Rozdział XXVI
Biegli długo borem, pędząc tak, że sosny przydrożne zdawały się uciekać w tył w popłochu; mijali karczmy, chaty pobereżników, smolarnie, a czasem wozy ciągnące pojedynczo lub po kilka ku Pilwiszkom. Od chwili do chwili książę Bogusław przechylał się w kulbace, jakby chcąc próbować oporu, ale wówczas ramiona jego wykręcały się jeno boleśniej w żelaznych rękach Kmicicowych żołnierzy, a pan Andrzej przykładał mu znów lufę między łopatki i biegli dalej. Kapelusz księciu spadł — wiatr rozwiewał bujne, jasne sploty jego peruki — i biegli dalej, aż biała piana poczęła spadać płatami z koni.
Na koniec trzeba było zwolnić, bo ludziom i koniom tchu zbrakło, a Pilwiszki pozostały tak daleko, że wszelka możliwość pogoni znikła. Jechali tedy czas jakiś stępą i w milczeniu, przesłonięci tumanem pary, która buchała z rumaków.
Książę przez długi czas nie odzywał się wcale, widocznie starał się uspokoić i odzyskać zimną krew, aż gdy tego dokazał, wówczas spytał:
— Dokąd mnie prowadzicie?
— Dowiesz się wasza książęca mość na końcu drogi — rzekł Kmicic.
Bogusław zamilkł, a po chwili znowu:
— Każ mnie puścić tym chamom, kawalerze, bo mi ramiona wykręcą. Jeśli to im każesz uczynić, będą po prostu wisieć, inaczej, na pal pójdą.
— To szlachta, nie chamy! — odrzekł Kmicic. — A co do kary, jaką im wasza książęca mość grozisz, to nie wiadomo, kogo pierwej śmierć dosięgnie.
— Wiecie wy, na kogoście ręce podnieśli? — spytał książę zwracając się do żołnierzy.
— Wiemy — odpowiedzieli.
— Do miliona diabłów rogatych! — zawołał z wybuchem Bogusław — każesz tym ludziom pofolgować mi czy nie?
— Każę waszej książęcej mości związać w tył ręce, tak będzie wygodniej.
— Nie może być!... Do reszty mi ręce wykręcicie!
— Innego kazałbym uwolnić na parol607, że nie ucieknie, ale wy umiecie słowo łamać! — odrzekł Kmicic.
— Jać inny parol daję — odrzekł książę — że nie tylko przy pierwszej sposobności umknę z twoich rąk, ale że cię każę końmi rozerwać, gdy w moje wpadniesz!
— Co ma Bóg dać, to da! — odrzekł Kmicic — ale wolę szczerą groźbę niż fałszywe obietnice. Puścić mu ręce, konia jeno za cugle powodować, a wasza książęca mość patrz tu! Oto mi jeno za cyngiel ruszyć, by ci kulę w krzyże wpędzić, a dalibóg, nie chybię, bo nigdy nie chybiam. Siedźże spokojnie na koniu, umykać nie próbuj!
— Nie dbam, panie kawalerze, o ciebie i twoją krócicę...
To rzekłszy książę wyciągnął zbolałe ręce, aby je wyprostować i z odrętwienia otrząsnąć, żołnierze tymczasem chwycili z dwóch stron konia za cugle i wiedli dalej.
Bogusław po chwili rzekł:
— Nie śmiesz mi w oczy spojrzeć, panie Kmicic, z tyłu się kryjesz.
— Owszem! — odparł pan Andrzej i popędziwszy konia, odsunął Zawratyńskiego, a sam chwyciwszy za lejc książęcego rumaka — spojrzał Bogusławowi prosto w twarz.
— A jak tam moja szkapa? Zalim jej dołgał choć jedną cnotę?
— Dobry koń! — odrzekł książę. — Chcesz, to go kupię.
— Bóg zapłać! Wart ten koń lepszego losu niż zdrajcę do śmierci nosić.
— Głupiś, panie Kmicic!
— Bom w Radziwiłłów wierzył!
Znów nastała chwila milczenia, którą przerwał pierwszy książę:
— Powiedz mi, panie Kmicic — rzekł — czyś ty pewien, żeś przy zdrowych zmysłach i że ci się rozum nie pomieszał? Czyś zapytał samego siebie, coś ty, szalony człecze, uczynił, kogoś ty porwał, na kogoś rękę podniósł? Czy ci nie przyszło do głowy, że lepiej by dla ciebie teraz było, żeby cię matka nie rodziła? I że na tak zuchwały postępek nie odważyłby się nikt nie tylko w Polsce, ale i w Europie całej?
— To widać niewielka fantazja w tej Europie, bo ja waszą książęcą mość porwałem, trzymam i nie puszczę.
— Nie może być inaczej, tylko z szalonym sprawa! — zawołał jakby do siebie książę.
— Mój mości książę! — odrzekł pan Andrzej. — Jesteś w moim ręku i z tym się zgódź, a słów próżno nie trać! Pogoń nie nadejdzie, bo tam twoi ludzie dotychczas myślą, żeś dobrowolnie z nami wyjechał. Kiedy cię moi ludzie pod łokcie brali, nikt tego nie widział, bo nas tuman przesłonił, a choćby nie tuman, to z dalekości ani masztalerze, ani straż by nie dojrzała. Przez dwie godziny będą cię czekać, przez trzecią się niecierpliwić, przez czwartą i piątą niepokoić, a w szóstej wyślą ludzi na zwiady, a my tymczasem będziem za Mariampolem.
— I co z tego?
— To z tego, że nie zgonią, a choćby i zaraz byli zaczęli gonić, i tak by nie zgonili, bo wasze konie prosto z drogi, a nasze wypoczęte. Gdyby zaś jakim cudem zgonili, i to na nic, bo jak mnie tu wasza książęca mość widzisz, tak bym jej łeb roztrzaskał... co i uczynię, jeśli inaczej nie będzie można. Ot, co jest! Radziwiłł ma dwór, wojsko, działa, dragonów, a Kmicic sześciu ludzi i pomimo tego Kmicic Radziwiłła za kark trzyma.
— Co dalej? — rzekł książę.
— Nic dalej! Dalej pojedziem przed siebie tam, gdzie mi się spodoba. Dziękuj wasza książęca mość Bogu, żeś żyw dotąd, bo żeby nie to, żem ja sobie kazał z dziesięć wiader wody rano na łeb wychlustać, to byś już był na tamtym świecie, alias608 w piekle, z dwóch racyj: jako zdrajca i jako kalwin.
— I ważyłbyś się na to?
— Nie chwaląc się, nie znajdziesz wasza książęca mość łatwo takowej imprezy, na którą bym się nie ważył, a masz najlepszy dowód na sobie.
Książę spojrzał uważniej w oblicze junaka i rzekł:
— Diabeł ci to, kawalerze, na twarzy napisał, żeś na wszystko gotów — i to też racja, że mam dowód na sobie... Powiem ci nawet, żeś potrafił mnie samego śmiałością zadziwić, a to niełatwa rzecz.
— Wszystko mi jedno. Podziękuj wasza książęca mość Bogu, żeś dotąd żyw, i kwita!
— Nie, panie kawalerze! Przede wszystkim ty za to Bogu podziękuj... Bo gdyby jeden włos spadł z głowy mojej, to wiedz, że cię Radziwiłłowie znajdą choćby pod ziemią. Jeśli liczysz na to, że teraz niezgoda między nami i że cię nieświescy i ołyccy ścigać nie będą, to się mylisz. Krew radziwiłłowska musi zostać pomszczona, przykład straszliwy musi być dany, inaczej nie żyć by nam w tej Rzeczypospolitej. Za granicą także się nie schronisz! Cesarz niemiecki cię wyda, bom ja książę Rzeszy Niemieckiej, elektor brandenburski mój wuj, książę Oranii jego szwagier, królestwo francuscy i ich ministrowie moi przyjaciele. Gdzie się schronisz?... Turcy i Tatarzy cię sprzedadzą, choćbyśmy mieli pół fortuny im oddać. Kąta na ziemi nie znajdziesz ani takich puszcz, ani takich ludów...
— Dziwno mi to — rzekł Kmicic — że się wasza książęca mość o moje zdrowie z góry tak troszczysz, wielka persona Radziwiłł!... A przecie mi tylko cyngla ruszyć...
— Temu nie neguję. Nieraz się już zdarzało w świecie, że wielki człowiek ginął z rąk prostaka. Toć i Pompejusza609 ciura610 zabił, toć królowie francuscy z rąk ludzi niskiego stanu ginęli, toć nie dalej szukając i wielkiemu ojcu mojemu toż samo się przygodziło... Jeno, pytam się ciebie, co dalej?
— Et! co mi tam! Nie dbałem ja nigdy o to wielce, co jutro będzie. Przyjdzie ze wszystkimi Radziwiłłami się zahaczyć, to jeszcze Bóg to wie, kto komu lepiej przygrzeje. Już to dawno miecz mi ciągle wisiał nad głową, a dlatego niech jeno oczy zmrużę, to i śpię smaczno jak suseł. W dodatku, mało mi będzie jednego Radziwiłła, to porwę drugiego i trzeciego...
— Jak mi Bóg miły, kawalerze, tak mi się podobasz!... Bo to ci powtarzam, że chyba ty jeden w Europie mogłeś się na coś podobnego ważyć. Ani się, bestia, zatroska, ani pomyśli, co jutro będzie! Lubię śmiałych ludzi, a coraz ich mniej na świecie... Ot, porwał sobie Radziwiłła i trzyma go jak swego... Gdzieżeś się taki uchował, kawalerze? Skąd jesteś?
— Chorąży orszański!
— Panie chorąży orszański, żal mi, że Radziwiłłowie tracą takiego człowieka jak waćpan, bo z takimi ludźmi siła można dokazać. Gdyby nie o mnie chodziło... Hm! nie żałowałbym niczego, by cię skaptować...
— Za późno! — rzekł Kmicic.
— To się rozumie! — odpowiedział książę. — Wiele za późno! Ale to ci przyrzekam, że każę cię po prostu rozstrzelać, boś godzien żołnierską śmiercią zginąć... Co za diabeł wcielony! Z pośrodka moich ludzi mnie porwał!
Kmicic nie odrzekł nic; książę zaś zamyślił się przez chwilę, po czym zakrzyknął:
— Wreszcie, pal cię sześć! Jeżeli puścisz mnie natychmiast, nie będę się mścił! Dasz mi tylko parol, że nikomu nie wspomnisz, co zaszło, i ludziom nakażesz milczenie.
— Nie może być! — rzekł Kmicic.
— Chcesz wykupu?
— Nie chcę.
— Po cóżeś, u diabła, mnie porwał? Nie rozumiem!
— Siła611 by gadać! Dowiesz się wasza książęca mość później.
— A co mamy robić przez drogę, jeśli nie gadać? Przyznaj się, kawalerze, do jednej rzeczy: żeś mnie porwał w chwili cholery i desperacji... i teraz sam dobrze nie wiesz, co ze mną czynić.
— To moja rzecz! — odpowiedział Kmicic. — A czy nie wiem, co czynić, pokaże się niebawem.
Niecierpliwość odbiła się na twarzy księcia Bogusława.
— Niezbyt rozmownyś, panie chorąży orszański — rzekł — ale odpowiedz mi przynajmniej szczerze na jedno pytanie: zaliś już jechał do mnie na Podlasie z gotowym zamiarem targnięcia się na moją osobę czyli też później, w ostatniej chwili, przyszło ci to do głowy.
— Na to mogę szczerze waszej książęcej mości odpowiedzieć, bo i mnie samego w gębę pali, abym wam powiedział, dlaczego porzuciłem waszą stronę i pókim żyw, póki mi tchu w gardzieli stanie, więcej do niej nie wrócę. Książę wojewoda wileński mnie zwiódł i naprzód na to mnie wyciągnął, żem mu na krucyfiksie zaprzysiągł, jako go nie opuszczę do śmierci...
— A to pięknie dotrzymujesz... Nie ma co mówić!...
— Tak jest! — zawołał gwałtownie Kmicic. — Jeślim duszę stracił, jeśli muszę być potępiony, to przez was... Ale miłosierdziu boskiemu się oddaję... i wolę duszę stracić, wolę gorzeć wiekuiście niż dłużej grzeszyć świadomie i dobrowolnie, niż dłużej służyć wiedząc, że grzechowi i zdradzie służę. Niech Bóg zmiłuje się nade mną... Wolę gorzeć! Wolę stokroć gorzeć... bo i tak bym gorzał, gdybym przy was został. Nie mam nic do stracenia... Ale to przynajmniej na sądzie boskim powiem: „Nie wiedziałem, na com przysięgał, a gdym zmiarkował, że na zdradę ojczyźnie, na zgubę imieniowi612 polskiemu przysiągłem, tedym przysięgę złamał... Teraz mnie, Panie Boże, sądź!”
— Do rzeczy! do rzeczy! — rzekł spokojnie książę Bogusław.
Lecz pan Andrzej oddychał ciężko i jechał czas jakiś w milczeniu, z namarszczoną brwią i okiem wbitym w ziemię, jak człowiek nieszczęściem przygnieciony.
— Do rzeczy! — powtórzył książę Bogusław.
Kmicic zbudził się jakoby ze snu, potrząsnął głową i mówił:
— Wierzyłem księciu hetmanowi, jakbym ojcu rodzonemu nie wierzył. Pamiętam tę ucztę, gdy to nam pierwszy raz powiedział, że się ze Szwedem połączył. Com ja wtedy przecierpiał, com przeszedł, Bóg mi policzy! Inni, zacni ludzie, ciskali mu buławy pod nogi, przy ojczyźnie się oponując, a jam stał jak pień, z buławą, ze wstydem i z hańbą, w upokorzeniu, w męce... bo mi do oczu powiedziano: „zdrajca!” I kto powiedział!... Et!... lepiej nie wspominać, bym się zaś nie zapamiętał, bym nie oszalał i waszej książęcej mości zaraz tu w łeb nie strzelił... Wyście to, wy, zdrajcy, sprzedawczyki, wyście mnie do tego doprowadzili!
Tu pan Kmicic począł patrzeć strasznym wzrokiem na księcia i nienawiść wybiła mu z dna duszy na twarz, na kształt smoka, który wypełznął z pieczary na światło dzienne, a książę Bogusław patrzył na junaka spokojnym, nieulękłym okiem, na koniec rzekł:
— Owszem, panie Kmicic, to mnie zajmuje... Mów dalej...
Kmicic puścił cugle książęcego konia, zdjął czapkę, jakby chcąc gorejącą głowę ochłodzić.
— Tej samej nocy — mówił — poszedłem do księcia hetmana, bo i sam kazał mnie sprowadzić. Myślałem sobie: wypowiem mu służbę, złamię przysięgę, uduszę w tych oto rękach, prochami wysadzę Kiejdany613, a potem niech się, co chce, dzieje! On też wiedział, żem na wszystko gotów — znał mnie! Widziałem to dobrze, iż palcami w puzdrze przebierał, w którym były pistolety. Nic to — myślę sobie — albo mnie chybi, albo zabije! Ale on począł mnie reflektować, począł mówić, takie perspektywy mnie, prostakowi, pokazować, za takiego zbawcę się podawać, że wiesz wasza książęca mość, co się stało?
— Przekonał młodzika! — rzekł Bogusław.
— Żem mu do nóg padł — zakrzyknął Kmicic — i ojca, jedynego zbawcę ojczyzny w nim widziałem, żem mu się oddał jako diabłu, z duszą, z kadłubem, żem był gotów za niego, za jego uczciwość, z wieży kiejdańskiej na łeb się rzucić!
— Domyślałem się, że taki będzie koniec! — zauważył Bogusław.
— Com stracił w tej służbie, o tym nie będę gadał, ale oddałem mu ważne usługi: utrzymałem w posłuszeństwie moją chorągiew, która tam teraz została, bogdaj mu na pohybel614! — inne, które się buntowały, znacznie wyciąłem... Zababrałem ręce w krwi bratniej, w tej myśli, iż sroga to dla ojczyzny necessitas615! Często mnie dusza bolała, gdy dobrych żołnierzów rozstrzeliwać kazał; często natura szlachecka rebelizowała przeciw niemu, gdy raz i drugi przyrzekł mi coś, a potem nie dotrzymał. Alem to myślał: ja głupi, on mądry! — tak trzeba! Teraz dopiero, gdym się o onych truciach z listów dowiedział, aż mi szpik w kościach zdrętwiał! Jakże to? Takaż to wojna? To truć chcecie żołnierzów? I to ma być po hetmańsku? To ma być po radziwiłłowsku? Ja to mam takie listy wozić?...
— Nie znasz się na polityce, kawalerze — przerwał Bogusław.
— Niechże ją pioruny zatrzasną! Niechże ją podstępni Włochowie robią, nie szlachcic, którego Bóg zacniejszą od innych krwią przyozdobił, ale też i zobowiązał, aby szablą, nie apteką, wojował i imienia nie hańbił!
— Te listy tedy tak cię zraziły, że postanowiłeś Radziwiłłów opuścić?
— Nie listy! Byłbym je katu oddał albo w ogień cisnął, bo ja nie od takich funkcyj — ale nie listy! Wyrzekłbym się posłowania, ale sprawy nie odstąpił. Czy ja wiem?! Poszedłbym choć w dragony albo kupę bym nową zebrał i znów Chowańskiego po staremu podchodził. Ale już mi zaraz przyszło podejrzenie: a nuż oni i ojczyznę chcą otruć tak jak tych żołnierzów?... Bóg dał, żem nie wybuchnął, choć mi głowa jako granat gorzała, żem się opamiętał, żem miał tę moc powiedzieć sobie: ciągnijże go za język, a dowiesz się całej prawdy — nie zdradź, co masz w sercu, podaj się za zaprzańca, za gorszego od samych Radziwiłłów, i ciągnij za język.
— Kogo? mnie?
— Tak jest! i Bóg mi pomógł, żem ja, prostak, statystę w pole wywiódł, żeś wasza książęca mość, mając mnie za szelmę ostatnią, żadnego szelmostwa waszego nie ukrył, wszystko wyznał, wszystko wypowiedział, jakoby na dłoni wypisał! Włosy mi na łbie dębem stawały, alem słuchał i wysłuchał do końca!... O zdrajcy! O arcypiekielnicy! O parrycydowie616!... Jakże to piorun was dotąd nie pobił? Jakże to ziemia was dotąd nie pożarła?... To z Chmielnickim, ze Szwedami, z elektorem, z Rakoczym i z samym diabłem na zgubę tej Rzeczypospolitej się zmawiacie?... To płaszcz z niej chcecie sobie wykroić? Zaprzedać? Rozdzielić? Rozerwać jako wilcy tę matkę waszą. Takaż wasza wdzięczność za wszystkie dobrodziejstwa, którymi was obsypała, za one urzędy, honory, godności, substancje, starostwa, za takie fortuny, których królowie zagraniczni wam zazdroszczą?... I gotowiście nie zważać na onej łzy, na mękę, na ucisk? Gdzie w was sumienie? Gdzie wiara, gdzie uczciwość?!... Co za monstra na świat was wydały?
— Panie kawalerze — przerwał zimno książę Bogusław — masz mnie w ręku i możesz mnie zabić, ale o jedno cię proszę: nie nudź mnie!
Umilkli obaj.
Jednakże ze słów Kmicica ukazywało się jasno, że żołnierz zdołał wyciągnąć całą nagą prawdę z dyplomaty i że książę popełnił wielką nieostrożność, wielki błąd, zdradziwszy najtajniejsze zamysły własne i hetmańskie. Ubodło to jego miłość własną, więc też nie racząc ukrywać złego humoru rzekł:
— Nie przypisuj tylko tego własnemu dowcipowi, panie Kmicic, jeżeliś ze mnie prawdę wydostał. Mówiłem otwarcie, bom myślał, że książę wojewoda lepiej zna się na ludziach i przyszle człowieka godnego ufności.
— Książę wojewoda przysłał człowieka godnego ufności — odparł Kmicic — aleście go już stracili. Odtąd tylko szelmy służyć wam będą!
— Jeżeli sposób, w jaki mnie porwałeś, nie był szelmowski, to niech mi w pierwszej bitwie szpada do ręki przyrośnie.
— To fortel! W twardej ja się szkole ich uczył. Chciałeś wasza książęca mość poznać Kmicica, masz go! Nie pojadę z próżnymi rękoma do naszego pana miłościwego.
— I myślisz, że mi włos z głowy z ręki Jana Kazimierza spadnie?
— To sędziów, nie moja sprawa!
Nagle Kmicic zatrzymał konia.
— Hej! — rzekł. — A list księcia wojewody? Masz go wasza książęca mość przy sobie?
— Choćbym miał, to bym nie dał — rzekł książę. — Listy zostały w Pilwiszkach.
— Obszukać go! — krzyknął Kmicic.
Żołnierze porwali znów księcia pod ramiona, Soroka zaś począł szukać mu po kieszeniach. Po chwili znalazł list.
— Oto jeden dokument przeciw wam i waszym robotom — rzekł, biorąc go, pan Andrzej. — Dowie się z niego król polski, co zamierzacie, dowie się i szwedzki, że chociaż teraz mu służycie, przecie już książę wojewoda zastrzega sobie wolność recedere617, jeśliby się noga Szwedom miała powinąć. Wyjdą na jaw wszystkie wasze zdrady, wszystkie machinacje. A mam przecie i inne listy, do króla szwedzkiego, do Wittenberga, do Radziejowskiego... Wielcy jesteście i potężni, a przecie nie wiem, czyli wam ciasno nie będzie w tej ojczyźnie, gdy wam obaj królowie godną waszych zdrad rekompensę obmyślą.
Oczy księcia Bogusława zabłysły złowrogim światłem, ale po chwili opanował gniew i rzekł:
— Dobrze, kawalerze! Na śmierć i życie między nami!... Spotkamy się!... Możesz przysporzyć nam trosków i sprawić wiele złego, ale to jeno powiem: nikt nie śmiał dotąd tego uczynić w tym kraju, coś ty uczynił, i biada tobie i twoim.
— Ja sam mam szablę do obrony, a swoich mam czym wykupić! — rzekł Kmicic.
— Ach! masz mnie jako zakładnika! — rzekł książę.
I mimo całego gniewu odetchnął spokojnie; zrozumiał jedno w tej chwili, że w żadnym wypadku życiu jego nic nie grozi, bo jego osoba zbyt jest Kmicicowi potrzebna. Postanowił z tego korzystać.
Tymczasem puścili się znów rysią i po godzinie drogi ujrzeli dwóch jeźdźców, z których każdy prowadził po parze jucznych koni. Byli to ludzie Kmicicowi wysłani naprzód z Pilwiszek.
— A co tam? — spytał ich Kmicic.
— Konie nam się zmachały okrutnie, wasza miłość, bośmy nie wypoczywali dotąd.
— Zaraz spoczniemy!...
— Widać tu chałupę na zakręcie, może to karczma.
— Niech wachmistrz ruszy naprzód obroki przygotować. Karczma czy nie karczma, trzeba stanąć!...
— Wedle rozkazu, panie komendancie.
Soroka wypuścił konia, a oni podążali za nim z wolna. Kmicic jechał z jednej strony księcia, Lubieniec z drugiej. Książę uspokoił się zupełnie i nie wyciągał więcej na rozmowę pana Andrzeja. Zdawał się być zmęczony drogą czy też położeniem, w jakim się znajdował, i głowę pochylił nieco na piersi, a oczy miał przymknięte. Jednakże od czasu do czasu rzucał ukośne spojrzenia, to na Kmicica, to na Lubieńca, którzy trzymali cugle jego konia, jakby upatrując, którego łatwiej będzie obalić, aby się wyrwać na wolność.
Tymczasem zbliżyli się do budowli leżącej przy drodze, na cyplu lasu. Nie była to karczma, ale kuźnia i kołodziejnia zarazem, w której jadący traktem zatrzymywali się dla przekuwania koni i reparacji wozów. Między samą kuźnią a drogą rozciągał się niewielki majdan, nie ogrodzony płotem, z rzadka porosły wydeptaną trawą; szczątki wozów i popsowane koła leżały rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie było nikogo, jeno koń Soroki stał przywiązany do słupa. Sam Soroka rozmawiał przed kuźnią z kowalem Tatarem i dwoma jego pomocnikami.
— Niezbyt obfity będziem mieć popas — rzekł uśmiechając się książę — niczego tu nie dostanie.
— Mamy żywność i gorzałkę ze sobą — rzekł pan Kmicic.
— To dobrze! Trzeba nam będzie sił nabrać.
Tymczasem stanęli. Kmicic zatknął za pas krócicę, zeskoczył z kulbaki i oddawszy bachmata618 w ręce Soroki chwycił znów za cugle książęcego konia, którego zresztą Lubieniec nie popuszczał z ręki z drugiej strony.
— Wasza książęca mość zechce zejść z konia! — rzekł pan Andrzej.
— A to czemu? Będę jadł i pił z kulbaki — rzekł książę pochylając się ku niemu.
— Proszę na ziemię! — zawołał groźnie Kmicic.
— A ty w ziemię! — krzyknął straszliwym głosem książę i wyrwawszy z szybkością błyskawicy krócicę zza pasa Kmicica, huknął mu w samą twarz.
— Jezus Maria! — zakrzyknął Kmicic.
W tej chwili koń pod księciem, uderzony ostrogami, wspiął się tak, iż wyprostował się prawie zupełnie, książę zaś przekręcił się jak wąż w kulbace ku Lubieńcowi i całą siłą potężnego ramienia pchnął go lufą między oczy.
Lubieniec wrzasnął przeraźliwie i spadł z konia.
Zanim inni mogli zrozumieć, co się stało, zanim odetchnęli, zanim okrzyk zgrozy zamarł na ich wargach, Bogusław roztrącił ich jak burza, wypadł z majdanu na drogę i pomknął wichrem ku Pilwiszkom.
— Łapaj! Trzymaj! Bij! — rozległy się dzikie głosy.
Trzej żołnierze, którzy jeszcze siedzieli na koniach, puścili się za nim; lecz Soroka chwycił muszkiet oparty o ścianę i począł mierzyć do uciekającego, a raczej do jego rumaka.
Rumak zaś wyciągnął się jak sarna i biegł z szybkością strzały wypuszczonej z cięciwy. Huknął strzał. Soroka rzucił się przez dym, aby skutek lepiej zobaczyć; oczy przysłonił ręką, popatrzył przez chwilę i wreszcie wykrzyknął:
— Chybiony!
W tej chwili Bogusław zniknął na zakręcie, a za nim zniknęli goniący.
Wówczas wachmistrz zwrócił się do kowala i jego pomocników, którzy patrzyli aż dotąd z niemym przerażeniem na to, co się stało, i zawołał:
— Wody!
Kowalczuki skoczyli ciągnąć żurawia, a Soroka klęknął przy leżącym nieruchomie panu Andrzeju. Twarz Kmicica była pokryta sadzą wystrzału i soplami krwi — oczy miał przymknięte, lewą brew, powiekę i lewy wąs osmolone. Wachmistrz począł naprzód dotykać z lekka palcami jego czaszki. Dotykał długo i ostrożnie, po czym mruknął:
— Głowa cała...
Lecz Kmicic nie dawał znaku życia i krew wydobywała mu się z twarzy obficie. Tymczasem kowalczuki przynieśli wiadro wody i szmaty do obcierania. Soroka z równąż powolnością i uwagą zabrał się do obmywania twarzy Kmicica.
Na koniec rana ukazała się spod krwi i sadzy. Kula rozorała głęboko Kmicicowi lewy policzek i zniosła zupełnie koniec ucha. Soroka począł badać, czy kość policzkowa nie jest strzaskana.
Po chwili przekonał się, że nie, i odsapnął głęboko. Równocześnie Kmicic pod wpływem zimnej wody i bólu jął dawać znaki życia. Twarz poczęła mu drgać, piersi podnosiły się oddechem.
— Żyje!... Nic mu nie będzie! — zawołał radośnie Soroka.
I łza stoczyła się po zbójeckiej twarzy wachmistrza.
Tymczasem na zakręcie drogi ukazał się Biłous, jeden z trzech żołnierzy, którzy pognali za księciem.
— A co? — spytał Soroka.
Żołnierz kiwnął ręką.
— Nic!
— A tamci prędko wrócą?
— Tamci nie wrócą.
Wachmistrz złożył drżącymi rękoma głowę Kmicica na progu kuźni i zerwał się na równe nogi.
— Panie wachmistrzu, to charakternik! Pierwszy dogonił go Zawratyński, bo miał najlepszego konia, i dlatego że mu się pozwolił dogonić. W naszych oczach wydarł mu szablę z ręki i sztychem przebił. Ledwie mieliśmy czas zakrzyknąć. Witkowski był bliżej i skoczył na ratunek. A ten ściął go w moich oczach, jakby go piorun zatrzasnął!... Ani zipnął... A jam nie czekał kolei... Panie wachmistrzu! on tu gotów jeszcze wrócić!
— Nic tu po nas! — krzyknął Soroka. — Do koni!
I w tejże samej chwili poczęli wiązać nosze między końmi dla Kmicica.
Dwóch ludzi z rozkazu Soroki stanęło z muszkietami na drodze, z obawy powrotu straszliwego męża.
Lecz książę Bogusław, w przekonaniu, że Kmicic nie żyje, wracał spokojnie do Pilwiszek.
O zmroku już spotkał go cały oddział rajtarów wysłany przez Patersona, który zaniepokoił się długą nieobecnością księcia.
Oficer ujrzawszy księcia skoczył ku niemu.
— Wasza książęca mość... Nie wiedzieliśmy...
— Nic to! — przerwał książę Bogusław. — Przejeżdżałem konia w kompanii tego kawalera, od którego go kupiłem.
A po chwili dodał:
— I zapłaciłem dobrze.
Przypisy:
1. Żmudź (Žemaitija a. Žemaitėjė) — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]
2. Mendog a. Mindowe (lit. Mindaugas, ok. 1203–1263) — zjednoczyciel, książę, a następnie król Litwy. [przypis edytorski]
3. wielce skoligacony — spokrewniony z wieloma liczącymi się rodzinami, zwł. przez małżeństwo; spowinowacony. [przypis edytorski]
4. Rosieńskie — ziemia w środkowej części Litwy, jej ośrodkiem są Rosienie (lit. Raseiniai), położone ok. 80 km na płn. zach. od Kowna. [przypis edytorski]
5. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
6. Krakinów (lit. Krekenava) — miasteczko w środkowej części Litwy, położone ok. 30 km na płd. zach. od Poniewieża. [przypis edytorski]
7. Lauda, Szoja, Niewiaża — rzeki w środkowej części Litwy. [przypis edytorski]
8. Poniewież (lit. Panevėžys) — miasto w środkowej części Litwy nad rzeką Niewiażą, ok. 90 km na płn. wsch. od Rosień. [przypis edytorski]
9. komput — liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy. [przypis edytorski]
10. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis edytorski]
11. kwitnęła — dziś popr. forma 3 os. lp r.ż. cz.przesz.: kwitła. [przypis edytorski]
12. bitwy pod Łojowem (1649 i 1651) — pod Łojowem, leżącym nad Dnieprem, dziś w płd.-wsch. części Białorusi, wojska polskie pod wodzą Janusza Radziwiłła (1612–1655) dwukrotnie pokonały Kozaków Chmielnickiego. [przypis edytorski]
13. Janusz Radziwiłł herbu Trąby (1612–1655) — hetman wielki litewski, wojewoda wileński. [przypis edytorski]
14. pocztowy — członek pocztu, zbrojnego orszaku należącego do bogatszego szlachcica. [przypis edytorski]
15. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk, szereg. [przypis edytorski]
16. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis edytorski]
17. bitwa pod Szkłowem (12 sierpnia 1654) — starcie zbrojne podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 między siłami rosyjskimi pod wodzą kniazia Czerkaskiego oraz kniazia Jurija Boratyńskiego a armią Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem hetmana Janusza Radziwiłła, który zręcznym manewrem spowodował panikę i ucieczką wojsk rosyjskich za Dniepr; po stronie litewskiej poległo 700, a po rosyjskiej 7000 żołnierzy. W czasie bitwy miało miejsce widoczne w Szkłowie zaćmienie Słońca. [przypis edytorski]
18. apopleksja (z gr.: paraliż) — udar mózgu. [przypis edytorski]
19. regiment — pułk. [przypis edytorski]
20. oberszt (z niem. Oberst) — pułkownik. [przypis edytorski]
21. invidia (łac.) — zazdrość. [przypis edytorski]
22. substancja (z łac.) — tu: majątek, stan posiadania. [przypis edytorski]
23. Orsza — miasto we wsch. części dzisiejszej Białorusi, ok. 200 km na wsch. od Mińska, ok. 100 na zach. od Smoleńska, miejsce dwóch bitew między wojskami polskimi i moskiewskimi (1512 i 1564). [przypis edytorski]
24. wolentarz — ochotnik. [przypis edytorski]
25. familiant — członek dobrej szlacheckiej rodziny. [przypis edytorski]
26. Smoleńsk — miasto nad Dnieprem, dziś w zach. Rosji. [przypis edytorski]
27. congressus (łac.) — spotkanie, zjazd. [przypis edytorski]
28. dyferencja — różnica zdań, spór. [przypis edytorski]
29. dziegieć — lepka ciecz uzyskiwana w wyniku suchej destylacji drewna lub kory, ze względu na swoje właściwości bakteriobójcze stosowana daw. jako lekarstwo, a także jako smar, impregnat i klej. [przypis edytorski]
30. wojski — urzędnik, zobowiązany do opieki nad pozostałymi w kraju rodzinami szlachty, kiedy ta brała udział w pospolitym ruszeniu. [przypis edytorski]
31. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]
32. okiść — gruba warstwa ciężkiego śniegu powodująca łamanie gałęzi. [przypis edytorski]
33. kądziel — pęk włókien z lnu, konopi lub wełny przygotowany do przędzenia nici. [przypis edytorski]
34. karpa — pniak i korzenie pozostałe po ścięciu drzewa. [przypis edytorski]
35. brzeźniak — gałązki brzozowe. [przypis edytorski]
36. łuczywo — smolne drzewo, używane do oświetlania lub na rozpałkę. [przypis edytorski]
37. buńczuk — drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy wojskowej. [przypis edytorski]
38. żarna — daw. przyrząd do mielenia ziarna, składający się z dwóch trących o siebie kamieni. [przypis edytorski]
39. rychłoli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy rychło (tzn.: czy szybko). [przypis edytorski]
40. rusznica — ręczna broń palna o długiej lufie. [przypis edytorski]
41. Orsza — miasto we wsch. części dzisiejszej Białorusi, ok. 200 km na wsch. od Mińska, ok. 100 na zach. od Smoleńska, miejsce dwóch bitew między wojskami polskimi i moskiewskimi (1512 i 1564). [przypis edytorski]
42. akomodować się (z łac. accomodare: przystosować, poświęcić) — tu: przestawić się. [przypis edytorski]
43. na pola beresteckie — bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwycięstwo wojsk polskich nad siłami kozacko-tatarskimi; Beresteczko — miasto nad Styrem na Wołyniu, w zach. części Ukrainy. [przypis edytorski]
44. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
45. driakiew — używany w medycynie ludowej uniwersalny lek roślinny, złożony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mięsa żmii, ziemi z Lemnos, często z dodatkiem opium. [przypis edytorski]
46. szuba — futro, płaszcz futrzany. [przypis edytorski]
47. konterfekt — portret, wizerunek. [przypis edytorski]
48. legat — spadek, zapis w testamencie. [przypis edytorski]
49. fryga — zabawka dziecięca, bąk na sznurku. [przypis edytorski]
50. rarytet — rzadkość, tu: niezwykła piękność. [przypis edytorski]
51. bizun — daw. bat, uderzenie batem. [przypis edytorski]
52. hippocentaurus (łac., mit. gr.) — centaur, pół-koń a pół-człowiek. [przypis edytorski]
53. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]
54. konfuzja — zakłopotanie. [przypis edytorski]
55. obces — tupet, zuchwałość. [przypis edytorski]
56. konwent — klasztor, zakon; szkoła klasztorna. [przypis edytorski]
57. statek — stateczność, powaga, umiar. [przypis edytorski]
58. konfidencja — poufałość. [przypis edytorski]
59. półgęsek (daw.) — połowa tylnej części gęsi bez nogi i bez kości, obszyta w gęsią skórę i uwędzona. [przypis edytorski]
60. dragon — żołnierz walczący pieszo, a poruszający się konno. [przypis edytorski]
61. frykas — wyszukana, smakowita potrawa. [przypis edytorski]
62. kondemnata — w daw. prawie pol. wyrok skazujący wydawany zaocznie. [przypis edytorski]
63. hiberna — danina pieniężna pobierana w Polsce w XVII i XVIII w., przeznaczona na utrzymanie wojska w zimie. [przypis edytorski]
64. munsztułuk (daw.) — nagroda za dobrą nowinę. [przypis edytorski]
65. szerepetka — człowiek z gminu, przybłęda. [przypis edytorski]
66. substancja (z łac.) — tu: majątek, stan posiadania. [przypis edytorski]
67. kondycje (z łac.) — warunki. [przypis edytorski]
68. trzaska — mały kawałek drewna, używany zazwyczaj na podpałkę. [przypis edytorski]
69. harmata (daw.) — armata. [przypis edytorski]
70. fraucymer (z niem. Frauenzimmer) — komnata kobiet, pokój dla dam; damy dworu, stałe towarzystwo królowej lub księżnej. [przypis edytorski]
71. exemplum (łac.) — przykład. [przypis edytorski]
72. w wieżach — w więzieniu. [przypis edytorski]
73. kaganek — używana daw. mała lampka w kształcie miseczki z dziobkiem i uchwytem. [przypis edytorski]
74. bandolet — lekka strzelba z krótką lufą. [przypis edytorski]
75. dzianet — piękny, rasowy koń. [przypis edytorski]
76. grzeczny (daw.) — dorzeczny, sensowny, stosowny, na miejscu, jak trzeba itp. [przypis edytorski]
77. haeres (łac.) — dziedzic. [przypis edytorski]
78. Orszańskie — ziemia we wsch. części dzisiejszej Białorusi, ze stolicą w Orszy. [przypis edytorski]
79. roztruchan — wielki, ozdobny kielich. [przypis edytorski]
80. banitem — dziś popr. forma N. lp: banitą; banita: wygnaniec, osoba za jakieś przestępstwo skazana na wygnanie. [przypis edytorski]
81. posesjonat — właściciel posiadłości ziemiskiej. [przypis edytorski]
82. czekan — tu: ludowy flet czeski lub węgierski. [przypis edytorski]
83. kawalkator — zawodowy trener i ujeżdżacz koni, szczególnie ceniony w Rzeczypospolitej szlacheckiej. [przypis edytorski]
84. lafa — daw. płaca, żołd. [przypis edytorski]
85. jestli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]
86. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]
87. bachmat — koń używany daw. przez jazdę polską i tatarską. [przypis edytorski]
88. koń husarski — specjalnie wyhodowana rasa wysokiego, odpornego i szybkiego konia służącego husarii w walce. [przypis edytorski]
89. żmudzin — koń żmudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i Żmudzi, głównie do prac rolnych i do zaprzęgu. [przypis edytorski]
90. kałmuk — mały, krępy koń stepowy. [przypis edytorski]
91. exul (łac.) — wygnaniec. [przypis edytorski]
92. kiep — głupiec, dureń. [przypis edytorski]
93. sanna — jazda saniami po drodze usłanej śniegiem. [przypis edytorski]
94. bekiesza — długi, męski płaszcz podbity futrem. [przypis edytorski]
95. reputacja — opinia, jaką jakiś człowiek ma wśród innych. [przypis edytorski]
96. pasy drzeć — obdzierać żywcem ze skóry. [przypis edytorski]
97. dereszowaty — koń maści karej, gniadej lub kasztanowatej z domieszką białych włosów. [przypis edytorski]
98. tobie zasię — tobie nic do tego, nie twoja sprawa. [przypis edytorski]
99. jubka — damski kaftan z rękawami do łokcia, noszony w XVII–XVIII w. [przypis edytorski]
100. komiliton (z łac.) — towarzysz broni. [przypis edytorski]
101. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]
102. kontent — zadowolony. [przypis edytorski]
103. kołpaczek — wysoka, stożkowa czapka futrzana, od XV do XIX w. noszona w Polsce. [przypis edytorski]
104. staje — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]
105. bojarzyn a. bojar — rycerz, szlachcic litewski lub ruski. [przypis edytorski]
106. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis edytorski]
107. asygnacja (z łac.) — dokument, pisemne zlecenie wydania pieniędzy lub innych świadczeń. [przypis edytorski]
108. łyczek (daw., pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]
109. oprymować (z łac.) — daw. gnębić, uciskać. [przypis edytorski]
110. sukurs (z łac.) — pomoc, ratunek. [przypis edytorski]
111. wilczura — daw. futro z wilczych skór. [przypis edytorski]
112. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis edytorski]
113. nicpotem (daw.) — do niczego. [przypis edytorski]
114. infamia (daw.) — sądowe pozbawienie czci i praw obywatelskich. [przypis edytorski]
115. Mejszagoła — miasteczko na Litwie. [przypis edytorski]
116. kostera — hazardzista, oszust karciany. [przypis edytorski]
117. auxilia (łac.) — wsparcie. [przypis edytorski]
118. sieść (daw.) — siąść. [przypis edytorski]
119. łyczek (daw., pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]
120. ciura — daw. człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. [przypis edytorski]
121. konwikcja (daw., z łac.) — przekonanie. [przypis edytorski]
122. deliberować (z łac.) — tu: dyskutować. [przypis edytorski]
123. polityczny (z łac.) — uprzejmy, grzeczny. [przypis edytorski]
124. podbechtać — nastawić kogoś przeciwko komuś lub czemuś, podrażnić czyjąś dumę, ambicję. [przypis edytorski]
125. wyporek — skóra z niedonoszonego płodu zwierzęcego (np. jagnięcia). [przypis edytorski]
126. hubka — wysuszony miąższ huby lub inny materiał łatwo się tlący, używany do rozniecania ognia. [przypis edytorski]
127. cieciorka — samica cietrzewia. [przypis edytorski]
128. rysią — daw. kłusem, truchtem (uproszczone od: rześcią). [przypis edytorski]
129. ferezja — męskie okrycie wierzchnie w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
130. gaudium (łac.) — radość. [przypis edytorski]
131. krokosz — roślina o pomarańczowoczerwonych kwiatach, uprawiana jako roślina oleista i barwierska. [przypis edytorski]
132. samodział — tkanina z wełny lub lnu tkana na ręcznym warsztacie. [przypis edytorski]
133. pakłak — gruby lniany lub bawełniany materiał, z jakiego szyto worki na mąkę lub zboże. [przypis edytorski]
134. omłot — oddzielanie ziarna od słomy, młócenie. [przypis edytorski]
135. moderunek — ekwipunek żołnierski. [przypis edytorski]
136. gruba (z niem. Grube: dołek, jama) — palenisko. [przypis edytorski]
137. basetla — ludowy instrument strunowy lub daw. wiolonczela. [przypis edytorski]
138. zapusty — daw. ostatnie dni karnawału. [przypis edytorski]
139. rapier — broń o długiej, prostej, obosiecznej klindze, dłuższa niż szabla, używana w XVI i XVII w. [przypis edytorski]
140. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis edytorski]
141. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]
142. wolentarz (daw., z łac.) — ochotnik. [przypis edytorski]
143. komput — liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy. [przypis edytorski]
144. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis edytorski]
145. kapuza — daw. nakrycie głowy w postaci kaptura a. futrzanej czapki uszanki. [przypis edytorski]
146. ferezja — męskie okrycie wierzchnie w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
147. spisa — długa broń drzewcowa o małym grocie, używana przez Kozaków od XVI do XIX w. [przypis edytorski]
148. berdysz — szeroki topór na długim drzewcu. [przypis edytorski]
149. łyczek (daw., pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]
150. tołub — rodzaj futra. [przypis edytorski]
151. eksakcja (z łac.) — pobór, ściąganie podatków. [przypis edytorski]
152. kańczug — bicz z plecionego rzemienia osadzonego na krótkim kiju. [przypis edytorski]
153. prawdęli mówisz — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy mówisz prawdę. [przypis edytorski]
154. hajdamaka (z tur.) — buntownik, rozbójnik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w latach 1730–1770. [przypis edytorski]
155. rekuza — odrzucenie przez kobietę propozycji małżeństwa. [przypis edytorski]
156. mores — karność, subordynacja. [przypis edytorski]
157. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]
158. banitem — dziś popr. forma N. lp: banitą. [przypis edytorski]
159. prezydium (z łac.) — zbrojna załoga. [przypis edytorski]
160. tręzla (daw.) — uzda. [przypis edytorski]
161. biesić się — daw. wpadać w złość. [przypis edytorski]
162. odryna (reg.) — budynek, w którym przechowuje się siano. [przypis edytorski]
163. sztych — ostry koniec broni białej, pchnięcie bronią białą. [przypis edytorski]
164. żupan — starop. ubiór noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rękawami. [przypis edytorski]
165. Bywaj! (daw.) — Do mnie!; Chodźcie tu! itp. [przypis edytorski]
166. surma — instrument dęty z drewna lub kości słoniowej używany w daw. wojsku do sygnalizacji. [przypis edytorski]
167. samli jest — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest sam. [przypis edytorski]
168. bisurmanin (daw., pogard.) — muzułmanin, Tatar a. Turek. [przypis edytorski]
169. oblatować — wpisać do ksiąg miejskich. [przypis edytorski]
170. palestrant — daw. prawnik. [przypis edytorski]
171. Hydra — potwór w mit. gr., wielogłowy wąż, u którego na miejscu odciętej odrastały dwie lub trzy nowe głowy. Zgładzenie Hydry było jedną z prac Heraklesa. [przypis edytorski]
172. Joannes Casimirus Rex (łac.) — król Jan Kazimierz. [przypis edytorski]
173. Initium Calamitatis Regni (łac.) — początek nieszczęść królestwa. [przypis edytorski]
174. partyzant (daw., z fr.) — zwolennik, stronnik. [przypis edytorski]
175. wolentarski — ochotniczy. [przypis edytorski]
176. lemiesz — część pługa podcinająca skibę. [przypis edytorski]
177. familiantka — szlachcianka z bogatego i wpływowego rodu. [przypis redakcyjny]
178. kałamaszka — odkryty jednokonny pojazd czterokołowy bez resorów, używany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane koła osadzone były na drewnianej osi, którą smarowano mazią w celu zmniejszenia oporów. [przypis redakcyjny]
179. cyrulik — fryzjer zajmujący się też leczeniem lekkich chorób i wykonywaniem prostych zabiegów medycznych na podstawie wiedzy ludowej i doświadczenia. [przypis redakcyjny]
180. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
181. niezabudka — niezapominajka. [przypis redakcyjny]
182. kwap — pierze. [przypis redakcyjny]
183. robota (dial. B. lp) — robotę. [przypis redakcyjny]
184. gorg — rodzaj śpiewu improwizowanego przez śpiewaka. [przypis edytorski]
185. pludry — krótkie, bufiaste spodnie, część dawnego stroju dworskiego lub żołnierskiego. [przypis redakcyjny]
186. bisior — cienka tkanina płócienna lub lniano-wełniana używana w dawnej Polsce a. jedwab morski, tkanina z przędzy małżów, bardzo rzadka i kosztowna. [przypis redakcyjny]
187. lama — tkanina jedwabna przetykana złotymi lub srebrnymi nitkami. [przypis redakcyjny]
188. sepet — skrzynka z szufladami do przechowywania klejnotów, dokumentów itp. [przypis redakcyjny]
189. puzdro — skrzynka lub pudło z przegródkami, zwykle z zamkiem, okuciami i uchwytami. [przypis redakcyjny]
190. kwoli (daw.) — dla. [przypis redakcyjny]
191. driakiew — używany w medycynie ludowej uniwersalny lek roślinny, złożony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mięsa żmii, ziemi z Lemnos, często z dodatkiem opium. [przypis redakcyjny]
192. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk. [przypis redakcyjny]
193. Zołtareńko — właśc. Zołotarenko, Iwan (zm. 1655), hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, brał udział w zdobyciu Wilna (1654). [przypis redakcyjny]
194. semen — Kozak na czyjejś służbie. [przypis redakcyjny]
195. staje — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis redakcyjny]
196. szto za lude (z ukr.) — co za ludzie. [przypis redakcyjny]
197. raptus puellae (łac.) — porwanie panny. [przypis redakcyjny]
198. samowtór (daw.) — we dwóch, sam z kimś drugim, tu: pojedynek. [przypis redakcyjny]
199. szerpentyna (daw.) — szabla. [przypis redakcyjny]
200. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary. [przypis redakcyjny]
201. zali (daw.) — czy. [przypis redakcyjny]
202. konfuzja (z łac.) — zmieszanie, zawstydzenie. [przypis redakcyjny]
203. zrekuzować — odrzucić oświadczyny, odmówić ręki. [przypis redakcyjny]
204. wokacja (z łac.) — powołanie. [przypis redakcyjny]
205. tentować (z łac.) — próbować. [przypis redakcyjny]
206. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis redakcyjny]
207. zjeść arbuza — pogodzić się z odmową, przyjąć odrzucenie oświadczyn. [przypis redakcyjny]
208. ślepki — oczy. [przypis edytorski]
209. cekhauz (z niem.) — arsenał, zbrojownia. [przypis redakcyjny]
210. Hraju, pane (ukr.) — gram, panie. [przypis redakcyjny]
211. kontent — zadowolony. [przypis redakcyjny]
212. Zwiahel — miasto w płn. części Ukrainy, dziś: Nowogród Wołyński. [przypis redakcyjny]
213. sobaka (ukr.) — pies. [przypis redakcyjny]
214. Ne znaju, pane (ukr.) — nie wiem, panie. [przypis redakcyjny]
215. hołysz (z ukr.) — golec, nędzarz. [przypis redakcyjny]
216. bojar putny — uboższy szlachcic litewski lub ruski, służący u bogatszego pana. [przypis redakcyjny]
217. począł — zaczął. [przypis redakcyjny]
218. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis redakcyjny]
219. sekundować (z łac. secondo, secundare: pomagać, towarzyszyć) — ochraniać, bronić. [przypis redakcyjny]
220. kontent — zadowolony. [przypis edytorski]
221. in medias res (łac.) — do rzeczy, do sedna sprawy. [przypis edytorski]
222. jagody (daw.) — policzki. [przypis redakcyjny]
223. konfuzja — zakłopotanie [przypis edytorski]
224. familiant — szlachcic z bogatego i wpływowego rodu. [przypis redakcyjny]
225. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis redakcyjny]
226. despekt (z łac.) — obraza. [przypis redakcyjny]
227. Gradyw (mit. rzym., z łac. gradivus: kroczący naprzód) — jeden z przydomków Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]
228. liszka (daw.) — lis. [przypis redakcyjny]
229. podwika (starop.) — kobieta. [przypis redakcyjny]
230. trosków — dziś popr. forma D. lm: trosk. [przypis redakcyjny]
231. piatyhorska chorągiew — oddział średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. [przypis redakcyjny]
232. periculum in mora (łac.: niebezpieczeństwo w zwłoce) — niebezpiecznie jest zwlekać. [przypis edytorski]
233. mierzyn żmudzki — koń żmudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i Żmudzi, głównie do prac rolnych i do zaprzęgu; mierzyn — koń średniego wzrostu, niezbyt wielki. [przypis redakcyjny]
234. jasyr (z tur.) — niewola tatarska. [przypis redakcyjny]
235. de publicis (łac.) — o sprawach publicznych. [przypis edytorski]
236. emulacja (z łac.) — tu: niezgoda, konflikt. [przypis redakcyjny]
237. polityczny (z łac.) — tu: cywilizowany, przestrzegający prawa. [przypis redakcyjny]
238. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
239. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
240. wiktoryja (daw., z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny]
241. frukt (z łac.) — owoc, tu w M. lm wg odmiany łac.: frukta — owoce. [przypis redakcyjny]
242. lubo (daw.) — chociaż. [przypis redakcyjny]
243. turbować się (z łac.) — martwić się. [przypis redakcyjny]
244. polityka (z łac.) — uprzejmość, dobry obyczaj. [przypis redakcyjny]
245. aza (starop.) — czyż. [przypis redakcyjny]
246. zbarażczyk — tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]
247. komunik — jazda, kawaleria. [przypis redakcyjny]
248. wiktoryja (z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny]
249. rapt (z łac.) — porwanie. [przypis redakcyjny]
250. łyczek (daw., pogard.) — mieszczanin. [przypis redakcyjny]
251. subiectum (łac.) — obiekt. [przypis edytorski]
252. spostponować (z łac.) — obrazić, zlekceważyć. [przypis redakcyjny]
253. Dzikie Pola — płd.-wsch. część Ukrainy, poniżej porohów Dniepru, niezamieszkany step, oddzielający Sicz Zaporoską od Chanatu Krymskiego, miejsce, gdzie chronili się zbiegowie. [przypis redakcyjny]
254. legacja (z łac.) — poselstwo. [przypis redakcyjny]
255. Gustaw II Adolf (1594–1632) — król Szwecji w latach 1611–1632, uzdolniony dowódca i reformator armii. [przypis redakcyjny]
256. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis redakcyjny]
257. piechota łanowa — wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis redakcyjny]
258. nad chłopy (daw.) — dziś popr. forma N. lm: nad chłopami. [przypis redakcyjny]
259. zbarażczyk — tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]
260. inkaust (daw.) — atrament. [przypis redakcyjny]
261. pro die 27 praesentis (łac.) — na dzień 27 niniejszego miesiąca. [przypis redakcyjny]
262. non deesse patriae (łac.) — nie opuścić ojczyzyny. [przypis redakcyjny]
263. luterska wojna — tj. wojna trzydziestoletnia (1618–1648), konflikt między państwami protestanckimi a dynastią Habsburgów. [przypis redakcyjny]
264. wiktoria (z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny]
265. koleśno — w kolasach, tj. w karetach. [przypis redakcyjny]
266. kopij — dziś popr. forma D. lm: kopii. [przypis redakcyjny]
267. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis redakcyjny]
268. hajduk — zbrojny służący, lokaj. [przypis redakcyjny]
269. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis redakcyjny]
270. absolutum dominium (łac.) — panowanie absolutne, władza absolutna. [przypis redakcyjny]
271. igne et ferro (łac.) — ogniem i żelazem. [przypis redakcyjny]
272. Jan I Olbracht (1459–1501) — król Polski w latach 1492–1501, w 1497 r. zorganizował wyprawę pospolitego ruszenia przeciko Turcji i pod Koźminem na Bukowinie (dziś płd. Ukraina) poniósł klęskę, którą miało przypłacić życiem ok. 5000 szlachty polskiej. [przypis redakcyjny]
273. Po bracie się pocieszył koroną i żoną — Jan Kazimierz ożenił się z Marią Ludwiką Gonzagą, wdową po Władysławie IV. [przypis redakcyjny]
274. podkanclerzy — mowa o Hieronimie Radziejowskim (1612–1667), wygnanym za spiskowanie przeciwko królowi. [przypis redakcyjny]
275. Marek Porcjusz Katon — w Rzymie było dwóch polityków tego samego nazwiska, pradziad, zwany Cenzorem (234–149 p.n.e.) i jego prawnuk, zwany Utyceńskim lub Katonem Młodszym (95–46 p.n.e.), obaj byli zagorzałymi obrońcami cnót obywatelskich i republiki. [przypis redakcyjny]
276. totam Rempublicam (łac.) — całą Rzeczpospolitą. [przypis redakcyjny]
277. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis redakcyjny]
278. salamandra — istota fantastyczna, opisana w XVI w. przez Paracelsusa, żywiołak ognia. [przypis redakcyjny]
279. Agamemnon (mit. gr.) — bohater Iliady, król Argolidy, wódz Greków w wojnie trojańskiej. [przypis redakcyjny]
280. tentować (z łac.) — próbować. [przypis redakcyjny]
281. deest (łac. desum, deesse) — jest niobecny, brakuje. [przypis redakcyjny]
282. kontempt (z łac.) — lekceważenie, pogarda. [przypis redakcyjny]
283. permisję (łac. permisio: pozwolenie) — zwolnienie. [przypis redakcyjny]
284. lubo (daw.) — chociaż. [przypis redakcyjny]
285. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis redakcyjny]
286. potraw — łąka po sianokosach. [przypis redakcyjny]
287. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
288. język — jeniec, od którego można wymusić informacje. [przypis redakcyjny]
289. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis redakcyjny]
290. wilią wyroju — tj. tuż przed wyrojeniem się, kiedy to część pszczół z młodą królową opuszcza ul, by szukać miejsca na nowe gniazdo. [przypis redakcyjny]
291. jaźwiec — borsuk. [przypis redakcyjny]
292. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis redakcyjny]
293. Vivat Carolus Gustavus rex (łac.) — niech żyje król Karol Gustaw. [przypis redakcyjny]
294. veto (łac.) — nie pozwalam. [przypis redakcyjny]
295. konsystencja (z łac.) — tu: zakładanie obozu, obozowanie. [przypis redakcyjny]
296. egzakcja (z łac.) — pobór podatków. [przypis redakcyjny]
297. mane, tekel, fares (z aramejskiego) — policzono, zważono, rozdzielono; takie słowa miały się pojawić na ścianie w czasie świętokradczej uczty króla babilońskiego Baltazara, było to proroctwo śmierci Baltazara i upadku Babilonu (Dn 5, 1-31). [przypis redakcyjny]
298. spust — spuszczenie wody ze stawu w celu wyciągnięcia ryb. [przypis redakcyjny]
299. więcierz — pułapka na ryby, sieć lub kosz wiklinowy w kształcie długiego walca. [przypis redakcyjny]
300. febra — tu: choroba, objawiająca się dreszczami. [przypis redakcyjny]
301. zbarażczyk — tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]
302. consuetudo altera natura (łac.) — przyzwyczajenie jest drugą naturą. [przypis redakcyjny]
303. kupić się (daw.) — zbierać się, gromadzić się (por. skupiać się). [przypis redakcyjny]
304. inkursja (z łac.) — najazd, napad. [przypis redakcyjny]
305. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis redakcyjny]
306. jasyr (z tur.) — niewola. [przypis redakcyjny]
307. Gustaw II Adolf (1594–1632) — król Szwecji w latach 1611–1632, uzdolniony dowódca i reformator armii. [przypis redakcyjny]
308. spyskać — stratować, przeryć ryjami. [przypis redakcyjny]
309. powietrze — tj. morowe powietrze, czyli zarazę. [przypis redakcyjny]
310. obywatelów — dziś popr. forma D. lm: obywateli. [przypis redakcyjny]
311. głową robić (daw.) — myśleć, zastanawiać się. [przypis redakcyjny]
312. rapcie — część umundurowania, paski do powieszania broni. [przypis redakcyjny]
313. do dnia (daw.) — o świcie. [przypis redakcyjny]
314. fatigatus (łac.) — zmęczony. [przypis redakcyjny]
315. rezydentka — tu: uboższa krewna, mieszkająca u bogatszej rodziny. [przypis redakcyjny]
316. najezdnik — najeźdźca, agresor. [przypis redakcyjny]
317. osacznik — członek nagonki myśliwskiej, pomocnik myśliwego, naganiacz, obławnik. [przypis redakcyjny]
318. przezpiecznie — dziś: bezpiecznie. [przypis redakcyjny]
319. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis redakcyjny]
320. zbarażczyk — tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]
321. konfident (z łac., przestarz.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać (dziś: donosiciel). [przypis redakcyjny]
322. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
323. suponować (z łac.) — przypuszczać, domyślać się. [przypis redakcyjny]
324. pensum (łac.) — dzienna praca, zadanie; tu B. lm pensa: zadania. [przypis redakcyjny]
325. buława (z tur.) — mała ozdobna maczuga, symbol władzy wojskowej, tu: tytuł hetmana wielkiego litewskiego. [przypis redakcyjny]
326. rytmy (starop.) — wiersze. [przypis redakcyjny]
327. kaptować (z łac.) — zdobywać, pozyskiwać. [przypis redakcyjny]
328. ciura — pachołek wojskowy, pomocnik żołnierza. [przypis redakcyjny]
329. triarii (łac.) — najbardziej doświadczeni legioniści, weterani, wprowadzani do walki w kulminacyjnym momencie bitwy. [przypis redakcyjny]
330. sepecik — mały sepet, skrzynka z szufladkami na kosztowności lub dokumenty. [przypis redakcyjny]
331. in rebus adversis — w trudnych sprawach, mimo przeciwności. [przypis redakcyjny]
332. chuda fara — niebogata parafia. [przypis redakcyjny]
333. suffragium (łac.) — głos w wyborach, prawo głosu, tu B. lm: suffragia: głosy. [przypis redakcyjny]
334. pan Koniecpolski — Stanisław Koniecpolski (1591–1646), hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis redakcyjny]
335. kulbaka — wysokie siodło. [przypis redakcyjny]
336. Krakinów (lit. Krekenava) — miasteczko w środkowej części Litwy, położone ok. 30 km na płd. zach. od Poniewieża. [przypis redakcyjny]
337. podwika (starop.) — kobieta. [przypis redakcyjny]
338. konfidencja (z łac.) — zażyłość, zaufanie. [przypis redakcyjny]
339. zbór helwecki — dom modlitwy jednego z wyznań kalwińskich. [przypis redakcyjny]
340. berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu, używany przez piechotę do kruszenia zbroi. [przypis redakcyjny]
341. odwach (z niem. Hauptwache: straż główna) — wartownia, kordegarda. [przypis redakcyjny]
342. trabant a. drabant (z niem.) — żołnierz pieszy, żołnierz straży przybocznej. [przypis redakcyjny]
343. dragon — żołnierz, który walczy pieszo, a przemieszcza się konno. [przypis redakcyjny]
344. kolet (z fr. collet: kołnierz) — strój wojskowy, często ze skóry łosia lub wołu. [przypis redakcyjny]
345. rysią (daw.) — szybkim krokiem, chyżo. [przypis redakcyjny]
346. cekhauz (z niem.) — zbrojownia, arsenał. [przypis redakcyjny]
347. bojarzyn putny — uboższy szlachcic litewski lub ruski, służący u bogatszego pana. [przypis redakcyjny]
348. piatyhorska chorągiew — jednostka średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. [przypis redakcyjny]
349. arkana (z łac.) — sekret, tajemnica. [przypis redakcyjny]
350. emulacja (z łac.) — rywalizacja. [przypis redakcyjny]
351. inkursja (z łac.) — najazd. [przypis redakcyjny]
352. imainować sobie (daw., z łac.) — imaginować sobie, wyobrażać sobie. [przypis redakcyjny]
353. znosić się (daw.) — zmawiać się, mieć konszachty. [przypis redakcyjny]
354. votum (łac.: ofiara, dar, obietnica) — tu: poparcie. [przypis redakcyjny]
355. wolentarz (z łac.) — ochotnik. [przypis redakcyjny]
356. zali (starop.) — czy. [przypis redakcyjny]
357. hajduk — zbrojny służący, lokaj. [przypis redakcyjny]
358. obserwować (z łac.) — zachowywać, uszanować. [przypis redakcyjny]
359. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
360. janczar (z tur.) — pieszy żołnierz turecki. [przypis redakcyjny]
361. Adieu, mon frere (fr. frère) — do widzenia, bracie. [przypis redakcyjny]
362. książę Jeremi — Jeremi Michał Wiśniowiecki herbu Korybut (1612–1651), książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis redakcyjny]
363. Koniecpolski ojciec — Koniecpolski, Stanisław (1591–1646), hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis redakcyjny]
364. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary. [przypis redakcyjny]
365. kwarta — ok. 1,125 litra. [przypis redakcyjny]
366. gniłka — mała, dzika gruszka, ulęgałka. [przypis redakcyjny]
367. intrata (z łac.) — dochód. [przypis redakcyjny]
368. awarycja (z łac.) — skąpstwo. [przypis redakcyjny]
369. polityczny (z łac.) — uprzejmy, cywilizowany. [przypis redakcyjny]
370. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
371. defensor patriae (łac.) — obrońca ojczyzny. [przypis redakcyjny]
372. hostis, hostis (łac.) — wróg, obcy, tu C. lm hostibus: wrogom. [przypis redakcyjny]
373. repeto (łac.) — powtarzam. [przypis redakcyjny]
374. wyżeniem (daw.) — dziś popr.: wygnamy. [przypis redakcyjny]
375. amicus (łac.) — przyjaciel, tu W. lm amici: przyjaciele. [przypis redakcyjny]
376. suffragium (łac.) — głos w wyborach, prawo głosu, tu B. lm suffragia: głosy. [przypis redakcyjny]
377. rekuza — odmowa ręki, odrzucenie oświadczyn. [przypis redakcyjny]
378. ad libitum (łac.) — do woli, ile tylko chcą. [przypis redakcyjny]
379. Gustaw II Adolf (1594–1632) — król Szwecji w latach 1611–1632, uzdolniony dowódca i reformator armii. [przypis redakcyjny]
380. exquisitissimi (łac.) — wyborni, najwyszukańsi, najlepsi. [przypis redakcyjny]
381. z niebezpieczeństwy — dziś popr. forma N. lm: z niebezpieczeństwami. [przypis redakcyjny]
382. spuszczać się (daw.) — polegać na kimś, liczyć na kogoś, ufać komuś. [przypis redakcyjny]
383. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
384. lama — tkanina jedwabna, przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]
385. rapcie — element umundurowania, paski do troczenia szabli. [przypis redakcyjny]
386. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis redakcyjny]
387. periculum (łac.) — niebezpieczeństwo, tu M. lm pericula: niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
388. aza (starop.) — czy, czyżby. [przypis redakcyjny]
389. rara avis (łac.) — rzadki ptak. [przypis redakcyjny]
390. banitem — dziś popr. forma N. lp: banitą. [przypis redakcyjny]
391. odzyszczę — dziś popr. forma 1 os. lp cz.przysz.: odzyskam. [przypis redakcyjny]
392. abominacja (z łac.) — obrzydzenie, wstręt. [przypis redakcyjny]
393. Hannibal (247–189 p.n.e.) — wódz wojsk Kartaginy podczas II wojny punickiej 218–201 p.n.e., zaatakował Italię od północy, przeprawę przez Alpy przypłacił utratą słoni bojowych, po latach walk w Italii i Afryce ostatecznie pokonany przez Scypiona zwanego Afrykańskim. [przypis redakcyjny]
394. Scipio Africanus — Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański Starszy (235–183 p.n.e.), wódz i polityk rzymski z okresu II wojny punickiej. [przypis redakcyjny]
395. rytmy (starop.) — wiersze. [przypis redakcyjny]
396. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis redakcyjny]
397. kontempt (z łac.) — obraza, pogarda, lekceważenie. [przypis redakcyjny]
398. egzekutor (z łac.) — wykonawca. [przypis redakcyjny]
399. pereant hostes (łac.) — niech zginą wrogowie. [przypis redakcyjny]
400. Vivat Carolus Gustavus rex (łac.) — niech żyje król Karol Gustaw. [przypis redakcyjny]
401. promulgować (z łac. promulgo, promulgare: wyjawiam, obwieszczam) — ogłosić. [przypis redakcyjny]
402. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
403. promulgacja (łac.) — ogłoszenie, obwieszczenie, ujawnienie. [przypis redakcyjny]
404. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
405. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
406. krotofila (starop.) — żart, zabawa. [przypis redakcyjny]
407. vivat defensor patriae (łac.) — niech żyje obrońca ojczyzny. [przypis redakcyjny]
408. włosiennica — strój pokutującego. [przypis redakcyjny]
409. suffragium (łac.) — głos w wyborach, prawo głosu, tu B. lm: suffragia: głosy. [przypis redakcyjny]
410. recedere (łac.) — cofnąć, odstąpić. [przypis redakcyjny]
411. Michał Kazimierz Radziwiłł (1635–1680) — krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis redakcyjny]
412. ordynans (z łac.) — daw. rozkaz. [przypis redakcyjny]
413. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis redakcyjny]
414. trabant a. drabant (z niem.) — żołnierz pieszy, żołnierz straży przybocznej. [przypis redakcyjny]
415. O, terąue quaterąue beati (łac.) — o, trzy razy i cztery razy błogosławieni, szczęśliwi. [przypis redakcyjny]
416. wyżeń (daw.) — dziś popr. forma 2 os. lp trybu rozkazującego: wygnaj, wygoń. [przypis redakcyjny]
417. samotrzeć (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis redakcyjny]
418. zwykłymi sposoby — dziś popr. forma N. lm: zwykłymi sposobami. [przypis redakcyjny]
419. salus, salutis (łac.) — ratunek, wybawienie, tu B. lp salutem. [przypis redakcyjny]
420. drugiego nieprzyjaciela — mowa o wojnie z Rosją, czego autor nie mógł w 1886 r. napisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis redakcyjny]
421. kontentować się (z łac.) — zadowalać się, poprzestawać na czymś. [przypis redakcyjny]
422. quos ego (łac.) — ja was..., słowa, którymi Neptun wygrażał wiatrom w Eneidzie Wergiliusza. [przypis redakcyjny]
423. suponować (z łac.) — przypuszczać. [przypis redakcyjny]
424. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
425. serpens, serpentis (łac.) — wąż. [przypis redakcyjny]
426. alimentum (łac.) — pożywienie, posiłek, tu B. lm alimenta. [przypis redakcyjny]
427. inkomodować (z łac.) — niepokoić, męczyć, sprawiać kłopot. [przypis redakcyjny]
428. aut, aut (łac.) — albo, albo. [przypis redakcyjny]
429. mens, mentis (łac.) — rozum, tu B. lp mentem. [przypis redakcyjny]
430. partyzant (z łac.) — tu: stronnik, zwolennik. [przypis redakcyjny]
431. fructum (łac.) — owoc, tu M. lm fructa: owoce. [przypis redakcyjny]
432. klemencja (z łac.) — łaska, zmiłowanie. [przypis redakcyjny]
433. psować (daw.) — psuć, niszczyć, tu: zabijać. [przypis redakcyjny]
434. na pohybel (z ukr.) — na zgubę, na śmierć. [przypis redakcyjny]
435. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
436. tentować (z łac.) — starać się. [przypis redakcyjny]
437. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
438. instancja (z łac.) — tu: wstawiennictwo. [przypis redakcyjny]
439. Michał Kazimierz Radziwiłł (1635–1680) — krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis redakcyjny]
440. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
441. lud ognisty — artyleria. [przypis redakcyjny]
442. hajduk — zbrojny służący, lokaj. [przypis redakcyjny]
443. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
444. konfident (z łac., przestarz.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać (dziś: donosiciel). [przypis redakcyjny]
445. odium (łac.) — nienawiść, wstręt. [przypis redakcyjny]
446. nec Hercules contra plures (łac.) — nawet Herkules na nic przeciw wielu. [przypis redakcyjny]
447. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis redakcyjny]
448. tentować (z łac.) — próbować. [przypis redakcyjny]
449. salwować się (z łac.) — uratować się. [przypis redakcyjny]
450. Achilles — bohater Iliady Homera, syn króla Peleusa i nimfy Tetydy, najdzielniejszy wojownik grecki, zginął ugodzony strzałą w piętę. [przypis redakcyjny]
451. Ulisses — Odyseusz, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis redakcyjny]
452. invidia (łac.) — zazdrość, zawiść. [przypis redakcyjny]
453. ekonomia — dobra ziemskie, z których dochód przeznaczony był na osobiste potrzeby króla i dworu. [przypis redakcyjny]
454. pieńka — konopie. [przypis redakcyjny]
455. wańczos — drewno przygotowane do wyrobu mebli. [przypis redakcyjny]
456. w Inflanciech — dziś popr. forma Ms.: w Inflantach; Inflanty (hist.) — kraina położona na północ od Litwy, na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii, zamieszkana przez potomków plemion bałtyckich i ugrofińskich, o kulturze z silnymi wpływami niemieckimi i szwedzkimi. [przypis redakcyjny]
457. staje — jednostka długości, licząca od 100 do 1000 m, nazywana też: stają a. stajaniem. [przypis redakcyjny]
458. Vivat Joannes Casimirus rex (łac.) — niech żyje król Jan Kazimierz. [przypis redakcyjny]
459. in rebus angustis (łac.) — w trudnym położeniu. [przypis redakcyjny]
460. justycja (z łac.) — sprawiedliwość. [przypis redakcyjny]
461. potraw — łąka po sianokosach, tu: pastwisko. [przypis redakcyjny]
462. casus (łac.) — przypadek. [przypis redakcyjny]
463. tenor, tenoris (łac.) — ciąg, przebieg, tu: treść, zawartość. [przypis redakcyjny]
464. expedite (łac.) — biegle, swobodnie. [przypis redakcyjny]
465. accurate (łac.) — dokładnie, starannie. [przypis redakcyjny]
466. spiżarniów — dziś popr. forma D. lm: spiżarni a. spiżarń. [przypis redakcyjny]
467. okrycie — tu: bogato, z wyposażeniem. [przypis redakcyjny]
468. potaż (z hol. pot: garnek; asch: popiół) — popiół drzewny, złożony głównie z węglanu potasu, używany do produkcji mydła, szkła, ceramiki i nawozów, ważny przedmiot eksportu w XVII i XVIII w. [przypis redakcyjny]
469. publicum bonum (łac.) — dobro wspólne. [przypis redakcyjny]
470. kulbaka — wysokie siodło. [przypis redakcyjny]
471. wirydarz (z łac. viridarium: ogród, zieleniec) — dziedziniec, ogród. [przypis redakcyjny]
472. jagoda (daw.) — policzek. [przypis redakcyjny]
473. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
474. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
475. decus, decoris (łac.) — chluba, ozdoba. [przypis redakcyjny]
476. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis redakcyjny]
477. komputowe wojsko — stałe wojsko zaciężne w XVII w. [przypis redakcyjny]
478. przebrać się — tu: dostać się, przejść. [przypis redakcyjny]
479. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
480. pocztowy — członek pocztu, sługa. [przypis redakcyjny]
481. dyfidencja (z łac. diffidentia) — nieufność, niedowierzanie. [przypis redakcyjny]
482. klemencja (z łac.) — łagodność, pobłażanie. [przypis redakcyjny]
483. pośrutować — pokawałkować, zemleć. [przypis redakcyjny]
484. czambuł (z tur. czapuł: zagon) — oddział tatarski, dokonujący najazdów w głębi terytorium przeciwnika, w celu odwrócenia jego uwagi od działań sił głównych lub zagarnięcia łupów i jasyru. [przypis redakcyjny]
485. Upita (lit. Upytė) — w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. [przypis redakcyjny]
486. staja — starop. jednostka powierzchni, licząca od 1,2 do 1,5 ha, nazywana też: stajem a. stajaniem; także jednostka długości, licząca od 100 do 1000 m. [przypis redakcyjny]
487. respons (łac.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny]
488. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
489. dragon — żołnierz walczący pieszo, a poruszający się konno. [przypis redakcyjny]
490. straża — tu: posterunek, placówka. [przypis redakcyjny]
491. auxilium (łac.) — pomoc, wsparcie; tu B. lm auxilia. [przypis redakcyjny]
492. impedimentum (z łac.) — przeszkoda; tu B. lm impedimenta. [przypis redakcyjny]
493. wyekskuzować (z łac.) — wytłumaczyć, usprawiedliwić. [przypis redakcyjny]
494. polityczny (z łac. politicus) — uprzejmy, cywilizowany. [przypis redakcyjny]
495. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis redakcyjny]
496. initium (z łac.) — początek. [przypis redakcyjny]
497. wasąg — powóz z bokami wyplatanymi z wikliny. [przypis redakcyjny]
498. substancja (z łac.) — rzecz, przedmiot, obiekt materialny; tu: majątek. [przypis redakcyjny]
499. zasekwestrować — sądownie zająć majątek w celu zapewnienia roszczeń. [przypis redakcyjny]
500. instancja (z łac.) — tu: wstawiennictwo. [przypis redakcyjny]
501. wziąść — dziś popr. forma bezokolicznika: wziąć. [przypis redakcyjny]
502. Birże (lit. Biržai) — miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. [przypis redakcyjny]
503. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
504. obywatelów — dziś popr. forma D. lm: obywateli. [przypis redakcyjny]
505. egzekwować (z łac.) — tu: stracić, zabić. [przypis redakcyjny]
506. instancja (z łac.) — tu: wstawiennictwo. [przypis redakcyjny]
507. dyfidencja (z łac. diffidentia) — nieufność, niedowierzanie. [przypis redakcyjny]
508. modestia (z łac.) — skromność, pokora. [przypis redakcyjny]
509. parrycyda (z łac. parricida) — ojcobójca, bratobójca; wróg ojczyzny, zdrajca. [przypis redakcyjny]
510. gemajna (daw., z niem. gemein: zwykły) — częściej: gemajn, szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu. [przypis redakcyjny]
511. minister — pastor, duchowny protestancki. [przypis redakcyjny]
512. erygować (z łac. erigo) — tu: sporządzić, zbudować. [przypis redakcyjny]
513. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
514. karabon — bryka, powóz, pojazd konny do dalekich podróży. [przypis redakcyjny]
515. lama — tkanina jedwabna, przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]
516. arcanum (łac.) — tajemnica, sekret; tu M. lm arcana. [przypis redakcyjny]
517. Extrema necessitas extremis nititur rationibus (łac.) — tonący brzytwy się chwyta; dosł. ostateczna konieczność sięga po ostateczne środki. [przypis redakcyjny]
518. Tentanda omnia (łac.) — wszystkiego należy spróbować. [przypis redakcyjny]
519. salus (łac.) — ratunek, bezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]
520. azali (starop.) — czy, czyż. [przypis redakcyjny]
521. dziewosłębić (daw.) — swatać. [przypis redakcyjny]
522. owe — dziś popr. forma B. lp r.n.: owo. [przypis redakcyjny]
523. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
524. na pohybel (z ukr.) — na śmierć, na zgubę. [przypis redakcyjny]
525. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
526. Zołtareńko — właśc. Zołotarenko, Iwan (zm. 1655) hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, brał udział w zdobyciu Wilna (1654). [przypis redakcyjny]
527. kulbaka — wysokie siodło. [przypis redakcyjny]
528. wolentariusz (z łac.) — ochotnik, żołnierz walczący na własną rękę, bez przydziału i żołdu. [przypis redakcyjny]
529. periculosus (łac.) — niebezpieczny; tu M. lp r.ż. periculosa: niebezpieczna. [przypis redakcyjny]
530. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny]
531. supozycja (z łac.) — przypuszczenie, domysł. [przypis redakcyjny]
532. recedo, recedere (łac.) — cofnąć się, zboczyć, odstąpić. [przypis redakcyjny]
533. w Prusiech — dziś popr. forma Ms.: w Prusach. [przypis redakcyjny]
534. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
535. kozera (daw.) — atut, karta atutowa. [przypis redakcyjny]
536. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]
537. partyzant (daw., z fr.) — stronnik, zwolennik. [przypis redakcyjny]
538. memento (łac.: pamiętaj) — przypomnienie. [przypis redakcyjny]
539. antykamera (daw.) — przedpokój, poczekalnia. [przypis redakcyjny]
540. Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg (1620–1659) — książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. [przypis redakcyjny]
541. expedite (łac.) — dokładnie. [przypis redakcyjny]
542. bojar putny — uboższy szlachcic litewski lub ruski, służący u bogatszego pana. [przypis redakcyjny]
543. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
544. Pardonnez moi (fr.) — proszę wybaczyć. [przypis redakcyjny]
545. polityka (z łac.) — tu: uprzejmość, obyczajność. [przypis redakcyjny]
546. obserwować (z łac.) — zachowywać. [przypis redakcyjny]
547. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
548. Consuetudo altera natura (łac.) — przyzwyczajenie jest drugą naturą. [przypis redakcyjny]
549. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo królowej lub księżnej. [przypis redakcyjny]
550. per amicitiam (łac.) — z powodu przyjaźni. [przypis redakcyjny]
551. Wilia (lit. Neris) — rzeka na Białorusi i Litwie, prawy, najdłuższy dopływ Niemna; nad Wilią leży Wilno i Kowno. [przypis redakcyjny]
552. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
553. Niewiaża — rzeka w środkowej części Litwy, prawy dopływ Niemna. [przypis redakcyjny]
554. Zołtareńko — właśc. Zołotarenko, Iwan (zm. 1655), hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, brał udział w zdobyciu Wilna (1654). [przypis redakcyjny]
555. ci, których był pomocnikiem — tj. Rosjanie, o czym autor nie mógł w 1884 r. napisać wprost z powodu carskiej cenzury. [przypis redakcyjny]
556. zostawując — dziś popr.: zostawiając. [przypis redakcyjny]
557. polityczny (z łac. politicus) — tu: obyczajny, cywilizowany. [przypis redakcyjny]
558. Gedeon (XIV w. p.n.e.) — postać biblijna, zwycięski wódz i sędzia izraelski. [przypis redakcyjny]
559. Samson (XII w. p.n.e.) — postać biblijna, bohater izraelski w walkach z Filistynami, obdarzony przez Boga niezwykłą siłą. [przypis redakcyjny]
560. moderunek (daw.) — ekwipunek, wyposażenie. [przypis redakcyjny]
561. złotogłów — tkanina ze złotych nici. [przypis redakcyjny]
562. barwa — tu: mundur. [przypis redakcyjny]
563. rękodajny — dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. [przypis redakcyjny]
564. chercheur de noises (fr.) — poszukiwacz zwady. [przypis redakcyjny]
565. incognito (z wł.) — potajemnie, nieoficjalnie, nie ujawniając swojej tożsamości. [przypis redakcyjny]
566. ma foi (fr.) — słowo daję, dalibóg, doprawdy. [przypis redakcyjny]
567. że się z nim de succursu ani de receptu nie znoszę (z łac.) — że się z nim nie zgadzam w kwesti pomocy i bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
568. kurfirst — elektor, książę niemiecki, mający prawo głosu przy wybierania cesarza. [przypis redakcyjny]
569. przebrać się (daw.) — dostać się, dotrzeć. [przypis redakcyjny]
570. zbarażczyk — tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis redakcyjny]
571. Karol X Gustaw Wittelsbach (1622–1660) — król Szwecji w latach 1654–1660. [przypis redakcyjny]
572. dyfidencja (z łac.) — nieufność, brak zaufania. [przypis redakcyjny]
573. WXMć — skrót od tytułu: Wasza Książęca Miłość. [przypis redakcyjny]
574. partyzant (daw., z fr.) — stronnik, zwolennik. [przypis redakcyjny]
575. parantela (z łac.) — powinowactwo, powiązania rodzinne. [przypis redakcyjny]
576. ochędóstwo (daw.) — sprzęty domowe, ozdoby. [przypis redakcyjny]
577. alias (łac.) — inaczej. [przypis redakcyjny]
578. łożów — dziś popr. forma D. lm: łóż; łoże — podstawa działa. [przypis redakcyjny]
579. borgować (daw.) — udzielić kredytu. [przypis redakcyjny]
580. arkanum (z łac. arcanum) — sekret, tajemnica. [przypis redakcyjny]
581. statysta (daw.) — mąż stanu, polityk, strateg. [przypis redakcyjny]
582. skrupulat — osoba żywiąca wątpliwości moralne. [przypis redakcyjny]
583. in liberis suffragiis (łac.) — w wolnych wyborach. [przypis redakcyjny]
584. suffragium (łac.) — prawo głosu; tu B. lm suffragia. [przypis redakcyjny]
585. impediment (z łac.) — przeszkoda, kłopot. [przypis redakcyjny]
586. książę Michał — Michał Kazimierz Radziwiłł (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis redakcyjny]
587. włosiennica — strój pokutny. [przypis redakcyjny]
588. krajczostwo — godność krajczego wielkiego. [przypis redakcyjny]
589. kapłon (daw.) — kastrowany kogut, kurczak o delikatnym mięsie. [przypis redakcyjny]
590. Te Deum laudamus (łac.: Ciebie Boga wysławiamy) — początkowe słowa hymnu dziękczynnego, śpiewanego podczas szczególnych uroczystości, np. koronacji. [przypis redakcyjny]
591. żywie (daw.) — żyje. [przypis redakcyjny]
592. postaw (daw.) — miara długości tkanin, równa 28 łokci, tj. ok. 16 m. [przypis redakcyjny]
593. Hiperborejczyk (z gr.) — członek ludu mieszkającego na północy, autor najprawdopodobniej określa tak Rosjan, w sposób zawoalowany ze względu na cenzurę carską. [przypis redakcyjny]
594. Piotrowin (starop.) — święty Piotr, apostoł, jeden z najbliższych uczniów Jezusa Chrystusa, cierpiał męki moralne po tym, jak ze strachu wyparł się trzykrotnie swojego mistrza po jego aresztowaniu. [przypis redakcyjny]
595. zbrodzień (starop.) — zbrodniarz. [przypis redakcyjny]
596. wiuki — juki, bagaż przewożony na koniu. [przypis redakcyjny]
597. hajdawery — szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary. [przypis redakcyjny]
598. krócica — broń palna, podobna do pistoletu, ładowana od przodu, z zamkiem skałkowym, pistolet podróżny. [przypis redakcyjny]
599. kiełznać — wkładać do pyska końskiego kiełzno, element uprzęży służący do kierowania koniem. [przypis redakcyjny]
600. garłacz — broń palna, ładowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru pośredniego pomiędzy pistoletem a karabinkiem. [przypis redakcyjny]
601. pajuk (daw.) — członek służby lub straży przybocznej; lokaj. [przypis redakcyjny]
602. sepet (daw., z tur.) — ozdobny mebel, skrzynka z szufladami na kosztowności. [przypis redakcyjny]
603. personaliter (łac.) — osobiście. [przypis redakcyjny]
604. kawalkator — zawodowy trener i ujeżdżacz koni, szczególnie ceniony w Rzeczypospolitej szlacheckiej. [przypis redakcyjny]
605. staje — jednostka odległości, licząca od ok. 100 do 1000 m, nazywana też stają albo stajaniem. [przypis redakcyjny]
606. dowcip (daw.) — rozum. [przypis redakcyjny]
607. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis redakcyjny]
608. alias (łac.) — inaczej, albo. [przypis redakcyjny]
609. Gnejusz Pompejusz Magnus (106–48 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz, jeden z twórców I triumwiratu, zamordowany na rozkaz władcy Egiptu, który jego głowę przesłał Juliuszowi Cezarowi. [przypis redakcyjny]
610. ciura — sługa w obozie wojskowym, pomocnik żołnierza. [przypis redakcyjny]
611. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis redakcyjny]
612. imieniowi — dziś popr. forma C. lp: imieniu. [przypis redakcyjny]
613. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis redakcyjny]
614. na pohybel (z ukr.) — na zgubę, na śmierć. [przypis redakcyjny]
615. necessitas, necessitatis (łac.) — konieczność. [przypis redakcyjny]
616. parrycyda (łac. parricida) — ojcobójca; wróg ojczyzny, zdrajca. [przypis redakcyjny]
617. recedo, recedere (łac.) — cofnąć, odstąpić. [przypis redakcyjny]
618. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis redakcyjny]