Rozdział XL
Łatwo sobie wyobrazić zdziwienie pana Sapiehy, gdy Kmicic nie tylko wrócił sam bezpiecznie, lecz przywiódł ze sobą kilkadziesiąt koni i starego sługę. Kmicic po dwakroć musiał opowiadać hetmanowi i panu Oskierce, jak i co się stało, oni zaś słuchali z ciekawością, bijąc często w dłonie i za głowę się biorąc.
— Uważ z tego — rzekł hetman — że kto w zemście przesadzi, temu się ona częstokroć jako ptak z palców wychynie. Książę Bogusław Polaków jako świadków twej hańby i męki mieć chciał, aby cię gorzej sponiewierać, i przesadził. Ale się z tego nie chełp, bo to zrządzenie boskie dało ci wiktorię, chociaż, swoją drogą, to jedno ci powiem: on diabeł, aleś i ty diabeł! Źle książę uczynił, że cię spostponował1066.
— Ja go nie spostponuję i w zemście, da Bóg, nie przesadzę!
— Niechaj jej całkiem, jako Chrystus niechał, chociaż Bogiem będąc, mógł jednym słowem Żydowinów pogrążyć.
Kmicic nie odrzekł nic, bo też i nie było czasu na rozprawy; nie było nawet i na wypoczynek. Rycerz był znużon śmiertelnie, a jednak tej nocy jeszcze postanowił jechać do swoich Tatarów, którzy za Janowem stali w lasach i na gościńcach z tyłu wojsk Bogusławowych. Ale ówcześni ludzie dobrze sypiali na kulbakach. Kazał więc tylko pan Andrzej konia świeżego siodłać, obiecując sobie, że się przez drogę smaczno wydrzemie.
Na samym wsiadanym przyszedł do niego Soroka i wyprostował się po służbie.
— Wasza miłość! — rzekł.
— A co powiesz, stary?
— Przyszedłem spytać, kiedy mi jechać?
— Dokąd?
— Do Taurogów.
Kmicic rozśmiał się.
— Nie pojedziesz wcale do Taurogów, pojedziesz ze mną.
— Wedle rozkazu! — odpowiedział wachmistrz, starając się nie pokazać po sobie ukontentowania1067.
Jakoż pojechali razem. Droga była długa, bo należało okładać lasami, aby nie wpaść na Bogusława, za to Kmicic i Soroka wyspali się setnie i bez żadnej przygody przybyli do Tatarów.
Akbah-Ułan stawił się zaraz przed Babiniczem i zdał mu relację ze swych czynności. Pan Andrzej kontent z nich był: wszystkie mosty zostały popalone, groble poniszczone; nie dość na tym: wody z wiosną rozlały, zmieniwszy pola, łąki i niższe drogi w grząskie błoto.
Bogusław nie miał innego wyboru, jak bić się, zwyciężyć lub zginąć. O odwrocie niepodobna mu było myśleć.
— Dobrze — rzekł Kmicic — zacną ma rajtarię, ale ciężką. Nie będzie z niej na dzisiejsze błota użytku.
Po czym zwrócił się do Akbah-Ułana.
— Schudłeś! — rzekł, uderzając go w brzuch pięścią — ale po bitwie dukatami książęcymi sobie kałdun1068 napełnisz.
— Bóg stworzył nieprzyjaciół, aby mężowie wojenni łup z kogo brać mieli — odrzekł poważnie Tatar.
— A jazda Bogusławowa stoi przeciw wam?
— Jest ich kilkaset koni dobrych, a wczoraj nadesłano im regiment piechoty i okopali się.
— Zaśby ich nie można w pole wywabić?
— Nie wychodzą.
— A obejść i zostawić, aby się do Janowa dostać?
— Na drodze leżą.
— Trzeba będzie coś obmyślić!
To rzekłszy, Kmicic począł się ręką gładzić po czuprynie.
— Próbowaliście podchodzić? Jak daleko wypadają za wami?
— Na staje1069, dwa... dalej nie chcą.
— Trzeba będzie coś obmyślić! — powtórzył Kmicic.
Lecz tej nocy nic już nie obmyślił. Za to nazajutrz podjechał z Tatary1070 pod obóz, leżący między Suchowolem a Janowem, i rozpoznał, że Akbah-Ułan przesadzał, mówiąc, że piechota okopała się z tej strony, były tam bowiem tylko szańczyki, nic więcej. Można się było z nich długo bronić, zwłaszcza przeciw Tatarom, którzy nieskoro szli wprost na ogień do ataku, ale nie można było myśleć o wytrzymaniu jakiegokolwiek oblężenia.
„Gdybym miał piechotę — pomyślał Kmicic — poszedłbym na dym...”
Lecz o sprowadzeniu piechoty trudno było i marzyć, bo naprzód, pan Sapieha sam nie miał jej do zbytku, po wtóre, czasu na ściągnięcie jej brakło.
Kmicic podjechał tak blisko, iż piechurowie Bogusławowi poczęli do niego ognia dawać, lecz on nie zważał na to, jeździł między kulami, rozpatrywał się, oglądał, a Tatarowie, choć na ogień mniej wytrzymali, musieli mu dotrzymywać kroku. Potem zasię wypadła jazda i zajechała go z boku. On umknął się, poszedł trzy tysiące kroków i wraz ku nim zawrócił.
Lecz oni zwrócili także z miejsca ku szańczykom. Na próżno Tatarowie wypuścili za nimi chmurę strzał. Spadł tylko jeden człek z konia, a i to zabrali go i ponieśli.
Kmicic w powrocie, zamiast jechać wprost do Suchowola, rzucił się ku zachodowi i dotarł do Kamionki.
Bagnista rzeka rozlała szeroko, bo wiosna była nad podziw w wody obfita. Kmicic popatrzył na rzekę, rzucił w wodę kilkanaście pokruszonych gałązek, aby bystrość prądu wymiarkować, i rzekł do Ułana:
— Tędy ich bokiem obejdziemy i z tyłu na nich uderzym.
— Pod wodę konie nie popłyną.
— Leniwo idzie. Popłyną! Ta woda prawie stoi.
— Konie skostnieją i ludzi nie utrzymają. Zimno jeszcze.
— Ludzie popłyną za ogonami. To wasz tatarski proceder.
— Ludzie skostnieją.
— Rozgrzeją się w ogniu.
— Kiszmet1071!
Nim zmroczyło się na świecie, Kmicic kazał naciąć pęki łoziny, zwiędłego sitowia, trzcin i poprzywiązywać koniom do boków.
Przy pierwszej gwieździe rzucił w wodę około ośmiuset koni i poczęli płynąć. On sam płynął na czele, lecz wkrótce zmiarkował, że tak wolno posuwają się naprzód, iż za dwa dni nie przepłyną poza szańce.
Wówczas kazał się przeprawić na drugi brzeg.
Niebezpieczne to było przedsięwzięcie. Drugi brzeg był prosty i bagnisty. Konie, choć lekkie, lgnęły po brzuchy. Lecz posuwali się naprzód, lubo1072 wolno i ratując jeden drugiego.
Tak szli parę stai.
Gwiazdy pokazywały północ. Wtem od południa doszły ich echa dalekiej palby.
— Bitwa poczęta! — krzyknął Kmicic.
— Potoniem! — odpowiedział Akbah-Ułan.
— Za mną!
Tatarzy nie wiedzieli, co czynić, gdy nagle spostrzegli, iż koń Kmicicowy wynurzył się z błota, trafiwszy widocznie na twardy grunt.
Jakoż poczęła się ława piasku. Po wierzchu było wody do piersi końskich, lecz grunt pod spodem twardy. Szli zatem żwawiej. Na lewo mignęły im dalekie ognie!
— To szańce! — rzekł cicho Kmicic. — Mijamy! obejdziemy!
Po chwili minęli szańce istotnie. Wówczas zwrócili na lewo i wparli znów bachmaty w rzekę, aby wylądować za szańcami.
Przeszło sto koni ulgnęło tuż przy brzegu. Lecz ludzie wydostali się na brzeg prawie wszyscy. Kmicic kazał spieszonym1073 siadać za jezdnymi i ruszył ku szańcom. Poprzednio zostawił był dwustu wolentarzy1074 z rozkazem, by niepokoili szańce z przodu przez ten czas, gdy im będzie tył zachodził. Jakoż zbliżywszy się, usłyszał strzały zrazu rzadkie, potem coraz gęstsze.
— Dobrze! — rzekł — tamci atakują!
I ruszyli.
W ciemności widać było tylko gromadę głów podskakujących pod miarę końskiego chodu; szabla nie zabrzękła, zbroja nie zadzwoniła, Tatarzy i wolentarze umieli iść tak cicho jak wilcy.
Od strony Janowa palba stawała się coraz potężniejsza, widoczne było, że pan Sapieha nastąpił na całej linii.
Lecz na szańczykach, ku którym dążył Kmicic, brzmiały także okrzyki. Kilka stosów drzewa paliło się na nich, rozrzucając blask silny. Przy onym blasku dojrzał pan Andrzej piechurów strzelających z rzadka, więcej patrzących przed się w pole, na którym jazda ucierała się z wolentarzami.
Dojrzano i jego ze szańców, lecz zamiast strzałami, przywitano nadciągający oddział gromkim okrzykiem. Żołnierze sądzili, że to książę Bogusław przysyła im pomoc.
Lecz gdy zaledwie sto kroków dzieliło nadjeżdżającą gromadę od szańców, piechota poczęła ruszać się w nich niespokojnie; coraz więcej żołnierzy, przykrywając rękoma czoła, patrzyło, co za lud nadjeżdża.
Wtem na kroków pięćdziesiąt straszliwe wycie targnęło powietrzem i oddział rzucił się jak burza, ogarnął piechotę, otoczył ją pierścieniem i cała ta masa ludzi poczęła się poruszać konwulsyjnie. Rzekłbyś: olbrzymi wąż dusi upatrzoną ofiarę.
W kupie owej brzmiały rozdzierające wrzaski: — Ałła1075! Herr Jesus! Mein Gott!1076
Za szańcami brzmiały nowe okrzyki, bo wolentarze, choć w słabszej liczbie, poznawszy, iż pan Babinicz już w szańcach, natarli z wściekłością na jazdę. Tymczasem niebo, które chmurzyło się już od niejakiego czasu, jako zwyczajnie na wiosnę, lunęło gęstym, niespodzianym dżdżem. Stosy płonące zagasły i walka trwała w ciemnościach.
Lecz nie trwała już długo. Napadnięci znienacka Bogusławowi piechurowie poszli pod nóż. Jazda, w której dużo było swoich ludzi, złożyła broń. Obcych, mianowicie sto dragonii, w pień wycięto.
Gdy księżyc wychynął się znów zza chmur, oświecił tylko gromady Tatarów docinających rannych i biorących łup.
Lecz nie trwało to długo. Rozległ się przeraźliwy głos piszczałki: Tatarzy i wolentarze jak jeden człowiek skoczyli na koń.
— Za mną! — krzyknął Kmicic.
I poprowadził ich jak wicher do Janowa.
W kwadrans później podpalono nieszczęsną osadę w czterech rogach, a w godzinę jedno morze płomieni rozlało się tak szeroko, jak starczyło Janowa. Nad pożogą wylatywały ku czerwonemu niebu słupy skier ognistych.
Tak pan Kmicic dawał znać hetmanowi, iż wziął tył Bogusławowemu wojsku.
Sam zaś, jak kat od krwi ludzkiej czerwony, szykował wśród płomieni swych Tatarów, aby powieść ich dalej.
Już stanęli w ordynku i wyciągnęli się w ławę, gdy nagle, na polu oświeconym jak w dzień pożarem, ujrzeli przed sobą oddział olbrzymiej rajtarii elektorskiej.
Wiódł ją rycerz, widny z daleka, bo w srebrne blachy ubrany i siedzący na białym koniu.
— Bogusław! — ryknął nieludzkim głosem Kmicic i runął z całą tatarską ławą naprzód.
Szli więc ku sobie jako dwie fale dwoma wichrami gnane. Przestrzeń dzieliła ich znaczna, więc konie po obu stronach wzięły pęd największy i szły ze stulonymi uszami wyciągnięte jak charty, ziemię niemal brzuchami szorując. Z jednej strony lud olbrzymi, w błyszczących kirysach1077, z prostymi szablami wyniesionymi w prawicach ku górze, z drugiej szara ćma tatarska.
Wreszcie zderzyli się długą ławą na widnym polu, lecz wówczas stało się coś strasznego. Tatarska ćma padła jak łan położony wichrem; olbrzymi lud przejechał po niej i leciał dalej, jakoby ludzie i konie mieli siłę gromów, a skrzydła burzy.
Po niejakim czasie zerwało się kilkudziesięciu Tatarów i poczęło ich ścigać. Po dziczy można przejechać, lecz zgnieść jej jednym przejazdem niepodobna. Toteż coraz więcej ludzi dążyło za uciekającą rajtarią. Arkany1078 poczęły świstać w powietrzu.
Lecz na czele uciekających jeździec na białym koniu biegł ciągle w pierwszym szeregu, a między ścigającymi nie było Kmicica.
Szarym rankiem poczęli dopiero powracać Tatarowie i każdy niemal wiódł na arkanie rajtara. Wnet znaleźli Kmicica i bezprztomnego odwieźli do pana Sapiehy.
Hetman sam siedział nad jego łożem. O południu otworzył pan Andrzej oczy.
— Gdzie Bogusław? — były jego pierwsze słowa.
— Zniesion ze szczętem... Bóg pofortunił mu z początku, więc wyszedł z brzeźniaków i w gołym polu wpadł na piechoty pana Oskierki, tam utracił ludzi i wiktorię... Nie wiem, czy pięćset ludzi nawet uszło, bo siła1079 jeszcze twoi Tatarzy wyłapali..
— A onże sam?
— Uszedł.
Kmicic pomilczał chwilę i rzekł:
— Jeszcze mi się z nim nie mierzyć. Ciął mnie koncerzem1080 w głowę i obalił razem z koniem... Szczęściem misiurka1081 z cnotliwej stali nie puściła, alem zemdlał.
— Tę misiurkę powinieneś w kościele powiesić.
— Będziem go ścigali choćby na kraj świata! — rzekł Kmicic.
Na to hetman:
— Patrzaj, jaką wiadomość dziś odebrałem po bitwie.
I podał mu list.
Kmicic przeczytał w głos następujące słowa:
„Król szwedzki ruszył z Elbląga, idzie na Zamość, stamtąd na Lwów, na króla. Przybywaj, Wasza Dostojność, z wszystką potęgą na ratunek Panu i Ojczyźnie, bo sam nie wytrzymam. — Czarniecki.”
Nastała chwila milczenia.
— A ty ruszysz z nami czy pójdziesz z Tatary1082 do Taurogów? — spytał hetman.
Kmicic zamknął oczy. Wspomniał na słowa księdza Kordeckiego, na to, co mu Wołodyjowski o Skrzetuskim powiadał, i odrzekł:
— Na potem prywaty! Przy ojczyźnie chcę się nieprzyjacielowi oponować!
Hetman ścisnął go za głowę.
— Toś mi brat! — rzekł — a żem stary, przyjm moje błogosławieństwo...
Przypisy:
1. towarzyszów — dziś popr. forma B. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
2. siła (daw.) — ile; wiele, dużo. [przypis edytorski]
3. trzon — palenisko. [przypis edytorski]
4. towarzyszów — dziś popr. forma G. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
5. wykiń (z ukr.) — wyrzuć. [przypis edytorski]
6. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
7. zali (daw.) — czy, czyżby. [przypis edytorski]
8. dictum (łac.) — zdanie, wyrażenie, żart, rozkaz. [przypis edytorski]
9. ona (daw.) — ta. [przypis edytorski]
10. ordynans (z łac.) — rozkaz. [przypis edytorski]
11. bekowisko — rykowisko, pora godowa, kiedy jelenie walczą o samice. [przypis edytorski]
12. kruty ne werty (z ukr.) — dosł. kręć nie wierć; jak się nie obrócić. [przypis edytorski]
13. siromacha (z daw. ukr.) — wilk. [przypis edytorski]
14. charakternik (z ukr.) — czarownik. [przypis edytorski]
15. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]
16. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
17. febris (łac.) — gorączka, dreszcze. [przypis edytorski]
18. banit — dziś: banita, skazany na wygnanie. [przypis edytorski]
19. defensor patriae (łac.) — obrońca ojczyzny. [przypis edytorski]
20. hufnal — duży gwóźdź o kwadratowym przekroju. [przypis edytorski]
21. garłacz — broń palna, ładowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru pośredniego pomiędzy pistoletem a karabinkiem. [przypis edytorski]
22. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]
23. jaźwiec — borsuk. [przypis edytorski]
24. na parol — pod słowem honoru. [przypis edytorski]
25. polityka (z łac.) — tu: uprzejmość, dobre obyczaje. [przypis edytorski]
26. kapuza (z łac. caput: głowa) — futrzana czapka-uszanka. [przypis edytorski]
27. kosy — skośny a. zezowaty. [przypis edytorski]
28. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
29. kostera — ryzykant, hazardzista, szuler. [przypis edytorski]
30. Zołtareńkowi — wojska Iwana Zołotarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zołotarenko brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. [przypis edytorski]
31. kolokacja (z łac. collocatio: umieszczenie, ustawienie) — tu: współwłasność. [przypis edytorski]
32. Rzplitej — Rzeczpospolitej; skrót stosowany w XVII w. [przypis edytorski]
33. privatim (łac.) — prywatnie. [przypis edytorski]
34. auxilium (łac.) — pomoc; tu B. lm auxilia. [przypis edytorski]
35. komunik — jeździec, kawalerzysta a. jazda, kawaleria. [przypis edytorski]
36. wolej — lepiej; lepiej by było, żeby. [przypis edytorski]
37. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
38. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
39. insultować (łac.) — znieważać, obrażać. [przypis edytorski]
40. insultum (łac.) — zniewaga; tu B. lm insulta: zniewagi. [przypis edytorski]
41. Panno Mądra — jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. [przypis edytorski]
42. kupy swawolne — oddziały nieprzyjacielskie, które odłączyły się od swojej armii. [przypis edytorski]
43. chudoba — niewielki majątek, inwentarz. [przypis edytorski]
44. Panno Można — jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. [przypis edytorski]
45. Zołtareńkowi — wojska Iwana Zołotarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zołotarenko brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. [przypis edytorski]
46. imieniowi — popr. forma C. lp: imieniu. [przypis edytorski]
47. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
48. z waszecia go traktować — zwracać się do niego: waszeć, jak do prostego szlachcica. [przypis edytorski]
49. pod wiechami — tj. w karczmach, których znak rozpoznawczy stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. [przypis edytorski]
50. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
51. personat (z łac.) — ważna osobistość. [przypis edytorski]
52. foryś — konny pachołek, pomocnik stangreta. [przypis edytorski]
53. konfidencja (z łac.) — zaufanie, zwierzenie. [przypis edytorski]
54. inkomodować (z łac. incommodum: niedogodność) — narażać na niewygody. [przypis edytorski]
55. konfident (z łac., przestarz.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]
56. partyzant (daw., z fr.) — stronnik, zwolennik. [przypis edytorski]
57. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
58. dyzgust (z łac.) — niechęć, wstręt. [przypis edytorski]
59. obywatelów — dziś popr. forma D. lm: obywateli. [przypis edytorski]
60. substancja (daw., z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]
61. do sprzętów i omłotów — do czasu zwiezienia plonów i wymłócenia zboża. [przypis edytorski]
62. krescencja (z łac.) — plon, urodzaj. [przypis edytorski]
63. statek a. statki — sprzęt domowy, naczynia, narzędzia. [przypis edytorski]
64. towarzysz — rycerz, szlachcic, służący w wojsku z własnym wyposażeniem i pocztem. [przypis edytorski]
65. rękodajny — dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. [przypis edytorski]
66. w niebiesiech (daw.) — dziś popr. forma Ms. lm: w niebiosach. [przypis edytorski]
67. wiwenda (daw., z łac.) — żywność, prowiant. [przypis edytorski]
68. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
69. nie staje (daw.) — brakuje. [przypis edytorski]
70. szturmak — tu: broń palna z rozszerzoną u wylotu lufą używana w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]
71. Zwierciadło sprawiedliwości — jedno z określeń Matki Boskiej w litanii. [przypis edytorski]
72. azali (daw.) — czyż, czy. [przypis edytorski]
73. dyferencja (z łac.) — różnica zdań, spór. [przypis edytorski]
74. siła (daw.) — ile; wiele, dużo. [przypis edytorski]
75. ordynans (z łac., daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]
76. ci, którzy świętych młodzianków za Herodowym ordynansem wycinali — wg Biblii, po usłyszeniu proroctwa Trzech Króli, że narodził się nowy król żydowski, król Herod kazał swoim żołnierzom zabić wszystkich małych chłopców; Maria i Józef uratowali wówczas nowonarodzonego Jezusa Chrystusa dzięki anielskiemu ostrzeżeniu i ucieczce do Egiptu. [przypis edytorski]
77. szlachcic chodaczkowy — ubogi, prosty szlachcic. [przypis edytorski]
78. towarzyszów — dziś popr. forma B. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
79. towarzyszów — dziś popr. forma B. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
80. Zołtareńkowi — wojska Iwana Zołotarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zołotarenko brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. [przypis edytorski]
81. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
82. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
83. admiracja (z łac.) — podziw, uwielbienie. [przypis edytorski]
84. polityka (z łac.) — uprzejmość, dobre obyczaje. [przypis edytorski]
85. Rewera Potocki — Stanisław Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579–1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i bracławski, uczestnik wielu wojen, uratował króla Jana II Kazimierza pod Zbarażem; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzonka re vera (łac.: w rzeczy samej, zaprawdę). [przypis edytorski]
86. promulgować (z łac. promulgo, promulgare: wyjawiam, obwieszczam) — ogłosić. [przypis edytorski]
87. deputat (z łac.) — przedstawiciel, wysłannik. [przypis edytorski]
88. skuwki na rzędzikach — elementy końskiej uprzęży, wykonane ze srebra. [przypis edytorski]
89. periculum in mora (łac.: niebezpieczeństwo w zwłoce) — niebezpiecznie jest zwlekać. [przypis edytorski]
90. towarzysz — rycerz, szlachcic, służący w wojsku z własnym wyposażeniem i pocztem; towarzyszów — dziś popr. forma G. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
91. pocztowy — członek pocztu, sługa. [przypis edytorski]
92. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
93. Trubecki, Aleksiej Nikitycz herbu Pogoń Litewska (ok. 1600–1680) — ostatni książę Księstwa Trubeckiego w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1634–1645) i później w granicach Rosji (1660–1672), ojciec chrzestny cara Piotra I, w czasie wojny polsko-rosyjskiej dowodził południową grupą wojska carskiego, do historii przeszła tzw. rzeź Trubeckiego w Mścisławiu. [przypis edytorski]
94. Buturlin, Wasilij Wasiljewicz (zm. 1656) — rosyjski bojar, dyplomata i wojskowy, w czasie ugody perejasławskiej w 1654 przyjął przysięgę od starszyzny kozackiej na wierność państwu moskiewskiemu, na początku wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 wraz z Bohdanem Chmielnickim dowodził połączonymi wojskami rosyjsko-ukraińskimi. [przypis edytorski]
95. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
96. Potocki, Stanisław herbu Pilawa, zwany Rewera (1579–1667) — hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i bracławski, uczestnik wielu wojen, uratował króla Jana II Kazimierza pod Zbarażem; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzonka re vera (łac.: w rzeczy samej, zaprawdę). [przypis edytorski]
97. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; kolejne omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
98. awizy (z fr. avis: zdanie, ostrzeżenie, doniesienie) — pisemne zawiadomienia. [przypis edytorski]
99. deputat (z łac.) — wysłannik, przedstawiciel. [przypis edytorski]
100. egzakcja (z łac. exactio: pobór, nadzór) — ściąganie podatku na wojsko. [przypis edytorski]
101. Gradyw (mit. rzym., z łac. gradivus: kroczący na przedzie) — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis edytorski]
102. siostrzan — siostrzeniec. [przypis edytorski]
103. stentorowy głos — głos gromki, donośny jak głos Stentora, herolda opisanego w Iliadzie. [przypis edytorski]
104. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis edytorski]
105. splantować — wyrównać grunt; tu: zrównać z ziemią, pokonać. [przypis edytorski]
106. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
107. regimentarz — zastępca hetmana; tymczasowy dowódca; określenie używane w XVII–XVIII w. [przypis edytorski]
108. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
109. in liberis suffragiis (łac.) — w wolnych wyborach. [przypis edytorski]
110. inwidia (z łac.) — zazdrość, zawiść. [przypis edytorski]
111. unanimitate (łac.) — jednomyślnie, jednogłośnie. [przypis edytorski]
112. vivat (łac.) — niech żyje. [przypis edytorski]
113. dux (łac.) — wódz. [przypis edytorski]
114. modestia (łac.) — skromność. [przypis edytorski]
115. przyrodzenie (daw.) — natura, charakter, właściwości. [przypis edytorski]
116. tentować (z łac.) — zabiegać, starać się. [przypis edytorski]
117. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
118. fatum (łac.) — los; tu M. lm fata. [przypis edytorski]
119. dyskordia (z łac.) — niezgoda, skłócenie. [przypis edytorski]
120. buńczuk — drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy wojskowej. [przypis edytorski]
121. konfidencja (z łac.) — zaufanie, zażyłość. [przypis edytorski]
122. wiwenda (daw., z łac.) — żywność, prowiant. [przypis edytorski]
123. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
124. vacans (łac.) — wolne miejsce, wakat. [przypis edytorski]
125. oktawa — właśc. oktawa kolubryna, działo średniej wielkości, kalibru do 70 mm. [przypis edytorski]
126. nunquam (łac.) — nigdy. [przypis edytorski]
127. fawor (z łac.: przychylność, życzliwość) — wyróżnienie. [przypis edytorski]
128. Honores mutant mores (łac.) — godności zmieniają obyczaje. [przypis edytorski]
129. exemplum (łac.) — przykład; tu: przykładem jest. [przypis edytorski]
130. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
131. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
132. paralusa (daw.) — paraliż; do paralusa: do cholery, do diabła. [przypis edytorski]
133. stojąć — stoją ci. [przypis edytorski]
134. znosić — rozbijać, pokonywać. [przypis edytorski]
135. et haec facienda, et haec non omittenda (łac.) — i to trzeba zrobić, i tamtego nie zaniedbać. [przypis edytorski]
136. stawa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: staje. [przypis edytorski]
137. spyża (daw.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]
138. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
139. berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu, używany przez piechotę do kruszenia zbroi. [przypis edytorski]
140. towarzysz — rycerz, szlachcic, służący w wojsku z własnym wyposażeniem i pocztem. [przypis edytorski]
141. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
142. kupy swawolne — oddziały, które odłączyły się od swojej armii. [przypis edytorski]
143. tentować (z łac.) — próbować. [przypis edytorski]
144. Radziwiłł, Michał Kazimierz herbu Trąby (1635–1680) — krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana III Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis edytorski]
145. nec Hercules contra plures (łac.) — nawet Herkules na nic przeciw wielu. [przypis edytorski]
146. konie petyhorskie — średniozbrojna jazda w wojsku litewskim. [przypis edytorski]
147. potraw — siano z drugich sianokosów. [przypis edytorski]
148. wolentarz — ochotnik, wolontariusz. [przypis edytorski]
149. Minerwa nad Marsem przemaga — mądrość góruje nad walecznością; Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, odpowiednik gr. Ateny; Mars (mit. rzym.) — bóg wojny, odpowiednik gr. Aresa. [przypis edytorski]
150. pro publico bono (łac.) — dla dobra wspólnego. [przypis edytorski]
151. pro memoria (łac.: dla pamięci, na pamiątkę) — tu: nauczka. [przypis edytorski]
152. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
153. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis edytorski]
154. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]
155. wyekspediować (z łac.) — wyprawić, wysłać. [przypis edytorski]
156. dragonia — wojsko walczące pieszo, a poruszające się konno. [przypis edytorski]
157. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
158. Nebaba, Martyn (zm. 1651) — ataman kozacki, jeden z przywódców powstania Chmielnickiego. [przypis edytorski]
159. północne zastępy — omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
160. Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — stronnik Szwedów, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko królowi. [przypis edytorski]
161. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
162. intrata (z łac.) — dochód. [przypis edytorski]
163. ma foi (fr.) — słowo daję, dalibóg, doprawdy. [przypis edytorski]
164. de publicis (łac.) — o sprawach publicznych. [przypis edytorski]
165. trabant (daw.) — żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]
166. wyimainować sobie (z łac. imagino, imaginare) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]
167. Mazarin, Jules (1602–1661) — właśc. Giulio Raimondo Mazzarini, Włoch, francuski kardynał, pierwszy minister i reformator Francji, którą faktycznie rządził w zastępstwie małoletniego Ludwika XIV. [przypis edytorski]
168. arkana (z łac. arcanum) — tajemnice, sekrety. [przypis edytorski]
169. quo modo (łac.) — jakim sposobem. [przypis edytorski]
170. Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667) — księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]
171. Cinq-Mars — Henri Coiffier de Ruzé, markiz de Cinq-Mars (1620–1642), faworyt Ludwika XIII Burbona, króla Francji, zorganizował spisek przeciwko kardynałowi Richelieu, został ujęty i ścięty. Plotkowano o jego romansie z Marią Ludwiką Gonzagą i o tym, jakoby ich nieślubną córką miała być dama dworu Marii Ludwiki, Maria Kazimiera d’Arquien, późniejsza żona Jana III Sobieskiego. [przypis edytorski]
172. hic mulier (łac.: ten kobieta) — mężna, wojownicza kobieta, herod-baba. [przypis edytorski]
173. partyzantka (daw.) — stronniczka, zwolenniczka. [przypis edytorski]
174. comme otage (fr.) — jako zakładnik. [przypis edytorski]
175. polityka (daw., z łac.) — uprzejmość, dobre obyczaje. [przypis edytorski]
176. abominacja (z łac.) — wstręt, odraza, obrzydzenie. [przypis edytorski]
177. Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — stronnik Szwedów, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko królowi. [przypis edytorski]
178. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
179. inwidia (łac.) — zazdrość, zawiść. [przypis edytorski]
180. Horribile dictu et auditu (łac.) — okropnie mówić i słuchać. [przypis edytorski]
181. synowica (daw.) — bratanica. [przypis edytorski]
182. Diana (mit. rzym.) — bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]
183. Akteon (mit. gr.) — myśliwy z Teb, przypadkowo zobaczył Artemidę w kąpieli (w mit. rzym. Diana), za to świętokradztwo został zamieniony w jelenia i rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]
184. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
185. książę Michał — Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana III Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis edytorski]
186. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis edytorski]
187. instancja (daw., z łac.) — wstawiennictwo, poparcie. [przypis edytorski]
188. Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667) — księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]
189. potaż (z hol. pot: garnek; asch: popiół) — popiół drzewny, złożony głównie z węglanu potasu, używany do produkcji mydła, szkła, ceramiki i nawozów, ważny przedmiot eksportu w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]
190. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
191. ciebzie (reg.) — ciebie (wymowa kurpiowska). [przypis edytorski]
192. kałamaszka — odkryty jednokonny pojazd czterokołowy bez resorów, używany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane koła osadzone były na drewnianej osi, którą smarowano mazią w celu zmniejszenia oporów. [przypis edytorski]
193. absolutum dominium (łac.) — władza absolutna. [przypis edytorski]
194. onus, oneris (łac.) — ciężar, obciążenie; tu M. lm onera: ciężary, obciążenia. [przypis edytorski]
195. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; kolejne omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
196. odżenie (daw.) — odegna. [przypis edytorski]
197. stajanie — jednostka odległości, licząca od ok. 100 do 1000 m. [przypis edytorski]
198. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]
199. Furto niebieska — jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii; dziś w formie: Bramo niebieska. [przypis edytorski]
200. Czarniecki, Stefan herbu Łodzia (ok. 1599–1665) — wybitny dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykociński, regimentarz, później także wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; brał udział w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia się w Hymnie Polski. [przypis edytorski]
201. obuszek — broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]
202. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
203. do dnia (daw., reg.) — nad ranem, o świcie. [przypis edytorski]
204. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
205. Buturlin, Wasilij Wasiljewicz (zm. 1656) — rosyjski bojar, dyplomata i wojskowy, w czasie ugody perejasławskiej w 1654 przyjął przysięgę od starszyzny kozackiej na wierność państwu moskiewskiemu, na początku wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 wraz z Bohdanem Chmielnickim dowodził połączonymi wojskami rosyjsko-ukraińskimi. [przypis edytorski]
206. hetman wielki koronny — Stanisław Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579–1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i bracławski, uczestnik wielu wojen, uratował króla Jana II Kazimierza pod Zbarażem; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzonka re vera (łac.: w rzeczy samej, zaprawdę). [przypis edytorski]
207. spyża (daw.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]
208. brać zagonowa — drobna, uboga szlachta, utrzymująca się z własnej pracy na małym kawałku ziemi. [przypis edytorski]
209. promulgować (z łac. promulgo, promulgare: wyjawiać, obwieszczać) — ogłosić. [przypis edytorski]
210. ptaszniczka — lekka, małokalibrowa strzelba myśliwska przeznaczona do polowań na siedzące ptactwo; zwana też cieszynką. [przypis edytorski]
211. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]
212. bracia — dziś popr.: brać; tj. szlachta. [przypis edytorski]
213. excito, excitare — podburzać, napuszczać; tu 3 os. lm cz.ter. excitant: podburzają. [przypis edytorski]
214. quod attinet (łac.) — co dotyczy. [przypis edytorski]
215. Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — stronnik Szwedów, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko królowi. [przypis edytorski]
216. alias (łac.) — inaczej, albo też. [przypis edytorski]
217. kasztelan kijowski — Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ok. 1599–1665), wybitny dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykociński, regimentarz, później także wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; brał udział w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia się w Hymnie Polski. [przypis edytorski]
218. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
219. kupić się (daw.) — zbierać się, gromadzić się (por. skupiać się). [przypis edytorski]
220. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
221. Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — stronnik Szwedów, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko królowi. [przypis edytorski]
222. jurydyka a. jurydyki (łac. iuridicus: prawny) — osada obok miasta królewskiego, rzadziej enklawa na gruntach miejskich, nie podlegająca władzom miejskim i miejskiemu sądownictwu. [przypis edytorski]
223. chorąży Koniecpolski — Aleksander Koniecpolski herbu Pobóg (1620–1659), książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
224. szkuta — krypa, duży płaskodenny statek żaglowy lub wiosłowy, służący do przewożenia dużych ładunków rzeką. [przypis edytorski]
225. jarmułka (z tur.) — mała okrągła czapeczka, kipa. [przypis edytorski]
226. hajduk (z węg. hajdú) — zbrojny służący, lokaj. Nazwa stosowana w Polsce w XVIII w. wobec lokajów, zazwyczaj noszących węgierskie stroje, służących na dworach magnackich. Źródłosłów węgierski odnosi się do węgierskiej grupy etnograficznej zamieszkującej Hajduság, region geograficzny wchodzący w skład Kraju Zacisańskiego. Drugie znaczenie odnosi się do węgierskiego żołnierza piechoty. [przypis edytorski]
227. pajuk (daw.) — członek służby lub straży przybocznej; lokaj. [przypis edytorski]
228. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis edytorski]
229. wyderkaf (daw., z niem. Wiederkauf) — forma pobierania zakazanych wówczas przez Kościół odsetek od pożyczki, udzielonej właścicielowi nieruchomości, spłacanych dochodem z tej nieruchomości; tzw. kupno renty. [przypis edytorski]
230. szewiecki — dziś popr.: szewski. [przypis edytorski]
231. egzakcja (z łac. exactio: pobór, nadzór) — ściąganie podatku na wojsko. [przypis edytorski]
232. przesypywano kopce — kopce oznaczały granice posiadłości ziemskich. [przypis edytorski]
233. kostera (daw.) — ryzykant, hazardzista, szuler, awanturnik. [przypis edytorski]
234. żywić — tu: pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]
235. personat (daw.) — ważna osobistość. [przypis edytorski]
236. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
237. humory — nawiązanie do starożytnej teorii humorów, spisanej przez Hipokratesa, według której zdrowie człowieka zależy od równowagi w organizmie czterech humorów: krwi, śluzu (flegmy), żółci żółtej (cholerycznej) i czarnej (melancholicznej). [przypis edytorski]
238. eksperiencja (łac.) — doświadczenie. [przypis edytorski]
239. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
240. dies irae, dies illa (łac.) — dzień gniewu, ten dzień; pierwsze słowa średniowiecznej sekwencji (uroczystej pieśni) o końcu świata, wchodzącej w skład mszy żałobnej. [przypis edytorski]
241. gomółka (daw.) — szybka, tafla szklana. [przypis edytorski]
242. elekt — nowo wybrany król. [przypis edytorski]
243. Gustaw II Adolf (1594–1632) — król Szwecji w latach 1611–1632, uzdolniony dowódca i reformator armii. [przypis edytorski]
244. Krystyna Szwedzka (1626–1689) — córka Gustawa Adolfa, ostatnia z rodu Wazów, królowa Szwecji w latach 1632–1654, po przejściu na katolicyzm abdykowała na rzecz Karola Gustawa, potem starała się o elekcję kolejno na tron Neapolu i Polski; była mecenasem nauk i sztuk, uczyła się filozofii od Kartezjusza, pisała listy miłosne do jednej ze swoich dam dworu. [przypis edytorski]
245. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
246. Sodoma (bibl.) — mit. miasto nad Morzem Martwym, które Bóg zniszczył ogniem z nieba, karząc mieszkańców za rozpustę i brak bojaźni bożej. Według Biblii miało się to stać w XIX w. p.n.e. Jedynymi cnotliwymi ludźmi w Sodomie okazali się Lot, bratanek patriarchy Abrahama, i jego rodzina, zostali więc uprzedzeni przez anioła, ale podczas ucieczki żona Lota obejrzała się za siebie i zamieniła się w słup soli. Drugim zniszczonym wówczas miastem była Gomora, stąd dzisiejsze powiedzenie „Sodoma i Gomora”, opisujące chaos moralny lub bałagan. [przypis edytorski]
247. obserwancja (z łac.) — szacunek, poważanie; tu: wierność. [przypis edytorski]
248. orbis terrarum (łac.) — krąg ziemi, cały świat. [przypis edytorski]
249. alians (z fr. alliance) — związek, sojusz. [przypis edytorski]
250. chorąży Koniecpolski — Aleksander Koniecpolski herbu Pobóg (1620–1659), książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
251. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis edytorski]
252. starosta jaworowski — Marek Sobieski herbu Janina (1628–1652), polski magnat, starosta jaworowski i krasnostawski, rotmistrz wojsk koronnych, starszy brat Jana III Sobieskiego, po bitwie pod Batohem (1652) dostał się do niewoli i został ścięty na rozkaz Chmielnickiego. [przypis edytorski]
253. Wiśniowiecki, Dymitr Jerzy herbu Korybut (1631–1682) — książę, krewny i wychowanek Jeremiego Wiśniowieckiego (1612–1651), w późniejszych latach wybitny polityk, hetman wielki koronny, wojewoda i kasztelan krakowski, wojewoda bełski, starosta wielu ziem na Ukrainie. [przypis edytorski]
254. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]
255. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
256. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
257. glejt (z niem. Geleit: konwój) — przepustka, list żelazny, dokument zezwalający na przejazd. [przypis edytorski]
258. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]
259. personat — osobistość, ważna i wpływowa osoba. [przypis edytorski]
260. tołub (daw.) — futro. [przypis edytorski]
261. ordinarius prowiantmagister (z łac.) — oficer zaopatrzenia. [przypis edytorski]
262. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
263. kompasja (z łac.) — współczucie. [przypis edytorski]
264. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
265. komunik (daw.) — jazda, kawaleria. [przypis edytorski]
266. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
267. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
268. w drabinkach — tj. na wozie drabiniastym. [przypis edytorski]
269. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]
270. bida — bidka, mały wóz, najczęściej dwukołowy, ciągnięty przez jednego konia. [przypis edytorski]
271. wotum (z łac. votum) — przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna, najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka lub figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp. [przypis edytorski]
272. Salve Regina! monstra Te esse matrem! (łac.) — Witaj, Królowo, pokaż, że jesteś matką (tj. okaż się naszą matką, bądź nam matką); pierwsze słowa średniowiecznej antyfony do Matki Boskiej. [przypis edytorski]
273. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
274. instygować (z łac.) — podżegać, namawiać, podjudzać. [przypis edytorski]
275. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
276. salwa-gwardia — list żelazny, gwarantujący nietykalność. [przypis edytorski]
277. bojarski — należący do szlachcica ruskiego; tu mowa o zdobyczach z wojny polsko-rosyjskiej. [przypis edytorski]
278. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]
279. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
280. Ta, która głowę węża starła — tj. Matka Boska, która pokonała Szatana; nawiązanie do słów skierowanych przez Boga do węża-Szatana w Biblii: „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę” (Rdz 3,15); w XVII w. funkcjonował jeszcze omyłkowy przekład: „ona zmiażdży ci głowę”. [przypis edytorski]
281. szczegółowie — dziś: szczegółowo. [przypis edytorski]
282. hufnal — gwóźdź. [przypis edytorski]
283. Warszycki, Stanisław herbu Abdank (1599–1681) — senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. Właściciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi. [przypis edytorski]
284. jaszcz (daw.) — skrzynia na dwóch kołach do przewozu amunicji. [przypis edytorski]
285. azali (starop.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
286. sygnować na Angelus — dawać znaki, że zbliża się pora modlitwy maryjnej „Anioł Pański”, odmawianej tradycyjnie o 6:00, 12:00 i 18:00. [przypis edytorski]
287. osęka (daw.) — bosak, drzewce z hakiem. [przypis edytorski]
288. kańczug — bicz z plecionego rzemienia osadzonego na krótkim kiju. [przypis edytorski]
289. porą — tu: tną, orzą. [przypis edytorski]
290. krzyw — tu: niechętny, zagniewany. [przypis edytorski]
291. żołnierzów — dziś popr. forma B. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]
292. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
293. puszkarz (daw.) — człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. [przypis edytorski]
294. sepet (daw., z tur.) — ozdobny mebel, skrzynka z szufladami na kosztowności. [przypis edytorski]
295. lafa (daw.) — płaca, żołd. [przypis edytorski]
296. Furto niebieska! Gwiazdo zaranna! Ucieczko grzesznych! — określenia Matki Boskiej, występujące w litanii. [przypis edytorski]
297. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
298. rapcie — paski podtrzymujące szablę. [przypis edytorski]
299. hiperboreowie (z mit. gr.) — mieszkańcy dalekej północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
300. charakternik — czarownik. [przypis edytorski]
301. rajtaria — średniozbrojne wojsko konne, posługujące się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]
302. definitorium (łac.) — kolegium doradzające przełożonemu klasztoru; tu: miejsce zebrań rady klasztornej. [przypis edytorski]
303. dobrodziejstwy — dziś popr. forma N. lm: dobrodziejstwami. [przypis edytorski]
304. jenerał Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
305. surma — trąba wojskowa; surmów — dziś popr. forma D. lm: surm. [przypis edytorski]
306. przecz (starop.) — dlaczego, z jakiej przyczyny. [przypis edytorski]
307. samopięt, samodziesięć (daw.) — w pięciu, w dziesięciu; sam z czterema lub dziewięcioma towarzyszami. [przypis edytorski]
308. auxilia — pomoc, wsparcie. [przypis edytorski]
309. kolet (z fr. collet: kołnierz) — strój wojskowy, mundur. [przypis edytorski]
310. jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski]
311. aga — tur. tytuł wojskowy, oznaczający dowódcę janczarów. [przypis edytorski]
312. rychtować — szykować, przygotowywać; tu: ustawiać, celować. [przypis edytorski]
313. piechota łanowa — wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis edytorski]
314. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
315. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
316. vel (łac.) — lub. [przypis edytorski]
317. Poliocertes właśc. Poliorketes (z gr.) — ten, który oblega miasta, zwycięzca oblężeń. [przypis edytorski]
318. inviolatum (łac.) — nienaruszalny, nietykalny. [przypis edytorski]
319. niepapista — osoba nie uznająca zwierzchnictwa papieża rzymskiego, nie katolik. [przypis edytorski]
320. siła (daw.) — wiele, dużo; bardzo. [przypis edytorski]
321. Warszycki, Stanisław herbu Abdank (1599–1681) — senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. Właściciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi. [przypis edytorski]
322. akwilon (z mit. rzym.) — zimny, północny wiatr; Akwilon, bóg pólnocnego wiatru, stanowił odpowiednik gr. Boreasza. [przypis edytorski]
323. trybularz — kadzielnica. [przypis edytorski]
324. bursztyn i mirra — bursztynu, tak jak i mirry, czyli żywicy krzewu balsamowca, używano jako kadzideł, bo palą się, wydając wonny dym. [przypis edytorski]
325. jaszcz (daw.) — skrzynia na dwóch kołach do przewozu amunicji. [przypis edytorski]
326. krętanina (daw.) — krzątanina. [przypis edytorski]
327. Miller zdumiał — dziś popr.: zdumiał się. [przypis edytorski]
328. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
329. puszkarz (daw.) — człowiek obsługujący puszkę, czyli działo, artylerzysta. [przypis edytorski]
330. tołub (daw.) — futro. [przypis edytorski]
331. salamandra — tu: istota fantastyczna, opisana w XVI w. przez Paracelsusa, żywiołak ognia. [przypis edytorski]
332. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
333. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
334. periculum (łac.) — niebezpieczeństwo; tu: B. lm pericula: niebezpieczeństwa. [przypis edytorski]
335. sprośny — nieprzyzwoity, grzeszny; tu mowa o diable. [przypis edytorski]
336. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
337. bombarda — działo o szerokiej i krótkiej lufie, używane do burzenia fortyfikacji. [przypis edytorski]
338. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
339. Poliocertes właśc. Poliorketes (z gr.) — ten, który oblega miasta, zwycięzca oblężeń. [przypis edytorski]
340. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]
341. faskula — pocisk. [przypis edytorski]
342. maźnica — naczynie do przechowywania smaru, smoły a. dziegciu. [przypis edytorski]
343. kwacz — pędzel z pakuł lub szmat na kiju, używany do smarowania smołą, rozprowadzania farby itp. [przypis edytorski]
344. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
345. ordynans (daw.) — rozkaz. [przypis edytorski]
346. rychtować — przygotowywać; tu: celować. [przypis edytorski]
347. ekspens (z łac. expensus) — wydatek. [przypis edytorski]
348. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
349. oktawa — oktawa kolubryna, działo średniej wielkości, kalibru do 70 mm. [przypis edytorski]
350. mal francese (wł.) — choroba francuska, syfilis. [przypis edytorski]
351. instygować (z łac.) — podżegać, namawiać, podjudzać. [przypis edytorski]
352. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
353. werdo a. werda (daw., z niem. wer da: kto tu) — okrzyk strażników: kto idzie. [przypis edytorski]
354. definitorium (łac.) — kolegium doradzające przełożonemu klasztoru; tu: miejsce zebrań rady klasztornej. [przypis edytorski]
355. werda a. werdo (daw., z niem. wer da: kto tu) — okrzyk strażników: kto idzie. [przypis edytorski]
356. pardon (fr.: przepraszam; proszę o darowanie) — łaski, litości. [przypis edytorski]
357. kupić się (daw.) — zbierać się, gromadzić się (por. skupić się). [przypis edytorski]
358. larum (łac.) — alarm. [przypis edytorski]
359. instygować (z łac.) — podżegać, namawiać, podjudzać. [przypis edytorski]
360. ordynans (z łac.) — rozkaz, tu: służba. [przypis edytorski]
361. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
362. personat (z łac.) — osobistość, ważna osoba. [przypis edytorski]
363. definitorium (łac.) — kolegium doradzające przełożonemu klasztoru; tu: miejsce zebrań rady klasztornej. [przypis edytorski]
364. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
365. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
366. puszkarz (daw.) — człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. [przypis edytorski]
367. lafa (daw., z niem.) — żołd, płaca. [przypis edytorski]
368. chorągiew elearska — lisowczycy, oddział lekkiej jazdy, sformowany w 1615 r. przez Aleksandra Józefa Lisowskiego. Lisowczycy nie pobierali żołdu i utrzymywali się z łupów wojennych, brali udział w wojnie polsko-szwedzkiej 1626–1629; oddział rozwiązano w 1635 r. po rozbojach, jakich dopuścili się lisowczycy na ludności polskiej; elear (węg.) — harcownik, wojownik biorący udział w harcach, tj. pojedynkach z wojownikami strony przeciwnej przed bitwą. [przypis edytorski]
369. rychtować (daw., z niem.) — przygotowywać; tu: przygotowywać do strzału, celować. [przypis edytorski]
370. kuna — żelazne obręcze, służące do zawieszania czegoś na ścianie, także do przykuwania do ścian np. kościoła lub ratusza skazańców wystawionych na widok publiczny. [przypis edytorski]
371. Tatrów — dziś popr. forma D.: Tatr. [przypis edytorski]
372. Poliocertes a. Poliorketes (z gr.) — ten, który oblega miasta, zwycięzca oblężeń. [przypis edytorski]
373. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis edytorski]
374. obudwóch — dziś popr.: obydwóch. [przypis edytorski]
375. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
376. garłacz — broń palna, ładowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru pośredniego pomiędzy pistoletem a karabinkiem. [przypis edytorski]
377. chorągiew wolentarska — oddział ochotniczy, nie pobierający żołdu a utrzymujący się z łupów wojennych. [przypis edytorski]
378. ludzi zbiegłych z wież — tj. z więzień. [przypis edytorski]
379. mistrz — tu: kat. [przypis edytorski]
380. Sicz Zaporoska — Zaporoże, kraina zamieszkana przez Kozaków zaporoskich; także: ich wędrowna stolica, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. [przypis edytorski]
381. Wołoszczyzna — państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]
382. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
383. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
384. moderunek (daw.) — ekwipunek, wyposażenie. [przypis edytorski]
385. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]
386. kondycyjka (z łac.) — właśc. kondycja; tu: zatrudnienie, służba. [przypis edytorski]
387. wolentariusz — ochotnik, wolontariusz, żołnierz walczący w imię swoich przekonań i nie otrzymujący żołdu. [przypis edytorski]
388. abominacja (z łac.) — wstręt, odraza, obrzydzenie. [przypis edytorski]
389. kondycje (z łac.) — warunki. [przypis edytorski]
390. juszka — właśc. jucha, tj. krew. [przypis edytorski]
391. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
392. rakarz — człowiek zajmujący się wyłapywaniem bezpańskich psów, hycel; tu pogard.: oprawca. [przypis edytorski]
393. konfidencja (z łac.) — zaufanie, zażyłość. [przypis edytorski]
394. obywatelów — dziś popr. forma D. lm: obywateli. [przypis edytorski]
395. pokocić się (daw., reg.) — poturlać się. [przypis edytorski]
396. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
397. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
398. wspomnionemu — dziś popr.: wspomnianemu. [przypis edytorski]
399. kupy swawolne — oddziały nieprzyjacielskie, które odłączyły się od swojej armii. [przypis edytorski]
400. Sursum corda (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski]
401. kolubryna — kolubryna, duże działo do burzenia fortyfikacji, kalibru do 180 mm. [przypis edytorski]
402. jaszcz (daw.) — skrzynia na dwóch kołach do przewozu amunicji. [przypis edytorski]
403. pan krakowski — Stanisław Warszycki herbu Abdank (1599–1681), kasztelan krakowski, brał udział w obronie Jasnej Góry i innych walkach ze Szwedami; właściciel jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi, Szwedzi nie zdołali jej zdobyć; w legendach ludowych zachował się jako diabeł, chciwy i okrutny. [przypis edytorski]
404. minister — duchowny protestancki, pastor. [przypis edytorski]
405. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
406. volens nolens (łac.) — chcąc nie chcąc. [przypis edytorski]
407. nie dotrzymali punktów — tj. warunków umowy. [przypis edytorski]
408. faskula — pocisk. [przypis edytorski]
409. gore (daw.) — pali się. [przypis edytorski]
410. jaszcz — skrzynia na kółkach do transportu amunicji. [przypis edytorski]
411. minister — duchowny protestancki, pastor. [przypis edytorski]
412. faszyna — umocnienia z powiązanych gałęzi wikliny, służące kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. [przypis edytorski]
413. narychtowane — wycelowane. [przypis edytorski]
414. kaduk (z łac. caducus: niczyj, bezpański) — tu: diabeł, zły duch. [przypis edytorski]
415. puszka (daw.) — działo, armata. [przypis edytorski]
416. arkanum (z łac.) — sekret, tajemnica. [przypis edytorski]
417. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
418. remedium (łac.) — środek zaradczy, lekarstwo. [przypis edytorski]
419. wańczos — drewno przygotowane do wyrobu mebli. [przypis edytorski]
420. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
421. audaces fortuna juvat (łac.) — odważnym los sprzyja. [przypis edytorski]
422. periculum (łac.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
423. pyżgać (reg.) — uciekać, rzucać się. [przypis edytorski]
424. transporta — dziś popr. forma M. lm: transporty. [przypis edytorski]
425. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy) — piękny, rasowy koń paradny. [przypis edytorski]
426. pod wiechę — tj. do karczmy, której znak rozpoznawczy zwyczajowo stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. [przypis edytorski]
427. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
428. hippocentaurus (łac., mit. gr.) — centaur, pół-koń, pół-człowiek; tu: przezwisko żołnierza lub herb szlachecki. [przypis edytorski]
429. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
430. jaszcz (daw.) — skrzynia na dwóch kołach do przewozu amunicji. [przypis edytorski]
431. komput — liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy. [przypis edytorski]
432. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
433. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
434. wenerować (z łac.) — uwielbiać, podziwiać. [przypis edytorski]
435. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]
436. rakarz — człowiek zajmujący się wyłapywaniem bezpańskich psów, hycel; tu pogard.: oprawca. [przypis edytorski]
437. arkan — bicz, sznur, używany przez Tatarów do walki; lasso. [przypis edytorski]
438. maźnica — naczynie do przechowywania smaru, smoły a. dziegciu. [przypis edytorski]
439. kwacz — pędzel z pakuł lub szmat na kiju, używany do smarowania smołą, rozprowadzania farby itp. [przypis edytorski]
440. Ucieczko grzesznych — jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. [przypis edytorski]
441. faszyna — umocnienia z powiązanych gałęzi wikliny, służące kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. [przypis edytorski]
442. instygator (łac.) — podżegacz, inicjator, pomysłodawca. [przypis edytorski]
443. krotofila (starop.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]
444. Laertiades (mit. gr.) — syn Laertesa, tj. Odyseusz a. Ulisses, bohater Iliady i Odysei Homera, słynny ze sprytu. W czasie wojny trojańskiej i długiej podróży powrotnej wielokrotnie podstępem ratował się z opresji, był też pomysłodawcą konia trojańskiego, dzięki któremu Grecy zwyciężyli Trojańczyków. [przypis edytorski]
445. Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, odpowiednik gr. Ateny. [przypis edytorski]
446. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny, odpowiednik gr. Aresa. [przypis edytorski]
447. Góra stękać poczyna, zaraz ujrzymy mysi ogonek — nawiązanie do powiedzenia: „góra urodziła mysz”, używanego w sytuacji, kiedy coś, co wydaje się wielkie i ważne, okazuje się małe i niewiele warte, a. gdy czyjeś wielkie zapowiedzi lub wysiłki dają mizerny rezultat. [przypis edytorski]
448. Zginie miasto Priama przez podstęp boskiego Laertydy... — przepowiednia dotycząca Konia Trojańskiego — wymyślonego przez Odyseusza sposobu na pokonanie trojańczyków. [przypis edytorski]
449. admirator (z łac.) — wielbiciel, entuzjasta. [przypis edytorski]
450. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
451. towarzyszów — dziś popr. forma D. lm: towarzyszy. [przypis edytorski]
452. między Polaki — dziś popr. forma N. lm: między Polakami. [przypis edytorski]
453. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
454. molestissimus (łac.) — niezmiernie uciążliwy. [przypis edytorski]
455. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
456. wyjarzmiony — uwolniony z jarzma. [przypis edytorski]
457. ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski]
458. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
459. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]
460. Wilia (daw.) — Wigilia. [przypis edytorski]
461. faskula — pocisk. [przypis edytorski]
462. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
463. Hrabiego Weyharda Wrzeszczowicza czekał bowiem gorszy los nawet od szubienicy — według historyków hrabia Jan Weyhard Wrzesowicz rabował wsie w Wielkopolsce. Kiedy wojewoda kaliski na jesieni 1656 r. rozgromił jego oddział, ukrył się w sianie — został znaleziony i zatłuczony kijami przez pokrzywdzonych chłopów. [przypis edytorski]
464. wotywa — msza odprawiana w szczególnej intencji, z jakiejś szczególnej okazji. [przypis edytorski]
465. Te Deum laudamus — Ciebie Boga wysławiamy; pierwsze słowa uroczystego hymnu, śpiewanego przy wyjątkowych okazjach. [przypis edytorski]
466. grasant — rabuś. [przypis edytorski]
467. przebierać się (daw.) — podróżować, dostawać się dokądś. [przypis edytorski]
468. instancja (z łac.) — tu: wstawiennictwo, usilna prośba. [przypis edytorski]
469. deputacja (z łac.) — przedstawicielstwo, poselstwo. [przypis edytorski]
470. do gardła — tj. do śmierci. [przypis edytorski]
471. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
472. babimostski — dziś popr. forma: babimojski; Babimost — miasto w płd. części Wielkopolski, dziś w powiecie zielonogórskim. [przypis edytorski]
473. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
474. substancja (z łac.) — tu: majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]
475. partia — tu: oddział, grupa żołnierzy. [przypis edytorski]
476. góralów — dziś popr. forma B. lm: górali. [przypis edytorski]
477. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
478. eksperiencja (z łac.) — doświadczenie. [przypis edytorski]
479. one — dziś popr. forma B. lp r.n.: ono, tj. to. [przypis edytorski]
480. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
481. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]
482. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
483. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
484. Bramo z kości słoniowej — jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. [przypis edytorski]
485. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]
486. żydowski — tu: podły, interesowny; innowierczy. [przypis edytorski]
487. nad nieprzyjacioły — dziś popr. forma N. lm: nad nieprzyjaciółmi. [przypis edytorski]
488. godzinki — katolicka modlitwa liturgiczna, powstała z liturgii godzin, najbardziej popularne są godzinki ku czci Matki Boskiej. [przypis edytorski]
489. poczet — orszak, grupa dworzan towarzyszących bogatszemu szlachcicowi. [przypis edytorski]
490. exul (z łac. exulus) — wygnaniec, uchodźca. [przypis edytorski]
491. Warszycki, Stanisław herbu Abdank (1599–1681) — senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. Właściciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi. [przypis edytorski]
492. królowa — Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667), księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]
493. wilia — wigilia, przeddzień, wstęp. [przypis edytorski]
494. kluba — właśc. klóba a. kłóba: dyscyplina, ryzy, porządek. [przypis edytorski]
495. wasza Uprzejmość i Wierność — tytuł grzecznościowy, jakim król zwraca się do szlachty. [przypis edytorski]
496. observantia (łac.) — szacunek. [przypis edytorski]
497. wojewód — dziś popr. forma D. lm: wojewodów. [przypis edytorski]
498. takiego porządku, jaki w pospolitym prawie opisany — tj. legalnie ogłoszonego pospolitego ruszenia. [przypis edytorski]
499. per consequens — konsekwentnie, (i tak) dalej. [przypis edytorski]
500. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
501. regimentarz — zastępujący hetmana; w 1648 r., po wzięciu hetmanów do niewoli przez Tatarów, regimentarzami zostali Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski (1618–1656), Aleksander Koniecpolski (1620–1659) i Mikołaj Ostroróg (1593–1651). [przypis edytorski]
502. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
503. wotywa — msza odprawiana w szczególnej intencji, z jakiejś szczególnej okazji. [przypis edytorski]
504. Pater noster (łac.) — Ojcze nasz. [przypis edytorski]
505. delia (daw.) — rodzaj płaszcza. [przypis edytorski]
506. altembas — kosztowna tkanina z wypukłymi wzorami, przetykana złotymi nićmi, rodzaj brokatu aksamitnego. [przypis edytorski]
507. inkomodować (z łac.) — niepokoić, męczyć, sprawiać kłopot. [przypis edytorski]
508. polityczny (z łac.) — uprzejmy, grzeczny, obyczajny. [przypis edytorski]
509. personat (z łac.) — osobistość, ważna osoba. [przypis edytorski]
510. permisja (z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]
511. suma — uroczysta msza odprawiana w południe. [przypis edytorski]
512. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
513. królowę — dziś popr. forma B. lp: królową. [przypis edytorski]
514. polewka (daw.) — zupa, potrawa. [przypis edytorski]
515. Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667) — księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]
516. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
517. Patrzy na to ten człowiek — ten człowiek na to wygląda; wygląda na takiego, który mógł to zrobić. [przypis edytorski]
518. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]
519. Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae (łac.) — choćby cały świat się zawalił, on zginie w ruinach nieustraszony; słowa rzym. poety Horacego. [przypis edytorski]
520. Mater mea de domo Kiemliczówna est — moja matka jest z domu Kiemliczówna. [przypis edytorski]
521. łgarstwo zadawać — zarzucać kłamstwo, oskarżać o kłamstwo. [przypis edytorski]
522. kolorysta — ten, kto koloryzuje; kłamca. [przypis edytorski]
523. wyrostek (przestarz.) — nastolatek, chłopak. [przypis edytorski]
524. memoria fragilis est (łac.) — pamięć jest krucha. [przypis edytorski]
525. de publicis (łac.) — o sprawach publicznych. [przypis edytorski]
526. oponować się (z łac.) — tu: walczyć, stawać zbrojnie; opowiedzieć się, poprzeć kogoś czynem. [przypis edytorski]
527. deputat (z łac.) — wysłannik, przedstawiciel. [przypis edytorski]
528. Maiestas infracta malis (łac.) — majestat zwycięża zło. [przypis edytorski]
529. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
530. Proteusz (mit. gr.) — bóstwo morskie, syn Posejdona, pasterz fok, potrafił przewidywać przyszłość i przybierać różne postaci. [przypis edytorski]
531. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
532. abominacja (z łac.) — obrzydzenie, wstręt. [przypis edytorski]
533. klemencja (z łac.) — łagodność, miłosierdzie, pobłażanie. [przypis edytorski]
534. siła (daw.) — dużo, wiele; bardzo. [przypis edytorski]
535. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
536. curasque gerens, animosque viriles (łac.) — dźwigająca troski i obdarzona męstwem; słowa rzym. poety Wergiliusza. [przypis edytorski]
537. kandor (z łac.) — poczciwość, prawość. [przypis edytorski]
538. protektorów, jako u Angielczyków — nawiązanie do postaci Olivera Cromwella (1599–1658), polityka, który doprowadził do postawienia przed sądem i stracenia króla Karola I Stuarta (1600–1649), a następnie przyjął tytuł protektora (tj. regenta) Anglii, Szkocji i Irlandii; Cromwell jest też odpowiedzialny za ludobójstwo, popełniane na irlandzkich katolikach. [przypis edytorski]
539. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
540. zdawa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zdaje. [przypis edytorski]
541. Nulla sors longa est, dolor et voluptas invicem cedunt. Ima permutat brevis hora summis (łac.) — słowa Seneki Młodszego (4–65 n.e.): Żaden los nie trwa długo, cierpienie i rozkosz na przemian następują po sobie. W ciągu jednej krótkiej godziny wszystko może się zmienić. [przypis edytorski]
542. inter regna (łac.) — w granicach królestwa. [przypis edytorski]
543. majestatu być protektorem — tj. być opiekunem króla. [przypis edytorski]
544. Quod attinet (łac.) — co dotyczy. [przypis edytorski]
545. dragonia — wojsko walczące pieszo, a poruszające się konno. [przypis edytorski]
546. zawotować (z łac.) — tu: podjąć decyzję, przegłosować. [przypis edytorski]
547. lafa — żołd. [przypis edytorski]
548. fructum (łac.) — owoc; tu B. lm fructa: owoce. [przypis edytorski]
549. sicut fulgur exit ab occidente et paret usque ad orientem (łac.) — pojawia się jak błyskawica na zachodzie i świeci aż na wschodzie; cytat z Biblii (Mt 24, 27). [przypis edytorski]
550. z Kozaki — dziś popr. forma N. lm: z Kozakami. [przypis edytorski]
551. inter regna — w granicach królestwa. [przypis edytorski]
552. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
553. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
554. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
555. terminy — tu: trudne sytuacje. [przypis edytorski]
556. rękodajny — dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. [przypis edytorski]
557. Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667) — księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]
558. do dnia — o świcie. [przypis edytorski]
559. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
560. hazard (daw.) — ryzyko. [przypis edytorski]
561. parafanały (z łac.) — właśc. paraphernalia; majątek osobisty żony, wniesiony przez nią w małżeństwo, ale nie zaliczający się do posagu; najczęściej stroje, meble i biżuteria. [przypis edytorski]
562. obuszek — broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]
563. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
564. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
565. krotochwilny — żartowniś, dowcipny. [przypis edytorski]
566. u księcia wojewody wileńskiego — u Janusza Radziwiłła herbu Trąby (1612–1655), hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego. [przypis edytorski]
567. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]
568. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
569. kawalkata — kawalkada, grupa jeźdźców. [przypis edytorski]
570. inter regna (łac.) — w granicach królestwa. [przypis edytorski]
571. okiść — ciężki śnieg na gałęziach drzew. [przypis edytorski]
572. gardła unosić — ratować życie, uciekać. [przypis edytorski]
573. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
574. z ócz — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]
575. werdo a. werda (daw., z niem. wer da: kto tu) — okrzyk strażników: kto idzie. [przypis edytorski]
576. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]
577. język — tu: żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]
578. imainować (z łac.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]
579. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
580. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
581. góralów — dziś popr. forma D. lm: górali. [przypis edytorski]
582. podejrzywać — dziś popr.: podejrzewać. [przypis edytorski]
583. emulować (z łac.) — rywalizować. [przypis edytorski]
584. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]
585. pyrć (reg.) — właśc. perć, górska ścieżka, wydeptana przez kozice, używana przez owce i pasterzy. [przypis edytorski]
586. uręczać — ręczyć, zaręczać, zapewniać. [przypis edytorski]
587. przebierać się (daw.) — podróżować, przeprawiać się. [przypis edytorski]
588. Ksenofont z Aten (ok. 430 p.n.e. – ok. 355 p.n.e.) — pisarz, historyk i żołnierz grecki, kronikarz wypraw wojennych. [przypis edytorski]
589. siklawa (reg.) — wodospad. [przypis edytorski]
590. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
591. rapier — broń o długiej, prostej, obosiecznej klindze, dłuższa niż szabla, używana w XVI i XVII w. [przypis edytorski]
592. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy) — piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]
593. gunia — sukmana góralska, sukienna kurtka z grubej wełny. [przypis edytorski]
594. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]
595. siła (daw.) — wielu, dużo. [przypis edytorski]
596. Warszycki, Stanisław herbu Abdank (1599–1681) — senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. Właściciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi. [przypis edytorski]
597. staja — jednostka długości, licząca od 100 do 1000 m., nazywana też stajem albo stajaniem. [przypis edytorski]
598. okryty — tu: umundurowany, uzbrojony. [przypis edytorski]
599. ryngraf — szkaplerz, duży blaszany medalion z wizerunkiem Matki Boskiej lub z herbem. [przypis edytorski]
600. litaury — wielkie bębny wojskowe, kotły. [przypis edytorski]
601. znak lekki — chorągiew lekkozbrojna. [przypis edytorski]
602. semen (daw.) — Kozak na czyjejś służbie, zaciężny żołnierz kozacki. [przypis edytorski]
603. kolet (z fr. collet: kołnierz) — strój wojskowy, mundur, często ze skóry łosia lub wołu. [przypis edytorski]
604. poczet — orszak, drużyna, słudzy, towarzyszący panu w podróżach i w bitwach. [przypis edytorski]
605. trabant a. drabant (z niem.) — żołnierz pieszy, żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]
606. hajduk (z węg.) — zbrojny służący, lokaj. [przypis edytorski]
607. pajuk (daw.) — członek służby lub straży przybocznej; lokaj. [przypis edytorski]
608. węgrzynek — tu: żołnierz węgierski a. służący ubrany i uzbrojony po węgiersku. [przypis edytorski]
609. janczar (z tur.) — pieszy żołnierz turecki a. służący w stroju tureckim. [przypis edytorski]
610. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]
611. masztalerz — starszy stajenny mający w dworskich stajniach nadzór nad służbą i końmi. [przypis edytorski]
612. masztalerzów — dziś popr. forma D. lm: masztalerzy. [przypis edytorski]
613. obuszek — broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]
614. delia (starop.) — rodzaj płaszcza. [przypis edytorski]
615. trzęsienie a. trzęsidło — zawieszka, wisior. [przypis edytorski]
616. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
617. stał się nawet od strasznego Janusza Radziwiłła zgubniejszym — mowa o tzw. rokoszu Lubomirskiego (1665–1666), wznieconym przez tego magnata politycznym i zbrojnym buncie szlachty przeciw dążeniom absolutystycznym Jana Kazimierza; konflikt zakończył się kompromisem: Lubomirski został wygnany, a król zrezygnował z wyznaczenia swojego następcy (tj. z elekcji vivente rege); w 1668 r. Jan Kazimierz abdykował. [przypis edytorski]
618. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
619. samopał — prymitywna broń palna, używana w XVI i XVII w. [przypis edytorski]
620. piszczel a. kij — prymitywna ręczna broń palna, używana od XIV w. [przypis edytorski]
621. restauracja (z łac.) — tu: odbudowa. [przypis edytorski]
622. Vivat Joannes Casimirus rex (łac.) — niech żyje król Jan Kazimierz. [przypis edytorski]
623. tarant (daw.) — koń maści białej w plamy. [przypis edytorski]
624. następny (daw.) — następujący. [przypis edytorski]
625. Sieczże Szwedów, siecz (...) Jeśliś dobry chłop. — pieśń tę, pt. „Przydumek panom Francuzom”, śpiewano pod Mątwami [w bitwie pod Mątwami (dziś dzielnica Inowrocławia) w 1666 r. rokoszanie Lubomirskiego pokonali wojska Jana Kazimierza; Red. WL]. [przypis autorski]
626. kredens (daw.) — tu: naczynia, zastawa stołowa. [przypis edytorski]
627. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
628. cekhauz (daw., z niem. das Zeughaus) — zbrojownia, arsenał. [przypis edytorski]
629. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo królowej lub księżnej. [przypis edytorski]
630. delirium — maligna, majaczenie. [przypis edytorski]
631. kredencerz (daw.) — służący opiekujący się kredensem, tj. zastawą stołową, odpowiedzialny za podawanie do stołu. [przypis edytorski]
632. małmazja — słodkie, aromatyczne czerwone wino, bardzo kosztowne, wyrabiane w krajach położonych nad Morzem Śródziemnym, nazwane od miasta Malvasia na Peloponezie. [przypis edytorski]
633. Kapitol — jedno ze wzgórz w Rzymie. [przypis edytorski]
634. Ego ultimus (łac.) — ja ostatni. [przypis edytorski]
635. siła (daw.) — dużo, wiele; bardzo. [przypis edytorski]
636. kufa — beczka. [przypis edytorski]
637. okowita — mocna wódka lub nieoczyszczony spirytus. [przypis edytorski]
638. siędę — dziś popr.: siądę. [przypis edytorski]
639. rezolucja (z łac.) — tu: zdecydowanie, śmiałość. [przypis edytorski]
640. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
641. delirium (łac.) — szaleństwo, majaczenie. [przypis edytorski]
642. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
643. banit (z łac.) — dziś popr.: banita; człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. [przypis edytorski]
644. mea culpa (łac.) — moja wina. [przypis edytorski]
645. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
646. ferezja — męskie okrycie wierzchnie w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
647. wyzuł znikomą postawę — opuścił swoje doczesne ciało, tj. umarł. [przypis edytorski]
648. inkursja (z łac.) — najazd, napad. [przypis edytorski]
649. restaurować — odbudować, odzyskać. [przypis edytorski]
650. abominacja (z łac.) — obrzydzenie, wstręt. [przypis edytorski]
651. inkwizycja (z łac.) — tu: jurysdykcja, prawo. [przypis edytorski]
652. rezolut — śmiałek. [przypis edytorski]
653. rapt (z łac. raptus) — porwanie. [przypis edytorski]
654. traktat — tu: ugoda, zgoda. [przypis edytorski]
655. partyzant (z fr.) — stronnik, zwolennik. [przypis edytorski]
656. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
657. frukt (z łac. fructus) — owoc. [przypis edytorski]
658. konsystencja (z łac.) — tu: zakładanie obozu, obozowanie. [przypis edytorski]
659. żołnierzów — dziś popr. forma D. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]
660. żywić — tu: zostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]
661. instancja (daw., z łac.) — tu: wstawienie się za kimś, wstawiennictwo. [przypis edytorski]
662. pars magna fuit (łac.) — brał istotny udział, był znaczącym uczestnikiem. [przypis edytorski]
663. fui (łac.) — byłem. [przypis edytorski]
664. sekundować (z łac.) — pomagać, towarzyszyć. [przypis edytorski]
665. bono publico (łac.) — dobrem publicznym. [przypis edytorski]
666. postaw (daw.) — miara długości tkanin, równa 28 łokci, tj. ok. 16 m; w XVII w. tkaniny uważano za bardzo wartościowe i często stanowiły formę płatności zamiast gotówki, a sukno czerwone ceniono wyżej niż bielone. [przypis edytorski]
667. stacja — tu: postój, popas. [przypis edytorski]
668. kompasja (z łac.) — współczucie. [przypis edytorski]
669. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
670. nuncjusz — wysłannik papieża. [przypis edytorski]
671. promulgować (z łac. promulgo, promulgare) — wyjawiać, obwieszczać, ogłaszać. [przypis edytorski]
672. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
673. regalistka — rojalistka, zwolenniczka króla. [przypis edytorski]
674. cięży — dziś popr.: ciąży. [przypis edytorski]
675. kahał — żydowska gmina wyznaniowa a. rada zarządzająca tą gminą. [przypis edytorski]
676. infamis (łac.: niesławny) — skazany, pozbawiony czci wyrokiem sądu; tu M lm infames. [przypis edytorski]
677. bannitus (łac.) — wygnany, skazany wyrokiem sądu na wygnanie; tu M. lm banniti. [przypis edytorski]
678. proscriptus (łac.: zapisany) — skazany na banicję; tu M. lm proscripti. [przypis edytorski]
679. z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć — mowa o piechocie łanowej, wojsku zaciężnym narodowego autoramentu, złożonym z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis edytorski]
680. aeque — zarówno; bonum (łac.) — dobro, powodzenie, pożytek; tu B. lm bona: szczęście, korzyści. [przypis edytorski]
681. malum (łac.) — zło, nieszczęście, bieda, wykroczenie; tu B. lm mala: nieszczęścia, grzechy. [przypis edytorski]
682. niebezpieczeństwy — dziś popr. forma N. lm: niebezpieczeństwami. [przypis edytorski]
683. ad omnes praerogativas (łac.) — do wszystkich przywilejów; do wszelkiego pierwszeństwa. [przypis edytorski]
684. capax, capacis (łac.) — zdolny, zdatny; tu M lm capaces. [przypis edytorski]
685. aequalis (łac.) — równy; tu M. lm aequales: równi. [przypis edytorski]
686. beneficiorum (łac.) — urząd, przywilej, korzyść; tu B. lm beneficiorum: przywilejów, korzyści. [przypis edytorski]
687. benemerendi in Republica (łac.) — zasłużonemu dla Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
688. plebeiae conditionis (łac.) — stanu plebejskiego. [przypis edytorski]
689. gaudo, gaudere (łac.) — cieszyć się; tu 3 os. lp cz.ter. gaudet: cieszy się. [przypis edytorski]
690. punctum (łac.) — punkt. [przypis edytorski]
691. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
692. unanimitate (łac.) — jednogłośnie, jednomyślnie. [przypis edytorski]
693. pluralitas (łac.) — większość. [przypis edytorski]
694. veto (łac.) — nie pozwalam. [przypis edytorski]
695. liberum veto (łac.) — wolne „nie pozwalam”; przywilej szlachecki, pozwalający jednemu posłowi zerwać obrady sejmu. [przypis edytorski]
696. znosić się z kimś (daw.) — spotykać się, prowadzić z kimś układy. [przypis edytorski]
697. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
698. recedo, recedere (łac.) — wycofać się, odstąpić. [przypis edytorski]
699. szerpentyna a. serpentyna (daw.) — krzywa szabla szlachecka, karabela. [przypis edytorski]
700. jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski]
701. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
702. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]
703. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]
704. mens, mentis (łac.) — rozum; tu B. lp mentem. [przypis edytorski]
705. spostponować (z łac. postpono, postponere) — obrazić, poniżyć. [przypis edytorski]
706. żywić — tu: pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]
707. kompasja (z łac. compassio, compassionis) — współczucie. [przypis edytorski]
708. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
709. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]
710. permisja (z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]
711. zdanie się — poddanie się. [przypis edytorski]
712. persona (łac.) — osoba. [przypis edytorski]
713. konfuzja (z łac. confusio: zmieszanie) — wstyd, obraza. [przypis edytorski]
714. jaźwiec — borsuk. [przypis edytorski]
715. sukurs (z łac.) — pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek. [przypis edytorski]
716. luctus (łac.) — żałoba. [przypis edytorski]
717. racja fizyka — powiedzenie popularne w XIX w., oznaczające potwierdzenie czyjejś słuszności, często używane ironicznie. [przypis edytorski]
718. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
719. modestia (z łac.) — skromność, pokora. [przypis edytorski]
720. kunktatorstwo (z łac.) — zwlekanie. [przypis edytorski]
721. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
722. wolentarz — ochotnik, żołnierz walczący w imię swoich przekonań i nie otrzymujący żołdu. [przypis edytorski]
723. spostponować (z łac.) — obrazić, zlekceważyć. [przypis edytorski]
724. assentior, assensus sum (łac.) — zgadzać się, przytakiwać, pochlebiać; tu: zgadzam się, nie przeczę. [przypis edytorski]
725. kobuz — ptak drapieżny z rodziny sokołowatych; tzw. sokół leśny a. sokolik drzewiec. [przypis edytorski]
726. instar (łac.) — nie mniej od; na kształt, na podobieństwo. [przypis edytorski]
727. podwika (starop.) — kobieta. [przypis edytorski]
728. exemplum (łac.) — na przykład. [przypis edytorski]
729. procedernik (daw.) — człowiek, który musi własną pracą zarabiać na swoje utrzymanie. [przypis edytorski]
730. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
731. Trastia ich maty mordowała (z ukr. a. białorus.) — przekleństwo: żeby cholera ich mać wzięła. [przypis edytorski]
732. requiem (łac.) — odpoczynek; wieczny odpoczynek, modlitwa za zmarłych. [przypis edytorski]
733. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
734. suplikant (z łac. supplicans, supplicantis) — proszący, błagający. [przypis edytorski]
735. Kostka-Napierski, Aleksander Leon (ok. 1620-1651) — oficer polski, w okresie wojny trzydziestoletniej kapitan w służbie szwedzkiej, przywódca powstania chłopów podhalańskich, wywołanego najprawdopodobniej w porozumieniu z Bohdanem Chmielnickim. Oblegany w Czorsztynie, został wydany przez własnych żołnierzy i skazany na śmierć na palu. [przypis edytorski]
736. koligat (z łac.) — krewny, spowinowacony. [przypis edytorski]
737. Orest (mit. gr.) — Orestes, królewicz mykeński, aby pomścić śmierć ojca, Agamemnona, zabił swoją matkę, Klitajmestrę, za co był ścigany przez Erynie, boginie sprawiedliwości. [przypis edytorski]
738. Leonidas (zm. 480 p.n.e.) — król i wódz Sparty, jego straceńcza walka przeciw znacznie przeważającym siłom perskim w wąwozie Termopile uratowała grecką flotę i pozwoliła Grekom pokonać najeźdźcę w bitwach pod Salaminą i pod Platejami. [przypis edytorski]
739. Temistokles (ok. 524–459 p.n.e.) — polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten, główny autor zwycięstwa Greków nad Persami pod Salaminą; skazany na banicję przez wrogów politycznych, zmarł na wygnaniu na dworze króla perskiego. [przypis edytorski]
740. okrucieństwy — dziś popr. forma N. lm: okrucieństwami. [przypis edytorski]
741. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
742. restaurować (z łac.) — odbudować, przywrócić. [przypis edytorski]
743. quod attinet (łac.) — co dotyczy. [przypis edytorski]
744. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo księżnej. [przypis edytorski]
745. misiurka — hełm z osłoną karku, wykonaną z plecionki kolczej (z kółek metalowych). [przypis edytorski]
746. karwasz — element zbroi, osłaniający przedramię i łokieć. [przypis edytorski]
747. tentować (z łac.) — próbować. [przypis edytorski]
748. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
749. rewokować (łac. revoco, revocare: odwołać) — nawrócić się. [przypis edytorski]
750. kapuza (z łac. caput: głowa) — daw. nakrycie głowy w postaci kaptura a. futrzanej czapki uszanki. [przypis edytorski]
751. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]
752. abominacja (z łac.) — wstręt, odraza, obrzydzenie. [przypis edytorski]
753. żołnierzów — dziś popr. forma D. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]
754. świeccy senatorowie — w senacie Rzeczypospolitej zasiadali wysocy dostojnicy kościelni oraz senatorowie świeccy. [przypis edytorski]
755. laudum (łac.) — wici, wezwanie pod broń; tu M. lm lauda. [przypis edytorski]
756. chmielnicczyzna — powstanie Chmielnickiego; Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
757. Prut, Dniestr i Seret — rzeki na Podolu, w płd.-zach. części Ukrainy. [przypis edytorski]
758. Boh, Siniucha — dziś ukr. Piwdennyj Boh, Syniucha; rzeki w centralnej i płd. części Ukrainy. [przypis edytorski]
759. inkursja (z łac.) — najazd, napad. [przypis edytorski]
760. Lwi Gród — Lwów. [przypis edytorski]
761. orda (hist., z tur.) — tu: wojsko tatarskie. [przypis edytorski]
762. Siedmiogród — księstwo położone na terenie dzisiejszej płn.-zach. Rumunii, zależne od Imperium Osmańskiego, zamieszkane przez Rumunów, Sasów (Niemców) i Wegrów; księciem siedmiogrodzkim był król Polski Stefan Batory (1533–1578). [przypis edytorski]
763. Rakoczy — Jerzy II Rakoczy, właśc. II. Rákóczi György (1621–1660), książę Siedmiogrodu, lennik Turcji w Mołdawii i Wołoszczyźnie. Protestant, sojusznik Szwedów w okresie potopu. [przypis edytorski]
764. nuncjusz — wysłannik i swego rodzaju ambasador papieża. [przypis edytorski]
765. deputacja — przedstawicielstwo, poselstwo. [przypis edytorski]
766. duchowieństwo trzech obrządków — tj. obrządku rzymskokatolickiego, greckiego i ormiańskiego. [przypis edytorski]
767. gunia — wierzchnie okrycie chłopskie. [przypis edytorski]
768. Rakuszanin (daw.) — Austriak [przypis edytorski]
769. pajuk (daw.) — członek służby lub straży przybocznej; lokaj. [przypis edytorski]
770. hajduk (z węg. hajdú) — zbrojny służący, lokaj. Nazwa stosowana w Polsce w XVIII w. wobec lokajów, zazwyczaj noszących węgierskie stroje, służących na dworach magnackich. Źródłosłów węgierski odnosi się do węgierskiej grupy etnograficznej zamieszkującej Hajduság, region geograficzny wchodzący w skład Kraju Zacisańskiego. Drugie znaczenie odnosi się do węgierskiego żołnierza piechoty. [przypis edytorski]
771. janczar (z tur.) — pieszy żołnierz turecki a. służący w stroju tureckim. [przypis edytorski]
772. laufer (z niem.) — goniec, posłaniec. [przypis edytorski]
773. chorągwie komputowe — stałe wojsko zaciężne w XVII w. [przypis edytorski]
774. stolic — Lwów był wówczas stolicą województwa ruskiego. [przypis edytorski]
775. ziemia — tu: jednostka administracyjna większa od powiatu a mniejsza od województwa. [przypis edytorski]
776. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]
777. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis edytorski]
778. ekscytować — tu: pobudzać do działania, ponaglać. [przypis edytorski]
779. piechota łanowa — wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis edytorski]
780. konwisarz (z niem.) — rzemieślnik wytwarzający przedmioty z cyny i spiżu. [przypis edytorski]
781. szychterz (daw., z niem.) — ślusarz. [przypis edytorski]
782. płatnerz — rzemieślnik wykonujący elementy uzbrojenia (w średniowieczu zbroje płytowe, później broń białą). [przypis edytorski]
783. kordybant — rzemieślnik wytwarzający wyroby z barwionej i wytłaczanej skóry koźlej. [przypis edytorski]
784. miodowar — wytwórca napoju alkoholowego z miodu (por. piwowar). [przypis edytorski]
785. masztalerz — starszy stajenny sprawujący nadzór nad służbą i końmi. [przypis edytorski]
786. stalle — drewniane lub kamienne ławki ustawione w prezbiterium. [przypis edytorski]
787. stallów — dziś popr. forma D.: stalli a. stall. [przypis edytorski]
788. cyborium (z łac.) — tabernakulum, ozdobna puszka lub szafka do przechowywania komunikantów przy ołtarzu w czasie mszy. [przypis edytorski]
789. Ecce Agnus Dei... (łac.) — oto Baranek Boży. [przypis edytorski]
790. Inflanty (hist.) — kraina położona na północ od Litwy, na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii, zamieszkana przez potomków plemion bałtyckich i ugrofińskich, o kulturze z silnymi wpływami niemieckimi i szwedzkimi. [przypis edytorski]
791. Czernihowskie — obszar w północnej części Ukrainy, nad rzeką Desną. [przypis edytorski]
792. dobrodziejstwy — dziś popr. forma N. lm: dobrodziejstwami. [przypis edytorski]
793. wolą — dziś popr. forma B. lp: wolę. [przypis edytorski]
794. dla — tu: z powodu. [przypis edytorski]
795. oraczów — dziś popr. forma D. lp: oraczy. [przypis edytorski]
796. sprawiedliwą karę (...) ponoszę — podwójne nawiązanie biblijne: do siedmiu lat tłustych i siedmiu lat chudych (sen faraona, zinterpretowany przez Józefa, a przepowiadający głód w Egipcie) oraz do plag zsyłanych na Egipt po to, by faraon pozwolił Żydom opuścić Egipt pod przewodnictwem Mojżesza. [przypis edytorski]
797. wotum (z łac.) — ślubowanie, postanowienie. [przypis edytorski]
798. roborować — umacniać, potwierdzać dokument. [przypis edytorski]
799. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
800. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
801. substancja (z łac.) — tu: majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]
802. buława (z tur.) — mała ozdobna maczuga, symbol władzy wojskowej, tu: urząd hetmana wielkiego litewskiego. [przypis edytorski]
803. vaco, vacare (łac.) — być wolny, niezajętym; tu 3 os. lp cz.ter. vacat: jest wolna, nieobjęta. [przypis edytorski]
804. sukurs (z łac.) — wsparcie, odsiecz. [przypis edytorski]
805. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
806. mizeria (z łac.) — bieda, nędza. [przypis edytorski]
807. kompasja (z łac.) — współczucie. [przypis edytorski]
808. służały (daw.) — zasłużony; taki, który długo służy. [przypis edytorski]
809. attinet (łac.) — dotyczy. [przypis edytorski]
810. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
811. potencja (z łac.) — moc, siła. [przypis edytorski]
812. kondemnata — w daw. prawie pol. wyrok skazujący wydawany zaocznie. [przypis edytorski]
813. instar (łac.) — na wzór. [przypis edytorski]
814. kierejka (daw.) — strój wierzchni tureckiego kroju, płaszcz podbity futrem. [przypis edytorski]
815. vir incomparabilis (łac.) — mąż niezrównany. [przypis edytorski]
816. Ulisses (mit. gr.) — Odyseusz, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis edytorski]
817. ordynować (z łac.) — kazać, nakazać, tu: skazać. [przypis edytorski]
818. mieszkać (daw.) — zwlekać. [przypis edytorski]
819. ubezpieczony — tu: rozlokowany na zimę na bezpiecznych kwaterach, tj. nieprzygotowany do walki. [przypis edytorski]
820. konotatka (z łac.) — wpis; tu: blizna po ranie zadanej przez pana Wołodyjowskiego. [przypis edytorski]
821. socjusz (z łac. socius) — towarzysz, wspólnik. [przypis edytorski]
822. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady, najdzielniejszy wojownik trojański, wcielenie cnót rycerskich. Zginął z rąk Achillesa, który pomścił w ten sposób śmierć swojego przyjaciela Patroklosa. [przypis edytorski]
823. gorze (daw., dosł.: płonie, pali się) — biada, nieszczęście, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
824. zagonik, właśc. zagon — oddział lekkiej jazdy, najczęściej przeznaczony do szybkich wypadów daleko na tereny wroga w celu zdobycia łupów, wzięcia ludzi w jasyr (tj. w niewolę) i osłabienia obrony przeciwnika. [przypis edytorski]
825. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]
826. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady, najdzielniejszy wojownik trojański, wcielenie cnót rycerskich. Zginął z rąk Achillesa, który pomścił w ten sposób śmierć swojego przyjaciela Patroklosa. [przypis edytorski]
827. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
828. komiliton (z łac.) — towarzysz broni. [przypis edytorski]
829. rezolut — śmiałek. [przypis edytorski]
830. skaptować (z łac.) — pozyskać, zjednać. [przypis edytorski]
831. innocencja (z łac.) — niewinność, dziewiczość. [przypis edytorski]
832. pokazować — dziś popr.: pokazywać. [przypis edytorski]
833. ukontentowanie (z łac.) — zadowolenie. [przypis edytorski]
834. abominacja (z łac.) — obrzydzenie, wstręt. [przypis edytorski]
835. permisja (z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]
836. cekhauz (z niem.) — zbrojownia, arsenał. [przypis edytorski]
837. bisurmanin (daw., pogard.) — muzułmanin, Tatar a. Turek. [przypis edytorski]
838. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
839. arcanum (łac.) — tajemnica, sekret; tu B. lm arcana. [przypis edytorski]
840. ad extrema (łac.) — do ostateczności. [przypis edytorski]
841. zalterowany (z łac.) — odmieniony, osłabiony a. rozemocjonowany. [przypis edytorski]
842. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
843. czambulik, właśc. czambuł (z tur.) — zagon, oddział tatarski. [przypis edytorski]
844. sukurs (z łac.) — pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek. [przypis edytorski]
845. Raszków — miasteczko nad Dniestrem, dziś na terenie płn. Mołdawii. [przypis edytorski]
846. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
847. kierz (daw.) — krzew. [przypis edytorski]
848. komunik (daw.) — jazda, kawaleria. [przypis edytorski]
849. przeciągać mimo (przestarz.) — przejeżdżać obok. [przypis edytorski]
850. dobrudzcy Tatarzy — orda tatarska z zachodu, terenów dzisiejszej Mołdawii i płd. Ukrainy. [przypis edytorski]
851. ułus — osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, ogół ludności podporządkowanej jednemu z chanów. [przypis edytorski]
852. piernacz — buława pułkownikowska kozacka, pełniąca także funkcję listu żelaznego, gwarantująca bezpieczeństwo i swobodny przejazd. [przypis edytorski]
853. kulbaka — siodło. [przypis edytorski]
854. harap — bat. [przypis edytorski]
855. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
856. terror, terroris (łac.) — strach, trwoga, przerażenie. [przypis edytorski]
857. arkan — bicz, sznur, używany przez Tatarów do walki; lasso. [przypis edytorski]
858. taki (reg.) — jednak. [przypis edytorski]
859. sahajdak (z ukr.) — kołczan, futerał na łuk i strzały. [przypis edytorski]
860. samopał — długa prymitywna broń palna, używana w XVI-XVII w. [przypis edytorski]
861. auxilium (łac.) — pomoc, wsparcie; tu M. lm auxilia. [przypis edytorski]
862. aga — turecki tytuł wojskowy, oznaczający dowódcę janczarów. [przypis edytorski]
863. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy) — piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]
864. ordyniec — Tatar, członek ordy tatarskiej. [przypis edytorski]
865. rapier — broń o długiej, prostej, obosiecznej klindze, dłuższa niż szabla, używana w XVI i XVII w. [przypis edytorski]
866. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
867. potwarz — oszczerstwo. [przypis edytorski]
868. ante omnia (łac.) — przede wszystkim. [przypis edytorski]
869. sukurs (z łac.) — pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek. [przypis edytorski]
870. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]
871. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
872. arkan — bicz, sznur, używany przez Tatarów do walki; lasso. [przypis edytorski]
873. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
874. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]
875. bojar — szlachcic ruski. [przypis edytorski]
876. kładnąc — dziś popr.: kładąc. [przypis edytorski]
877. permisja (z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]
878. list żelazny — dokument zezwalający na przejazd. [przypis edytorski]
879. kaleta — kieszeń, sakiewka. [przypis edytorski]
880. pomieniać się (daw.) — zamienić się. [przypis edytorski]
881. piernacz — buława pułkownikowska kozacka, pełniąca także funkcję listu żelaznego, gwarantująca bezpieczeństwo i swobodny przejazd. [przypis edytorski]
882. kindżał — długi nóż, często zakrzywiony. [przypis edytorski]
883. kęsim (z tur. kesim: ucięcie) — ścięcie głowy, śmierć. [przypis edytorski]
884. żgnąć — ukłuć, ukąsić. [przypis edytorski]
885. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]
886. rab (daw.) — niewolnik. [przypis edytorski]
887. cisawy — czerwonobrunatny. [przypis edytorski]
888. komunik (daw.) — jazda, kawaleria. [przypis edytorski]
889. magna pars (łac.) — duża część. [przypis edytorski]
890. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga; tu: placówka. [przypis edytorski]
891. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]
892. kompasja (łac.) — współczucie. [przypis edytorski]
893. imainować sobie (daw., z łac.) — imaginować sobie, wyobrażać sobie. [przypis edytorski]
894. rzechotanie się — rechotanie, śmiech. [przypis edytorski]
895. znosić — tu: zwalczać. [przypis edytorski]
896. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
897. dobrudzcy Tatarzy — orda tatarska z zachodu, terenów dzisiejszej Mołdawii i płd. Ukrainy. [przypis edytorski]
898. czerwony ptak — ogień, pożar. [przypis edytorski]
899. mołodycia (daw. ukr.) — dziewczyna. [przypis edytorski]
900. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]
901. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
902. Szeremet — właśc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622–1682), naczelny wódz południowej części armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667. Walczył z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesięcznej bitwie pod Cudnowem dostał się do niewoli tatarskiej, w której zmarł. [przypis edytorski]
903. spyża (daw.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]
904. kałdun (reg., pogard.) — brzuch. [przypis edytorski]
905. Zamoyski, Jan Sobiepan herbu Jelita (1621–1665) — III Ordynat zamojski, podczaszy wielki koronny, krajczy wielki koronny, generał ziem podolskich, później także wojewoda sandomierski i kijowski; zachował wierność Janowi Kazimierzowi podczas potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]
906. kolegiata — wyróżniony, ważny kościół, przy którym zbiera się rada duchownych, tzw. kapituła kolegiacka. [przypis edytorski]
907. bursa — internat, dom dla studentów. [przypis edytorski]
908. kindżał — długi nóż, często zakrzywiony. [przypis edytorski]
909. królewiątko — tak określano szczególnie bogatych i wpływowych magnatów, dla podkreślenia, że są niewiele mniej potężni od króla. [przypis edytorski]
910. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
911. panienki francuskiej, która, lubo w innym zakochana — mowa o Marii Kazimierze d’Arquien (1641–1716), damie dworu królowej Marii Ludwiki Gonzagi, późniejszej królowej Marysieńce Sobieskiej. Jej pierwszym mężem, zgodnie z wolą jej opiekunki Marii Ludwiki, był właśnie Jan Zamoyski. Tym innym był oczywiście Jan Sobieski, z którym wzięła ślub potajemnie w miesiąc po śmierci Zamoyskiego. [przypis edytorski]
912. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]
913. kontent (daw., z łac.) — zadowolony. [przypis edytorski]
914. powiadał się zwyczajnym szlachcicem — tj. mówił, że jest zwykłym szlachcicem. [przypis edytorski]
915. Wiśniowiecka, Gryzelda Konstancja z domu Zamoyska (1623–1672) — księżna, żona księcia Jeremiego Wiśniowieckiego (1612–1651), matka przyszłego króla Polski, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis edytorski]
916. inkursja (z łac.) — najazd, napad. [przypis edytorski]
917. grubianitatis (daw., neol. na wzór łac.) — grubiaństwo, nieokrzesanie, chamstwo. [przypis edytorski]
918. kontempt (z łac.) — obraza, pogarda, lekceważenie. [przypis edytorski]
919. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
920. osiąść na koszu — zostać starą panną. [przypis edytorski]
921. jeszcze w tej gruszce białe ziarnka być muszą — tj. jeszcze jest młoda, niedojrzała. [przypis edytorski]
922. przed inkursją hultajską — tj. przed powstaniem kozackim 1648 r. [przypis edytorski]
923. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
924. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]
925. panna na respekcie — kobieta niezamężna, szlachcianka, pozostająca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawców. [przypis edytorski]
926. klucz (daw.) — większy majątek ziemski, złożony z kilku wsi lub folwarków. [przypis edytorski]
927. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]
928. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]
929. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
930. awizy — listy z informacją. [przypis edytorski]
931. w czasiech — dziś popr. forma Ms. lm: w czasach. [przypis edytorski]
932. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]
933. afekt (z łac.) — uczucie. [przypis edytorski]
934. tenuta (z wł.) — czynsz dzierżawny. [przypis edytorski]
935. permisja (z łac.) — pozwolenie. [przypis edytorski]
936. wniki — wnyki, pułapka. [przypis edytorski]
937. wnicznik — myśliwy. [przypis edytorski]
938. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
939. periculum (łac.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
940. pro forma (łac.) — dla formy, tymczasowo; wstępnie. [przypis edytorski]
941. niesubordynacja (z łac.) — nieposłuszeństwo. [przypis edytorski]
942. familiant — szlachcic z bogatego i wpływowego rodu. [przypis edytorski]
943. decorum, decori (łac.) — tu: przyzwoitość. [przypis edytorski]
944. siła (daw.) — dużo, wiele; bardzo. [przypis edytorski]
945. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski]
946. argumentum (łac.) — argument. [przypis edytorski]
947. Kupido (mit. rzym.) — Kupidyn a. Amor, bożek miłości, odpowiednik gr. Erosa. [przypis edytorski]
948. lata jeno ponoś niedobrane — Michał Korybut Wiśniowiecki miał w 1656 r. 16 lat, byłby zatem młodszy od Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej o ok. 9 lat. [przypis edytorski]
949. partii godnej Wiśniowieckiego — Michał Korybut Wiśniowiecki, wstąpiwszy na tron polski, poślubił arcyksiężniczkę austriacką Eleonorę Habsburżankę (1653–1697). [przypis edytorski]
950. primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]
951. secundo (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]
952. ubezpieczać się — tu: uważać się za bezpiecznego, lekceważyć niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
953. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]
954. taki (reg.) — jednak. [przypis edytorski]
955. łuby — kosze, bagaże. [przypis edytorski]
956. grubian — dziś popr.: grubianin, tj. cham, nieokrzesany, nieuprzejmy. [przypis edytorski]
957. pyśmo (ukr.) — list. [przypis edytorski]
958. periculum (łac.) — niebezpieczeństwo; tu B. lm pericula: niebezpieczeństwa. [przypis edytorski]
959. fatigo, fatigare (łac.) — męczyć, fatygować. [przypis edytorski]
960. rajfurską funkcję — funkcję stręczyciela, ułatwiającego innym nierząd. [przypis edytorski]
961. przezpieczniej (daw.) — bezpieczniej. [przypis edytorski]
962. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
963. tenor (łac.) — treść, zawartość. [przypis edytorski]
964. multyplikować (z łac.) — pomnożyć, zwiększyć. [przypis edytorski]
965. traktować — tu: prowadzić układy. [przypis edytorski]
966. ująć w kluby (daw.) — wziąć w ryzy, zdyscyplinować. [przypis edytorski]
967. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
968. rządny (daw.) — porządny, uczciwy, należyty. [przypis edytorski]
969. auxilium (łac.) — pomoc, wsparcie; tu M. lm auxilia. [przypis edytorski]
970. komunik (daw.) — jazda, kawaleria. [przypis edytorski]
971. modestia (łac.) — skromność; tu: umiarkowanie, wstrzęmięźliwość. [przypis edytorski]
972. strzelba (daw.) — broń palna. [przypis edytorski]
973. pospolitak — żołnierz pospolitego ruszenia. [przypis edytorski]
974. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady, najdzielniejszy wojownik trojański, wcielenie cnót rycerskich. Zginął z rąk Achillesa, który pomścił w ten sposób śmierć swojego przyjaciela Patroklosa. [przypis edytorski]
975. wielka buława litewska — tu: tytuł hetmana wielkiego litewskiego; buława (z tur.) — mała ozdobna maczuga, symbol władzy wojskowej. [przypis edytorski]
976. ekstraordynaryjny (daw., z łac.) — nadzwyczajny. [przypis edytorski]
977. niechać (daw.) — odstąpić; por. zaniechać. [przypis edytorski]
978. per nefas (łac.) — niegodziwie. [przypis edytorski]
979. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
980. żołnierzów — dziś popr. forma D. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]
981. potwarz — oszczerstwo, hańba. [przypis edytorski]
982. rozgartywać (reg.) — odrzucać, rozrzucać. [przypis edytorski]
983. wojski — urzędnik, zobowiązany do opieki nad pozostałymi w kraju rodzinami szlachty, kiedy ta brała udział w pospolitym ruszeniu. [przypis edytorski]
984. kolki sparły — o chorobie żołądka, tu eufemistycznie o ciąży. [przypis edytorski]
985. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
986. bisurmański (daw., pogard.) — muzułmański, dziki. [przypis edytorski]
987. dyscyplina — krótki bicz z kilkoma rzemieniami, narzędzie kary. [przypis edytorski]
988. confiteor (łac.) — wyznaję. [przypis edytorski]
989. ćwik — zuch. [przypis edytorski]
990. konfident (z łac., daw.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]
991. kondemnata — w daw. prawie pol. wyrok skazujący wydawany zaocznie. [przypis edytorski]
992. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]
993. imainować sobie (z łac.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]
994. salwować (z łac.) — ratować. [przypis edytorski]
995. parrycyda (z łac. parricida) — ojcobójca, bratobójca; wróg ojczyzny, zdrajca. [przypis edytorski]
996. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
997. Kiszkowie — kresowy ród magnacki. [przypis edytorski]
998. Hiperborejczycy (z gr.) — lud mieszkający na północy; autor określa tak Rosjan, w sposób zawoalowany ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]
999. Zołtareńko — właśc. Iwan Zołotarenko (zm. 1655), hetman kozacki, stronnik Rosjan, szwagier Bohdana Chmielnickiego. Brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. [przypis edytorski]
1000. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]
1001. wolentarz — ochotnik, żołnierz walczący w imię swoich przekonań i nie otrzymujący żołdu. [przypis edytorski]
1002. chorągiew petyhorska — oddział średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. [przypis edytorski]
1003. piechota łanowa — wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis edytorski]
1004. zalterować się (z łac.) — zmienić się. [przypis edytorski]
1005. supozycja (z łac.) — przypuszczenie. [przypis edytorski]
1006. żołnierzów — dziś popr. forma D. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]
1007. petyhorcy — średniozbrojni kawalerzyści w wojsku litewskim. [przypis edytorski]
1008. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
1009. moderowany — tu: wyposażony, uzbrojony. [przypis edytorski]
1010. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]
1011. kunktatorstwo (z łac.) — zwlekanie, opieszałość. [przypis edytorski]
1012. konfundować (z łac.) — zmieszać, zakłopotać. [przypis edytorski]
1013. kiełznać — wkładać do pyska końskiego kiełzno, element uprzęży służący do kierowania koniem. [przypis edytorski]
1014. mieszkać (daw.) — zatrzymywać się, ociągać się. [przypis edytorski]
1015. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
1016. język — jeniec, od którego można wydobyć informacje. [przypis edytorski]
1017. godzinki — modlitwa pochodząca od liturgii godzin, najpopularniejsze są godzinki ku czci Matki Boskiej. [przypis edytorski]
1018. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667). [przypis edytorski]
1019. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]
1020. bożyć się — przysięgać na Boga. [przypis edytorski]
1021. pater noster (łac.) — ojcze nasz; tu: pokuta. [przypis edytorski]
1022. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
1023. surowiec — surowa, niewyprawiona skóra. [przypis edytorski]
1024. znieść — tu: pokonać. [przypis edytorski]
1025. żywić — pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]
1026. konfuzja (z łac.) — zmieszanie, niepewność. [przypis edytorski]
1027. suponować (z łac.) — przypuszczać. [przypis edytorski]
1028. wiwenda (z łac.) — prowiant, zaopatrzenie. [przypis edytorski]
1029. terror (łac.) — przerażenie, strach. [przypis edytorski]
1030. stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]
1031. febris (łac.) — gorączka, dreszcze. [przypis edytorski]
1032. konfesja (z łac.) — wyznanie, zeznanie. [przypis edytorski]
1033. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
1034. konfesata (z łac.) — przesłuchanie. [przypis edytorski]
1035. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]
1036. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]
1037. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
1038. owe — dziś popr. forma M. lp r.n.: owo; tj. to. [przypis edytorski]
1039. obuszek — broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym, niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]
1040. fatigatus (łac.) — zmęczony; tu M. lm fatigati: zmęczeni. [przypis edytorski]
1041. Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. [przypis edytorski]
1042. egzystować — tu: istnieć, funkcjonować. [przypis edytorski]
1043. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]
1044. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]
1045. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
1046. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
1047. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
1048. organki — działo, używane w XVI i XVII w., złożone z wielu luf karabinowych na jednym łożu, ładowane od przodu i odpalane wspólnym lontem. [przypis edytorski]
1049. drabant (z niem.) — żołnierz pieszy, żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]
1050. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]
1051. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]
1052. jakimi słowy — dziś popr. forma N. lm: jakimi słowami. [przypis edytorski]
1053. srom (daw.) — wstyd; tu: przyzwoitość. [przypis edytorski]
1054. sfolżała — zelżała, złagodniała. [przypis edytorski]
1055. rękodajny — dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. [przypis edytorski]
1056. paroksyzm — atak choroby, drgawki. [przypis edytorski]
1057. jutro febry nie mam — niektóre choroby, jak febra czyli malaria, objawiają się regularnymi atakami dreszczy co 3 lub 4 dni. Ma to związek z namnażaniem się wirusa we krwi chorego. [przypis edytorski]
1058. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
1059. suplikant (z łac.) — proszący. [przypis edytorski]
1060. miles praeciosus (łac.) — bezcenny żołnierz. [przypis edytorski]
1061. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]
1062. kuczy — przykrzy. [przypis edytorski]
1063. predykant — kaznodzieja protestancki. [przypis edytorski]
1064. gemajn (daw., z niem. gemein: zwykły) — szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu; tu pogard.: żołnierz. [przypis edytorski]
1065. Trąby — nazwa herbu Radziwiłłów. [przypis edytorski]
1066. spostponować (z łac.) — obrazić, zhańbić, upokorzyć. [przypis edytorski]
1067. ukontentowanie (z łac.) — zadowolenie, radość. [przypis edytorski]
1068. kałdun (pogard.) — brzuch. [przypis edytorski]
1069. staje — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]
1070. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]
1071. kiszmet (arab.) — niech tak będzie. [przypis edytorski]
1072. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]
1073. spieszony — pozbawiony konia, pieszy. [przypis edytorski]
1074. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]
1075. Ałła — Allach; o Boże. [przypis edytorski]
1076. Herr Jesus! Mein Gott! (niem.) — Panie Jezu! Mój Boże! [przypis edytorski]
1077. kirys — część zbroi płytowej, chroniąca korpus; napierśnik i naplecznik. [przypis edytorski]
1078. arkan — bicz, sznur, używany przez Tatarów do walki; lasso. [przypis edytorski]
1079. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]
1080. koncerz — długi, ciężki miecz, przeznaczony raczej do kłucia niż do cięcia. [przypis edytorski]
1081. misiurka — hełm z osłoną karku, wykonaną z plecionki kolczej (z kółek metalowych). [przypis edytorski]
1082. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]