polski z dynastii Piastów (od 1333), znacząco poprawił sytuację gospodarczą kraju i standardy cywilizacyjne. [przypis edytorski]

1046. rodzona — siostra. [przypis edytorski]

1047. zachowanie (daw.) — poważanie, cześć, szacunek. [przypis edytorski]

1048. zapłonić się (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]

1049. po pytaniu (daw.) — po prośbie, na żebry. [przypis edytorski]

1050. Maćków (daw.) — Maćka, Maćkowy. [przypis edytorski]

1051. pielesze (daw.) — dom, strony rodzinne. [przypis edytorski]

1052. Boruta — diabeł z polskich legend, związany z Łęczycą. [przypis edytorski]

1053. polepa (daw.) — gliniana podłoga. [przypis edytorski]

1054. mechera (daw.) — pęcherz. [przypis edytorski]

1055. puszyć — tu: pokazywać. [przypis edytorski]

1056. kosztur — kij podróżny, laska. [przypis edytorski]

1057. kosołapy (daw.) — o krótkich rękach. [przypis edytorski]

1058. bezera (daw.) — łajdak, niegodziwiec. [przypis edytorski]

1059. smolarz — człowiek wytwarzający smołę i dziegieć, a przy okazji węgiel drzewny. [przypis edytorski]

1060. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

1061. Cóżeś zacz? (daw.) — Kim jesteś? [przypis edytorski]

1062. budnik — człowiek mieszkający w budzie, tj. w szałasie. [przypis edytorski]

1063. wądół — rozpadlina, niewielki wąwóz. [przypis edytorski]

1064. napity — pijany. [przypis edytorski]

1065. utoczony — wykonany na tokarce, tu: krągły. [przypis edytorski]

1066. dworować (daw.) — żartować. [przypis edytorski]

1067. górny — tu: wzniosły. [przypis edytorski]

1068. tabor — wozy konne w podróży. [przypis edytorski]

1069. niepodszyty — pozbawiony podszycia, bez krzewów. [przypis edytorski]

1070. śmigi (daw.) — części śmigła. [przypis edytorski]

1071. przodek — tu: przednia część wozu. [przypis edytorski]

1072. piskorz — ryba o brązowym, wydłużonym ciele, żyjąca w słabo natlenionych wodach. [przypis edytorski]

1073. równie (daw.) — tak samo. [przypis edytorski]

1074. wraży — dziś: wrogi. [przypis edytorski]

1075. gmina kmieca — jednostka dawnego samorządu chłopskiego. [przypis edytorski]

1076. rzezać (daw.) — zabijać. [przypis edytorski]

1077. chruśniak — krzaki, zarośla. [przypis edytorski]

1078. rżysko — pole po skoszeniu zboża. [przypis edytorski]

1079. niewielgie — dziś popr.: niewielkie. [przypis edytorski]

1080. napsować (daw.) — zniszczyć. [przypis edytorski]

1081. żywięcy (daw.) — żywotny. [przypis edytorski]

1082. niepożyty (daw.) — niedający się pokonać. [przypis edytorski]

1083. podolić (daw.) — zdołać. [przypis edytorski]

1084. zjazd — tu: zebranie szlachty z danego regionu, mające na celu uchwalenie praw. [przypis edytorski]

1085. odprawować się (daw.) — odbywać się. [przypis edytorski]

1086. ziem — dziś popr.: ziemia. [przypis edytorski]

1087. nikiej (gw.) — niby, tak jak. [przypis edytorski]

1088. przegwarzyć (daw.) — przegadać. [przypis edytorski]

1089. bronny (daw.) — tu: broniony, wzmocniony. [przypis edytorski]

1090. piegża — mały ptak wędrowny. [przypis edytorski]

1091. czeladnik — rzemieślnik po egzaminie, pracujący pod okiem mistrza. [przypis edytorski]

1092. jutrznia — pierwsza z godzin liturgicznych, ogłaszanych biciem w dzwony. [przypis edytorski]

1093. pomer — dziś popr.: umarł. [przypis edytorski]

1094. Jakub z Kurdwanowa — biskup płocki w latach 1396–1425. [przypis edytorski]

1095. konwent — zakon. [przypis edytorski]

1096. chętliwie — dziś popr.: chętnie. [przypis edytorski]

1097. gądek — śpiewak, grajek; od „gędźba”: muzyka. [przypis edytorski]

1098. rzewliwy (daw.) — smutny, pobudzający do płaczu. [przypis edytorski]

1099. wskróś tej przyczyny (daw.) — z tego powodu. [przypis edytorski]

1100. krzywdować się (daw.) — czuć się pokrzywdzonym. [przypis edytorski]

1101. posędzieleć (daw.) — posiwieć. [przypis edytorski]

1102. pouchwałość — dziś popr.: poufałość. [przypis edytorski]

1103. zasromać (daw.) — zawstydzić. [przypis edytorski]

1104. uręczać — dziś popr.: ręczyć, zaręczać. [przypis edytorski]

1105. Żmudź — historyczna nazwa tzw. Dolnej Litwy, nizinna kraina geograficzna i region administracyjny. [przypis edytorski]

1106. przez (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1107. sporzej (daw.) — tu: łatwiej, lepiej. [przypis edytorski]

1108. rania — dziś popr.: rana. [przypis edytorski]

1109. list żelazny a. glejt — dokument wystawiony przez władze, dający posiadaczowi prawo do swobodnego poruszania się po danym terenie. [przypis edytorski]

1110. komturia — jednostka administracyjna w zakonie krzyżackim. [przypis edytorski]

1111. czerstwość (daw.) — zdrowie, siła. [przypis edytorski]

1112. nieprzezpieczny (daw.) — niebezpieczny. [przypis edytorski]

1113. wielgolud — dziś popr.: wielkolud. [przypis edytorski]

1114. stępak — silny i powolny koń, także: koń idący stępa. [przypis edytorski]

1115. chudzina — biedak. [przypis edytorski]

1116. obrzezać — tu: uciąć. [przypis edytorski]

1117. zbożny (daw.) — pobożny, dobry, szlachetny. [przypis edytorski]

1118. przemoc — tu: sroga i niechciana władza. [przypis edytorski]

1119. nogawice (daw.) — spodnie. [przypis edytorski]

1120. Sambia — kraina historyczna w Prusach, obecnie obwód kaliningradzki. [przypis edytorski]

1121. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]

1122. nie wyjmując (daw.) — nie wykluczając. [przypis edytorski]

1123. sklep (daw.) — piwnica. [przypis edytorski]

1124. congressus (łac.) — zjazd. [przypis edytorski]

1125. gardło wziąć — zabić. [przypis edytorski]

1126. zamorzyć (daw.) — zabić. [przypis edytorski]

1127. upamiętać się — dziś popr.: opamiętać się. [przypis edytorski]

1128. podufałość (daw.) — poufałość, zaufanie, przyjaźń. [przypis edytorski]

1129. wygotować (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

1130. karbowy (daw.) — osoba pilnująca pracy chłopów. [przypis edytorski]

1131. zostawować — dziś popr.: zostawiać. [przypis edytorski]

1132. dufać — tu: ufać. [przypis edytorski]

1133. katówka — córka kata. [przypis edytorski]

1134. strzyga — upiór. [przypis edytorski]

1135. przenieść — tu: tolerować, wytrzymać. [przypis edytorski]

1136. zasadzić się (daw.) — zaczaić się. [przypis edytorski]

1137. wyrównać — tu: dorównać. [przypis edytorski]

1138. dychanie (daw.) — oddech. [przypis edytorski]

1139. śpik — szpik, tu: rdzeń kręgowy. [przypis edytorski]

1140. co ducha (daw.) — co tchu, jak najszybciej. [przypis edytorski]

1141. znojny (daw.) — pełen trudu, męczący. [przypis edytorski]

1142. jadzie — dziś popr.: jedzie. [przypis edytorski]

1143. Kyrie elejson! (gr.) — Panie, zmiłuj się nad nami! [przypis edytorski]

1144. służbisty — posłuszny rozkazom. [przypis edytorski]

1145. toń — tu przen.: zagrożenie. [przypis edytorski]

1146. w pole — na pole bitwy, do walki. [przypis edytorski]

1147. dawać baczenie (daw.) — uważać. [przypis edytorski]

1148. objechać — tu: oszukać. [przypis edytorski]

1149. sromocić (daw.) — hańbić. [przypis edytorski]

1150. wspominek (daw.) — dar, pozwalający wspominać osobę obdarowującą. [przypis edytorski]

1151. kośba (daw.) — żniwo, tu przen.: wojna, walka. [przypis edytorski]

1152. w ociągu (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]

1153. zdolić (daw.) — zdołać. [przypis edytorski]

1154. komysz — legowisko zwierzęce w zaroślach. [przypis edytorski]

1155. wartką krew — gorąca krew. [przypis edytorski]

1156. fortalicja — mała warownia. [przypis edytorski]

1157. ochwiara — dziś popr.: ofiara. [przypis edytorski]

1158. lelija — dziś popr.: lilia. [przypis edytorski]

1159. Piotrowin — według legendy rycerz wskrzeszony przez św. Stanisława, by świadczyć w sądzie przed królem Bolesławem Śmiałym. [przypis edytorski]

1160. przytwarty (daw.) — uchylony. [przypis edytorski]

1161. ścigły (daw.) — szybki. [przypis edytorski]

1162. krzeczot — ptak drapieżny podobny do sokoła. [przypis edytorski]

1163. Ragneta — obecnie Nieman w obwodzie kaliningradzkim; w 1289 krzyżacy zbudowali tam zamek. [przypis edytorski]

1164. przymknąć (daw.) — potajemnie sprowadzić. [przypis edytorski]

1165. pałąkowaty — (o nogach) wykrzywiony; częsta przypadłość ludzi spędzających dużo czasu na koniu. [przypis edytorski]

1166. po rusińsku — język ruski jeszcze długie wieki potem był urzędowym językiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]

1167. okurzyć — tu: wywołać pożar w okolicy. [przypis edytorski]

1168. onegdaj (daw.) — dawniej, jakiś czas temu. [przypis edytorski]

1169. wypadek — tu: przypadek. [przypis edytorski]

1170. nakrzesać — tu: naciąć. [przypis edytorski]

1171. watra — ognisko. [przypis edytorski]

1172. kiścień — rodzaj broni obuchowej składającej się z drzewca, łańcucha i umieszczonej na jego końcu kuli; często (jak w tym przypadku) błędne określenie broni podobnej do maczugi z nabijaną czymś twardym główką. [przypis edytorski]

1173. oksza (daw.) — rodzaj topora bojowego. [przypis edytorski]

1174. berdysz — szeroki topór na długim drzewcu. [przypis edytorski]

1175. jednorożec — mityczne zwierzę, często pojawiające się w legendach średniowiecznych, podobne do konia, z jednym wyrastającym z czoła rogiem. [przypis edytorski]

1176. chmyz — mały, niepozorny koń. [przypis edytorski]

1177. Kawalerowie Mieczowi — niemiecki zakon rycerski założony w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202, w 1237 połączył się z Krzyżakami, zachowując pewną odrębność administracyjną. [przypis edytorski]

1178. przedać — dziś popr.: sprzedać. [przypis edytorski]

1179. szumny (daw.) — patetyczny bądź hałaśliwy i energiczny. [przypis edytorski]

1180. Połock — wczesnośredniowieczny gród słowiański, obecnie miasto na Białorusi. [przypis edytorski]

1181. onegdaj (daw.) — dawniej, kiedyś; tu prawdopodobnie: wczoraj. [przypis edytorski]

1182. trafunek (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]

1183. niewiasta — tu: żona. [przypis edytorski]

1184. niesporo (daw.) — niechętnie, niewygodnie. [przypis edytorski]

1185. wszystek (daw.) — cały. [przypis edytorski]

1186. obuch — tępa część siekiery a. topora, przeciwległa do ostrza. [przypis edytorski]

1187. mistrzów (daw.) — mistrzowy, mistrza. [przypis edytorski]

1188. siedle — dziś popr.: siodle. [przypis edytorski]

1189. widzęcy (daw.) — widząc. [przypis edytorski]

1190. Gierdawy — obecnie miasteczko w obwodzie kaliningradzkim, 3 km od granicy z Polską. [przypis edytorski]

1191. zaskoczym im (daw.) — przetniemy im drogę. [przypis edytorski]

1192. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]

1193. setnik — przełożony nad setką ludzi. [przypis edytorski]

1194. Niewiaża — prawy dopływ Niemna. [przypis edytorski]

1195. łozy — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

1196. zaskoczyć — tu: przeciąć drogę. [przypis edytorski]

1197. przypaść (daw.) — zaczaić się. [przypis edytorski]

1198. wymędrować — tu: zaplanować. [przypis edytorski]

1199. niewiastka — tu: żona. [przypis edytorski]

1200. kobiałka — koszyk, tu: kołczan. [przypis edytorski]

1201. matecznik — legowiska dzikich zwierząt bądź trudno dostępne miejsce w puszczy. [przypis edytorski]

1202. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę bądź „ciepłe kraje”. [przypis edytorski]

1203. gomon — bajkowy pochód zwierząt, roślin i kamieni. [przypis edytorski]

1204. wykrot — dziura po wyrwanym z korzeniami drzewie. [przypis edytorski]

1205. krokiew — ukośna belka podtrzymująca dach. [przypis edytorski]

1206. sforny — tu: walczący w szyku. [przypis edytorski]

1207. czata (daw.) — straż. [przypis edytorski]

1208. kowanie — dziś popr.: kucie. [przypis edytorski]

1209. Bi den rôsen er wol mac tandaradei!/ merken wa mir’z houbet lac... — pieśń autorstwa Walthera von der Vogelweide (1170–1230). W przekładzie Leopolda Staffa powyższy fragment brzmi: [Śmiałby się może/ Ktoby czasem/ Przechodził i przystanął tam]/ Zaraz by po różach zgadł/ Tandaradei!/ Mej leżącej głowy ślad. [przypis edytorski]

1210. dziryt — włócznia. [przypis edytorski]

1211. przyjść do sprawy (daw.) — sprawić, czyli wyrównać szyk. [przypis edytorski]

1212. związać się (daw.) — chwycić, jak w walce zapaśniczej. [przypis edytorski]

1213. rajtar (z niem. Ritter: jeździec) — żołnierz konny. [przypis edytorski]

1214. ulgnąć (daw.) — ugrzęznąć. [przypis edytorski]

1215. ruczaj (daw.) — strumyk. [przypis edytorski]

1216. grześć — dziś popr.: grzebać. [przypis edytorski]

1217. szczuka — szczupak. [przypis edytorski]

1218. starościc (daw.) — syn starosty. [przypis edytorski]

1219. upowszechnion — dziś popr.: rozpowszechniony. [przypis edytorski]

1220. łyko — włóknista tkanka roślinna przewodząca wodę. [przypis edytorski]

1221. na leśne jabłko — dziś: na kwaśne jabłko. [przypis edytorski]

1222. bukłak — skórzany worek do przewożenia płynów. [przypis edytorski]

1223. oddziele — dziś popr.: oddziale. [przypis edytorski]

1224. kumys — napój alkoholowy ze sfermentowanego mleka, najczęściej mleka klaczy. [przypis edytorski]

1225. branka (daw.) — porwana kobieta. [przypis edytorski]

1226. wył — domyślnie: w piekle. [przypis edytorski]

1227. świętokupstwo — symonia, sprzedaż godności i sakramentów kościelnych; tu mowa o sprzedaży relikwii. [przypis edytorski]

1228. niepogrzebione — dziś popr.: niepogrzebane. [przypis edytorski]

1229. wyciski — odciski, ślady. [przypis edytorski]

1230. Arnoldów (daw.) — Arnoldowy, Arnolda. [przypis edytorski]

1231. wyślakować (daw.) — wytropić. [przypis edytorski]

1232. zatajony (daw.) — przyczajony, ukryty. [przypis edytorski]

1233. nie lża im (daw.) — nie mogą. [przypis edytorski]

1234. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1235. bartodziej a. bartnik — pszczelarz hodujący pszczoły leśne. [przypis edytorski]

1236. hacel — hak wkręcany w tylną część podkowy, by zapobiec ślizganiu się konia. [przypis edytorski]

1237. perć — ścieżka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania staropolszczyzny). [przypis edytorski]

1238. braniec — jeniec. [przypis edytorski]

1239. klimkiem rzucać (daw.) — kłamać. [przypis edytorski]

1240. masztalerz — tu: człowiek opiekujący się końmi. [przypis edytorski]

1241. majdan (daw.) — plac, dziedziniec. [przypis edytorski]

1242. obacz się! — sens: zobacz, co robisz! [przypis edytorski]

1243. byłby praw (daw.) — miałby rację. [przypis edytorski]

1244. ryży — rudy. [przypis edytorski]

1245. biesagi (daw.) — podwójny worek przewieszany przez ramię albo przywiązywany do siodła. [przypis edytorski]

1246. ślakować (gw.) — tropić, śledzić. [przypis edytorski]

1247. knykieć — staw palca u ręki bądź odcinek między takimi stawami. [przypis edytorski]

1248. Wóz — gwiazdozbiór Wielkiego bądź Małego Wozu. [przypis edytorski]

1249. gdy opata nie stało — sens: po śmierci opata. [przypis edytorski]

1250. piastować (daw.) — opiekować się; tu przen.: żywić zamiary. [przypis edytorski]

1251. godzi się (daw.) — wypada. [przypis edytorski]

1252. warchlak — młody dzik. [przypis edytorski]

1253. uronić (daw.) — zgubić. [przypis edytorski]

1254. Kurki — Plejady (gwiazdozbiór). [przypis edytorski]

1255. poburzyć się — tu: zbuntować się. [przypis edytorski]

1256. pałać — być rozpalonym, rozgrzanym. [przypis edytorski]

1257. gorętwa (daw.) — gorączka. [przypis edytorski]

1258. lichszy (daw.) — gorszy. [przypis edytorski]

1259. przywara — wada. [przypis edytorski]

1260. drzewo — tu: kopia. [przypis edytorski]

1261. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

1262. św. Liboriusz (zm. IV w.) — biskup Le Mans. [przypis edytorski]

1263. przybytek — tu: zysk. [przypis edytorski]

1264. zawarować (daw.) — zastrzec. [przypis edytorski]

1265. jadący — dziś popr.: jadąc. [przypis edytorski]

1266. leżący — dziś popr.: leżąc. [przypis edytorski]

1267. osobny — tu: dodatkowy. [przypis edytorski]

1268. grzęzawa — dziś popr.: grzęzawisko. [przypis edytorski]

1269. parów — wąwóz. [przypis edytorski]

1270. kołtun — splątane włosy, często zaatakowane przez robactwo. [przypis edytorski]

1271. sprawić — tu: zamęczyć, oprawić jak zwierzę. [przypis edytorski]

1272. kościej (daw.) — szkielet. [przypis edytorski]

1273. włosiennica — szorstkie ubranie, noszone na gołe ciało w celach pokutnych. [przypis edytorski]

1274. powrósło (daw.) — powróz, gruby sznur. [przypis edytorski]

1275. podać się w tył (daw.) — pochylić się w tył. [przypis edytorski]

1276. znać — poznać, widać. [przypis edytorski]

1277. czatownik (daw.) — wartownik lub zwiadowca. [przypis edytorski]

1278. duszny — tu: dotyczący duszy. [przypis edytorski]

1279. tężeć — zastygać. [przypis edytorski]

1280. borowy — gajowy, leśnik. [przypis edytorski]

1281. wybrać — tu: wykopać. [przypis edytorski]

1282. martwica — tu: śmierć, upiór. [przypis edytorski]

1283. oboje księstwo — Janusz I Mazowiecki i Anna Danuta. [przypis edytorski]

1284. rozkiełznać — zdjąć uprząż. [przypis edytorski]

1285. chorzeć — dziś popr.: chorować. [przypis edytorski]

1286. maić (daw.) — ozdabiać kwiatami. [przypis edytorski]

1287. sen nieprzespany — metafora śmierci, użyta w trenie VII Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]

1288. komża — szata liturgiczna krótsza od alby. [przypis edytorski]

1289. zapaska — rodzaj dekoracyjnego fartucha. [przypis edytorski]

1290. Kościej — szkielet, personifikacja śmierci. [przypis edytorski]

1291. Requiem aeternam (łac.) — wieczne odpoczywanie. [przypis edytorski]

1292. umajony — ozdobiony kwiatami. [przypis edytorski]

1293. przeszły w stan folgi — sens: osłabiły się. [przypis edytorski]

1294. przyzba — wał ziemny otaczający podmurówkę domu. [przypis edytorski]

1295. niewywczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]

1296. rzeźwy — tu: energiczny. [przypis edytorski]

1297. ująć — zjednać. [przypis edytorski]

1298. Maurowie — w średniowieczu: określenie muzułmanów zamieszkujących na terenie dzisiejszej Hiszpanii. [przypis edytorski]

1299. przywtarzać (daw.) — wtórować, zgadzać się. [przypis edytorski]

1300. iść o lepszą (daw.) — starać się wykazać przewagę. [przypis edytorski]

1301. pod wodę (daw.) — pod prąd. [przypis edytorski]

1302. cytra (muz.) — instrument strunowy szarpany z płaskim pudłem rezonansowym. [przypis edytorski]

1303. Skirgiełło (ok. 1355–1394) — brat i bliski współpracownik Jagiełły, z jego ramienia namiestnik Litwy. [przypis edytorski]

1304. stolec (daw.) — tron. [przypis edytorski]

1305. utrefić — ułożyć w loki. [przypis edytorski]

1306. władnie — dziś popr.: włada. [przypis edytorski]

1307. wicher — tu: wichrzyciel. [przypis edytorski]

1308. znajęcy — dziś popr.: znający. [przypis edytorski]

1309. templariusze — zakon rycerski, założony ok. 1120 w Jerozolimie, pełna nazwa: Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona. Upadek zakonu spowodowały oskarżenia króla Francji Filipa IV Pięknego (1268–1314), poważnie zadłużonego u zakonu. Oskarżenia dotyczyły świętokradztwa, herezji, czarów oraz spisków z poganami. Francuska gałąź zakonu została skasowana w 1311, a wielu spośród zakonników, włącznie z wielkim mistrzem Jakubem de Mollay i 54 najwyższymi dostojnikami, spalono na stosie. Ostatecznie zakon został zawieszony przez papieża w 1317. [przypis edytorski]

1310. bajczarz — dziś popr.: bajarz. [przypis edytorski]

1311. osiedzieć się (daw.) — pozostać, przetrwać w danym miejscu a. na danym stanowisku. [przypis edytorski]

1312. pergamin — specjalnie preparowana skóra zwierzęca, przystosowana do pisania na niej; tu: dokumenty. [przypis edytorski]

1313. wywodzić (daw.) — wyprowadzać. [przypis edytorski]

1314. rum (daw.) — rumor, hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

1315. bramować — obszywać brzegi. [przypis edytorski]

1316. baczność — uwaga. [przypis edytorski]

1317. spólniczki — dziś popr.: wspólniczki. [przypis edytorski]

1318. statek (daw.) — tu: stateczność. [przypis edytorski]

1319. szwank (z niem.) — szkoda. [przypis edytorski]

1320. wyszlamować — wyjąć (metafora odnosząca się do wyjmowania szlamu z cieku wodnego). [przypis edytorski]

1321. pustota (daw.) — lekkomyślność i skłonność do figlów. [przypis edytorski]

1322. niełacno (daw.) — niełatwo, trudno. [przypis edytorski]

1323. nieszporny — tu: poważny, dostojny. [przypis edytorski]

1324. zdurzyć (daw.) — oszukać. [przypis edytorski]

1325. nieudałych — dziś popr.: nieudanych. [przypis edytorski]

1326. wstrzymać a. strzymać, strzymać (daw.) — tu: wystarczyć. [przypis edytorski]

1327. zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

1328. kwaśny — tu: niezadowolony. [przypis edytorski]

1329. karby (daw.) — dyscyplina. [przypis edytorski]

1330. prawo lenne — prawo regulujące stosunki między suzerenem a wasalem, z reguły oparte na nadawaniu ziemi w zamian za służbę. [przypis edytorski]

1331. prorocze słowa — proroctwo św. Brygidy Szwedzkiej (1303–1373), świętej, wizjonerki i pisarki, założycielki zakonu brygidek. [przypis edytorski]

1332. błąd (daw.) — tu: pogaństwo. [przypis edytorski]

1333. zawłóczyć się (daw.) — zasłaniać się. [przypis edytorski]

1334. małmazja — słodkie wino greckie. [przypis edytorski]

1335. szkuta — płaskodenny statek rzeczny. [przypis edytorski]

1336. Nogat — wschodnie ujście Wisły. [przypis edytorski]

1337. przeźroczy — dziś popr.: przeźroczysty. [przypis edytorski]

1338. mularz — dziś: murarz. [przypis edytorski]

1339. ex luto (łac.) — z błota. [przypis edytorski]

1340. w równi — na równinie. [przypis edytorski]

1341. obstać — wystarczyć. [przypis edytorski]

1342. prezbiterium — część kościoła, w której znajduje się ołtarz. [przypis edytorski]

1343. wielki szatny — w zakonie krzyżackim urzędnik zajmujący się składami odzieży, a także pancerzami i zbrojownią. [przypis edytorski]

1344. mały komtur — wicekomtur, zastępca komtura. [przypis edytorski]

1345. rycerz rozbójnik (niem. Raubritter) — rycerz utrzymujący się z rabunku. [przypis edytorski]

1346. podmawiać (daw.) — namawiać, podjudzać. [przypis edytorski]

1347. wziętość (daw.) — popularność. [przypis edytorski]

1348. krotofilnik (daw.) — żartowniś. [przypis edytorski]

1349. lamus — budynek gospodarczy, składzik. [przypis edytorski]

1350. Vorburg (niem.) — podzamcze. [przypis edytorski]

1351. utwierdzenie (daw.) — umocnienie. [przypis edytorski]

1352. szychta (daw.) — tu: warstwa, stos. [przypis edytorski]

1353. lazaret — szpital wojskowy bądź przytułek. [przypis edytorski]

1354. młynówka — potok, przeważnie sztuczny, napędzający młyn wodny. [przypis edytorski]

1355. ludwisarnia (daw.) — warsztat ludwisarski, w którym wytwarzano dzwony, lufy dział i inne duże przedmioty z brązu. [przypis edytorski]

1356. puszkarnia (daw., z węg. puska: karabin) — zakład pracy puszkarza, tj. rzemieślnika zajmującego się artylerią. [przypis edytorski]

1357. deptak — maszyna wykorzystująca koło wprawiane w ruch przez ludzi bądź zwierzęta. [przypis edytorski]

1358. fechtmistrz — wytrawny szermierz. [przypis edytorski]

1359. wezwyczajenie — dziś popr.: przyzwyczajenie. [przypis edytorski]

1360. Rycerski Zakon Inflancki — chodzi o Kawalerów Mieczowych. [przypis edytorski]

1361. odzierżyć (daw.) — otrzymać. [przypis edytorski]

1362. bramy piekielne nie przemogą — w oryginale (Mt 16, 18) odnosiło się do Kościoła. [przypis edytorski]

1363. warchoł (daw.) — tu: raban, hałas. [przypis edytorski]

1364. żeś ty był praw (daw.) — że miałeś rację. [przypis edytorski]

1365. k’Niemcom (daw.) — do Niemców. [przypis edytorski]

1366. refektarz — pomieszczenie w klasztorze służące jako jadalnia. [przypis edytorski]

1367. truchełka (daw.) — trumienka. [przypis edytorski]

1368. wywczasować się (daw.) — odpocząć. [przypis edytorski]

1369. mianować — tu: wyznaczać do uwolnienia. [przypis edytorski]

1370. Szwabia — region w południowych Niemczech. [przypis edytorski]

1371. mieć w głowie — być pod wpływem alkoholu. [przypis edytorski]

1372. księżna Witoldowa — Anna Światosławowna, księżniczka smoleńska (zm. 1418) [przypis edytorski]

1373. arcaby — dziś popr.: warcaby. [przypis edytorski]

1374. Skarbek — według legendy był to protoplasta rodu Awdańców. [przypis edytorski]

1375. Hundsfeld (niem.) — psie pole. [przypis edytorski]

1376. takie pole — bitwa na Psim Polu, według tradycji propagowanej przez sto lat późniejszą kronikę mistrza Wincentego, miała odbyć się w 1109 w pobliżu Wrocławia między oddziałami Bolesława Krzywoustego a oddziałami cesarza niemieckiego Henryka V. Wcześniejszy kronikarz, Gall Anonim, o tej bitwie nie wspomina. [przypis edytorski]

1377. oboje księstwo — Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. [przypis edytorski]

1378. ochota (daw.) — zabawa. [przypis edytorski]

1379. w polu — chodzi o pole bitwy. [przypis edytorski]

1380. płużyć (daw.) — opłacać się, służyć, sprzyjać. [przypis edytorski]

1381. wnątrzu — dziś popr.: wnętrzu. [przypis edytorski]

1382. toczyć — tu: zżerać od środka. [przypis edytorski]

1383. patrzyć się — tu: wydawać się na właściwym miejscu. [przypis edytorski]

1384. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

1385. somsiedztwo — dziś popr.: sąsiedztwo. [przypis edytorski]

1386. siestrze — dziś popr.: siostrze. [przypis edytorski]

1387. rogoża (daw.) — mata upleciona z łyka lub z sitowia. [przypis edytorski]

1388. kiełb — ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych. [przypis edytorski]

1389. wedle tego — tu: mówiąc o tym. [przypis edytorski]

1390. uładzić — dojść do porządku. [przypis edytorski]

1391. czatownia — wartownia. [przypis edytorski]

1392. jary (daw.) — mocny. [przypis edytorski]

1393. Anna Cylejska (ok. 1380–1416) — druga żona Władysława Jagiełły, wnuczka Kazimierza Wielkiego. [przypis edytorski]

1394. napierać się (daw.) — upierać się, usilnie na coś namawiać. [przypis edytorski]

1395. ceber (daw.) — duże naczynie, wykonane z drewnianych klepek. [przypis edytorski]

1396. Wniebowzięcie Najświętszej Panny — 15 sierpnia. [przypis edytorski]

1397. przebodzion (daw.) — przebity. [przypis edytorski]

1398. zaściągnięty — dziś popr.: zaciągnięty. [przypis edytorski]

1399. ruja — okres godowy u zwierząt. [przypis edytorski]

1400. nowoć a. nowina — świeżo wykarczowany grunt. [przypis edytorski]

1401. do grodu — do sądu grodzkiego. [przypis edytorski]

1402. w podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

1403. był (...) poganinem — w rzeczywistości Jagiełło został w dzieciństwie ochrzczony w obrządku wschodnim. [przypis edytorski]

1404. jucha — krew, tu: obelga użyta w pieszczotliwy sposób. [przypis edytorski]

1405. chruściel — ptak wodny. [przypis edytorski]

1406. ruń — wschodząca roślinność. [przypis edytorski]

1407. cyranka — ptak wodny podobny do kaczki. [przypis edytorski]

1408. wzięt — dziś popr.: wzięty. [przypis edytorski]

1409. poletki — dziś popr.: poletka. [przypis edytorski]

1410. sprzęty — tu: żniwa. [przypis edytorski]

1411. oklep — jadąc na koniu bez siodła. [przypis edytorski]

1412. rad nierad — niezależnie od chęci. [przypis edytorski]

1413. ciura (daw.) — pachołek wojskowy. [przypis edytorski]

1414. przytwierdzić (daw.) — przytaknąć, potwierdzić. [przypis edytorski]

1415. czaprak — sukienna podkładka pod siodło, mająca chronić konia przed obtarciami. [przypis edytorski]

1416. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski]

1417. war — ukrop, wrzątek. [przypis edytorski]

1418. płomię — dziś popr.: płomień. [przypis edytorski]

1419. zbyć (daw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]

1420. zarzewie — żar. [przypis edytorski]

1421. nie zwłócząc — dziś popr.: nie zwlekając. [przypis edytorski]

1422. zgrzebło — grzebień lub szczotka służąca do czyszczenia sierści zwierząt. [przypis edytorski]

1423. wpodle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

1424. źrały — dziś popr.: dojrzały. [przypis edytorski]

1425. strzymać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

1426. odsada — krawędź wału. [przypis edytorski]

1427. zbytek (daw.) — nadmiar. [przypis edytorski]

1428. darnina — warstwa ziemi z korzeniami traw. [przypis edytorski]

1429. a przecie jeszcze nie wieczór — sens: a przecież rodzice jeszcze są młodzi. [przypis edytorski]

1430. klechdania — klechdy, bajania, przesadzone opowieści. [przypis edytorski]

1431. pogorzel (daw.) — pożar. [przypis edytorski]

1432. wnęki — (gw.) wnuki. [przypis edytorski]

1433. kasztelania — jednostka urzędowo-terytorialna w dawnej Polsce. [przypis edytorski]

1434. aże mi czasem cudnie — aż się czasem dziwię. [przypis edytorski]

1435. żywili — dziś popr.: żyli. [przypis edytorski]

1436. podogonie — część ciała zwierzęcia znajdująca się pod ogonem; zad. [przypis edytorski]

1437. solówka — naczynie na sól. [przypis edytorski]

1438. książęta na Płocku — Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. [przypis edytorski]

1439. umknąć czci — postąpić niehonorowo. [przypis edytorski]

1440. spuścić się z tajemnicy — wyznać tajemnicę. [przypis edytorski]

1441. dybać (daw.) — czyhać. [przypis edytorski]

1442. prawo niemieckie a. prawo magdeburskie — wzorowane na prawie miejskim Magdeburga, mogło dotyczyć także lokacji wsi. [przypis edytorski]

1443. sałhan (z ukr.) — naczynie na sadło. [przypis edytorski]

1444. wyjaśniony — tu: rozjaśniony. [przypis edytorski]

1445. Mazowsze — Mazowsze było wówczas samodzielnym organizmem politycznym, rządzonym przez książąt z dynastii Piastów. [przypis edytorski]

1446. Nowa Marchia (niem. Neumark) — zachodniopomorska prowincja Marchii Brandenburskiej, w latach 1402–1454 znajdowała się pod władzą Krzyżaków. [przypis edytorski]

1447. rozpłatać — rozciąć na pół. [przypis edytorski]

1448. joannici a. kawalerowie maltańscy — zakon rycerski wywodzący się od XII-wiecznego nieformalnego bractwa zawiązanego przy szpitalu św. Jana Chrzciciela w Amalfi (Włochy), aktywny zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego, znany z dobrej floty. Terytorium na Malcie stracił dopiero w trakcie wojen napoleońskich. [przypis edytorski]

1449. Santok — gród u ujścia Noteci, obecnie wieś. [przypis edytorski]

1450. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1451. w leciech — dziś popr.: w latach. [przypis edytorski]

1452. sulica — broń drzewcowa o cienkim grocie, używana do przebijania zbroi. [przypis edytorski]

1453. w trzy kopie — w sile trzech pocztów rycerskich. [przypis edytorski]

1454. Dąbrowna — obecnie Dąbrówno, wieś w powiecie ostródzkim. [przypis edytorski]

1455. Jakub z Koniecpola (zm. 1430) — wojewoda sieradzki, starosta kujawski, uczestniczył w radzie królewskiej Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

1456. podwojski — niższy urzędnik. [przypis edytorski]

1457. pożyć — tu: zdobyć. [przypis edytorski]

1458. Besarabia — kraina historyczna między rzekami Dniestrem a Prutem, obecnie pogranicze Mołdawii i Ukrainy. [przypis edytorski]

1459. Wołoszczyzna — kraina historyczna na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. [przypis edytorski]

1460. sprawca — tu: ten, co „sprawia”, tzn. ustawia szyk bojowy. [przypis edytorski]

1461. Jan z Tarnowa (1367–1433) — wojewoda krakowski od 1409. [przypis edytorski]

1462. Sędziwój z Ostroroga (1375–1441) — wojewoda poznański w latach 1406–1441, włączony do sztabu Jagiełły w czasie wojny polsko-krzyżackiej. [przypis edytorski]

1463. sędomierski — dziś popr.: sandomierski. [przypis edytorski]

1464. Mikołaj Trąba (ok. 1358–1422) — duchowny i polityk, podkanclerzy koronny w latach 1403–1412, później arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski. [przypis edytorski]

1465. Zbigniew z Brzezia (1360–1425) — marszałek wielki koronny, przez pewien czas również starosta krakowski. [przypis edytorski]

1466. Piotr Szafraniec (zm. 1437) — w późniejszym okresie wojewoda sandomierski i krakowski. [przypis edytorski]

1467. Ziemowit V (1389–1442) — książę mazowiecki, dziedziczny lennik Polski. [przypis edytorski]

1468. służby powinien (daw.) — jest zobowiązany do służby. [przypis edytorski]

1469. okryty — tu odnosi się do liczby rycerzy w chorągwi. [przypis edytorski]

1470. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]

1471. Saladyn właśc. Dżalal ad-Din (1380–1412) — lennik księcia Witolda, brał udział w bitwie pod Grunwaldem; pod koniec życia na krótko został chanem Złotej Ordy. [przypis edytorski]

1472. tułub — futro, zwł. owcze. [przypis edytorski]

1473. ckliwy — tu: mogący spowodować nudności. [przypis edytorski]

1474. surowiec — niewyprawiona skóra. [przypis edytorski]

1475. bałabajka a. bałałajka — instrument strunowy, mniejszy od gitary. [przypis edytorski]

1476. multanki — dudy mołdawskie, instrument dęty. [przypis edytorski]

1477. chmyzowaty — (o zwierzęciu) lichy. [przypis edytorski]

1478. Pogoń — herb Litwy, przedstawiający rycerza na koniu z wzniesionym mieczem. [przypis edytorski]

1479. Tannenberg — (obecnie Stębark), wieś w pobliżu Grunwaldu. [przypis edytorski]

1480. szyderstwy — dziś popr.: szyderstwami. [przypis edytorski]

1481. relikwiarz — ozdoby pojemnik na relikwie, tj. na szczątki świętych. [przypis edytorski]

1482. dzień Rozesłania Apostołów — 15 lipca. [przypis edytorski]

1483. Zbigniew z Oleśnicy (1389–1455) — biskup krakowski (1423–1455), w 1449 został pierwszym kardynałem polskiego pochodzenia; jego karierę wydatnie przyspieszyło uratowanie życia Władysława Jagiełły podczas bitwy pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

1484. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]

1485. biegun — tu: koń. [przypis edytorski]

1486. cisawy — o koniu: maści (barwy) czerwonobrunatnej. [przypis edytorski]

1487. gryf — mityczne zwierzę o ciele lwa, mające głowę i skrzydła orła, często pojawiające się jako element herbów. [przypis edytorski]

1488. Rakuzy (daw.) — Austria. [przypis edytorski]

1489. związać się — tu: rozpocząć walkę. [przypis edytorski]

1490. myśliwe — dziś popr.: myśliwskie. [przypis edytorski]

1491. wywiady — tu: zwiady. [przypis edytorski]

1492. pośledni — gorszy. [przypis edytorski]

1493. Werner von Tettingen — wielki szpitalnik zakonu krzyżackiego, uciekając spod Grunwaldu, ocalił życie. [przypis edytorski]

1494. przyczynić (daw.) — tu: dodać. [przypis edytorski]

1495. gnuśnieć (daw.) — lenić się, pozostawać w bezczynności. [przypis edytorski]

1496. hufiec czelny — w średniowiecznej strategii zgrupowanie uderzające jako pierwsze, aby wprowadzić zamęt w szeregi wroga. [przypis edytorski]

1497. hufiec walny — zasadnicze siły używane w bitwie. [przypis edytorski]

1498. naganiać — ganić, krytykować. [przypis edytorski]

1499. Gott mit uns! (niem.) — Bóg z nami! [przypis edytorski]

1500. krokiem, rysią, cwałem — określenia opisują chód/bieg konia od najwolniejszego do najszybszego. [przypis edytorski]

1501. Bogurodzica — najstarsza znana polska pieśń religijna, często (jak w tej scenie) pełniąca rolę zbliżoną do hymnu narodowego. Tekst zachował się w rękopisie z 1407 roku. [przypis edytorski]

1502. Bogiem — tu: przez Boga. [przypis edytorski]

1503. sławiena (z czes.) — wysławiana. [przypis edytorski]

1504. gospodzin (daw.) — pan. [przypis edytorski]

1505. zwolena (daw.) — wybrana. [przypis edytorski]

1506. Kiryjelejzon! (z gr.) — Kyrie eleison: Panie, zmiłuj się! [przypis edytorski]

1507. dzieła (daw.) — dla. [przypis edytorski]

1508. bożyc — Syn Boży; sens całej linijki: ze względu na tego, który cię ochrzcił, Synu Boży. [przypis edytorski]

1509. jąż (daw.) — którą. [przypis edytorski]

1510. jegoż (daw.) — którego. [przypis edytorski]

1511. przebyt (daw.) — przebywanie. [przypis edytorski]

1512. Adamie... — ta strofa pieśni została dopisana później. [przypis edytorski]

1513. domieściż (daw.) — doprowadź do miejsca. [przypis edytorski]

1514. Twórca — tu: Stwórcy. [przypis edytorski]

1515. mostem — pokotem. [przypis edytorski]

1516. drzewa — kopie. [przypis edytorski]

1517. witeź (daw.) — rycerz. [przypis edytorski]

1518. nowak (daw.) — człowiek „nowy”, niedoświadczony. [przypis edytorski]

1519. bitny — waleczny. [przypis edytorski]

1520. rozgorzały — rozpalony, przen.: ogarnięty entuzjazmem a. szałem bojowym. [przypis edytorski]

1521. Christ ist erstanden! (niem.) — Chrystus zmartwychwstał! [przypis edytorski]

1522. składały — tu: stanowiły. [przypis edytorski]

1523. w obieży (daw.) — w niebezpieczeństwie. [przypis edytorski]

1524. W tej chwili sam król uderzył go ostrzem w odkryte czoło i własną ręką zabić go raczył — niedokładny cytat z Kroniki Jana Długosza, z której Sienkiewicz korzystał, opisując bitwę pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

1525. Herum! (niem.) — Zawracać! [przypis edytorski]

1526. kopnąć się — szybko podążyć. [przypis edytorski]

1527. koło — tu: okrążenie. [przypis edytorski]

1528. Attyla (406–453) — wódz Hunów, twórca rozległego imperium, wielokrotnie najeżdżał Rzymian; ze względu na okrucieństwo zyskał przydomek „Bicza Bożego”. [przypis edytorski]

1529. Karol Młot (686–741) — majordom (odpowiednik marszałka dworu, a w istocie faktyczny władca) państwa Franków; zwyciężył Saracenów w bitwie pod Poitiers (732), co powstrzymało ich ekspansję na Galię. [przypis edytorski]

1530. naszyjnik — tu: osłaniający szyję element zbroi. [przypis edytorski]