Ogniem i mieczem, tom pierwszy

by Henryk Sienkiewicz

Rozdział XXXIII

Jechał więc pan Skrzetuski na czele chorągwi książęcych do Zbaraża, nie do Tarnopola, bo przyszedł nowy ordynans, że tam ma iść, a po drodze opowiadał wiernemu pacholikowi swoje własne przygody, jako w niewolę na Siczy był pojman, jako długo w niej przebył i ile przecierpiał, zanim go Chmielnicki wypuścił. Szli wolno, bo choć wozów i ciężarów nie prowadzili, wszelako droga wypadła im krajem tak zniszczonym, że o żywność dla ludzi i koni z największym trudem trzeba się było starać. Gdzieniegdzie spotykali gromady ludzi wynędzniałych, zwłaszcza kobiet z dziećmi, które Boga prosiły o śmierć lub nawet o niewolę tatarską, gdyż przynajmniej jeść by im w pętach dawano. A był to przecież czas żniw w tej bujnej, mlekiem i miodem płynącej ziemi, ale podjazdy Krzywonosowe zniszczyły wszystko, co się tylko zniszczyć dało, a resztki mieszkańców żywiły się korą drzewną. Dopiero w pobliżu Jampola⁸⁸³ weszli rycerze w kraj wojną jeszcze nie tyle zmordowany i już mając wywczasy lepsze i spyży⁸⁸⁴ obfitość, szli śpiesznymi pochodami ku Zbarażowi, do którego w pięć dni od wyruszenia z Suchorzyniec dojechali.

W Zbarażu zjazd był wielki. Książę Jeremi zatrzymał się tam z całym wojskiem, a prócz tego zjechało się żołnierstwa i szlachty niemało. Wojna wisiała w powietrzu, o niej tylko mówiono; miasto i okolica roiły się zbrojnym ludem. Partia pokojowa w Warszawie, podtrzymywana w nadziejach swych przez pana Kisiela, wojewodę bracławskiego, nie wyrzekła się wprawdzie jeszcze układów i zawsze wierzyła, iż można będzie nimi burzę zażegnać, ale zrozumiała jedno, że układy natenczas tylko skutek mieć mogą, gdy na poparcie ich stanie potężna armia. Toteż konwokacja odbyła się wśród gróźb wojennych i grzmotów, jakie zwykły burzę poprzedzać. Ogłoszono pospolite ruszenie, ściągano wojska kwarciane, a choć kanclerz i regimentarze jeszcze wierzyli w pokój, przecie humor wojenny przeważał w duszach szlacheckich. Pogromy dokonane przez Wiśniowieckiego rozpaliły wyobraźnię. Umysły płonęły żądzą zemsty nad chłopstwem i żądzą odwetu za Żółte Wody, za Korsuń, za krew tylu tysięcy męczeńską śmiercią zmarłych, za hańbę i upokorzenia... Imię strasznego księcia rozbłysło słonecznym blaskiem sławy — było na wszystkich ustach, we wszystkich sercach, a z tym imieniem w parze rozlegało się od brzegów Bałtyku aż po Dzikie Pola złowrogie słowo: Wojna!

Wojna! Wojna! Zwiastowały ją i znaki na niebie, i rozpłomienione twarze ludzkie, i błyskania mieczów, i nocne wycia psów przed chatami, i rżenie koni krew wietrzących. Wojna! Herbowy lud po wszystkich ziemiach, powiatach, dworach i zaściankach wyciągał stare zbroice i miecze z lamusów, młodzież śpiewała pieśni o Jeremim, a niewiasty modliły się przed ołtarzami. I ruszyły się zbrojne ludyszcza, zarówno w Prusiech⁸⁸⁵, Inflantach, jak w Wielkopolsce i rojnym Mazowszu, aż hen do bożych szczytów tatrzańskich i ciemnych borów Beskidu.

I wojna leżała w sile rzeczy. Rozbójniczy ruch Zaporoża i ludowe powstanie ukraińskiej czerni potrzebowały jakichś wyższych haseł niż rzeź i rozbój, niż walka z pańszczyzną i z magnackimi latyfundiami. Zrozumiał to dobrze Chmielnicki i korzystając z tlejących rozdrażnień, z obopólnych nadużyć i ucisków, jakich nigdy w onych surowych czasach nie brakło, socjalną walkę zmienił w religijną, rozniecił fanatyzm ludowy i zaraz w początkach przepaść między oboma obozami wykopał — przepaść, którą nie pergaminy i układy, ale krew tylko mogła wypełnić.

I pragnąc z duszy układów, siebie tylko i własną potęgę chciał ubezpieczyć — a potem?... Co miało być potem, hetman zaporoski nie myślał, w przyszłość nie patrzył i nie dbał o nią.

Nie wiedział jednak, że owa stworzona przezeń przepaść tak jest wielka, iż żadne układy nie wyrównają jej nawet na taki czas, jakiego on sam, Chmielnicki, mógł potrzebować. Bystry polityk nie odgadł, iż nie będzie mógł w spokoju krwawych owoców swego żywota spożywać.

A jednak łatwo to było zgadnąć, że gdzie naprzeciw siebie staną uzbrojone krocie, tam pergaminem do spisywania aktów będą błonia, a piórami miecze i włócznie.

Toczyły się tedy wypadki siłą rzeczy ku wojnie — i nawet ludzie prości, instynktem tylko wiedzeni, odgadywali, że nie może być inaczej, a w całej Rzeczypospolitej coraz więcej oczu zwracało się na Jeremiego, któren od początku wojnę na śmierć i życie głosił. W cieniu tej olbrzymiej postaci nikli coraz bardziej kanclerz i wojewoda bracławski, i regimentarze, a między nimi potężny książę Dominik, głównym mianowany wodzem. Nikła ich powaga, znaczenie i malała karność dla władzy, którą piastowali. Kazano wojsku i szlachcie ściągać ku Lwowu, a potem ku Glinianom, jakoż i szły coraz większe zastępy. Ściągała się kwarta⁸⁸⁶, za nią ziemianie pobliższych województw, ale zaraz nowe wypadki poczęły grozić powadze Rzeczypospolitej. Oto nie tylko mniej karne chorągwie pospolitego ruszenia, nie tylko prywatne, ale i regularne kwarciane, stanąwszy na miejscu zboru, wypowiadały posłuszeństwo regimentarzom i wbrew rozkazom ruszały do Zbaraża, aby się oddać pod rozkazy Jeremiego. Tak naprzód uczyniły województwa kijowskie i bracławskie, których szlachta już przedtem w znacznej części pod Jeremim służyła, za nimi poszły ruskie, lubelskie, za nimi wojska koronne — i już nietrudno było powiedzieć, że wszystkie inne pójdą ich śladem.

Pominięty a zapomniany umyślnie Jeremi siłą rzeczy stawał się hetmanem i naczelnym wodzem całej potęgi Rzeczypospolitej. Szlachta i wojsko oddane mu duszą i ciałem czekało tylko jego skinienia. Władza, wojna, pokój, przyszłość Rzeczypospolitej spoczęły w jego ręku.

I rósł jeszcze z każdym dniem, bo każdego dnia nowe waliły do niego chorągwie, i tak zolbrzymiał, że cień jego począł padać nie tylko na kanclerza i regimentarzy, ale na senat, na Warszawę i całą Rzeczpospolitą.

W niechętnych mu kołach kanclerskich w Warszawie i w regimentarskim obozie, w otoczeniu księcia Dominika i u wojewody bracławskiego poczęto przebąkiwać o jego niepomiernej ambicji i zuchwałości; przypominano sprawę o Hadziacz, jako to zuchwały kniaź przyjechał w cztery tysiące ludzi do Warszawy i wszedłszy do senatu, gotów był rąbać wszystkich, samego króla nie wyłączając.

„Czegóż od takiego człowieka się spodziewać i jakimże musi być teraz — mówiono — po owym Ksenofontowym odwrocie z Zadnieprza, po wszystkich przewagach wojennych i tylu wiktoriach, które go tak niezmiernie wysławiły? W jakąż nieznośną pychę musiał go wznieść ów fawor żołnierstwa i szlachty? Kto mu się dziś oprze? Co się stanie z Rzecząpospolitą, gdy jeden obywatel do takiej potęgi dochodzi, że może deptać wolę senatu, odejmować władzę wyznaczonym przez Rzeczpospolitą wodzom? Zali on istotnie królewicza Karola koroną ozdobić zamierza? Mariusz on jest, to prawda, ale daj Bóg, żeby w nim nie było Marka Koriolana⁸⁸⁷ lub Katyliny⁸⁸⁸, gdyż pychą i ambicją obydwom wyrównywa”.

Tak mówiono w Warszawie i w kołach regimentarskich, szczególnie u księcia Dominika, z którym emulacja⁸⁸⁹ Jeremiego niemałe już szkody Rzeczypospolitej przyniosła — a ów Mariusz siedział tymczasem w Zbarażu, chmurny, niezbadany. Świeże zwycięstwa nie rozpromieniły mu twarzy. Gdy, bywało, nowa jaka chorągiew kwarciana albo powiatowa pospolitego ruszenia przytoczyła się do Zbaraża, to wyjeżdżał naprzeciw, jednym rzutem oka oceniał jej wartość i zaraz w zadumę popadał. Żołnierze z krzykiem garnęli się do niego, padali przed nim na kolana, wołając: „Witaj, wodzu niezwyciężony! Herkulesie słowieński! Do gardła⁸⁹⁰ stać przy tobie będziem!”. On zaś odpowiadał: „Czołem waszmościom! Na Chrystusowym my wszyscy ordynansie, a moja szarża za niska, bym był szafarzem krwi waszmościów!” — i wracał do siebie, od ludzi uciekał, w samotności z myślami się łamiąc. Tak upływały dnie całe. A tymczasem miasto wrzało rojami coraz to nowego żołnierstwa. Pospolitacy⁸⁹¹ pili od rana do nocy, chodząc po ulicach, wyprawiając hałasy i burdy z oficerami cudzoziemskiego autoramentu. Regularny żołnierz, czując również cugle dyscypliny rozwolnione, używał na winie, jedle i kościach. Codziennie nowi goście, więc nowe uczty i zabawy z mieszczankami. Wojska zawaliły wszystkie ulice, stały i po wsiach okolicznych, a co za rozmaitość koni, oręża, ubiorów, piór, kolczug, misiurek, barw rozmaitych województw! Rzekłbyś: odpust jaki walny, na który połowa Rzeczypospolitej zjechała. Leci więc czasem kareta pańska, pozłocista lub purpurowa, koni przy niej sześć lub ośm z piórami, pajucy z węgierska lub po niemiecku, nadworni janczarowie, Kozacy, Tatarzy; tam znów kilku towarzyszów świecących jedwabiem i aksamitami, bez pancerzy, rozpiera tłumy końmi anatolskimi lub perskimi. Trzęsienia u czapek i zapinki pod szyją migają ognikami od brylantów i rubinów — a wszystko ustępuje im z drogi dla powagi znaku. Tam znów przed gankiem puszy się oficer od łanowej piechoty, w świeżym, błyszczącym kolecie, z długą trzciną w ręku i pychą na twarzy, a mieszczańskim sercem w piersi; ówdzie migają grzebieniaste hełmy dragonów, kapelusze niemieckiej piechoty, rogatywki⁸⁹² pospolitego ruszenia, kapuzy, kołpaki rysie. Czeladź w rozmaitych barwach uwija się jak w ukropie na posługach. Tu i owdzie ulica zapchana wozami; tam wozy wchodzą dopiero, skrzypiąc niemiłosiernie, wszędy pełno krzyków, nawoływań: „Z drogi”, przekleństw czeladzi, zwad, bójek, rżenia koni. Co mniejsze uliczki tak zawalone słomą, sianem, że i przecisnąć się niepodobna.

A wśród tych świetnych strojów migających wszystkimi barwami tęczy, śród jedwabiów, aksamitów, tyftyków, altembasów, migotania brylantów jakże dziwnie wyglądają pułki Wiśniowieckiego, wynędzniałe, obdarte, wychudzone, w zardzewiałych pancerzach, spłowiałych barwach i podartych mundurach! Towarzysze spod najpoważniejszych znaków wyglądają jak dziady, gorzej czeladzi innych pułków, ale wszyscy czołem przed tymi łachmanami, przed tą rdzą i tą mizerią, bo to znamiona bohaterów. Wojna, zła matka, własne dzieci jako Saturn pożera, a których nie pożre, to poobgryza jak pies kości. Te spłowiałe barwy — to dżdże nocne, to pochody wśród nawałności elementów albo słonecznej spiekoty; ta rdza na żelezie to krew niestarta, swoja albo nieprzyjacielska, albo obie razem. Toteż wiśniowiecczycy wszędzie rej wiodą. Oni opowiadają po szynkowniach i kwaterach, a inni tylko słuchają. I czasem którego ze słuchających aż porwie spazm za gardło, rękami po lędźwiach się uderzy i krzyknie: „A niechże waściów kule biją! Chybaście diabły, nie ludzie!”. A wiśniowiecczycy: „Nie nasza to zasługa, ale takiego wodza, któremu równego nie wydał jeszcze orbis terrarum”. Więc wszystkie uczty kończą się okrzykami: „Vivat Jeremi! Vivat książę wojewoda! Wódz nad wodze i hetman nad hetmany!...”.

Szlachta, gdy się popije, wypada na ulice i z rusznic a muszkietów pali, a że wiśniowiecczycy ostrzegają ją, że do czasu tylko swoboda, że przyjdzie chwila, gdy książę ich weźmie w ręce i taką dyscyplinę zaprowadzi, o jakiej jeszcze nie słyszeli, więc tym bardziej owego czasu używają. „Gaudeamus⁸⁹³, póki wolno! — wołają. — Gdy pora na posłuch przyjdzie, będziem słuchali, bo jest kogo, bo to nie »dziecina«, nie »łacina«, nie »pierzyna«!”. I nieszczęśliwy książę Dominik najgorzej zawsze wychodził, bo mełły go na otręby języki żołnierskie. Opowiadano, jako się po całych dniach modli, a wieczorem wisi na uchu dzbana i co na brzuch splunie, to jedno oko otworzy i pyta: „Co takiego?”. Mówiono także, że na noc „jalapam⁸⁹⁴” zażywa i że tyle bitew widział, ile ma ich na kobiercach holenderską sztuką wyhaftowanych. Już tam nikt go nie bronił i nikt nie żałował, a najbardziej kąsali ci, którzy w jawnej z karnością wojskową stanęli niezgodzie.

Wszelako i nad tymi jeszcze celował w przekąsach i wyśmiewaniu pan Zagłoba. Już on się był ze swego bólu w krzyżach wyleczył i teraz był w swoim żywiole. Ile zaś zjadał i wypijał, daremnie spisywać, bo rzecz wiarę ludzką przechodzi. Chodziły za nim i otaczały go ustawicznie kupy żołnierzy i szlachty, a on rozprawiał, opowiadał i drwił z tych, którzy go podejmowali. Patrzył też z góry, jako stary żołnierz, na owych, którzy szli na wojnę, i z całą wyższością doświadczenia mawiał im:

— Tyle waszmościów moderunki wojny zaznały, ile mniszki mężów; szaty macie świeże i larendogrą⁸⁹⁵ pachną, ale choć to piękny zapach, wszelako w pierwszej bitwie postaram się od waszmościów pod wiatr trzymać. Oj, kto nie wąchał wojennego czosnku, nie wie, jakie on łzy wyciska! Nie przyniesie jejmość rano piwa grzanego ani polewki winnej! Poopadają waszmościom brzuchy, zeschniecie się jak twaróg na słońcu. Możecie mnie wierzyć. Eksperiencja grunt! Bywało się w różnych okazjach, bywało! Zdobyło się niejedną chorągiewkę, ale już to muszę waszmościom powiedzieć, że żadna nie przyszła mi tak ciężko jako ta pod Konstantynowem. Niech diabli porwą tych Zaporożców! Siódme poty, mówię waszmościom, ze mnie poszły, nimem za ratyszcze uchwycił. Spytajcie pana Skrzetuskiego, tego, który Burdabuta zabił, on to na własne oczy widział i admirował. Ale też teraz krzyknijcie jeno Kozakowi nad uchem: „Zagłoba!” — obaczycie, co wam powie. Ale co tu waszmościom prawić, którzyście jeno muscas⁸⁹⁶ po ścianach packą bili, więcej nikogo.

— Jakże to było? Jakże? — pytali młodzi.

— A cóż to waszmościowie chcecie, żeby mi się język od kręcenia się w gębie zapalił jako oś w wozie?

— To trzeba polać! Wina! — wołała szlachta.

— Chyba że tak! — odpowiadał pan Zagłoba i rad, że znalazł wdzięcznych słuchaczów, opowiadał im wszystko ab ovo⁸⁹⁷, od podróży do Galaty i od ucieczki z Rozłogów aż do zdobycia chorągwi pod Konstantynowem, oni zaś słuchali z otwartymi ustami, czasem mruczeli, gdy sławiąc własne męstwo, zanadto ich niedoświadczenie poniewierał, ale zapraszali i poili co dzień w innej kwaterze.

Bawiono się tedy wesoło i huczno w Zbarażu, aż się stary Zaćwilichowski i inni poważniejsi dziwili, że książę tak długo na owe gody pozwalał; on zaś siedział ciągle w swojej kwaterze; widać umyślnie żołnierstwu folgę dał, by przed nowymi bojami wszystkiego dobrego zażyło. Tymczasem przyjechał Skrzetuski i zaraz wpadł jak w wir, jak w ukrop jaki. Chciało się też i jemu odpoczynku w kole towarzyszów posmakować, ale jeszcze bardziej chciało mu się do Baru, do kochanej jechać i wszystkich zgryzot dawnych, wszystkich obaw i utrapień w jej słodkim objęciu zapomnieć. Więc nie zwłócząc, do księcia szedł, by zdać sprawę z wyprawy pod Zasław i pozwolenie na wyjazd uzyskać.

Znalazł księcia zmienionego do niepoznania, aż się widokiem jego przeraził — i w duchu się pytał: „Tenże to jest wódz, któregom pod Machnówką i Konstantynowem widział?”. Bo też przed nim stał człowiek brzemieniem trosk pochylony, z wpadłymi oczyma i spieczonymi usty, jakoby ciężką chorobą wewnętrzną trapiony. Zapytany o zdrowie odrzekł krótko i sucho, że jest zdrowy, rycerz zaś dłużej pytać nie śmiał; więc zdawszy sprawę z podjazdu, zaraz jął prosić, by mógł na dwa miesiące chorągiew opuścić, dopóki by się nie ożenił i żony do Skrzetuszewa nie odwiózł.

Na to książę jakby się ze snu obudził. Zwykła mu dobroć rozlała się po chmurnym obliczu i przygarnąwszy pana Skrzetuskiego, rzekł:

— Koniec więc twojej męki. Jedź, jedź, niech cię błogosławi Bóg. Sam bym chciał być na twym weselu, bom to i Kurcewiczównie, jako córce Wasyla, i tobie, jako przyjacielowi powinien, ale w tych czasach już mi to niepodobieństwo się ruszyć. Kiedy chcesz jechać?

— Wasza książęca mość, choćby dziś!

— To jedź jutro. Nie możesz sam jechać. Dam ci trzystu Wierszułłowych Tatarów, abyś zaś ją bezpiecznie odprowadził. Z nimi najprędzej dojedziesz, a potrzebni ci będą, bo tam kupy hultajstwa się włóczą. Dam ci i list do pana Jędrzeja Potockiego, ale nim go napiszę, nim Tatarzy przyjdą, nim się wreszcie ty wybierzesz, do jutra wieczór zejdzie.

— Jak wasza książęca mość rozkaże. Ale jeszcze śmiem prosić, aby Wołodyjowski i Podbipięta mogli także ruszyć ze mną.

— Dobrze. Przyjdźże jeszcze jutro na pożegnanie i błogosławieństwo. Chciałbym też i twojej kniaziównie jaki upominek posłać. Zacna to krew. Bądźcieże szczęśliwi, boście siebie warci.

Rycerz już klęczał i obejmował kolana ukochanego wodza, któren jeszcze powtórzył kilkakrotnie:

— Niech ci Bóg szczęści! Niech ci Bóg szczęści! No, przyjdź jeszcze jutro.

Ale rycerz nie podnosił się i nie odchodził, jakby chciał jeszcze o coś prosić, na koniec wybuchnął:

— Wasza książęca mość!

— A co jeszcze powiesz? — pytał łagodnie książę.

— Wasza książęca mość wybaczy śmiałości, ale... mnie się serce kraje i od żalu wielkiego śmiałość przychodzi: co waszej książęcej mości jest? Zali troski gnębią czy choroba?

Książę położył mu rękę na głowie.

— Ty tego wiedzieć nie możesz! — rzekł ze słodyczą w głosie. — Przyjdź jeszcze jutro.

Pan Skrzetuski wstał i odszedł ze ściśniętym sercem.

Wieczorem przyszedł do jego kwatery stary Zaćwilichowski, a z nim mały Wołodyjowski, pan Longinus Podbipięta i pan Zagłoba. Zasiedli za stołem, a wtem Rzędzian wszedł do izby, niosąc kusztyki i antałek.

— W imię Ojca i Syna! — zawołał pan Zagłoba. — To widzę, waści pachoł zmartwychwstał.

Rzędzian zbliżył się i za kolana go objął.

— Nie zmartwychwstałem ja, alem nie umarł, dzięki pono temu, żeś mnie jegomość ratował.

A pan Skrzetuski na to:

— I do Bohuna potem na służbę przystał.

— To będzie miał w piekle promocję — rzekł pan Zagłoba, a potem zwracając się do Rzędziana: — Nie musiałeś ty tam w tej służbie rozkoszy zażyć; naści talara na pociechę.

— Dziękuję pokornie jegomości — rzekł Rzędzian.

— On — zawołał pan Skrzetuski — to frant na cztery nogi kuty. U Kozaków łup wykupował, a co ma, tego byśmy obaj z waćpanem nie kupili, choćbyś waćpan wszystkie swoje posiadłości w Turczech⁸⁹⁸ sprzedał.

— To tak? — rzekł pan Zagłoba. — Trzymajże sobie mego talara i rośnij, lube drzewko, bo jeśli nie na Bożą Mękę, to choć na szubienicę się przydasz. Dobrze temu pachołkowi z oczu patrzy. — Tu pan Zagłoba chwycił za ucho Rzędziana i targając je lekko, mówił dalej. — Lubię frantów i toć prorokuję, że wyjdziesz na człowieka, jeśli bydlęciem nie zostaniesz. A jak cię tam twój pan, Bohun, wspomina, co?

A Rzędzian uśmiechnął się, bo mu pochlebiły słowa i kares⁸⁹⁹, i odparł:

— O mój jegomość, a jak on jegomości wspomina, to aż skry zębami krzesze.

— Idź do diabła! — zawołał z nagłym gniewem pan Zagłoba. — Co mi tu będziesz bredził!

Rzędzian wyszedł, oni zaś poczęli rozmawiać o jutrzejszej podróży i o szczęśliwości niezmiernej, jaka pana Jana czeka. Miód poprawił wprędce humor panu Zagłobie, który zaraz zaczął Skrzetuskiemu domawiać i o chrzcinach napomykać, to znowu o zapałach pana Jędrzeja Potockiego dla kniaziówny. Pan Longinus wzdychał. Pili i radowali się w duszy. Aż wreszcie rozmowa weszła na koniunktury wojenne i na księcia. Skrzetuski, który kilkanaście dni w obozie nie był, pytał:

— Powiedzcież mi waszmościowie, co się naszemu księciu stało? Toż to inny człowiek. Już ja tego wszystkiego nie rozumiem. Bóg mu dawał wiktorię za wiktorią. Że go tam przy regimentarstwie pominęli, to i cóż? To za to teraz wszystko wojsko do niego się wali, tak że bez niczyjej łaski hetmanem zostanie i Chmielnickiego zetrze... a on widać czegoś się trapi i trapi!...

— Może mu się pedogra⁹⁰⁰ zaczyna — rzecze pan Zagłoba. — Jak mnie czasem w wielkim palcu łupnie, to przez trzy dni mam melankolię.

— A ja wam, brateńki, powiem — rzekł, kiwając głową, pan Podbipięta. — Nie słyszałem ja tego sam od księdza Muchowieckiego, alem słyszał, że tak komuś mówił, dlaczego książę udręczon... Ja tam sam nie mówię: łaskawy to pan, dobry i wielki wojownik... Co mnie tam jego sądzić, ale jakoby ksiądz Muchowiecki... Zresztą czy ja wiem, czy co?

— No, patrzcieże waszmościowie na tego Litwina! — zawołał pan Zagłoba. — Nie mam ja dworować z niego, kiedy on ludzkiej mowy nie zna! Cóżeś waszmość chciał powiedzieć? Kołujesz, kołujesz jako zając wedle kotliny, a w sedno nie możesz utrafić.

— Cóżeś waszmość naprawdę słyszał? — spytał pan Jan.

— At! Kiedy bo to... Jakoby mówili, że książę za dużo krwi rozlał. Wielki to wódz, ale miary w karaniu nie zna i teraz podobno wszystko widzi czerwono: w dzień czerwono i w noc czerwono, jakoby go czerwony obłok otaczał...

— Nie praw waść głupstw! — huknął z gniewem stary Zaćwilichowski. — Babskie to plotki! Nie było dla hultajstwa lepszego pana czasu pokoju, a że dla buntowników litości nie zna, to i cóż? To zasługa, nie grzech. Jakichże to mąk, jakich kar byłoby zanadto dla tych, którzy tę ojczyznę we krwi utopili, którzy Tatarom własny lud w niewolę wydawali, nie chcąc znać Boga, majestatu, ojczyzny, zwierzchności? Gdzie mi waszmość pokażesz monstra podobne? Gdzie takie okrucieństwa, jakich się oni dopuszczali nad niewiastami i małymi dziećmi, gdzie takie zbrodnie potworne? I na to pala a szubienicy zanadto?! Tfu, tfu! Waść masz żelazną rękę, ale serce niewieście. Widziałem, jakeś stękał, gdy Pułjana przypiekali, i mówiłeś, że wolałbyś go był na miejscu ubić. Ale książę nie jest baba, wie, jak nagradzać, jak karać. Co mi tu waść będziesz koszałki prawił.

— Toż ja mówiłem, ojcze, że nie wiem — tłumaczył się pan Longinus.

Ale staruszek sapał jeszcze długo i ręką po mlecznej czuprynie się gładził, i mruczał:

— Czerwono! Hm, czerwono... To zaś coś nowego! W głowie temu, co to wymyślił, zielono, nie czerwono!

Nastała chwila ciszy, tylko przez okna dochodził wrzask hulaszczej szlachty.

Mały Wołodyjowski przerwał panujące w izbie milczenie.

— Cóż wy, ojcze, myślicie? Co może być naszemu panu?

— Hm! — rzekł starzec. — Ja mu nie konfident⁹⁰¹, więc nie wiem. Nad czymś on się namyśla, sam ze sobą się łamie. Duszne to jakieś walki, nie może być inaczej; a im dusza większa, tym męka cięższa...

I nie mylił się stary rycerz, bo oto w tej chwili ów książę, wódz, zwycięzca leżał w prochu w swojej kwaterze przed krucyfiksem i toczył jedną z najzaciętszych walk w swym życiu.

Straże na zamku zbaraskim obwoływały północ, a Jeremi ciągle jeszcze rozmawiał z Bogiem i z własną duszą wyniosłą. Rozum, sumienie, miłość dla ojczyzny, duma, poczucie własnej siły i wielkich przeznaczeń zmieniły się w jego piersi w zapaśników i wiodły ze sobą bój zacięty, od którego pękała pierś, pękała głowa i ból targał wszystkie jego członki. Oto wbrew woli prymasa, kanclerza, senatu, regimentarzów, wbrew woli rządu szły do tego zwycięzcy wojska kwarciane, szlachta, cudze chorągwie prywatne, słowem, cała Rzeczpospolita oddawała mu się w ręce, uciekała się pod jego skrzydła — losy swoje powierzała jego geniuszowi i przez najlepszych swych synów wołała: „Ratuj, bo ty jeden ratować możesz!”. Jeszcze miesiąc, jeszcze dwa, a pod Zbarażem stanie sto tysięcy wojowników gotowych na bój śmiertelny ze smokiem wojny domowej. Tu obrazy przyszłości oblane jakimś niezmiernym światłem sławy i potęgi poczęły się przesuwać przed oczyma kniazia. Zadrżą ci, którzy go pominąć i upokorzyć chcieli — a on porwie te żelazne hufce rycerstwa i powiedzie je w stepy ukraińskie do takich zwycięstw, do takich tryumfów, o jakich dzieje jeszcze nie słyszały. I kniaź czuje w sobie siłę odpowiednią — z ramion strzelają mu skrzydła, jakby skrzydła świętego Michała Archanioła. Oto zmienia się w tej chwili w jakiegoś olbrzyma, którego zamek cały, cały Zbaraż, cała Ruś objąć nie może. Na Boga! On zetrze Chmielnickiego, on zdepce bunt — on spokój ojczyźnie powróci! Widzi rozległe błonia, krocie wojsk, słyszy huk armat... Bitwa! Bitwa! Pogrom niesłychany, niebywały! Krocie ciał, krocie chorągwi zaściełają step zbroczony, a on tratuje po cielsku Chmielnickiego i trąby grają zwycięstwo, a głos leci od mórz do mórz... Kniaź zrywa się i ręce do Chrystusa wyciąga, a naokół jego głowy płonie jakieś czerwone światło. „Chryste! Chryste! — woła — Ty wiesz! Ty widzisz, iż ja to uczynić potrafię, rzeknij mi, iżem powinien!”.

Ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczy, taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto. „Na chwałę to Twoją! — woła książę. — »Non mihi, non mihi, sed nomini Tuo da gloriam!«⁹⁰². Na chwałę wiary i Kościoła, całego chrześcijaństwa! O Chryste! Chryste!”. I nowy obraz mknie przed oczyma bohatera. Nie na zwycięstwie nad Chmielnickim kończy się ta droga. Kniaź, bunt pożarłszy, jego się ciałem jeszcze utuczy, jego siłami zolbrzymieje, krocie Kozaków do krociów szlachty przyłączy i pójdzie dalej: na Krym uderzy, straszliwszego smoka w jego własnej jamie dosięgnie, krzyż zatknie tam, gdzie dotąd nigdy dzwony wiernych na modlitwę nie wzywały.

Albo też pójdzie w te ziemie, które raz już kniazie Wiśniowieccy kopytami końskimi stratowali i granice Rzeczypospolitej, a z nimi Kościoła, do ostatnich krańców ziemi rozciągnie...

Gdzie to koniec tego pędu? Gdzie koniec sławy, siły, potęgi? — Nie masz go wcale...

Do komnaty zamkowej wpada białe światło miesiąca, ale zegary biją późną godzinę i kury pieją. Dzień zejdzie już niedługo, ale będzie-li to dzień, w którym obok słońca na niebie nowe słońce na ziemi zaświeci?

---

Tak jest! Dzieckiem byłby książę, nie mężem, gdyby tego nie uczynił, gdyby dla jakich bądź powodów przed głosem tych przeznaczeń się cofał. Oto czuje już pewien spokój, który widocznie na niego zlał Chrystus miłosierny — niechże będzie za to pochwalon! Już myśli trzeźwiej, lżej i oczyma duszy położenie ojczyzny i wszystkich spraw jasno ogarnia. Polityka kanclerza i tych tam panów z Warszawy, również jako wojewody bracławskiego, jest zła i dla ojczyzny zgubna. Zdeptać naprzód Zaporoże, ocean krwi z niego wytoczyć, złamać je, zniweczyć, zgnieść, zwyciężyć, a potem dopiero przyznać pokonanym wszystko — ukrócić wszelkie nadużycia, wszelkie uciski, zaprowadzić ład, spokój; mogąc dobić — do życia wrócić — oto droga jedynie tej wielkiej i wspaniałej Rzeczypospolitej godna. Może dawniej, dawniej, można było obrać inną — dziś — nie! Do czegóż mogą bowiem doprowadzić układy, gdy naprzeciw siebie stoją krocie tysięcy zbrojnych, a choćby je zawarto — jakąż siłę mieć mogą? Nie! Nie! To senne mary, to urojenia, to wojna rozciągnięta na wieki całe, to morze łez i krwi na przyszłość! Niech się uchwycą tamtej jedynej drogi, wielkiej, szlachetnej, potężnej — a on niczego więcej nie będzie ni chciał, ni pożądał. Osiędzie na powrót w swych Łubniach i będzie czekał cicho, póki go przeraźliwe trąby Gradywa⁹⁰³ na nowo do czynu nie powołają...

Niech się uchwycą! Ale kto! Senat, sejmy burzliwe, kanclerz, prymas czy regimentarze? Kto prócz niego tę wielką myśl rozumie i kto wykonać ją może? Niech się znajdzie taki — to zgoda!... Ale gdzie jest taki? Kto ma siłę? — On jeden — nikt więcej! — Do niego idzie szlachta, do niego ściągają wojska, w jego ręku miecz Rzeczypospolitej. Przecie Rzecząpospolitą, nawet gdy pan jest na tronie, a cóż dopiero, gdy pana nie ma, rządzi wola tegoż narodu. Ona to suprema lex⁹⁰⁴! A wypowiada się nie tylko na sejmach, nie tylko przez posłów, senat i kanclerzy, nie tylko przez pisane prawa i manifesty, ale jeszcze silniej, jeszcze dobitniej, jeszcze wyraźniej — czynem. Kto tu rządzi? Stan rycerski — a oto ten stan rycerski ściąga się do Zbaraża i mówi mu: „Tyś jest wodzem”. Cała Rzeczpospolita bez wotów władzę mu oddaje siłą faktów i powtarza: „Tyś jest wodzem”. I on miałby się cofać? Jakiejże jeszcze nominacji potrzebuje? Od kogo ma jej czekać? Czy od tych, którzy Rzeczpospolitą zgubić, a jego upokorzyć usiłują?

Za co? Za co? Czy za to, że gdy wszystkich ogarnęła panika, że gdy hetmani w jasyr poszli, wojska zginęły, panowie kryli się po zamkach, a Kozak postawił nogę na piersi Rzeczypospolitej, on jeden tylko zepchnął tę stopę i podnosił z prochu zemdlałą głowę tej matki — poświęcił dla niej wszystko, życie, fortunę, uratował od hańby, od śmierci — on zwycięzca?!

Kto tu zasłużeńszy, niech tedy bierze tę władzę! Komu się słuszniej należy, niech w tego rękach spocznie. On chętnie zrzeknie się tego ciężaru, chętnie Bogu i Rzeczypospolitej powie: „Puśćcie sługę w pokoju”, bo oto znużon już bardzo i sił zbawion⁹⁰⁵, a przy tym i tego pewien, że pamięć jego ni grób nie zaginie.

Ale gdy nie masz nikogo takiego — po dwakroć i trzykroć byłby dziecięciem, nie mężem, gdyby tej władzy, tej słonecznej drogi, tej świetnej, ogromnej przyszłości, w której jest ratunek Rzeczypospolitej, jej sława, potęga, szczęście, miał się wyrzekać.

I dlaczego?

Kniaź znowu głowę dumnie podniósł i płonący wzrok jego padł na Chrystusa, ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczał taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto...

Dlaczego? Bohater skronie rozpalone rękoma przycisnął... Może i jest odpowiedź. Co znaczą te głosy, które wśród złotych i tęczowych widzeń sławy, wśród szumu przyszłych zwycięstw, śród przeczuć wielkości i potęgi tak nieubłaganie wołają mu do duszy: „Ach! Stój, nieszczęsny!”. Co znaczy ów niepokój, który nieustraszoną pierś jego dreszczem jakiejś trwogi przejmuje? Co znaczy, że gdy on najjaśniej i najdowodniej okazuje sobie, że władzę wziąć powinien, coś mu tam w przepaściach sumienia szepce: „Sam się łudzisz, duma cię uwodzi, szatan pychy królestwa ci obiecuje”.

I znów straszna walka zawrzała w duszy księcia, znów porwał go wicher trwogi, niepewności i zwątpień.

Co czyni szlachta, która do niego zamiast do regimentarzów ciągnie? Prawo depce. Co czyni wojsko? Dyscyplinę łamie. I on, obywatel, on, żołnierz, ma stawać na czele bezprawia? Ma je swoją powagą okrywać, ma pierwszy dawać przykład niekarności, samowoli, nieposzanowania praw, i to wszystko dlatego tylko, by władzę o dwa miesiące pierwej zagarnąć, boć jeśli królewicz Karol na tron obrany będzie — to i tak ta władza go nie minie? On to ma dawać tak straszliwy przykład wiekom potomnym? Cóż bowiem się stanie? Dziś tak uczyni Wiśniowiecki, jutro Koniecpolski, Potocki, Firlej, Zamojski lub Lubomirski! A gdy każdy bez uwagi na prawo i karność, gwoli własnej ambicji działać rozpocznie, gdy dzieci pójdą wzorem ojców i dziadów, jakaż to przyszłość czeka ów kraj nieszczęsny? Robactwo samowoli, nierząd, prywaty toczą już i tak pień tej Rzeczypospolitej; pod siekierą wojny domowej próchno się sypie, uschłe gałęzie z drzewa odpadają — co się stanie, gdy ci, którzy chronić je powinni i strzec jak źrenicy oka — sami ogień podkładać będą? Co się stanie? Jezu! Jezu!

Chmielnicki też dobrem publicznym się osłania i nie czyni nic innego, jeno przeciw prawu i zwierzchności powstaje.

Kniazia dreszcz przeszedł od stóp do głowy. Ręce załamał: „Zali ja mam być drugim Chmielnickim — o Chryste!”.

Ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczał taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto.

Kniaź szarpał się dalej. Jeśli on władzę weźmie, a kanclerz, senat i regimentarze zdrajcą i buntownikiem go ogłoszą — to co będzie? Druga wojna domowa? A przy tym czy to Chmielnicki jest największym i najgroźniejszym wrogiem tej Rzeczypospolitej? Wszak nieraz biły w nią jeszcze większe potęgi, wszak gdy dwieście tysięcy żelaznych Niemców szło pod Grunwaldem na pułki Jagiełłowe, gdy pod Chocimiem pół Azji stanęło do boju, zguba jeszcze bliższą się zdawała — a cóż się stało z tymi wrogimi potęgami? Nie! Rzeczpospolita wojen się nie lęka i nie wojny ją zgubią! Ale czemuż to wobec takich zwycięstw, takiej utajonej siły, takiej sławy ona, która pogromiła Krzyżaków i Turków... taka jest słaba i niedołężna, że przed jednym Kozakiem przyklękła, że sąsiedzi rwą jej granice, że wyśmiewają ją narody, że głosu jej nikt nie słucha, o gniew jej nie dba, a wszyscy zgubę przewidują?

Ach, to właśnie duma i ambicja magnatów, to czyny na własną rękę, to samowola tego przyczyną. Wróg najgorszy to nie Chmielnicki, ale nieład wewnętrzny, ale swawola szlachty, ale szczupłość i niekarność wojska, burzliwość sejmów, niesnaski, rozterki, zamęt, niedołęstwo, prywata i niekarność — niekarność przede wszystkim. Drzewo gnije i próchnieje od środka. Rychło czekać, jak pierwsza burza je zwali — ale parrycyda ten, kto do takiej roboty ręce przykłada, przeklęty ten, kto przykład daje, przeklęty on i dzieci jego do dziesiątego pokolenia!!!...

Idźże teraz, zwycięzco spod Niemirowa, Pohrebyszcz, Machnówki i Konstantynowa; idź kniaziu-wojewodo, idź, odejmij władzę regimentarzom, zdepcz prawo i zwierzchność i dawaj przykład potomnym, jak w matce targać wnętrzności.

Strach, rozpacz i obłąkanie wybiło się na twarzy kniazia... Krzyknął okropnie i chwyciwszy się rękami za czuprynę, padł w proch przed Chrystusem.

I kajał się kniaź, i bił dostojną głową w kamienną posadzkę, a z piersi jego wydobywał się głuchy głos:

— Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu! Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu! Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu!...

Różana jutrznia wstała już na niebie, a potem przyszło złote słońce i oświeciło salę. W gzymsach począł się świergot wróbli i jaskółek. Kniaź wstał i poszedł zbudzić pacholika Żeleńskiego śpiącego z drugiej strony drzwi.

— Biegaj — rzekł mu — do ordynansowych i każ im zwołać tu do mnie pułkowników, którzy stoją w zamku i w mieście, tak kwarcianych, jak i z pospolitego ruszenia.

We dwie godziny później sala poczęła się napełniać wąsatymi i brodatymi postaciami wojowników. Z książęcych ludzi przyszedł stary Zaćwilichowski, Polanowski, Skrzetuski z panem Zagłobą, Wurcel, oberszter Machnicki, Wołodyjowski, Wierszułł, Poniatowski, wszyscy niemal oficerowie aż do chorążych prócz Kuszla, któren był ku Podolu na podjazd wysłany. Z kwarty byli obecni Osiński i Korycki. Wielu znaczniejszej szlachty z pospolitego ruszenia nie można było z pierzyn powyciągać, ale przecie i tych zebrała się garść niemała — a między nimi personaci z różnych ziem, od kasztelanów aż do podkomorzych... Brzmiały szmery, rozmowy i szumiało jak w ulu, a wszystkie oczy były zwrócone na drzwi, przez które miał się książę ukazać.

Wtem umilkło wszystko. Książę wszedł.

Twarz miał spokojną, pogodną — i tylko zaczerwienione bezsennością oczy i ściągnięte rysy świadczyły o przebytej walce. Ale przez ową pogodę, a nawet słodycz przewijała się powaga i nieugięta wola.

— Mości panowie! — rzekł. — Dzisiejszej nocy rozmawiałem z Bogiem i własnym sumieniem, co mnie uczynić należy: oznajmuję przeto waszmościom, a wy oznajmijcie całemu rycerstwu, iż dla dobra ojczyzny i zgody potrzebnej w czasach klęski poddaję się pod komendę regimentarzów.

Głuche milczenie zapanowało w zgromadzeniu.

W południe tegoż dnia na podwórcu zamkowym stało trzystu Wierszułłowych Tatarów, gotowych do drogi z panem Skrzetuskim, a na zamku książę wyprawiał obiad starszyźnie wojskowej, który zarazem miał być pożegnalną ucztą dla naszego rycerza. Posadzono go tedy przy księciu jako „pana młodego”, a za nim zaraz siedział pan Zagłoba, gdyż wiedziano, iż jego to sprawność i odwaga ocaliły „pannę młodą” z ostatniej toni. Książę był wesół, bo brzemię z serca zrzucił, i wznosił kielichy na pomyślność przyszłego stadła. Ściany i okna drżały od okrzyków rycerzy. W przedpokojach czyniła wrzawę służba, między którą Rzędzian rej wodził.

— Mości panowie! — rzekł książę. — Niechże ten trzeci kielich będzie dla przyszłej konsolacji. Walne to gniazdo. Daj Bóg, aby jabłka nie popadały daleko od jabłoni. Niech z tego Jastrzębca⁹⁰⁶ godne rodzica Jastrzębczyki się rodzą!

— Niech żyją! Niech żyją!

— Na podziękowanie! — wołał Skrzetuski, wychylając ogromny kielich małmazji.

— Niech żyją! Niech żyją!

— Crescite et multiplicamini!⁹⁰⁷

— Jużeś to waszmość z pół chorągiewki powinien wystawić! — rzekł, śmiejąc się, staruszek Zaćwilichowski.

— Zaskrzetuszczy wojsko z kretesem, już ja go znam! — krzyknął Zagłoba.

Szlachta ryknęła śmiechem. Wino szło do głów. Wszędy widać było czerwone twarze, ruszające się wąsy, a humory stawały się z każdą chwilą lepsze.

— Kiedy tak — wołał rozochocony pan Jan — to już się waszmościom muszę przyznać, że mi kukułka dwunastu chłopczysków wykukała.

— Dalibóg, wszystkie bociany od roboty pozdychają! — wołał pan Zagłoba.

Szlachta odpowiedziała nowym wybuchem śmiechu i śmiali się wszyscy, aż się sala jakoby grzmotem rozlegała.

Wtem w progu sali ukazało się jakieś posępne widmo okryte kurzem — i na widok stołu, uczty i rozpromienionych twarzy zatrzymało się we drzwiach, jakby wahając się, czy wejść dalej.

Książę dostrzegł je pierwszy, brwi zmarszczył, oczy przesłonił i rzekł:

— A kto tam? A, to Kuszel! Z podjazdu! Co słychać, jakie nowiny?

— Bardzo złe, mości książę — rzekł dziwnym głosem młody oficer.

Nagła cisza zapanowała w zgromadzeniu, jakby je kto urzekł. Kielichy niesione do ust zawisły w połowie drogi, wszystkie oczy zwróciły się na Kuszla, na którego zmęczonej twarzy malowała się boleść.

— Lepiej byś tedy ich waść nie powiadał, gdym przy kielichu wesół — rzekł książę — ale gdyś już zaczął, to dokończ.

— Mości książę, wolałbym i ja nie być puszczykiem, bo mi ta wiadomość przez usta nie chce się przecisnąć.

— Co się stało? Mów!

— Bar... wzięty!

Przypisy:

1. Dzikie Pola — zwyczajowe określenie stepowej krainy nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkanej, stanowiącej schronienie dla Kozaków, zbiegów i koczowników, pas ziemi niczyjej między Rzeczpospolitą a tatarskim Chanatem Krymskim; historyczna nazwa Zaporoża. [przypis edytorski]

2. popętać — tu: skuć. [przypis edytorski]

3. województwo bracławskie — województwo należące w XVII w. do Małopolski, jego najważniejszym miastem był Bracław. [przypis edytorski]

4. ruń — młode, zieleniejące pędy zboża lub trawy. [przypis edytorski]

5. rozłóg — rozległy obszar, błonia, stepy. [przypis edytorski]

6. Ruś — tu: Ukraina. [przypis edytorski]

7. Czehryn a. Czehryń (ukr. Czyhyryn) — miasto nad rzeką Tiasminem, niedaleko jej ujścia do Dniepru. W końcu XVI w. jedna z najdalej wysuniętych na południowy wschód twierdz Rzeczypospolitej, miejsce buntów kozackich. [przypis edytorski]

8. Humań — miasto w środkowej części Ukrainy, zlokalizowane w pobliżu Czarnego Szlaku; w XVII w. twierdza polska. [przypis edytorski]

9. liman — rodzaj płytkiej zatoki u ujścia rzeki. [przypis edytorski]

10. Niż — Zaporoże; kraina nad dolnym Dnieprem, poniżej porohów, zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich. [przypis edytorski]

11. poroh (ukr.: próg) — naturalna zapora skalna na rzece, uniemożliwiająca swobodną żeglugę. Porohy Dniepru dawały obeznanym z nimi Kozakom przewagę nad ich wrogami i ochronę. Od nich pochodzi nazwa kozackiej ostoi, Zaporoża. [przypis edytorski]

12. polanka — tu: obóz kozacki. [przypis edytorski]

13. de nomine (łac.) — z nazwy. [przypis edytorski]

14. suhak — gatunek antylopy występujący na terenach Azji. [przypis edytorski]

15. wataha — tu: grupa uzbrojonych, niebezpiecznych ludzi. [przypis edytorski]

16. czambuł (z tur. czapuł: zagon) — oddział tatarski dokonujący najazdów w głębi terytorium przeciwnika w celu odwrócenia jego uwagi od działań sił głównych. [przypis edytorski]

17. wołoski — pochodzący z Wołoszczyzny: krainy historycznej na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. [przypis edytorski]

18. Owidowe jezioro — Morze Czarne; nazwa ta pochodzi od rzymskiego poety Owidiusza, który prawdopodobnie przebywał na wygnaniu w rumuńskim mieście Tomi nad Morzem Czarnym. [przypis edytorski]

19. Czarny Szlak — jeden z trzech głównych szlaków, którymi Tatarzy najeżdżali tereny Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]

20. Kuczmański Szlak — środkowa odnoga Czarnego Szlaku. [przypis edytorski]

21. stanica (daw.) — strażnica wojskowa na terenie położonym niedaleko granicy państwa. [przypis edytorski]

22. burzan (z ukr.) — chwast stepowy tworzący gęste zarośla. [przypis edytorski]

23. Buczacki Jazłowiecki, Teodoryk (zm. 1456) — kasztelan halicki i kamieniecki, starosta podolski, obrońca Podola przed Tatarami. [przypis edytorski]

24. klangor — donośny, charakterystyczny dźwięk wydawany przez żurawie. [przypis edytorski]

25. cień — duch zmarłego. [przypis edytorski]

26. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

27. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

28. bodiak (z ukr.) — kolczasty chwast stepowy. [przypis edytorski]

29. hałła! — zawołanie wojenne Tatarów i Turków. [przypis edytorski]

30. samopał — prymitywna broń palna, używana w XVI i XVII w. [przypis edytorski]

31. oczeret (ukr.) — szuwary, roślinność bagienna. [przypis edytorski]

32. barwa (daw.) — tu: mundur. [przypis edytorski]

33. kapuza (z łac. caput: głowa) — dawne nakrycie głowy w postaci kaptura albo futrzanej czapki uszanki. [przypis edytorski]

34. arkan (tatarskie: argan) — sznur z pętlą na końcu używany do ujarzmiania dzikich koni; lasso. [przypis edytorski]

35. Co zacz jest? (daw.) — Kto to jest? [przypis edytorski]

36. chan — tytuł panującego w niektórych krajach Wschodu; też: osoba, której przysługuje ten tytuł. [przypis edytorski]

37. rozkulbaczyć — rozsiodłać. [przypis edytorski]

38. oczerety (ukr.) — tu: wyschłe liście mogące posłużyć za podpałkę. [przypis edytorski]

39. zadzierżystość — zadziorność. [przypis edytorski]

40. drop — ptak z rzędu żurawiowych, uważany za jednego z najcięższych na świecie ptaków latających, dziś gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski]

41. pardwa — średni ptak łowny z rodziny kurowatych. [przypis edytorski]

42. salwować (daw.) — ratować. [przypis edytorski]

43. mosan a. mospan (daw.) — mości pan; poufały tytuł grzecznościowy. [przypis edytorski]

44. wojłok (z tur.) — filc gorszego gatunku, produkowany głównie z runa owczego, stosowany przede wszytkim do produkcji dywanów, koców i podkładek pod siodła. [przypis edytorski]

45. kulbaka — wysokie siodło, przeważnie wojskowe. [przypis edytorski]

46. wasze — skrót od: wasza miłość. [przypis edytorski]

47. auxilium (łac.) — pomoc. [przypis edytorski]

48. Zasławski-Ostrogski, Władysław Dominik (1618–1656) — książę, koniuszy wielki koronny, regimentarz wojsk koronnych. [przypis edytorski]

49. Skrzetuski, Jan — postać wzorowana na osobie Mikołaja Skrzetuskiego: szlachcica i pułkownika, który zasłynął podczas obrony Zbaraża w 1649. [przypis edytorski]

50. Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651) — książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; odegrał znaczącą rolę w tłumieniu powstania Chmielnickiego; znany z brutalności i stosowania okrutnych represji; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis edytorski]

51. towarzysz pancerny — rycerz ciężkozbrojny. [przypis edytorski]

52. buzdygan (z tur.) — dawna wschodnia broń obuchowa, podobna do buławy. [przypis edytorski]

53. buława — broń o kulistej głowicy, charakterystyczna dla wojsk Wschodu; w Polsce była jedynie symbolem władzy, nie używano jej w celach militarnych. [przypis edytorski]

54. zażywać (daw.) — tu: używać, stosować. [przypis edytorski]

55. eksperiencja (daw.) — doświadczenie. [przypis edytorski]

56. Kudak (nazwa z tur.) — polska twierdza zbudowana w latach 1635–1637 w celu utrzymania w posłuszeństwie Kozaków zaporoskich; znajdowała się w miejscu obecnej dzielnicy miasta Dniepr w Ukrainie. [przypis edytorski]

57. prezydium (z łac. praesidium) — zbrojna załoga. [przypis edytorski]

58. hetman wielki — chodzi o Mikołaja Potockiego, zwanego Niedźwiedzią Łapą, herbu Pilawa (ok. 1593–1651): kasztelana krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego w latach 1646–1651. [przypis edytorski]

59. bajdak (z ukr.) — duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa, używana na Dnieprze. [przypis edytorski]

60. ordynans (daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]

61. ciężkie terminy — problemy. [przypis edytorski]

62. invidia (łac.) — zazdrość. [przypis edytorski]

63. substancja (z łac.) — tu: majątek. [przypis edytorski]

64. rekurs (z łac.) — ucieczka, odwołanie się. [przypis edytorski]

65. Taśmina (ukr. Tiasmyn) — rzeka w środkowej części Ukrainy, prawy dopływ Dniepru, przepływa przez Czehryn. [przypis edytorski]

66. raby boże — ludzie bogobojni, cywilizowani. [przypis edytorski]

67. mołojec (ukr.) — młody żołnierz kozacki, przen.: zuch. [przypis edytorski]

68. bat’ko (ukr.) — ojciec; tu: przywódca, zwierzchnik. [przypis edytorski]

69. Szczo z toboju? (ukr.) — Co z tobą? [przypis edytorski]

70. spasi Bih (ukr.) — uchowaj Boże. [przypis edytorski]

71. Laszek (z ukr. Lach: Polak) — tu w lekceważącym zdrobnieniu o Polaku. [przypis edytorski]

72. Kozacy regestrowi — Kozacy zaporoscy, którzy zostali wpisani do tzw. wykazu żołnierzy, a co za tym idzie, wzięci na żołd Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]

73. niepomału (daw.) — bardzo, niezmiernie. [przypis edytorski]

74. deliberować (daw., gw.) — rozważać, rozmyślać, dyskutować. [przypis edytorski]

75. banita (z łac.) — człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. [przypis edytorski]

76. watażka — dowodzący oddziałem wolnych Kozaków lub bandą rozbójników. [przypis edytorski]

77. modestia (łac.) — skromność. [przypis edytorski]

78. bisurmański (daw., pogard.) — muzułmański. [przypis edytorski]

79. adolescencja (z łac.) — młodość, wiek młodzieńczy. [przypis edytorski]

80. zadywytsia wsij swit bożyj (ukr.) — zadziwi się cały boży świat. [przypis edytorski]

81. klejnot — tu: herb szlachecki. [przypis edytorski]

82. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — hetman zaporoski, przywódca powstania kozackiego przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648–1657, bohater narodowy Ukrainy. [przypis edytorski]

83. Oj wyzwoły, Boże (...) bidnych newilnykiw (ukr.) — Oj wyzwól, Boże, nas wszystkich, biednych niewolników, Z ciężkiej niewoli, Z wiary bisurmańskiej, Na jasne gwiazdy, Na ciche wody, Do radosnej krainy, Do świata chrześcijańskiego, Wysłuchaj, Boże, w prośbach naszych, W nieszczęśliwych modlitwach, Nas, biednych niewolników. [przypis edytorski]

84. płynąć pod wodę — płynąć pod prąd. [przypis edytorski]

85. Zaćwilichowski, Mikołaj — komisarz wojska zaporoskiegp. [przypis edytorski]

86. Rzplitej — skrót od: Rzeczpospolitej. [przypis edytorski]

87. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

88. murza a. mirza — wódz, książę tatarski. [przypis edytorski]

89. zagon — oddział wojska operujący na obcym terytorium. [przypis edytorski]

90. szłyk — futrzana czapka. [przypis edytorski]

91. Wołoch — pochodzący z Wołoszczyzny: krainy historycznej na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. [przypis edytorski]

92. Koniecpolscy herbu Pobóg — ród magnacki posiadający znaczący majątek na Ukrainie. [przypis edytorski]

93. ekonomia — majątki ziemskie, z których dochód przeznaczono na potrzeby króla i dworu. [przypis edytorski]

94. futor a. chutor — samodzielne gospodarstwo, oddalone od wsi. [przypis edytorski]

95. feniks (mit.) — ptak odradzający się z popiołów; tu: nagłe zjawisko. [przypis edytorski]

96. wać — skrót od: wasza miłość. [przypis edytorski]

97. Subotów — wieś na Ukrainie, w obwodzie czerkaskim; miejsce pochowania Bohdana Chmielnickiego. [przypis edytorski]

98. bitwa pod Cecorą (1620) — stoczona we wrześniu 1620 pomiędzy Polakami a armią turecko-tatarską, zakończyła się klęską wojsk polskich. [przypis edytorski]

99. koszowy — ataman koszowy rządził na Zaporożu w czasie pokoju, miał też obowiązek przygotować Sicz do wojny. [przypis edytorski]

100. ataman — kozacki przywódca. [przypis edytorski]

101. Czapliński, Daniel — podstarości czehryński, rotmistrz wojsk polskich; wróg Chmielnickiego. [przypis edytorski]

102. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]

103. zalewać komuś sadła za skórę — robić komuś na złość, naprzykrzać się. [przypis edytorski]

104. Czerkasy — miasto nad Dnieprem, ok. 200 km na płd. wschód od Kijowa. [przypis edytorski]

105. Barabasz, Iwan (zm. 1648) — pułkownik czerkaski wojsk zaporoskich; uczestnik wojen polsko-tureckich, walczył pod Cecorą (1620) i pod Chocimiem (1621). [przypis edytorski]

106. powstanie Ostranicy a. powstanie Ostranicy i Huni — powstanie kozackie wywołane w 1638 przez Jakuba Ostranicę i Dymitra Hunię. [przypis edytorski]

107. repeto (łac.) — powtarzam. [przypis edytorski]

108. Ulisses a. Odyseusz — bohater Iliady i Odysei Homera, słynny ze sprytu król Itaki, przeklęty przez Posejdona, boga mórz, podróżował przez 10 lat po świecie, nie mogąc trafić do domu. [przypis edytorski]

109. Sicz Zaporoska — Zaporoże, kraina zamieszkana przez Kozaków zaporoskich; także: ich wędrowna stolica, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. [przypis edytorski]

110. intelligo (łac.) — rozumiem. [przypis edytorski]

111. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]

112. afirmować (z łac.) — potwierdzać. [przypis edytorski]

113. in fundo — w lochu, w podziemiach. [przypis edytorski]

114. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, uczestnik wojen kozackich. [przypis edytorski]

115. didków syn — diabli syn. [przypis edytorski]

116. waci — skrót od: waszej miłości. [przypis edytorski]

117. pan krakowski — chodzi o Mikołaja Potockiego, zwanego Niedźwiedzią Łapą, herbu Pilawa (ok. 1593–1651): kasztelana krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego w latach 1646–1651. [przypis edytorski]

118. waścin a. waściny — dziś: pana, pański. [przypis edytorski]

119. oprymować (z łac.) — gnębić. [przypis edytorski]

120. raróg — drapieżny ptak z rodziny sokołów, ceniony w sokolnictwie, w Polsce rzadki. [przypis edytorski]

121. rapcie — paski do podwieszania szabli u pasa. [przypis edytorski]

122. hajdawery — bufiaste spodnie. [przypis edytorski]

123. cyga a. fryga — wirująca zabawka. [przypis edytorski]

124. rogal (pogard.) — zdradzony mąż. [przypis edytorski]

125. vivant (łac.) — niech żyją. [przypis edytorski]

126. oblan — oblany. [przypis edytorski]

127. gonić w piętkę — być niekonsekwentnym. [przypis edytorski]

128. ogar — pies gończy; tu lekceważąco o Czaplińskim. [przypis edytorski]

129. kundys — kundel. [przypis edytorski]

130. Galata — obecnie dzielnica Stambułu, kiedyś osobne miasto tureckie. [przypis edytorski]

131. A taki breszesz i breszesz (ukr.) — No właśnie kłamiesz i kłamiesz. [przypis edytorski]

132. Szelmą jestem bez uszu — nawiązanie do praktyki obcinania uszu skazańcom. [przypis edytorski]

133. słoboda — nowo powstała osada, której mieszkańcy początkowo byli zwolnieni od wszelkich opłat i zobowiązań feudalnych. [przypis edytorski]

134. duchowieństwo obydwóch obrządków — księża katoliccy i prawosławni. [przypis edytorski]

135. Władysław IV Waza (1595–1648) — syn Zygmunta III Wazy i Anny Habsburżanki, król Polski w latach 1632–1648. [przypis edytorski]

136. Quatuor articuli judicii castrensis: stuprum, incendium, latrocinium et vis armata alienis aedibus illata (łac.) — Cztery artykuły sądu wojskowego: gwałt, podpalenie, rabunek i napaść zbrojną siłą na czyjś dom. [przypis edytorski]

137. vis armata (łac.) — siła zbrojna. [przypis edytorski]

138. głuszec — duży ptak z rodziny kurowatych. [przypis edytorski]

139. kondemnata (daw.) — wyrok skazujący wydawany zaocznie. [przypis edytorski]

140. bezecny — podły. [przypis edytorski]

141. infamis (z łac.) — banita, człowiek pozbawiony honoru i wyjęty spod prawa. [przypis edytorski]

142. pludry — krótkie spodnie, sięgające do kolan lub do połowy ud, z bufiastymi nogawkami i pionowymi rozcięciami odsłaniającymi tkaninę podszewki. [przypis edytorski]

143. nescio (łac.) — nie wiem. [przypis edytorski]

144. trzos — woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]

145. hadko (z białorus.) — obrzydliwie, przykro. [przypis edytorski]

146. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

147. moderunek (daw.) — ekwipunek. [przypis edytorski]

148. mistrz — kat. [przypis edytorski]

149. wasan (daw.) — pot. skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski]

150. serpens (łac.) — wąż. [przypis edytorski]

151. waszeci — skrót od: waszej miłości. [przypis edytorski]

152. podrywać — przerywać. [przypis edytorski]

153. bitwa pod Chojnicami (1454) — bitwa wojsk polsko-litewskich z Krzyżakami podczas wojny trzynastoletniej; także bitwa z czasów potopu szwedzkiego (1657). [przypis edytorski]

154. waćpan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan. [przypis edytorski]

155. spasi Chryste (ukr.) — ratuj, Chryste. [przypis edytorski]

156. bisurmanin (przestarz., pogard.) — muzułmanin. [przypis edytorski]

157. Nalewajko, Semen (zm. w 1597) — kozacki ataman, przywódca powstania kozacko-chłopskiego na Ukrainie; znany także pod imieniem Seweryn. [przypis edytorski]

158. Łoboda, Hryhorij (1557–1596) — hetman kozacki, uczestnik powstania Nalewajki 1595–1596. [przypis edytorski]

159. Zaporoże — tu: Kozacy z Zaporoża. [przypis edytorski]

160. czerń — biedota, pospólstwo. [przypis edytorski]

161. Korsuń (dziś ukr.: Korsuń-Szewczenkiwskij) — miasto w środkowej części Ukrainy, nad rzeką Roś, dawna rezydencja magnacka. [przypis edytorski]

162. religionis nullius (łac.) — bez religii. [przypis edytorski]

163. Kisiel, Adam herbu Kisiel (1600–1653) — wojewoda bracławski i kijowski, ostatni prawosławny senator Rzeczypospolitej, przedstawiciel obozu ugodowego podczas powstań kozackich. [przypis edytorski]

164. tołub (daw.) — futro, kożuch. [przypis edytorski]

165. sajdak — sahajdak, futerał z łukiem i kołczan ze strzałami. [przypis edytorski]

166. piszczel a. kij — ręczna broń palna. [przypis edytorski]

167. Niżowcy — Kozacy z Zaporoża. [przypis edytorski]

168. czumak (daw., ukr.) — chłop zarabiający na życie przewożeniem towarów na długich trasach, często wozem zaprzężonym w woły. [przypis edytorski]

169. pasiecznik — pszczelarz. [przypis edytorski]

170. woskoboj a. woskobojnik (daw.) — człowiek zajmujący się tłoczeniem i wyciskaniem wosku. [przypis edytorski]

171. dziegieć — lepka, brunatna substancja, wytwarzana przez suchą destylację kory i drewna, używana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom skóry i in. [przypis edytorski]

172. podwoda — tu: wóz do przewożenia towarów. [przypis edytorski]

173. siromacha (daw., ukr.) — wilk. [przypis edytorski]

174. Sokołe jasnyj... Ty dałeko widajesz. (ukr.) — Sokole jasny, Bracie mój rodzony, Ty wysoko latasz, Daleko sięga twoja wiedza. [przypis edytorski]

175. trepak — ros. i ukr. taniec ludowy. [przypis edytorski]

176. Zaporoże — kraina w płd.-wsch. części Ukrainy, poniżej porohów Dniepru, zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich; Dzikie Pola. Dziś: miasto przemysłowe nad Dnieprem, stolica obwodu zaporoskiego. [przypis edytorski]

177. bitwa pod Masłowym Stawem (1638) — bitwa kończąca powstanie, w której Kozacy ponieśli klęskę. [przypis edytorski]

178. gryzące niecierpliwie munsztuk — zdolne do groźnych działań; munsztuk: element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania wierzchowcem. [przypis edytorski]

179. Czertomelik — rzeka na płd. Ukrainie, z wieloma wyspami dającymi Kozakom schronienie; także nazwa jednej z tych wysp, będącej główną kwaterą Kozaków. [przypis edytorski]

180. wola — tu: wolność Kozaków. [przypis edytorski]

181. Rusin — dziś: Ukrainiec. [przypis edytorski]

182. wschodni obrządek — prawosławie. [przypis edytorski]

183. pacyfikować — tu: uspokajać, łagodzić nastroje. [przypis edytorski]

184. praeparatur (łac.) — jest przygotowywany. [przypis edytorski]

185. waszeć — skrót od: wasza miłość. [przypis edytorski]

186. do pana chorążego koronnego — chodzi o Aleksandra Koniecpolskiego herbu Pobóg (1620–1659): księcia, chorążego wielkiego koronnego, uczestnika wojen kozackich. [przypis edytorski]

187. konfuzja (z łac. confusio: zmieszanie) — obraza, zawstydzenie. [przypis edytorski]

188. czaban — pasterz stepowy. [przypis edytorski]

189. chorowody — pieśni i tańce ludowe. [przypis edytorski]

190. Chorol — miasto na Ukrainie, w obwodzie połtawskim, nad Dnieprem. [przypis edytorski]

191. Żółkiewski, Stanisław herbu Lubicz (1547–1620) — magnat, hetman wielki i kanclerz wielki koronny; wódz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zginął w bitwie z Turkami pod Cecorą. [przypis edytorski]

192. bitwa pod Sołonicą (1596) — bitwa stoczona nad rzeką Sułą w trakcie powstania kozacko-chłopskiego między powstańcami dowodzonymi przez Nalewajkę i Łobodę a wojskami polskimi dowodzonymi przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego. [przypis edytorski]

193. Połowcy a. Kumanowie — lud ałtajski; od VIII w. wędrowali z rejonu dzisiejszego Kazachstanu na tereny obecnej Ukrainy, w XII w. wyparci przez władcę Rusi Kijowskiej za Don i Wołgę, w następnych wiekach zasymilowali się wśród ludów Złotej Ordy. [przypis edytorski]

194. Suła — rzeka na Ukrainie, dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

195. kierz — krzak. [przypis edytorski]

196. gon bobrowy — siedlisko bobrów. [przypis edytorski]

197. Wiśniowiecki, Michał (zm. 1616) — starosta owrucki, polski magnat; poślubiony z Rainą Mohylanką, ojciec Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

198. monaster — klasztor. [przypis edytorski]

199. Konotop — miasto w płn.-wsch. Ukrainie; znane z bitwy pod Konotopem (1659). [przypis edytorski]

200. Romny — miasto na Ukrainie, nad Sułą. [przypis edytorski]

201. Putywl — miasto w płn.-wsch. części Ukrainy. [przypis edytorski]

202. Orzeł (dziś ukr.: Oril) — rzeka, dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

203. Worskla — rzeka na terytorium Rosji i Ukrainy, dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

204. kół — tutaj: kół młyńskich. [przypis edytorski]

205. Zadnieprze — Ukraina Lewobrzeżna; kraina hist. leżąca na lewym brzegu Dniepru. [przypis edytorski]

206. rubież — pogranicze. [przypis edytorski]

207. wczasy — tu: udogodnienia. [przypis edytorski]

208. hospodar — tytuł władców wołoskich i mołdawskich. [przypis edytorski]

209. karałasz — żołnierz. [przypis edytorski]

210. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

211. panna respektowa — niezamężna kobieta, mieszkająca na stałe u bogatego krewnego lub u pracodawcy oraz będąca na jego utrzymaniu. [przypis edytorski]

212. Wiśniowiecka, Gryzelda Konstancja z domu Zamoyska (1623–1672) — żona Jeremiego Wiśniowieckiego, matka Michała Korybuta Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

213. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — poczet kobiet, dwór żeński towarzyszący królowej. [przypis edytorski]

214. bałamutka — uwodzicielka. [przypis edytorski]

215. mores (daw.) — posłuszeństwo, rygor. [przypis edytorski]

216. jasyr (z tur.) — niewola; także ludność wzięta do takiej niewoli. [przypis edytorski]

217. cor, cordis (łac.) — serce; tu: serca. [przypis edytorski]

218. chorągiew wołoska — oddział lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

219. dragon — żołnierz walczący pieszo, a poruszający się konno. [przypis edytorski]

220. czwanić koniem — popisywać się umiejętnościami jeździeckimi. [przypis edytorski]

221. inflancki — z Inflant: krainy historycznej powstałej w średniowieczu w obrębie zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie; dawne Inflanty zajmowały obszar dzisiejszej Estonii oraz Łotwy. [przypis edytorski]

222. Wołoszczyzna — kraina historyczna na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. [przypis edytorski]

223. klima — klimat. [przypis edytorski]

224. nasz książę rodzi się z Mohilanki — matką Jeremiego Wiśniowieckiego była Raina Mohylanka, córka hospodara wołoskiego. [przypis edytorski]

225. Siedmiogrodzianin — mieszkaniec Siedmiogrodu: krainy hist. położonej obecnie w centralnej Rumunii. [przypis edytorski]

226. w cielę oprawioną — tj. w cielęcą skórę. [przypis edytorski]

227. antyfona — w liturgii katolickiej: krótki, najczęściej jednozdaniowy, tekst modlitewny, przeplatający hymny, psalmy lub litanie albo stanowiący oddzielną modlitwę. [przypis edytorski]

228. instructiones militares (łac.) — instrukcje wojskowe. [przypis edytorski]

229. pałanka a. polanka — obóz kozacki. [przypis edytorski]

230. honeste (łac.) — z uszanowaniem. [przypis edytorski]

231. in luctu (łac.) — w smutku. [przypis edytorski]

232. incipiam (łac.) — rozpocznę. [przypis edytorski]

233. rycerze w mniszych kapturach — Krzyżacy. [przypis edytorski]

234. Troki — miasto na Litwie, w okręgu wileńskim. [przypis edytorski]

235. adolescentia (łac.) — młodość. [przypis edytorski]

236. Kahamlik — rzeka na śr.-wsch. Ukrainie, dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

237. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy) — piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]

238. waszej cześci — pański. [przypis edytorski]

239. tołub — rodzaj futra. [przypis edytorski]

240. Juno a. Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, utożsamiana z gr. Herą. [przypis edytorski]

241. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]

242. iść komunikiem (daw.) — jechać konno wierzchem. [przypis edytorski]

243. tuszyć (daw.) — spodziewać się czegoś. [przypis edytorski]

244. jejmościanka — skrót od: jej miłość panna. [przypis edytorski]

245. kołpak — czapka tatarska obrzeżona futrem. [przypis edytorski]

246. bojar — szlachcic, rycerz. [przypis edytorski]

247. polityka (z łac.) — tu: grzeczność. [przypis edytorski]

248. kniahini (z ukr.) — księżna na Rusi. [przypis edytorski]

249. error (łac.) — błąd. [przypis edytorski]

250. promulgować (z łac. promulgo: obwieszczam) — ogłosić. [przypis edytorski]

251. fawor (daw.) — łaska, przychylność. [przypis edytorski]

252. Bohun, Jurko — postać wzorowana na Iwanie Bohunie: pułkowniku kozackim, jednym z głównych przywódców powstania Chmielnickiego. [przypis edytorski]

253. teorban — instrument muzyczny podobny do lutni; popularny na Ukrainie. [przypis edytorski]

254. poczet — orszak, drużyna, słudzy, towarzyszący panu w podróżach i w bitwach. [przypis edytorski]

255. poganie — tu: muzułmanie. [przypis edytorski]

256. Białogród a. Akerman (dziś ukr.: Biłhorod-Dnistrowskij) — miasto nad limanem Dniestru, na terytorium płd.-zach. Ukrainy. [przypis edytorski]

257. synowica (daw.) — córka brata. [przypis edytorski]

258. kaduk (daw.) — diabeł, licho. [przypis edytorski]

259. A ty odlitaj, Laszku, od kolaski, koły step baczysz (ukr.) — Odlatuj, Polaczku, od kolaski, kiedy widzisz step. [przypis edytorski]

260. Perejasław — miasto w Ukrainie, niedaleko Kijowa. [przypis edytorski]

261. Hodi, siromacha (ukr.) — Dosyć, wilku. [przypis edytorski]

262. kołbań (daw., ukr.) — głębokie miejsce. [przypis edytorski]

263. ułus — ogół poddanych jednego z chanów. [przypis edytorski]

264. czajka — szybka i zwrotna łódź kozacka. [przypis edytorski]

265. Bakczysaraj — miasto na Krymie, siedziba chanów krymskich. [przypis edytorski]

266. Budziak — kraina historyczna, część Besarabii, obecnie w granicach obwodu odeskiego Ukrainy oraz płd. Mołdawii; dawniej zamieszkiwany przez członków tatarskiej ordy. [przypis edytorski]

267. komysz (daw.) — gęstwina. [przypis edytorski]

268. złotogłów — droga tkanina ze złotych nitek. [przypis edytorski]

269. lama — jedwabna tkanina, przetykana srebrnymi bądź złotymi nitkami. [przypis edytorski]

270. kobierzec — dywan. [przypis edytorski]

271. adamaszek — ozdobna tkanina, w której wzór tworzą błyszczące i matowe sploty nitek. [przypis edytorski]

272. pieczętować się — używać herbu lub swojego znaku rozpoznawczego. [przypis edytorski]

273. Ruryk (zm. 879) — wódz Waregów (wikingów), założyciel państwa ruskiego, pierwszy z dynastii Rurykowiczów, książąt ruskich i carów moskiewskich. [przypis edytorski]

274. Jarema (ukr.) — Jeremi. [przypis edytorski]

275. pro crimine perduelionis (łac.) — za zdradę stanu. [przypis edytorski]

276. Bar — miasto i twierdza w śr.-zach. części Ukrainy, położone nad rzeką Rów, ok. 60 km na południe od Chmielnika. [przypis edytorski]

277. witebszczanin — mieszkaniec Witebska: miasta w płn.-wsch. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski]

278. polor — dobre maniery, ogłada towarzyska. [przypis edytorski]

279. poswarka — sprzeczka. [przypis edytorski]

280. kiścień — broń w postaci drewnianego trzonka z przyczepionym na rzemieniu ołowiem. [przypis edytorski]

281. gruba — piec z szerokim paleniskiem. [przypis edytorski]

282. karacena — rodzaj skórzanej zbroi z żelaznymi łuskami. [przypis edytorski]

283. ryngraf — duży blaszany medalion z godłem państwowym bądź wizerunkiem Maryi, zwykle w kształcie tarczy lub półksiężyca; pierwotnie część zbroi rycerskiej noszona pod szyją. [przypis edytorski]

284. harnasz (daw.) — zbroja. [przypis edytorski]

285. misiurka — hełm złożony z dzwonu w formie metalowej płaskiej miski z doczepionym do niego osłaniającym głowę, kark i szyję kapturem kolczym; element uzbrojenia pochodzenia wschodniego. [przypis edytorski]

286. dziryt — krótka włócznia. [przypis edytorski]

287. gindżał a. kindżał — rodzaj długiego noża lub sztyletu, prostego lub zakrzywionego, element uzbrojenia oddziałów kozackich. [przypis edytorski]

288. jatagan — broń biała, krótsza od szabli, używana od XVI w. przez Turków, Arabów i Persów. [przypis edytorski]

289. berkut (ukr.) — ptak z rodziny jastrzębi. [przypis edytorski]

290. roztruchan — ozdobny kielich. [przypis edytorski]

291. sepet — skrzynka z szufladkami na kosztowności lub dokumenty. [przypis edytorski]

292. altembas — jedwabna tkanina przetykana nićmi ze złota. [przypis edytorski]

293. bławat — kosztowna tkanina jedwabna, przeważnie błękitna. [przypis edytorski]

294. kwap — ptasi puch. [przypis edytorski]

295. maty (ukr.) — matko. [przypis edytorski]

296. czarnobrewa — kobieta o czarnych brwiach. [przypis edytorski]

297. rapcie — paski do podwieszania szabli u pasa. [przypis edytorski]

298. Konaszewicz-Sahajdaczny, Petro herbu Pobóg (1570–1622) — hetman kozaków rejestrowych, jeden z najsłynniejszych wodzów kozackich XVII w., wsławił się w bitwie pod Chocimiem (1621); obrońca Rzeczypospolitej przed wojskami moskiewskimi i tureckimi. [przypis edytorski]

299. Chocim (ukr. Chotyn) — miasto w płd.-zach. Ukrainie; miejsce dwóch wielkich bitew wojsk Rzeczypospolitej z Turkami (w 1621 i 1673). [przypis edytorski]

300. Spas (ukr.) — Zbawiciel. [przypis edytorski]

301. gorze (ze starop. gorzeć: palić się) — biada, nieszczęście, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

302. korab — okręt, łódź. [przypis edytorski]

303. snadź (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

304. bałabajka a. bałałajka — instrument strunowy, mniejszy od gitary. [przypis edytorski]

305. kusztyk a. kulawka — rodzaj kieliszka. [przypis edytorski]

306. Terpy, synku, mohorycz bude (ukr.) — Wytrzymaj, synku, czeka cię nagroda. [przypis edytorski]

307. prysiud (ukr.) — przykucnięcie z podskokiem w rosyjskich i ukraińskich tańcach ludowych. [przypis edytorski]

308. dulcis recordatio (łac.) — słodkie wspomnienie. [przypis edytorski]

309. alteracja (z łac.) — rozterka, niepewność. [przypis edytorski]

310. oribus (łac.) — usta. [przypis edytorski]

311. genus humanum (łac.) — rasa ludzka. [przypis edytorski]

312. Pandar — jeden z drugoplanowych bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]

313. naści (daw.) — masz, bierz. [przypis edytorski]

314. musztuluk a. munsztułuk (daw.) — nagroda. [przypis edytorski]

315. inkaust (daw.) — atrament. [przypis edytorski]

316. czerniec (ukr.) — zakonnik. [przypis edytorski]

317. Łacha ił Ałła — Allah jest jedynym bogiem. [przypis edytorski]

318. tempus fugit (łac.) — czas leci. [przypis edytorski]

319. kunktatorstwo (z łac.) — umyślne zwlekanie. [przypis edytorski]

320. rohatyna (z ukr.) — rodzaj włóczni z hakiem. [przypis edytorski]

321. przechera (daw.) — osoba sprytna, przekorna i złośliwa. [przypis edytorski]

322. szarak — zubożały szlachcic. [przypis edytorski]

323. hołysz (z ukr.) — biedak. [przypis edytorski]

324. wejść w paragon (daw.) — równać się z kimś. [przypis edytorski]

325. aut pacem, aut bellum (łac.) — albo pokój, albo wojna. [przypis edytorski]

326. łopnąć (z ukr.) — uderzyć. [przypis edytorski]

327. półtorasta (daw.) — sto pięćdziesiąt. [przypis edytorski]

328. semen (daw.) — Kozak na czyjejś służbie, zaciężny żołnierz kozacki. [przypis edytorski]

329. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

330. Tużu, tużu, serce bołyt (ukr.) — Tęsknię, smucę się, serce boli. [przypis edytorski]

331. serpentyna (daw.) — niezdobiona szabla. [przypis edytorski]

332. dziewosłęb — osoba starająca się o rękę dziewczyny w czyimś imieniu; swat. [przypis edytorski]

333. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek. [przypis edytorski]

334. chorągiew tatarska — hist. jednostka polskiego wojska, oddział lekkiej jazdy liczący ok. 100 żołnierzy; nazwa wiąże się z tatarskim stylem walki, w którym szybkość i zwrotność rekompensowały brak ciężkiej zbroi; wojsko tego typu sprawdzało się doskonale w czasie pościgów za uciekającym nieprzyjacielem. [przypis edytorski]

335. Chortyca — największa wyspa na Dnieprze, na wysokości dzisiejszego miasta Zaporoża; w tradycji ukraińskiej miejsce częstego stacjonowania Kozaków zaporoskich. [przypis edytorski]

336. mogiła — tu: kopiec. [przypis edytorski]

337. Czasem też, chociaż i spokojnie było od Tatar (...) — są to słowa Maszkiewicza, który mógł nie wiedzieć o bytności Samuela Zborowskiego na Siczy [Samuel Zborowski (zm. 1584), magnat polski, rotmistrz królewski, skazany za morderstwo banita, jako hetman kozacki przebywał na Siczy w latach 70. XVI w. Red. WL]. [przypis autorski]

338. Scylla i Charybda (mit. gr.) — dwa potwory morskie, które czatowały na żeglarzy po obu stronach cieśniny, utożsamianej z Cieśniną Mesyńską, i pożerały ich. [przypis edytorski]

339. niedogarek (daw.) — niedopałek. [przypis edytorski]

340. łokieć — dawna jednostka miary, nieco ponad pół metra. [przypis edytorski]

341. pro aeterna rei memoria (łac.) — na wieczną pamięć o sprawie. [przypis edytorski]

342. Had — Hades. [przypis edytorski]

343. fines (łac.) — granice. [przypis edytorski]

344. orbis terrarum (łac.) — świat. [przypis edytorski]

345. alias (łac.) — inaczej, albo też. [przypis edytorski]

346. wakans (z łac.) — wolne stanowisko. [przypis edytorski]

347. Miserere mei (łac.) — Zlituj się nade mną. [przypis edytorski]

348. lafa (starop.) — pensja, żołd. [przypis edytorski]

349. ochędóstwo (starop.) — porządek, czystość. [przypis edytorski]

350. Malchus — sługa arcykapłana jerozolimskiego za czasów Jezusa Chrystusa; Ewangelia św. Jana opisuje, iż w Wielki Czwartek św. Piotr własnoręcznie odciął mu ucho. [przypis edytorski]

351. hakownica — strzelba długa, osadzona na klocu drewnianym. [przypis edytorski]

352. rusznica — ręczna broń palna o długiej lufie. [przypis edytorski]

353. rękodajny — szlachcic pozostający na służbie na mocy dobrowolnej umowy. [przypis edytorski]

354. hajduk (z węg.) — służący. [przypis edytorski]

355. pajuk (daw.) — członek służby lub straży przybocznej; lokaj, często ubrany z turecka. [przypis edytorski]

356. detyna (ukr.) — dziecko. [przypis edytorski]

357. hajdamaka (z tur.) — buntownik, rozbójnik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w XVIII w. [przypis edytorski]

358. Tytus Liwiusz (59 p.n.e.–17 n.e.) — rzymski historyk pochodzący z Padwy; autor dzieła opisującego historię Rzymu. [przypis edytorski]

359. pastorum convenarumque plebs transfuga ex suis populis (łac.) — tłum pasterzy i przybyszów, zbiegów ze swoich plemion. [przypis edytorski]

360. My po bożej myłosti kniaź i hospodyn (ukr.) — My, z bożej miłości książę i pan. [przypis edytorski]

361. et cetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]

362. Rurykowicze — potomkowie Ruryka. [przypis edytorski]

363. Wołoszka — kobieta z Wołoszczyzny. [przypis edytorski]

364. trabant (daw.) — żołnierz ze straży przybocznej. [przypis edytorski]

365. halabarda — broń kłująca na długim drzewcu. [przypis edytorski]

366. Tatarzy budziaccy — Tatarzy mieszkający w Budziaku. [przypis edytorski]

367. czaus murza (z tur.) — urzędnik, posłaniec. [przypis edytorski]

368. excitare (łac.) — wzbudzić. [przypis edytorski]

369. non prohibeo (łac.) — nie zabraniam. [przypis edytorski]

370. impediment (z łac.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

371. monstrum (łac.) — potwór. [przypis edytorski]

372. Apage, satanas! (łac.) — Odejdź, szatanie! [przypis edytorski]

373. Musiał czekać z tym, aż ćwierć wyjdzie — chodzi o trzymiesięczny okres żałoby. [przypis edytorski]

374. februarius, februarii (łac.) — luty. [przypis edytorski]

375. eiusdem matris (łac.) — tej samej matki. [przypis edytorski]

376. bellum civile (łac.) — wojna domowa. [przypis edytorski]

377. rebelizant (daw.) — buntownik. [przypis edytorski]

378. guldynka (starop.) — myśliwska strzelba gwintowana, używana w XVII–XVIII w. [przypis edytorski]

379. wolnica — wolni Kozacy. [przypis edytorski]

380. po harapie (daw.) — po wszystkim. [przypis edytorski]

381. szlachcic chodaczkowy — ubogi szlachcic. [przypis edytorski]

382. nahaj — bicz. [przypis edytorski]

383. palcat — gruby kij; używany dawniej do nauki szermierki. [przypis edytorski]

384. masztalerz — stajenny. [przypis edytorski]

385. cekhauz (z niem. Zeughaus) — arsenał. [przypis edytorski]

386. nadziak — czekan; broń o kształcie zaostrzonego młotka, służąca w do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]

387. driakiew — roślina zielna. [przypis edytorski]

388. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

389. wołoszynek — kastrowany koń. [przypis edytorski]

390. dyferencja — spór. [przypis edytorski]

391. terlica — stelaż siodła. [przypis edytorski]

392. ćwierć — trzy miesiące. [przypis edytorski]

393. ruski brzeg — prawy brzeg Dniepru nazywano ruskim, lewy tatarskim. [przypis autorski]

394. sioło (daw.) — wieś, osada. [przypis edytorski]

395. żenie (daw.) — gna. [przypis edytorski]

396. szynkować (daw.) — sprzedawać alkohol. [przypis edytorski]

397. rybitwa (starop.) — rybak. [przypis edytorski]

398. na Lachiw (daw., ukr.) — na Polaków. [przypis edytorski]

399. na borg (przestarz.) — na kredyt. [przypis edytorski]

400. ne na to, szczo je, ałe na to, szczo bude (ukr.) — nie za to, co jest, ale za to, co będzie. [przypis edytorski]

401. grodowi — tu: uzbrojeni Kozacy. [przypis edytorski]

402. Bogusław — miasto na Ukrainie, nad rzeką Roś. [przypis edytorski]

403. Lach (z ukr.) — Polak. [przypis edytorski]

404. Kalinowski, Marcin herbu Kalinowa (1605–1652) — hetman polny koronny, wojewoda czernihowski, podkomorzy kamieniecki, starosta bracławski; dostał się do niewoli po bitwie pod Korsuniem (1648). [przypis edytorski]

405. skaptować — przekonać kogoś do swoich racji, namówić do przejścia na swoją stronę. [przypis edytorski]

406. bawić — pozostawać. [przypis edytorski]

407. pocztowy — członek pocztu. [przypis edytorski]

408. libenter (łac.) — chętnie. [przypis edytorski]

409. arcana (łac.) — sekrety. [przypis edytorski]

410. spuścić się na kogoś (daw.) — polegać na kimś, liczyć na kogoś. [przypis edytorski]

411. co o kim trzymać (daw.) — co o kim myśleć. [przypis edytorski]

412. rekompensa (z łac.) — nagroda. [przypis edytorski]

413. pidsusidok (ukr.) — sąsiad. [przypis edytorski]

414. dworzyszczowy — chłop pańszczyźniany. [przypis edytorski]

415. rugować — usuwać kogoś z zajmowanej nieruchomości. [przypis edytorski]

416. cyc (z hol. sits) — tani materiał. [przypis edytorski]

417. jałowicze buty — buty zrobione z krowiej skóry. [przypis edytorski]

418. stać na wstręcie — przeszkadzać. [przypis edytorski]

419. salam (z tur.) — powitanie. [przypis edytorski]

420. cum boris, lasis, graniciebus et coloniis — z borami, lasami, granicami i koloniami. [przypis edytorski]

421. zazula (z ukr.) — kukułka. [przypis edytorski]

422. niebożę — biedactwo, nieborak, ktoś nieszczęśliwy. [przypis edytorski]

423. kupić się (daw.) — grupować się. [przypis edytorski]

424. wić — wezwanie na wyprawę wojenną. [przypis edytorski]

425. prażnik a. praźnik (starop. lub z ukr.) — święto. [przypis edytorski]

426. ataman kurzeniowy — dowódca kurzenia: oddziału kozackiego. [przypis edytorski]

427. Jonasz (VIII w. p.n.e.) — prorok Starego Testamentu, opisany w biblijnej Księdze Jonasza, w czasie burzy morskiej został połknięty przez wielką rybę, która po trzech dniach wypluła go na brzeg. [przypis edytorski]

428. dombaza — niewielki statek używany najczęściej do przewożenia towarów. [przypis edytorski]

429. Zborowski, Samuel (zm. 1584) — rotmistrz królewski i hetman kozacki, ścięty w 1584 na dziedzińcu zamku wawelskiego za spiskowanie przeciw królowi Stefanowi Batoremu. [przypis edytorski]

430. rozbrat — niezgoda, niezgodność, rozbieżność, rozejście się. [przypis edytorski]

431. Pawluk, Paweł właśc. Michnowicz, Pawło (zm. 1638) — hetman kozacki, przywódca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego w 1637. [przypis edytorski]

432. niżowa rzeczpospolita — zbiorowość Kozaków z Zaporoża. [przypis edytorski]

433. w czele — dziś: w czole. [przypis edytorski]

434. innocencja (z łac.) — niewinność. [przypis edytorski]

435. cyrulik — fryzjer zajmujący się też leczeniem lekkich chorób i wykonywaniem prostych zabiegów medycznych na podstawie wiedzy ludowej i doświadczenia. [przypis edytorski]

436. dies irae et calamitatis (łac.) — dzień gniewu i nieszczęścia. [przypis edytorski]

437. kaptować (z łac.) — zdobywać, pozyskiwać. [przypis edytorski]

438. justycja (z łac.) — sprawiedliwość. [przypis edytorski]

439. pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski]

440. traktament (z łac.) — poczęstunek. [przypis edytorski]

441. Krzeczowski a. Krzyczewski, Stanisław (zm. 1649) — polski szlachcic i rotmistrz husarski rusińskiego pochodzenia, który w 1647 ułatwił Bohdanowi Chmielnickiemu ucieczkę na Zaporoże, a kiedy podczas powstania kozackiego w 1648 dostał się do niewoli tatarskiej, został wykupiony przez Chmielnickiego i przyłączył się do powstańców; przyjął prawosławie i został pułkownikiem kijowskim, zginął w niewoli, śmiertelnie ranny po przegranej bitwie pod Łojowem. [przypis edytorski]

442. pod wiechami — tu: w karczmach. [przypis edytorski]

443. gładysz (daw.) — człowiek urodziwy, układny. [przypis edytorski]

444. rzezaniec (daw.) — kastrat, nadzorca haremu. [przypis edytorski]

445. seraj — kobieca część domu muzułmańskiego, harem. [przypis edytorski]

446. tameczny (daw.) — tamtejszy. [przypis edytorski]

447. basza a. pasza (z tur.) — wysoki urzędnik turecki; pan. [przypis edytorski]

448. in poculis (łac.) — przy kieliszku. [przypis edytorski]

449. skonwinkować (z łac.) — pozyskać. [przypis edytorski]

450. popsować (daw.) — popsuć. [przypis edytorski]

451. antałek (starop.) — mała beczułka. [przypis edytorski]

452. janczarzy a. janczarowie (z tur.) — żołnierze piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

453. Puskaj, bat’ku, z Lachami umiraty (ukr.) — Pozwól, ojcze, z Polakami umierać. [przypis edytorski]

454. śloza (starop.) — łza. [przypis edytorski]

455. Vive valeque! (łac.) — Żyj i bądź zdrowy! [przypis edytorski]

456. pokup — zbyt. [przypis edytorski]

457. zimownik — osada, w której Kozacy przeczekują zimę. [przypis edytorski]

458. kulon — ptak wędrowny, żyje na stepach i suchych ugorach w pobliżu rzek, kiedyś licznie występujący w Polsce, dziś bardzo rzadki. [przypis edytorski]

459. Krzemieńczug (ukr. Kremenczuk) — miasto i twierdza w śr. Ukrainie. [przypis edytorski]

460. retman (daw.) — starszy flisak, który kierował spławem i zespołem flisaków. [przypis edytorski]

461. wiszni (ukr.: wyszni) — wiśnie. [przypis edytorski]

462. orda (hist., z tur.) — państwo, obóz lub wojsko tatarskie. [przypis edytorski]

463. palanka — wódka. [przypis edytorski]

464. raz maty rodyła (ukr.) — raz matka rodziła. [przypis edytorski]

465. saletra — azotan, składnik materiałów wybuchowych. [przypis edytorski]

466. recepcja (z łac.) — przyjęcie. [przypis edytorski]

467. sczeznąć — osłabnąć, opaść z sił, zginąć. [przypis edytorski]

468. zubastaja szczuka (ukr.) — zębaty szczupak. [przypis edytorski]

469. dignitas, dignitatis (łac. ) — godność. [przypis edytorski]

470. rudel (daw.) — ster statku. [przypis edytorski]

471. muszkiet — ciężka strzelba lontowa, gładkolufowa, ładowana odprzodowo. [przypis edytorski]

472. strychować (daw.) — strzelać. [przypis edytorski]

473. frant — ktoś wesoły i sympatyczny, ale jednocześnie bystry i przebiegły. [przypis edytorski]

474. wyszle (daw.) — dziś: wyśle. [przypis edytorski]

475. inkursja (z łac.) — najazd. [przypis edytorski]

476. pospać się — zasnąć. [przypis edytorski]

477. wraży — niesprzyjający, wrogi. [przypis edytorski]

478. Na pohybel że wam, czortowy syny! Szczob was Sierpiahowa smert! Jasno wielmożny syny! (ukr.) — Na zgubę wam, czortowe syny! Żeby was Sierpiagowa śmierć! Jaśnie wielmożne syny! [przypis edytorski]

479. budu (ukr.) — będę. [przypis edytorski]

480. Zawedem posła, ałe za borodu (ukr.) — Zaprowadzimy posła, ale za brodę. [przypis edytorski]

481. Koli! Koli! (ukr. koły) — bij, zabij! [przypis edytorski]

482. ałłachować — wzywać Allaha. [przypis edytorski]

483. spisa — długa broń drzewcowa o małym grocie, używana przez Kozaków od XVI do XIX w. [przypis edytorski]

484. handżar a. kindżał — nóż, sztylet, używany często do dobijania rannego przeciwnika. [przypis edytorski]

485. ordyniec — członek tatarskiej ordy. [przypis edytorski]

486. brzechwa — tylna część strzały. [przypis edytorski]

487. Proszczaj, bat’ku (ukr.) — Żegnaj, ojcze. [przypis edytorski]

488. kantarzej — urzędnik wojskowy na Zaporożu, czuwający nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy. [przypis autorski]

489. szaflik — drewniane, okrągłe naczynie z uchwytami. [przypis edytorski]

490. kurzeń a. kureń — oddział Kozaków. [przypis edytorski]

491. Tuhaj-bej, właśc. Arğın Doğan Toğay bey (ok. 1601–1651) — przywódca polityczny i wojskowy Tatarów krymskich; w 1648 wziął udział w powstaniu Chmielnickiego po stronie powstańców przeciw Rzeczypospolitej, zginął w bitwie pod Beresteczkiem. [przypis edytorski]

492. Bazawłuk — wyspa na Dnieprze u ujścia rzeki Bazawłuk; znajdowała się na niej jedna z siedzib Siczy Zaporoskiej. [przypis edytorski]

493. Sochroni Bih! (ukr.) — Uchowaj, Boże! [przypis edytorski]

494. serdyty (ukr.) — skłonny do gniewu. [przypis edytorski]

495. kosz — tatarski lub kozacki obóz. [przypis edytorski]

496. ośm (starop.) — osiem. [przypis edytorski]

497. krzyże zdarte z cerkwi — Zaporożcy w czasie swych napadów nie oszczędzali nikogo i niczego. Do czasów Chmielnickiego nie było wcale cerkwi w Siczy. Pierwszą właśnie Chmielnicki wystawił; nie pytano tam również nikogo o wyznanie i to, co opowiadają o religijnym nastroju Niżowców, jest bajką. [przypis autorski]

498. miriady — ogromna ilość, mnóstwo. [przypis edytorski]

499. deputacja — delegacja. [przypis edytorski]

500. esauł — stopień oficerski w wojskach kozackich carskiej Rosji. [przypis edytorski]

501. Trastia joho maty mordowała (ukr.) — Żeby cholera jego mać wzięła. [przypis edytorski]

502. Kołyb ja kotoroho w łob — gdybym tak którego w łeb. [przypis edytorski]

503. pohaniec (starop., z ukr.) — wyznawca islamu. [przypis edytorski]

504. Chmielnicki począł mówić — sposób obradowania na Siczy opisany jest w diariuszu Eryka Lassoty, posła cesarskiego na Zaporoże w roku 1594. [przypis autorski]

505. dyszkrecja — popr.: dyskrecja. [przypis edytorski]

506. niedrug (z ukr. nedruh) — wróg. [przypis edytorski]

507. Hadziacz — miasto na Ukrainie, nad rzeką Psioł. [przypis edytorski]

508. na pohybel (ukr.) — na zgubę. [przypis edytorski]

509. Ne bude sobaka miasa isty (ukr.) — Nie dla psa kiełbasa. [przypis edytorski]

510. pysar (ukr.) — pisarz. [przypis edytorski]

511. ni pisaty, ni czytaty ne umiju (ukr.) — ani pisać, ani czytać nie umiem. [przypis edytorski]

512. synowiec (daw.) — syn brata. [przypis edytorski]

513. osełedec (ukr. śledź) — fryzura kozacka, warkoczyk na czubku ogolonej głowy. [przypis edytorski]

514. Ja toho Lacha znaju, on buw u Krymu (ukr.) — Znam tego Polaka, on był na Krymie. [przypis edytorski]

515. paroksyzm — nasilenie się negatywnych uczuć w stosunku do kogoś lub czegoś. [przypis edytorski]

516. patientia (łac.) — cierpliwość. [przypis edytorski]

517. lacki (z ukr.) — polski. [przypis edytorski]

518. szczob z nym poihraty (ukr.) — żeby się z nim zabawić. [przypis edytorski]

519. swynojad (z ukr.) — świniożerca. [przypis edytorski]

520. każe, rozserdywsia (ukr.) — mówi, że się rozgniewał. [przypis edytorski]

521. rozserdywsia duże (ukr.) — rozgniewał się bardzo. [przypis edytorski]

522. Ne serdysia, druże (ukr.) — Nie gniewaj się, przyjacielu. [przypis edytorski]

523. pyśmo (ukr.) — list. [przypis edytorski]

524. Potocki, Stefan (ok. 1624-1648) — dowódca wojskowy, syn Mikołaja Potockiego; brał udział w bitwie z wojskami kozacko-tatarskimi pod Żółtymi Wodami, podczas której został ciężko ranny i wzięty do niewoli, gdzie zmarł. [przypis edytorski]

525. bismillach właśc. bismillah (ar.) — w imię Boga. [przypis edytorski]

526. Kurki — Plejady (gwiazdozbiór). [przypis edytorski]

527. fructum (łac.) — owoc. [przypis edytorski]

528. stawszczyzny, pojemszczyzny, suchomielszczyzny, oczkowe i rogowe — podatki. [przypis edytorski]

529. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis edytorski]

530. parrycyda (łac. parricida) — ojcobójca; zdrajca. [przypis edytorski]

531. membra putrida (łac.) — chore, zgniłe kończyny. [przypis edytorski]

532. Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać (... ) — słowa historyczne Żółkiewskiego. [przypis autorski]

533. klemencja (z łac.) — łagodność, łaskawość. [przypis edytorski]

534. aza (starop.) — czy. [przypis edytorski]

535. hałłachować — wzywać Allaha. [przypis edytorski]

536. buńczuk — długie drzewce ozdobione włosiem końskim, daw. symbol władzy wojskowej. [przypis edytorski]

537. piechota zaporoska — wbrew ogólnemu mniemaniu dzisiejszemu Beauplan twierdzi, iż piechota zaporoska niezmiernie przewyższała jazdę. Wedle Beauplana 200 Polaków rozbijało z łatwością 2000 jazdy zaporoskiej, ale natomiast 100 pieszych Kozaków mogło długo bronić się z zakopu tysiącowi Polaków [Beauplan, Guillaume le Vasseur de (1600–1675) — francuski inżynier wojskowy i kartograf, twórca szczegółowych map ziem polskich, autor Opisu Ukrainy]. [przypis autorski]

538. puszkar (daw., ukr.) — człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. [przypis edytorski]

539. dowbysz (daw., ukr.) — dobosz. [przypis edytorski]

540. teorbanista — muzyk grający na teorbanie. [przypis edytorski]

541. litaury (ukr. litawry) — instrument perkusyjny, rodzaj bębna. [przypis edytorski]

542. Hej wy stepy... more szyrokije (ukr.) — Hej wy, stepy ukochane, Pięknym kwiatem malowane, Szerokie jak morze. [przypis edytorski]

543. Źródła rusińskie, np. Samoił Weliczko [Samoił Wełyczko (1670–ok.1728) — ukr. kronikarz, autor Kroniki zdarzeń w Południowo-wschodniej Rosji w XVII w., napisanej m.in. na podstawie pamiętników polskich, przedstawiających walki z Kozakami w 1638; Red. W.L.], podają liczbę wojsk koronnych na 22 000. Cyfra to oczywiście fałszywa. [przypis autorski]

544. telega — duży wóz na czterech kołach. [przypis edytorski]

545. fechmistrz — mistrz fechtunku, czyli sztuki walki bronią białą (szablą, szpadą, floretem); mistrz szermierki. [przypis edytorski]

546. glewia — broń drzewcowa z grotem w formie jednosiecznego noża. [przypis edytorski]

547. Ne znaju. Bytwa, każe, bude, ałe ne znaju (ukr.) — Nie wiem. Bitwa, zdaje się, będzie, ale nie wiem. [przypis edytorski]

548. Potocki, Mikołaj, zwany Niedźwiedzia Łapa, herbu Pilawa (ok. 1593–1651) — kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646–1651. [przypis edytorski]

549. klient (daw., z łac.) — uboższy szlachcic, zależny od bogatszego, głosujący na sejmikach zgodnie z wolą magnata i walczący pod jego komendą. [przypis edytorski]

550. Bił nam czołom i prosył, szczob jeho podaryty, a my pomniawszy jeho usługi, dajem (z ukr.) — Bił nam czołem i prosił, żeby go obradować, a my, wspomniawszy jego usługi, dajemy. [przypis edytorski]

551. chudopachołek (daw.) — niezamożny szlachcic. [przypis edytorski]

552. ergo (łac.) — więc. [przypis edytorski]

553. homo novus (łac.) — nowy człowiek. [przypis edytorski]

554. Gut, sehr gut (niem.) — Dobrze, bardzo dobrze. [przypis edytorski]

555. Na pohybel Lachom! (daw., ukr.) — Śmierć Polakom! [przypis edytorski]

556. wojna trzydziestoletnia (1618–1648) — konflikt na terenie Rzeszy niemieckiej pomiędzy protestantami niemieckimi, wspieranymi m.in. przez Szwedów a katolicką dynastią Habsburgów. [przypis edytorski]

557. knecht — żołnierz piechoty w dawnym wojsku niemieckim. [przypis edytorski]

558. kolet (z fr. collet: kołnierz) — skórzany płaszcz wojskowy. [przypis edytorski]

559. Herr Hauptmann! (niem.) — Panie hetmanie! [przypis edytorski]

560. Feuer! (niem.) — Ognia! [przypis edytorski]

561. rekognoskować (z łac. recognosco) — rozpoznawać. [przypis edytorski]

562. Żółte Wody — miasto w płd.-wsch. części Ukrainy, nad rzeką Żółtą, miejsce zwycięstwa wojsk kozackich Chmielnickiego nad polskimi w 1648. [przypis edytorski]

563. carz (daw.) — władca. [przypis edytorski]

564. zbawić (starop.) — pozbawić. [przypis edytorski]

565. Chodkiewicz, Jan Karol herbu Gryf z Mieczem (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605, zwycięzca w bitwie pod Kircholmem. [przypis edytorski]

566. bitwa pod Kircholmem (1605) — bitwa stoczona w czasie polsko-szwedzkiej wojny o Inflanty; zakończona zwycięstwem wojsk polskich. [przypis edytorski]

567. ośmnaście (starop.) — osiemnaście. [przypis edytorski]

568. bitwa pod Kłuszynem (1610) — starcie podczas wojny polsko-rosyjskiej 1609–1618, między wojskami polskimi pod wodzą hetmana Stanisława Żółkiewskiego a armią moskiewską; zakończona zwycięstwem wojsk polskich. [przypis edytorski]

569. mnogimi umu swojego oczyma (z ukr.) — licznymi oczami swego rozumu. [przypis edytorski]

570. mnogimi umu swojego oczyma, jako łowiec chytry, na wszystkie strony poglądając i straże na milę i dalej od obozu mając — Samoił Weliczko, 62 [Samoił Wełyczko (1670–ok. 1728) — ukr. kronikarz, autor Kroniki zdarzeń w Południowo-wschodniej Rosji w XVII w., napisanej m.in. na podstawie pamiętników polskich, przedstawiających walki z Kozakami w 1638; Red. W.L.]. [przypis autorski]

571. Żółta Woda — dziś: Żołta, rzeka na Ukrainie. [przypis edytorski]

572. kitajka (starop.) — gładka tkanina. [przypis edytorski]

573. Czorty, ne Lachy (ukr.) — Diabły, nie Polacy. [przypis edytorski]

574. bułany — określenie maści konia: płowy, jasnobrązowy z czarną grzywą i ogonem. [przypis edytorski]

575. odyniec — stary dzik, żyjący w pojedynkę, poza stadem. [przypis edytorski]

576. primus inter pares (łac.) — pierwszy wśród równych. [przypis edytorski]

577. batog — mocny bat. [przypis edytorski]

578. sumować się (z ukr.) — martwić się. [przypis edytorski]

579. tużyć (daw.) — tęsknić. [przypis edytorski]

580. pika — broń składająca się z długiego drzewca i osadzonego na nim grotu. [przypis edytorski]

581. Krzywonos, Maksym (ukr. Krywonis, zm. 1648) — pułkownik kozackiego wojska zaporoskiego, jeden z głównych przywódców powstania Chmielnickiego; brał udział m.in. w bitwach pod Żółtymi Wodami, Korsuniem, Konstantynowem i Piławcami, zdobył m.in. Bar, Krzemieniec i Połonne. [przypis edytorski]

582. Sieniawski, Mikołaj Hieronim (1645–1683) — hetman polny koronny, wojewoda wołyński, marszałek nadworny koronny. [przypis edytorski]

583. paroch — proboszcz, pleban. [przypis edytorski]

584. Ludy! Kto w Boha wiryt, spasajtes! Lachy bijut naszych (ukr.) — Ludzie! Kto w Boga wierzy, niech się ratuje! Polacy biją naszych. [przypis edytorski]

585. instancja (daw.) — wstawienie się za kimś. [przypis edytorski]

586. ciury — w dawnym wojsku słudzy rycerza, którzy nie brali udziału w boju; pogardliwa nazwa używana dość często w stosunku do ludzi, o których się nie ma zbyt wysokiego wyobrażenia. [przypis edytorski]

587. Lachiw (daw., ukr.) — Polaków. [przypis edytorski]

588. pobyty (ukr.) — pobici. [przypis edytorski]

589. łycar (ukr.) — rycerz. [przypis edytorski]

590. blachman — bielmo. [przypis edytorski]

591. Prypeć — rzeka na Ukrainie i Białorusi, prawy dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

592. cny (daw.) — godny szacunku. [przypis edytorski]

593. gwoli — z powodu. [przypis edytorski]

594. słoboda — osada na Ukrainie lub w Rosji zamieszkiwana przez wolną ludność. [przypis edytorski]

595. piernacz — buława pułkownikowska kozacka, która zastępowała między Kozakami list żelazny [czyli dawała okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalność Red. W.L.]. [przypis autorski]

596. inwektywa (z łac.) — zniewaga. [przypis edytorski]

597. sorok (z ukr.) — czterdzieści. [przypis edytorski]

598. wiktoria (z łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

599. hetman koronny — chodzi o Mikołaja Potockiego. [przypis edytorski]

600. w łyka — do niewoli. [przypis edytorski]

601. mołodycia (daw., ukr.) — młoda dziewczyna. [przypis edytorski]

602. kumys — napój alkoholowy ze sfermentowanego mleka, najczęściej mleka klaczy. [przypis edytorski]

603. riasa (ukr.) — długa szata stosowana przez duchownych kościołów wschodnich. [przypis edytorski]

604. sadyba — osada, kolonia. [przypis edytorski]

605. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

606. ne znaju (ukr.) — nie wiem. [przypis edytorski]

607. did (ukr.) — żebrak, dziad. [przypis edytorski]

608. Ja niczoho ne znaju, pane. Kołyb ja szczo, abo szczo, abo bude szczo, to nechaj mini, oto szczo (z ukr.) — Ja nic nie wiem, panie. Gdybym ja coś, albo co, albo cokolwiek, to niech mnie, ot co. [przypis edytorski]

609. Buw, pane! (ukr.) — Byłem, panie! [przypis edytorski]

610. łycari prijszły (z ukr.) — rycerze przyszli. [przypis edytorski]

611. odin każe (z ukr.) — jeden mówi. [przypis edytorski]

612. częstokół — ogrodzenie z bali. [przypis edytorski]

613. awangarda — straż przednia, oddział maszerujący przed siłami głównymi. [przypis edytorski]

614. mens, mentis (łac.) — rozum. [przypis edytorski]

615. Pater noster, qui es in coelis! Sanctificetur nomen Tuum, adveniat regnum Tuum, fiat voluntas Tua — Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja. [przypis edytorski]

616. Sicut in coelo, et in terra! (łac.) — Jak w niebie, tak i na ziemi! [przypis edytorski]

617. autem (łac.) — następnie. [przypis edytorski]

618. podwika (starop.) — kobieta. [przypis edytorski]

619. sigillum (łac.) — pieczęć. [przypis edytorski]

620. eo instante (łac.) — w tej chwili. [przypis edytorski]

621. kunktować (z łac.) — zwlekać. [przypis edytorski]

622. sub tutelam (łac.) — pod ochroną. [przypis edytorski]

623. praesidium (łac.) — ochrona. [przypis edytorski]

624. facecja (z łac.) — zabawne opowiadanie. [przypis edytorski]

625. bóść — uderzać czymś spiczastym, ostrym. [przypis edytorski]

626. animować (z łac.) — ożywiać. [przypis edytorski]

627. bibosz (z łac. bibo, bibere: pić) — pijak. [przypis edytorski]

628. rysią — kłusem. [przypis edytorski]

629. rankor (starop.) — gniew, złość. [przypis edytorski]

630. wolentarz — żołnierz, który pełni służbę, ale nie otrzymuje za nią zapłaty. [przypis edytorski]

631. donia (ukr.) — córeczka. [przypis edytorski]

632. terpy (ukr.) — cierp. [przypis edytorski]

633. vis armata, raptus puellae (łac.) — przemoc, porwanie panny. [przypis edytorski]

634. ja duszu by zhubyw (ukr.) — duszę bym zgubił. [przypis edytorski]

635. mać (starop.) — matka. [przypis edytorski]

636. rab (daw.) — niewolnik, sługa. [przypis edytorski]

637. prodały mene jak raba, na złuju dołu i na neszczastje (ukr.) — sprzedali mnie jak niewolnika, na złą dolę i na nieszczęście. [przypis edytorski]

638. znaju (ukr.) — znam. [przypis edytorski]

639. zaklataja (ukr.) — zaklęta. [przypis edytorski]

640. veto (z łac. veto: nie pozwalam) — sprzeciw. [przypis edytorski]

641. Goliat — biblijny siłacz. [przypis edytorski]

642. Na wiki wikiw (ukr.) — Na wieki wieków. [przypis edytorski]

643. giezło (daw.) — długa, luźna szata. [przypis edytorski]

644. Hospody, pomyłuj! (ukr.) — Boże, bądź miłościw! [przypis edytorski]

645. rakarz — człowiek zajmujący się wyłapywaniem bezpańskich psów, hycel; tu pogard.: oprawca. [przypis edytorski]

646. Diakujem, pane! (ukr.) — Dziękujemy, panie! [przypis edytorski]

647. Baczyw ty? (ukr.) — Widziałeś? [przypis edytorski]

648. Trastia joho mordowała! (ukr.) — Niech go cholera weźmie! [przypis edytorski]

649. braha — mętny wywar pozostały po pędzeniu wódki. [przypis edytorski]

650. sperka (gw.) — słonina. [przypis edytorski]

651. per amicitiam (łac.) — przez przyjaźń. [przypis edytorski]

652. delirium (łac.) — zaburzenie świadomości. [przypis edytorski]

653. Vale et me amantem redama (łac.) — Bądź zdrów i kochaj mnie wzajemnie. [przypis edytorski]

654. olstro — pudełko na pistolet, wykonane ze skóry, przymocywawane do siodła. [przypis edytorski]

655. do dnia — przed nastaniem dnia. [przypis edytorski]

656. czaprak — sukienna podkładka pod siodło, mająca chronić konia przed obtarciami. [przypis edytorski]

657. stalla — zdobiona ławka w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczona głównie dla duchownych. [przypis edytorski]

658. niepośledni (daw.) — nie byle jaki. [przypis edytorski]

659. żydy wozić — przechylać się. [przypis edytorski]

660. przyhołubić (z ukr.) — zaopiekować się, przygarnąć. [przypis edytorski]

661. krasnodiwa (z daw., ukr.) — piękna dziewczyna. [przypis edytorski]

662. Nie znajem nikakij Syrowatej (z ukr.) — Nie znamy żadnej Syrowatej. [przypis edytorski]

663. kosooki — zezowaty, skośnooki. [przypis edytorski]

664. On z Czehryna prijichaw. Tam Lachiw riżut (ukr.) — On z Czehryna przyjechał. Tam Polaków zabijają. [przypis edytorski]

665. wiszajut (z ukr.) — wieszają. [przypis edytorski]

666. Prostyte, pane (ukr.) — Wybaczcie, panie. [przypis edytorski]

667. signum (łac.) — znak. [przypis edytorski]

668. asilum (łac.) — azyl. [przypis edytorski]

669. bród — płytkie miejsce jeziora, rzeki, przez które można przejść na drugi brzeg. [przypis edytorski]

670. derkacz — ptak o rdzawobrunatnym upierzeniu i charakterystycznym terkoczącym głosie. [przypis edytorski]

671. szelma — osoba, która radzi sobie w wielu trudnych sytuacjach, ale czasami działa w nieuczciwy sposób. [przypis edytorski]

672. cyrkumferencja (starop., z łac.) — żart.: tusza. [przypis edytorski]

673. w jedle (starop.) — w jedzeniu. [przypis edytorski]

674. Szczob wam światyj Mikołaj daw zdorowla i szczastje (z ukr.) — Oby wam święty Mikołaj dał zdrowie i szczęście. [przypis edytorski]

675. Do chutoriw, pane, do seła (ukr.) — Do chutorów, panie, do wsi. [przypis edytorski]

676. łycary prijszli, szczo bitwa buła (z ukr.) — rycerze przyszli, że bitwa była. [przypis edytorski]

677. świtka (daw.) — wierzchnia odzież chłopska, siermięga, kapota. [przypis edytorski]

678. maż — jak ma. [przypis edytorski]

679. eo modo (łac.) — w ten sposób. [przypis edytorski]

680. Sokołe jasnyj... Ty dałeko widajesz. (ukr.) — Sokole jasny, Bracie mój rodzony, Ty wysoko latasz, Daleko sięga twoja wiedza i władza. [przypis edytorski]

681. swywoli — swawoli. [przypis edytorski]

682. vitare (łac.) — unikać. [przypis edytorski]

683. przedzierzgnąć się — zmienić się. [przypis edytorski]

684. quo modo (łac.) — w jaki sposób. [przypis edytorski]

685. zepsować (starop.) — zepsuć. [przypis edytorski]

686. zadać imparitatem (z łac.) — uznać za niegodnego. [przypis edytorski]

687. sexus (łac.) — płeć. [przypis edytorski]

688. regimentarz — zastępca hetmana; tymczasowy dowódca; określenie używane w XVII- XVIII w. [przypis edytorski]

689. Cunctator właśc. Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (280–203 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz; zyskał przydomek Cunctator (łac. „zwlekający”) za sprawą przyjętej strategii w rozmieszczaniu wojsk podczas II wojny punickiej. [przypis edytorski]

690. Ej, tam na hori... Kozaki idut’ (ukr.) — Hej, tam na górze żeńcy żną, A pod górą, pod zieloną, kozacy maszerują. [przypis edytorski]

691. Skażyte ditki, wże je Demianiwka? (ukr.) — Powiedzcie, dzieci, to już Demianówka? [przypis edytorski]

692. Abo szczo? (ukr.) — Bo co? [przypis edytorski]

693. hroszi dadut (ukr.) — pieniądze dadzą. [przypis edytorski]

694. znajut (ukr.) — wiedzą. [przypis edytorski]

695. taj kazały, szczo na paniw (ukr.) — i mówili, że na panów. [przypis edytorski]

696. Koły Zaporożci paniw pobyły (ukr.) — Skoro Zaporożcy panów pobili. [przypis edytorski]

697. rezun (z ukr.) — siepacz, zabójca. [przypis edytorski]

698. rizaty (ukr.) — zabijać. [przypis edytorski]

699. Ne zderżymo (ukr.) — Nie damy rady. [przypis edytorski]

700. ne zderżyte, ditki (ukr.) — nie dacie rady, dzieci. [przypis edytorski]

701. i korol boitsia (ukr.) — i król się boi. [przypis edytorski]

702. znajte: szczo Lach, to szabla (z ukr.) — wiedzcie: co Polak, to szabla. [przypis edytorski]

703. komysar (ukr.) — komisarz. [przypis edytorski]

704. Naj sia poprobujut (z ukr.) — Niech się zmierzą. [przypis edytorski]

705. wsio paniw a kniaziej (z ukr.) — wszystko pańskie i książęce. [przypis edytorski]

706. Wże prawdu każe (ukr.) — Już to prawdę mówi. [przypis edytorski]

707. mudryj did (ukr.) — mądry dziad. [przypis edytorski]

708. łycho (ukr.) — źle. [przypis edytorski]

709. odryna (reg.) — budynek, w którym przechowuje się siano. [przypis edytorski]

710. O hospody Boże, pomyłuj nas hrisznych (ukr.) — O Panie Boże, zmiłuj się nad nami grzesznymi. [przypis edytorski]

711. Świataja-Preczystaja (ukr.) — Święta Przeczysta, Maryja Dziewica. [przypis edytorski]

712. Jako wże na zemli i dosza ku nebesech (z ukr.) — Jako na ziemi, tak i do nieba. [przypis edytorski]

713. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

714. Amin (ukr.) — Amen. [przypis edytorski]

715. Diawoł błahougodnyku ne straszen (z ukr.) — Człowiek czystego serca nie boi się diabła. [przypis edytorski]

716. ne dumaju (ukr.) — nie sądzę. [przypis edytorski]

717. Lachiw?... Szczob ich łycho! (ukr.) — Polaków?... Żeby ich licho! [przypis edytorski]

718. Ja ne baczyła (ukr.) — nie widziałam. [przypis edytorski]

719. Buw did (ukr.) — był dziad. [przypis edytorski]

720. tutki (ukr., dial.) — tutaj. [przypis edytorski]

721. Otcze atamane! Każe prosto cheruwym. Takoho my i ne baczyły (ukr.) — Ojcze atamanie! Wydaje się, po prostu cherubinek. Takiego jeszcze nie widzieliśmy. [przypis edytorski]

722. Szczo ce? (ukr.) — Co to? [przypis edytorski]

723. bahato (ukr.) — dużo. [przypis edytorski]

724. Ludy, spasajtes, Jarema ide (ukr.) — Ludzie, uciekajcie, Jeremi idzie. [przypis edytorski]

725. Lubecz — miasto na Ukrainie, nad Dnieprem. [przypis edytorski]

726. Brahin a. Brahiń — miasteczko na Białorusi, nad rzeką Brahinką; przez pewien czas własność Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

727. pamiętał, że pisze do Wiśniowieckiego — Samoił Weliczko, str. 79. Pisał Chmielnicki do księcia: „żeby tedi o toje, szczo sia z hetmanami koronnymi stało, on, kniaź Wiszniewiecki, ne urażałsia i gniewa swojeho k’nemu, Chmielnickomu, prostyraty ne izwolił”; [z ukr.: „żeby tedy o to, co się z hetmanami koronnymi stało, kniaź Wiśniowiecki nie obrażał się i gniewu swojego przeciw niemu, Chmielnickiemu, kierować nie raczył”; Red. W.L.]. [przypis autorski]

728. O vulpes astuta! (łac.) — O, przebiegły lis! [przypis edytorski]

729. insultum (łac.) — zniewaga. [przypis edytorski]

730. senectus (łac.) — doświadczenie życiowe. [przypis edytorski]

731. sapientia (łac.) — mądrość. [przypis edytorski]

732. kontempt (z łac.) — pogarda, lekceważenie. [przypis edytorski]

733. preeminencja (z łac.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

734. sufragia (łac.) — głos w wyborze. [przypis edytorski]

735. Czernihów — miasto nad Desną, w płn. części dzisiejszej Ukrainy. Jedno z najdawniejszych miast na Rusi, już w końcu X w. było siedzibą biskupa prawosławnego. [przypis edytorski]

736. kalwaria — miejsce cierpienia. [przypis edytorski]

737. od ćwierci — od trzech miesięcy. [przypis edytorski]

738. pasować się (przestarz.) — walczyć. [przypis edytorski]

739. insultować (łac.) — znieważać. [przypis edytorski]

740. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis edytorski]

741. sagacitatis (łac.) — bystrość, przenikliwość. [przypis edytorski]

742. Proklinaw kak didko (z ukr.) — Klął jak diabeł. [przypis edytorski]

743. konterfekt (starop.) — portret. [przypis edytorski]

744. certacja (z łac.) — spór. [przypis edytorski]

745. decus et praesidium (łac.) — chluba i obrona. [przypis edytorski]

746. ex officio (łac.) — z urzędu. [przypis edytorski]

747. dies irae et calamitatis (łac.) — dzień gniewu i nieszczęścia. [przypis edytorski]

748. oficjalista — prywatny urzędnik, osoba zatrudniona przez właściciela do wykonywania zadań związanych z zarządzaniem majątkiem ziemskim. [przypis edytorski]

749. szaraban (z fr. char à bancs: wóz z ławkami) — wóz z poprzecznymi ławkami do przewozu ludzi, bryka. [przypis edytorski]

750. opończa — płaszcz z kapturem, ubranie podróżne. [przypis edytorski]

751. mycka — mała, okrągła czapka. [przypis edytorski]

752. Wiśniowiec — miasto w zach. części Ukrainy, rezydencja Wiśniowieckich. [przypis edytorski]

753. komput — ustalana przez sejm liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w. [przypis edytorski]

754. karwasz — element zbroi, osłaniający zewnętrzną część przedramienia i nadgarstek. [przypis edytorski]

755. Trubież (ukr. Trubiż) — rzeka na Ukrainie, przepływająca przez Nizinę Naddnieprzańską, lewy dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

756. Desna — rzeka w Rosji i na Ukrainie, najdłuższy lewy dopływ Dniepru; położony jest nad nią Czernihów. [przypis edytorski]

757. konwokacja — sejm konwokacyjny, zjazd szlachty, na którym ustalano termin i zasady wyboru króla. [przypis edytorski]

758. elekcja — wybór króla przez szlachtę. [przypis edytorski]

759. interregnum (łac.) — bezkrólewie, czas pomiędzy śmiercią lub abdykacją jednego króla a koronacją następnego. [przypis edytorski]

760. Karol Ferdynand Waza (1613–1655) — książę polski, biskup wrocławski, biskup płocki, pan na Żywcu, syn Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki; kandydat do tronu polskiego po śmierci Władysława IV Wazy, po przegranej elekcji osiadł na Mazowszu. [przypis edytorski]

761. Jan II Kazimierz Waza (1609–1672) — król Polski i wielki książę litewski w latach 1648–1668, syn króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki, arcyksiężniczki austriackiej, przyrodni brat Władysława IV Wazy. [przypis edytorski]

762. Vivat Carolus rex! (łac.) — Niech żyje król Karol! [przypis edytorski]

763. Ksenofont z Aten (ok. 430–ok. 355 p.n.e.) — grecki pisarz, historyk i żołnierz. [przypis edytorski]

764. Mozyr a. Mozyrz — miasto położone nad Prypecią, w płd. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski]

765. Turów — miasto na Białorusi, nad Prypecią. [przypis edytorski]

766. szkaplerz (właśc. kaplerz) — dwa połączone ze sobą kawałki materiału z wizerunkiem Jezusa i (lub) Matki Boskiej, poświęcone, noszone na szyi, na piersiach. [przypis edytorski]

767. waleta — pożegnanie. [przypis edytorski]

768. skonfundować się (z łac.) — zawstydzić się. [przypis edytorski]

769. psować (starop.) — psuć. [przypis edytorski]

770. lecha (starop.) — zagon, grzęda. [przypis edytorski]

771. Wże win dobryj! (ukr.) — On jest dobry! [przypis edytorski]

772. Jarema ide! (ukr.) — Jeremi idzie! [przypis edytorski]

773. Jahorlik — rzeka w płd.-zach. Ukrainie; miasteczko i stanica wojskowa u ujścia rzeki Jahorlik do Dniestru. [przypis edytorski]

774. Te Deum laudamus (łac.) — Ciebie Boga wysławiamy. [przypis edytorski]

775. Białocerkiew a. Biała Cerkiew — miasto w centralnej części Ukrainy, ok. 80 km na południe od Kijowa. [przypis edytorski]

776. zapaść koszem — założyć obóz. [przypis edytorski]

777. Nesterwar — dziś: Tulczyn; miasto na Ukrainie, dawna rezydencja magnacka. [przypis edytorski]

778. kontentacja (z łac.) — rekompensata. [przypis edytorski]

779. (...) o którego śmierci wieść jeszcze nie doszła (...) — 12 czerwca pod Białocerkwią nie wiedziano jeszcze o śmierci króla. [przypis autorski]

780. A ce szczo takie, jakie łycho? (ukr.) — A co to takiego, jakie licho? [przypis edytorski]

781. delia (starop.) — dawny wierzchni ubiór męski noszony przez szlachtę polską, rodzaj długiego płaszcza narzucanego na żupan, podbitego futrem i z futrzanym kołnierzem. [przypis edytorski]

782. Pohrebyszcze — miasto na Ukrainie, nad rzeką Roś. [przypis edytorski]

783. pan łubniański — chodzi o księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

784. bej (z tur.) — wódz. [przypis edytorski]

785. błahocześciwy (daw., ukr.) —prawosławny. [przypis edytorski]

786. Prawdu każe (ukr.) — Prawdę mówi. [przypis edytorski]

787. Neprawdu, bresze psia wira! (z ukr.) — Nieprawdę, kłamie psia wiara! [przypis edytorski]

788. partyzant — tu: poplecznik. [przypis edytorski]

789. petyhorcy — średniozbrojni kawalerzyści w wojsku litewskim. [przypis edytorski]

790. pidswynok (z ukr.) — prosiak. [przypis edytorski]

791. Braty ridnyje, spasajte! (ukr.) — Bracia kochani, ratujcie! [przypis edytorski]

792. lud ognisty — artylerzyści. [przypis edytorski]

793. komunik (daw.) — jeździec. [przypis edytorski]

794. Carogród — dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. [przypis edytorski]

795. Ostranica, właśc. Jakiw Ostrianyn (zm. 1641) — hetman kozaków, przywódca powstania przeciw Polakom w 1638. [przypis edytorski]

796. Wiśniowiecki reżet i ja budu; on wiszajet i ja budu (z ukr.) — Wiśniowiecki zabija i ja będę; on wiesza i ja będę. [przypis edytorski]

797. zamkiw dobuwaty, byty, rizaty, wiszaty! Na pohybel im, biłoruczkym (z ukr.) — zamki zdobywać, bić, mordować, wieszać. Śmierć im, białorękim. [przypis edytorski]

798. Ja z toboju (ukr.) — ja z tobą. [przypis edytorski]

799. Skwira — miasto w centralnej Ukrainie. [przypis edytorski]

800. kośba — koszenie trawy lub zboża; tu: rzeź. [przypis edytorski]

801. Tyszkiewicz Łohojski, Janusz herbu Leliwa (1590–1649) — wojewoda kijowski, magnat, wojskowy i polityk. [przypis edytorski]

802. rubacha — osoba rubaszna, bezpośrednia i bezceremonialna w sposobie bycia. [przypis edytorski]

803. periculum in mora (łac.: niebezpieczeństwo w zwłoce) — opóźniać jest niebezpiecznie. [przypis edytorski]

804. fatigati (łac.) — zmęczony. [przypis edytorski]

805. molestacja (z łac.) — namawianie, naprzykrzanie się. [przypis edytorski]

806. puślisko — rodzaj rzemienia, którym przymocowane jest strzemię do siodła. [przypis edytorski]

807. spectra (łac.) — zjawy, widma. [przypis edytorski]

808. Winnica — miasto w środkowej części Ukrainy, nad Bohem. [przypis edytorski]

809. Lityń — miasteczko w centralnej części Ukrainy. [przypis edytorski]

810. Chmielnik — miasto na Ukrainie, nad Bohem; miejsce śmierci hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego (1651). [przypis edytorski]

811. chorowód — tu: korowód. [przypis edytorski]

812. kunktator (łac. cunctator) — osoba celowo z czymś zwlekająca, przesadnie ostrożna. [przypis edytorski]

813. koncerz — broń biała, rodzaj długiego miecza. [przypis edytorski]

814. Ludy, spasajtes! (ukr.) — Ludzie, ratujcie się! [przypis edytorski]

815. statura (z łac.) — wzrost. [przypis edytorski]

816. Parka (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń przędących i przecinających nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry. [przypis edytorski]

817. potrzeba (daw.) — bitwa, wyprawa wojenna. [przypis edytorski]

818. sotnia — oddział złożony ze stu żołnierzy. [przypis edytorski]

819. rum (z niem. Raum) — przestrzeń. [przypis edytorski]

820. charakternik (z ukr.) — czarodziej. [przypis edytorski]

821. czczy — pusty. [przypis edytorski]

822. otaborzyć się — przygotować tabor, szykować się do drogi. [przypis edytorski]

823. fakcja (z łac.) — stronnictwo. [przypis edytorski]

824. błahoczestywy (z ukr.: pobożny, prawowierny) — prawosławny. [przypis edytorski]

825. Połonne — miasto na Ukrainie, na Wołyniu, położone w pobliżu Czarnego Szlaku; w 1648 zostało opanowane przez Kozaków pod wodzą Krzywonosa i całkowicie spalone. [przypis edytorski]

826. Gajusz Mariusz (157–86 p.n.e.) — polityk rzymski, dowódca wojskowy i reformator armii rzymskiej; w Żywotach Plutarcha nazwany trzecim założycielem Rzymu. [przypis edytorski]

827. Konstantynów (dziś ukr.: Starokonstantyniw) — miasto w śr.-zach. części Ukrainy, na Wołyniu, założone przez księcia Konstantego Ostrogskiego; wiódł przez nie Czarny Szlak. [przypis edytorski]

828. niewywczas — niewygoda. [przypis edytorski]

829. folga — odpoczynek. [przypis edytorski]

830. Stań, obernysia, hlań, zadywysia, kotory wojujesz (...) — zacytowane ułamki wyjęte są ze współczesnej pieśni zapisanej w Latopiscu, czyli Kroniczce Joachima Jerlicza. Wydawca przypuszcza, że pieśń ułożył sam Jerlicz, ale niczym przypuszczenia nie popiera. Chociaż z drugiej strony polonizmy, których się autor pieśni dopuścił, zdradzają jego narodowość. [przypis autorski]

831. Loquor latine! (łac.) — Mówię po łacinie! [przypis edytorski]

832. simnadciat’ (ukr.) — siedemnastu. [przypis edytorski]

833. Polesie — kraina geogr. i hist. leżąca głównie w granicach obecnej Białorusi i Ukrainy, częściowo na terenie Polski i Rosji. [przypis edytorski]

834. Owrucz — miasto w płn. Ukrainie. [przypis edytorski]

835. Starzec — rzeka na Ukrainie; miejsce oblężenia obozowiska rebeliantów kozackich przez oddziały wojsk koronnych, dowodzonych przez Mikołaja Potockiego i wojewodę podolskiego Stanisława Potockiego, w czasie powstania Ostranicy (1638). [przypis edytorski]

836. Kumejki — miejscowość w centralnej Ukrainie; miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich dowodzonych przez Mikołaja Potockiego z armią kozacką dowodzoną przez Pawła Pawluka (1637). [przypis edytorski]

837. vice-rex (łac.) — wicekról, zastępujący króla. [przypis edytorski]

838. Zbaraż — miasto w zach. części Ukrainy, rezydencja rodowa książąt Zbaraskich. [przypis edytorski]

839. triarii (łac.) — żołnierze rezerwowi. [przypis edytorski]

840. dziewierz (starop.) — szwagier. [przypis edytorski]

841. infuła — wysoka czapka biskupa. [przypis edytorski]

842. Halt! (niem.) — Stać! [przypis edytorski]

843. Vorwärts! (niem.) — Naprzód! [przypis edytorski]

844. Pferd (niem.) — koń. [przypis edytorski]

845. Zbrucz — rzeka na zach. Ukrainie, lewy dopływ Dniestru; niegdyś rzeka graniczna. [przypis edytorski]

846. Łaszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic (1588–1649) — strażnik wielki koronny, żołnierz, awanturnik, wielokrotnie skazany na banicję. [przypis edytorski]

847. Sed iam nox humida... Incipiam (łac.) — tymczasem już noc wilgotna zasnuwa niebo i spadające gwiazdy namawiają do snów, ale jeśli tak wielka chęć poznać nasze przygody, zaczynam (cytat z Eneidy Wergiliusza; tłum. W.L.). [przypis edytorski]

848. dywulgować (z łac.) — wtajemniczyć. [przypis edytorski]

849. ditki (ukr.) — dzieci. [przypis edytorski]

850. sobaka — pies. [przypis edytorski]

851. consuetudo altera natura (łac.) — przywzyczajenie jest drugą naturą. [przypis edytorski]

852. Słucz — rzeka w płn.-zach. części Ukrainy, prawy dopływ Horynia. [przypis edytorski]

853. nosacizna — bakteryjna choroba bydła. [przypis edytorski]

854. harcownik (daw.) — żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. [przypis edytorski]

855. teatrum (łac.) — teatr. [przypis edytorski]

856. mięsopust (daw.) — karnawał. [przypis edytorski]

857. padło (daw.) — padlina. [przypis edytorski]

858. Pohybnesz! (ukr.) — Zginiesz! [przypis edytorski]

859. batorówka — szabla husarska. [przypis edytorski]

860. Puskaj... (ukr.) — Puść... [przypis edytorski]

861. odzierżyć (daw.) — utrzymać. [przypis edytorski]

862. wyreżem (ukr.) — wymordujemy. [przypis edytorski]

863. Achilles (mit. gr.) — legendarny bohater grecki, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej, najdzielniejszy z Greków walczących w wojnie trojańskiej; był odporny na wszelkie ciosy, a jego jedynym słabym punktem była pięta; zginął trafiony w nią strzałą Parysa. [przypis edytorski]

864. Aleksander Macedoński a. Aleksander Wielki (356–323 p.n.e.) — król Macedonii, wybitny wódz i strateg. [przypis edytorski]

865. spero (łac.) — mam nadzieję. [przypis edytorski]

866. abominacja (z łac.) — obrzydzenie, odraza. [przypis edytorski]

867. lacrimis (łac.) — łzami. [przypis edytorski]

868. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]

869. summa facit (łac.) — daje w sumie. [przypis edytorski]

870. iuro (łac.) — przysięgam. [przypis edytorski]

871. nemine excepto (łac.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

872. element — tu: żywioł. [przypis edytorski]

873. conspectus (łac.) — widok. [przypis edytorski]

874. legitime natos (łac.) — legalnie urodzony. [przypis edytorski]

875. Herkules a. Herakles (mit. gr.) — syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą. [przypis edytorski]

876. Zasław — miasto w zach. części Ukrainy. [przypis edytorski]

877. Tarnopol — miasto w zach. części Ukrainy. [przypis edytorski]

878. kredens — tu: naczynia, zastawa stołowa. [przypis edytorski]

879. lupus insatiabilis (łac.) — nienasycony wilk. [przypis edytorski]

880. konfidencja (łac.) — zażyłość. [przypis edytorski]

881. aegrotum et inarmem (łac.) — chorego i nieuzbrojonego. [przypis edytorski]

882. wżdy (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

883. Jampol (w obwodzie chmielnickim) — miasto (dziś miasteczko) w zach. części Ukrainy, należał niegdyś do rodów magnackich, m.in. do Zamoyskich, Koniecpolskich i Potockich. [przypis edytorski]

884. spyża (daw.) — żywność. [przypis edytorski]

885. w Prusiech — w Prusach. [przypis edytorski]

886. kwarta — stałe wojsko zaciężne, utrzymywane przez króla od końca XVI w. [przypis edytorski]

887. Gnejusz Marcjusz Koriolan (V–IV w. p.n.e.) — wódz rzymski, sprzymierzył się z wrogami i najechał Rzym. [przypis edytorski]

888. Lucjusz Sergiusz Katylina (109–62 p.n.e.) — rzymski polityk, awanturnik, przywódca spisku. [przypis edytorski]

889. emulacja (z łac.) — rywalizacja. [przypis edytorski]

890. do gardła — tj. do śmierci. [przypis edytorski]

891. pospolitak — żołnierz pospolitego ruszenia. [przypis edytorski]

892. rogatywka — czapka wojskowa z krótkim daszkiem i kwadratowym denkiem. [przypis edytorski]

893. gaudeamus (łac.) — radujmy się. [przypis edytorski]

894. jalapam — korzeń rośliny z rodzaju patatu używany jako lek przeczyszczający. [przypis edytorski]

895. larendogra (fr. L’eau de la reine d’Hongrie: Woda Królowej Węgierskiej) — nalewka tymiankowo-rozmarynowa, daw. odpowiednik wody kolońskiej, używana też do otrzeźwiania mdlejących osób. [przypis edytorski]

896. muscas (łac.) — muchy. [przypis edytorski]

897. ab ovo (łac., dosł.: od jaja) — od początku. [przypis edytorski]

898. w Turczech — w Turcji. [przypis edytorski]

899. kares (daw.) — czułe słowo, pieszczotliwy gest. [przypis edytorski]

900. pedogra a. podagra — choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. [przypis edytorski]

901. konfident (z łac.) — zaufana osoba. [przypis edytorski]

902. Non mihi, non mihi, sed nomini Tuo da gloriam! (łac.) — Nie mnie, nie mnie, ale imieniu Twemu daj chwałę! [przypis edytorski]

903. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis edytorski]

904. suprema lex (łac.) — najwyższe prawo. [przypis edytorski]

905. zbawion — pozbawiony. [przypis edytorski]

906. Jastrzębiec — herb szlachecki Skrzetuskich. [przypis edytorski]

907. Crescite et multiplicamini! (łac.) — Rośnijcie i rozmnażajcie się! [przypis edytorski]