Potop, tom trzeci

by Henryk Sienkiewicz

Rozdział XXX

Rogata dusza junacka nie chciała istotnie wychodzić z cielesnej powłoki i nie wyszła. W miesiąc po powrocie do Lubicza rany pana Andrzeja poczęły się goić, wcześniej zaś jeszcze odzyskał przytomność i rozejrzawszy się po izbie, zgadł zaraz, iż już jest w Lubiczu.

Następnie począł wołać wiernego Soroki.

— Soroka! — rzekł — miłosierdzie boże jest nade mną! Czuję, iż nie umrę!

— Wedle rozkazu! — odpowiedział stary żołnierz, rozgniatając łzę kułakiem.

A Kmicic mówił dalej, jakby sam do siebie:

— Skończona pokuta... widzę to jaśnie⁷⁹⁰. Miłosierdzie boże jest nade mną!

Potem milczał przez chwilę, jeno mu się wargi poruszały modlitwą.

— Soroka! — rzekł znów po chwili.

— Do usług waszej miłości!

— A kto tam jest w Wodoktach?

— Jest panna i pan miecznik rosieński.

— Pochwalone imię Pańskie! Przychodziłli tu kto pytać się o mnie?

— Przysyłali z Wodoktów, pókiśmy nie powiedzieli, że wasza miłość zdrów będzie.

— A potem przestali przysyłać?

— Potem przestali.

Na to Kmicic:

— Nic jeszcze nie wiedzą, ale się ode mnie samego dowiedzą. Nie mówiłżeś nikomu, żem tutaj jako Babinicz wojował?

— Nie było rozkazu — odrzekł żołnierz.

— A laudańscy z panem Wołodyjowskim nie wrócili jeszcze?

— Nie masz ich jeszcze, ale lada dzień zjadą.

Na tym skończyła się pierwszego dnia rozmowa. We dwa tygodnie później pan Kmicic wstawał już i chodził na kulach, a następnej niedzieli uparł się jechać do kościoła.

— Pojedziem do Upity — rzekł do Soroki — bo od Boga trzeba poczynać, a po mszy do Wodoktów.

Soroka nie śmiał się sprzeciwiać, więc kazał jeno wymościć sianem skarbniczek⁷⁹¹, a pan Andrzej wystroił się odświętnie i pojechali.

Przyjechali w czas, gdy mało jeszcze ludzi było w kościele. Pan Andrzej, wsparty na ramieniu Soroki, podszedł pod sam wielki ołtarz i klęknął w kolatorskiej ławce⁷⁹²; nikt też go nie poznał, tak zmienił się wielce; twarz miał bardzo chudą, wynędzniałą, a przy tym nosił długą brodę, która mu czasu wojny i choroby wyrosła. Kto i spojrzał na niego, pomyślał, że jakiś przejezdny personat⁷⁹³ na mszę wstąpił; kręciło się bowiem wszędzie pełno przejezdnej szlachty, która z pola do swych majętności wracała.

Lecz kościół z wolna napełniał się ludem i okoliczną szlachtą; za czym poczęli zjeżdżać i posesjonaci⁷⁹⁴ z dalekich nawet stron, bo w wielu miejscach kościoły były popalone i mszy trzeba było aż w Upicie szukać.

Kmicic, zatopiony w modlitwie, nie widział nikogo; z pobożnego zamyślenia zbudziło go dopiero skrzypienie ławki pod nogami wchodzących do niej osób.

Wówczas podniósł głowę, spojrzał i spostrzegł tuż nad sobą słodką a smutną twarz Oleńki.

Ona także dostrzegła go i poznała w tej chwili, bo cofnęła się nagle, jakby przerażona; naprzód płomień, a potem bladość śmiertelna wystąpiła na jej twarz, lecz najwyższym wysileniem woli przemogła wrażenie i klękła tuż koło niego; trzecie miejsce zajął pan miecznik.

I Kmicic, i ona pochylili głowy i wsparłszy twarz na dłoniach, klęczeli obok siebie w milczeniu, a serca biły im tak, że je słyszeli oboje doskonale.

Wreszcie pan Andrzej przemówił pierwszy:

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wieków... — odrzekła półgłosem Oleńka. I więcej nie mówili do siebie.

Tymczasem ksiądz wyszedł z kazaniem; słuchał go Kmicic, ale mimo usiłowań i nie słyszał, i nie rozumiał. Oto ona, ta upragniona, do której od lat całych już tęsknił, która nigdy nie schodziła mu z myśli i z serca, była teraz tuż pod jego bokiem. I czuł ją koło siebie, i nie śmiał zwracać ku niej oczu, bo był w kościele, lecz przymknąwszy powieki, łowił uchem jej oddech.

— Oleńka, Oleńka przy mnie! — mówił sobie — oto Bóg nam się w kościele po rozłące spotkać kazał.

Więc myśli jego i serce powtarzały bez ustanku to imię:

— Oleńka, Oleńka, Oleńka!

I chwilami płacz radości chwytał go za gardło, to znów porywało go takie uniesienie dziękczynnej modlitwy, że aż świadomość tracił, co się z nim dzieje.

Ona klęczała ciągle z twarzą ukrytą w dłoniach.

Ksiądz skończył kazanie i zszedł z ambony.

Nagle przed kościołem rozległ się szczęk broni i tętent kopyt końskich. Ktoś krzyknął przed progiem kościoła: „Lauda wraca!” — i wnet w samej świątyni zerwały się szmery, potem gwar, potem coraz głośniejsze wołanie:

— Lauda! Lauda!

Tłumy poczęły się kołysać, wszystkie głowy zwróciły się naraz ku drzwiom.

A wtem zaroiło się we drzwiach i hufiec zbrojny pojawił się w kościele. Na czele szli z brzękiem ostróg pan Wołodyjowski i pan Zagłoba. Tłumy rozstępowały się przed nimi, a oni przeszli przez cały kościół, klękli przed ołtarzem, pomodlili się krótką chwilę, po czym obaj weszli do zakrystii.

Laudańscy zatrzymali się wpół nawy, nie witając się dla powagi miejsca z nikim.

Ach, co za widok! Groźne twarze, ogorzałe od wichrów, wychudłe z trudów bojowych, pocięte szablami Szwedów, Niemców, Węgrów, Wołochów. Cała historia wojny i chwała pobożnej Laudy mieczem na nich wypisana. Oto ponure Butrymy, oto Stakjany, Domaszewicze, Gościewicze, wszystkich po trochu. Lecz ledwie czwarta część wróciła z tych, którzy ongi pod Wołodyjowskim z Laudy ruszyli.

Wiele niewiast na próżno szuka mężów, wielu starców na próżno wypatruje synów, więc płacz wzmaga się, bo i ci, którzy znajdują swoich, płaczą z radości. Cały kościół rozlega się szlochaniem; od czasu do czasu głos jakiś imię kochane wykrzyknie i zmilknie, a oni stoją w chwale, wsparci na mieczach, lecz i im po srogich bliznach łzy spływają na wąsiska.

Wtem dzwonek targnięty przy drzwiach zakrystii uciszył płacze i gwary. Wszyscy klękli, wyszedł ksiądz ze mszą, a za nim w komżach pan Wołodyjowski i pan Zagłoba, i ofiara się rozpoczęła.

Lecz ksiądz także był wzruszony i gdy pierwszy raz zwrócił się do ludu mówiąc: Dominus vobiscum⁷⁹⁵! — głos mu drgał; gdy zaś przyszło do Ewangelii i wszystkie szable naraz wysunęły się z pochew na znak, że Lauda zawsze gotowa wiary bronić, a w kościele stało się aż jasno od stali, to ledwie mógł odśpiewać Ewangelię.

Odśpiewano potem wśród powszechnego uniesienia suplikacje, wreszcie msza się skończyła, lecz ksiądz, pochowawszy Sakrament w cyborium⁷⁹⁶, odwrócił się już po Ostatniej Ewangelii ku tłumom⁷⁹⁷, na znak, że pragnie coś powiedzieć.

Więc uczyniło się cicho; ksiądz zaś w serdecznych słowach powitał naprzód wracających żołnierzy, wreszcie oznajmił, że list królewski zostanie odczytany, przez pułkownika chorągwi laudańskiej przywieziony.

Więc uczyniło się jeszcze ciszej i po chwili po całym kościele rozległ się głos od ołtarza:

„My, Jan Kazimierz, król polski, wielki książę litewski, mazowiecki, pruski etc., etc., etc⁷⁹⁸. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, amen.

Jako złych ludzi szpetne przeciw majestatowi i ojczyźnie występki, zanim przed sądem niebieskim staną, już w tym życiu doczesnym mają otrzymać karę, tak równie słusznym jest, ażeby cnota nie zostawała bez nagrody, która cnocie samej blasku chwały, a potomnym zachęty do naśladowania cnych przykładów dodawać winna.

Przeto wiadomo czynimy całemu stanowi rycerskiemu, mianowicie zaś ludziom wojskowym i świeckim, urzędy mającym cuiusvis dignitatis et praeeminentiae⁷⁹⁹, oraz wszystkiemu obywatelstwu Wielkiego Księstwa Litewskiego i naszego starostwa żmudzkiego, że jakiekolwiek gravamina⁸⁰⁰ ciążyłyby na urodzonym a nam wielce miłym panu Andrzeju Kmicicu, chorążym orszańskim, te coram⁸⁰¹ jego następnych zasług i chwały zniknąć z pamięci ludzkiej mają, w niczym czci i sławy pomienionemu chorążemu orszańskiemu nie ujmując.”

Tu ksiądz przestał czytać i spojrzał ku ławce, w której pan Andrzej siedział, on zaś powstał na chwilę i wnet usiadł znowu, głowę swą wynędzniałą wsparł o stalle⁸⁰² i przymknął powieki jakoby w omdleniu.

A wszystkie oczy zwróciły się ku niemu, wszystkie usta poczęły szeptać:

— Pan Kmicic! Kmicic! Kmicic!... tam, obok Billewiczów!

Lecz ksiądz skinął ręką i począł czytać dalej wśród głuchego milczenia:

„Który chorąży orszański, lubo⁸⁰³ w początkach nieszczęsnej owej szwedzkiej inkursji⁸⁰⁴ po stronie księcia wojewody się opowiedział, przecie uczynił to nie z żadnej prywaty, ale z najszczerszej ku ojczyźnie intencji, perswazją tegoż księcia do błędu przywiedzion, jakoby taka jeno, a nie inna droga salutis Reipublicae⁸⁰⁵ zostawała, jaką sam książę kroczył!

A przybywszy do księcia Bogusława, który za przedawczyka go mając, wszystkie nieżyczliwe praktyki przeciw ojczyźnie jaśnie przed nim odkrył, nie tylko pomieniony chorąży orszański na osobę naszą ręki podnosić nie obiecywał, ale samego księcia zbrojną ręką porwał, aby się za nas i za utrapioną ojczyznę pomścić...”

— Boże, bądź miłościw mnie grzesznej! — zawołał niewieści głos tuż około pana Andrzeja, a w kościele zerwał się znowu gwar zdumienia.

Ksiądz czytał dalej:

„Przez tegoż księcia postrzelon, ledwie do zdrowia przyszedłszy, do Częstochowy się udał i tam piersią własną najświętszy przybytek osłaniał, przykład wytrwania i męstwa wszystkim dając; tamże z niebezpieczeństwem zdrowia i życia największe działo burzące prochami rozsadził, przy którym hazardzie pojman, na śmierć przez okrutnych nieprzyjaciół był skazany, a przedtem żywym ogniem palony...”

Tu już płacz niewieści rozległ się tu i owdzie po kościele. Oleńka trzęsła się cała, jak w paroksyzmie febry.

„Ale i z tych srogich terminów mocą Królowej Anielskiej wyratowan, do nas na Śląsk się udał i w powrocie naszym do miłej ojczyzny, gdy zdradliwy nieprzyjaciel zasadzkę nam nagotował, pomieniony chorąży orszański samoczwart⁸⁰⁶ tylko na całą potęgę nieprzyjacielską się rzucił, osobę naszą ratując. Tam posieczon i rapierami skłuty, do pół boków we krwi własnej rycerskiej się pławiąc, z pobojowiska jako bez duszy był podniesion...”

Oleńka obie ręce przyłożyła do skroni i podniósłszy głowę, poczęła łowić w spieczone usta powietrze. Z piersi jej wychodził jęk:

— Boże! Boże! Boże!

I znów zabrzmiał głos księdza, także coraz bardziej wzruszony:

„A gdy staraniem naszym do zdrowia przyszedł, i wtedy nie spoczął, ale dalsze wojny odprawował, z chwałą niezmierną stawając w każdej potrzebie, za wzór rycerstwu przez hetmanów obojga narodów podawany, aż do szczęśliwego zdobycia Warszawy, po którym do Prus pod przybranym nazwiskiem Babinicza był wyprawiony...”

Gdy to imię zabrzmiało w kościele, gwar ludzki zmienił się jakoby w szmer fali. Więc Babinicz to on?! Więc ów pogromca Szwedów, zbawca Wołmontowicz, zwycięzca w tylu bitwach to Kmicic?!... Szum wzmagał się coraz bardziej, tłumy poczęły cisnąć się ku ołtarzowi, aby go widzieć lepiej.

— Boże, błogosław mu! Boże, błogosław! — ozwały się setki głosów.

Ksiądz zwrócił się ku ławce i przeżegnał pana Andrzeja, który, wsparty ciągle o stalle, do umarłego niż żywego był podobniejszy, bo dusza wyszła zeń ze szczęścia i uleciała ku niebiosom.

Po czym kapłan dalej czytał:

„Tamże nieprzyjacielski kraj ogniem i mieczem spustoszył, do wiktorii pod Prostkami głównie się przyczynił, księcia Bogusława własną ręką obalił i pojmał, następnie do starostwa naszego żmudzkiego powołany, jak niezmierne usługi oddał, ile miast i wsiów⁸⁰⁷ od nieprzyjacielskiej ręki uchronił, o tym tamtejsi incolae⁸⁰⁸ najlepiej wiedzieć powinni.”

— Wiemy! wiemy! wiemy! — grzmiało w całym kościele.

— Uciszcie się — rzekł ksiądz, podnosząc pismo królewskie ku górze.

„Przeto my (czytał dalej) rozważywszy wszystkie jego zasługi względem naszego majestatu i ojczyzny tak niezmierne, że i syn większych ojcu i matce oddać by nie mógł, postanowiliśmy je w tym liście naszym promulgować⁸⁰⁹, ażeby tak wielkiego kawalera, wiary, majestatu i Rzeczypospolitej obrońcę nieżyczliwość ludzka dłużej już nie ścigała, lecz aby przynależną cnotliwym chwałą i powszechną miłością okryty chodził. Nim zaś sejm następny, chęci te nasze potwierdzając, wszelką zmazę z niego zdejmie, i nim starostwem upickim, które vacat⁸¹⁰, nagrodzić go będziem mogli, prosim uprzejmie nam miłych obywatelów starostwa naszego żmudzkiego, aby te słowa nasze w sercach i umysłach zatrzymali, które nam sama iustitia, fundamentum regnorum⁸¹¹, przesłać, ku ich pamięci, nakazała.”

Tu skończył ksiądz i zwróciwszy się do ołtarza, modlić się począł; pan Andrzej zaś uczuł nagle, że jakaś dłoń miękka chwyta jego rękę, spojrzał: była to Oleńka, i nim miał czas pomiarkować się, cofnąć dłoń, panna podniosła ją i przycisnęła do ust wobec wszystkich w obliczu ołtarza i tłumów.

— Oleńka! — krzyknął zdumiony Kmicic.

Lecz ona wstała i zakrywszy twarz zasłoną, rzekła do miecznika:

— Stryju! chodźmy, chodźmy stąd prędko!

I wyszli przez drzwi zakrystii.

Pan Andrzej próbował wstać, wyjść za nią, lecz nie mógł...

Siły opuściły go zupełnie.

Natomiast w kwadrans później znalazł się przed kościołem, trzymany pod ręce przez pana Wołodyjowskiego i pana Zagłobę.

Tłumy obywatelstwa, drobnej szlachty i pospolitego ludu cisnęły się dokoła; niewiasty — zaledwie która zdołała się oderwać od piersi wracającego z wojny męża — już wiedzione ciekawością, płci swojej właściwą, biegły popatrzyć na tego strasznego ongi Kmicica, dziś zbawcę Laudy i przyszłego starostę. Koło zaciskało się coraz więcej, aż laudańscy musieli w końcu otoczyć i bronić od natłoku rycerza.

— Panie Andrzeju! — wołał pan Zagłoba — ot, przywieźliśmy ci gościńca. Sam się takiego nie spodziewałeś! Do Wodoktów teraz, do Wodoktów, na zrękowiny⁸¹² i wesele!...

Dalsze słowa pana Zagłoby zginęły w gromkim okrzyku, który naraz pod przywództwem Józwy Beznogiego podnieśli wszyscy laudańscy:

— Niech żyje pan Kmicic!

— Niech żyje! — powtórzyły tłumy. — Nasz starosta upicki niech żyje! niech żyje!

— Do Wodoktów! wszyscy! — huknął znowu pan Zagłoba.

— Do Wodoktów! do Wodoktów! — wrzasnęło tysiąc ust. — W swaty do Wodoktów, z panem Kmicicem, z naszym zbawcą! Do panienki! do Wodoktów!

I ruch uczynił się ogromny. Lauda siadła na koń; z tłumów, kto żyw, dopadał wozów, bryczek, wasągów⁸¹³, podjezdków⁸¹⁴. Piesi na przełaj poczęli biec przez lasy i pola. Okrzyk: „Do Wodoktów!”, brzmiał w całym miasteczku. Drogi zaroiły się różnobarwnymi kupami ludzi.

Pan Kmicic jechał w skarbniczku między Wołodyjowskim i Zagłobą i raz wraz któregoś brał w ramiona. Mówić jeszcze nie mógł, bo zbyt był wzruszony, zresztą pędzili tak, jakby Tatarzy na Upitę napadli. Wszystkie bryki i wozy pędziły tak samo koło nich.

Byli już dobrze za miastem, gdy nagle pan Wołodyjowski pochylił się do ucha Kmicica:

— Jędrek — spytał się — a nie wiesz, gdzie tamta?

— W Wodoktach! — odpowiedział rycerz.

Wówczas, czy wiatr począł tak poruszać wąsikami pana Michała, czy wzruszenie, nie wiadomo, dość, że przez całą drogę nie przestawały wysuwać się naprzód, jakby dwa szydła lub dwie macki chrabąszcza.

Pan Zagłoba śpiewał z radości tak okrutnym basem, że aż się konie płoszyły:

Dwoje nas było, Kasieńko, dwoje na świecie,

Ale mi się coś wydaje, że jedzie trzecie.

Anusia nie była tej niedzieli w kościele, bo przy słabej pannie Kulwiecównie z kolei zostać musiała, przy której się z Oleńką dzień po dniu zmieniały.

Cały ranek zajęta była doglądaniem i opatrunkiem chorej, tak że późno dopiero mogła się zabrać do pacierzy.

Zaledwie jednak wymówiła ostatnie: „Amen”, gdy zaturkotało przed bramą i Oleńka wpadła jak wicher do pokoju.

— Jezus, Maria! Co się stało? — krzyknęła, spojrzawszy na nią, panna Borzobohata.

— Anusiu! wiesz, kto jest pan Babinicz? To pan Kmicic!

Anusia zerwała się na równe nogi.

— Kto ci powiedział?

— Czytano list królewski... pan Wołodyjowski przywiózł... laudańscy...

— To pan Wołodyjowski wrócił?... — krzyknęła Anusia.

I nagle rzuciła się w ramiona Oleńki.

Oleńka przyjęła ten wybuch czułości jako dowód Anusinego afektu dla siebie, bo zresztą była zgorączkowana, prawie nieprzytomna. Na twarzy miała ogniste wypieki, a pierś jej falowała, jak gdyby z wielkiego zmęczenia.

Więc poczęła opowiadać bez ładu i przerywanym głosem wszystko, co w kościele słyszała, biegając przy tym jak szalona po komnacie i powtarzając co chwila: „To ja go niewarta!” — czyniąc sobie zarzuty okrutne, że go najgorzej ze wszystkich skrzywdziła, że nawet modlić się za niego nie chciała wówczas, gdy on we krwi własnej za Najświętszą Pannę, za ojczyznę i za króla się pławił.

Próżno Anusia, biegając za nią po izbie, próbowała ją pocieszać. Ona powtarzała wciąż jedno, że go niewarta, że nie śmiałaby mu w oczy spojrzeć; to znów poczynała mówić o czynach Babinicza, o porwaniu Bogusława, o jego zemście, o ocaleniu króla, o Prostkach i Wołmontowiczach, i Częstochowie; to wreszcie o swoich winach i o swej zawziętości, za którą musi odpokutować w klasztorze.

Dalsze jej wyrzekania przerwał pan Tomasz, który wpadłszy jak bomba do komnaty, zakrzyknął:

— Na Boga! cała Upita do nas wali! Już są we wsi, a Babinicz pewnie z nimi!

Jakoż za chwilę daleki okrzyk zwiastował zbliżanie się tłumów. Miecznik porwał Oleńkę i wyprowadził na ganek; Anusia wypadła za nimi.

Wtem tłumy ludzi i koni zaczerniły się w dali i jak okiem sięgnąć cała droga była jeszcze nimi zapchana. Dobiegli w końcu do dziedzińca. Piesi przedostawali się szturmem przez fosę i płoty; wozy tłoczyły się w bramie, a wszystko to krzyczało, wyrzucało czapki w górę.

Wreszcie ukazał się huf⁸¹⁵ zbrojny laudańskich, otaczających skarbniczek, w którym siedziało trzech mężów: pan Kmicic, pan Wołodyjowski i pan Zagłoba.

Skarbniczek zatrzymał się nieco opodal, bo już tyle ludu natłoczyło się przed gankiem, że nie można było tuż dojechać. Zagłoba z Wołodyjowskim wyskoczyli pierwsi i pomógłszy Kmicicowi zsiąść, zaraz chwycili go pod ramiona.

— Rozstąpcie się! — krzyknął Zagłoba.

— Rozstąpić się! — powtórzyli laudańscy.

Ludzie usunęli się zaraz, tak że środkiem tłumu utworzyła się pusta droga, po której wiedli Kmicica aż do ganku dwaj rycerze. On słaniał się i blady był bardzo, ale szedł z głową podniesioną, zarazem zmieszany i szczęśliwy.

Oleńka oparła się o odrzwia i ręce opuściła bezwładnie po sukni; lecz gdy był już blisko, gdy spojrzała w twarz tego mizeraka, który po tylu latach rozłąki zbliżał się oto jak Łazarz⁸¹⁶, bez kropli krwi w twarzy, wówczas szlochanie rozdarło na nowo jej piersi. On ze słabości, ze szczęścia i zmieszania nie wiedział sam, co ma mówić, więc wstępując na ganek, powtarzał tylko przerywanym głosem:

— A co, Oleńka, a co?

Ona zaś obsunęła mu się nagle do kolan.

— Jędruś! ran twoich niegodnam całować!

Ale w tej chwili wyczerpane siły wróciły rycerzowi, więc porwali ją z ziemi jak piórko i do piersi przycisnął.

Okrzyk jeden ogromny, od którego zadrżały ściany domów i ostatki liści z drzew opadły, zgłuszył wszystkie uszy. Laudańscy poczęli palić z samopałów, czapki wylatywały w górę, naokół widziałeś tylko uniesione radością twarze, rozpalone oczy i otwarte usta wrzeszczące:

— Vivat Kmicic! vivat Billewiczówna! Vivat młoda para!

— Vivant⁸¹⁷ dwie pary! — huczał Zagłoba. Ale głos jego ginął w burzy ogólnej.

Wodokty zmieniły się jakoby w obóz. Przez cały dzień rżnięto z rozkazu miecznika barany i woły, wykopywano z ziemi beczki miodu i piwa. Wieczorem zasiedli wszyscy do uczty, starsi i znamienitsi w komnatach, młodsi w czeladnej, prostactwo również weseliło się przy ogniskach na podwórzu.

Przy głównym stole krążyły kielichy na cześć dwóch par szczęśliwych, gdy zaś ochota doszła do najwyższego stopnia, pan Zagłoba wzniósł jeszcze toast następujący:

— Do cię zwracam się, cny panie Andrzeju, i do cię, stary druhu, panie Michale! Nie dość było piersi nadstawiać, krew rozlewać, nieprzyjaciół wycinać! Nie skończony trud wasz, bo gdy siła⁸¹⁸ ludzi czasu tej okrutnej wojny poległo, musicie teraz nowych obywatelów, nowych obrońców tej miłej Rzeczypospolitej przysporzyć, do czego, tuszę, nie zbraknie wam męstwa ni ochoty! Mości panowie! na cześć onych przyszłych pokoleń! Niechże im Bóg błogosławi i pozwoli ustrzec tej spuścizny, którą im odrestaurowaną naszym trudem, naszym potem i naszą krwią zostawujem⁸¹⁹. Niech, gdy ciężkie czasy nadejdą, wspomną na nas i nie desperują nigdy, bacząc na to, że nie masz takowych terminów, z których by się viribus unitis⁸²⁰ przy boskich auxiliach⁸²¹ podnieść nie można.

*

Pan Andrzej niedługo po ślubie na nową wojnę ruszył, która od wschodniej ściany wybuchła. Lecz piorunujące zwycięstwo Czarnieckiego i Sapiehy nad Chowańskim⁸²² i Dołgorukim⁸²³, a hetmanów koronnych nad Szeremetem⁸²⁴ ukończyły ją wkrótce. Wówczas wrócił Kmicic świeżą chwałą okryty i na stałe w Wodoktach osiadł. Chorąstwo orszańskie wziął po nim stryjeczny jego, Jakub, który później do nieszczęsnej konfederacji wojskowej należał, pan Andrzej zaś, duszą i sercem stojąc przy królu, starostwem upickim nagrodzon, żył długo w przykładnej zgodzie i miłości z Laudą, powszechnym szacunkiem otoczony. Niechętni (bo któż ich nie ma) mówili wprawdzie, że żony we wszystkim zbytnio słucha, ale on się tego nie wstydził, owszem, sam przyznawał, że w każdej ważniejszej sprawie zawsze rady jej zasięga.

Przypisy:

1. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

2. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

3. partia — tu: oddział. [przypis edytorski]

4. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

5. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

6. mieszczany — dziś popr. forma N. lm: mieszczanami. [przypis edytorski]

7. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

8. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]

9. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

10. przez galicką chorobę toczon — chory na chorobę weneryczną. [przypis edytorski]

11. vir molestissimus (łac.) — mąż niezmiernie uciążliwy, uprzykrzony. [przypis edytorski]

12. wsparł — tu: starł się z nim. [przypis edytorski]

13. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk. [przypis edytorski]

14. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

15. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

16. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

17. siła (daw.) — dużo, wiele; bardzo. [przypis edytorski]

18. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

19. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

20. mon prince (fr.) — mój książę. [przypis edytorski]

21. archiduk (franc. archiduc) — arcyksiążę. [przypis edytorski]

22. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

23. władyka — władca, książę. [przypis edytorski]

24. ekstraordynaryjny (z łac.) — niezwykły, nadzwyczajny. [przypis edytorski]

25. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]

26. imaginacja (z łac.) — wyobraźnia, wyobrażenie. [przypis edytorski]

27. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo księżnej. [przypis edytorski]

28. wenerować (z łac.) — uwielbiać. [przypis edytorski]

29. vir incomparabilis (łac.) — mąż niezrównany. [przypis edytorski]

30. z Kozaki — dziś popr. forma N. lm: z Kozakami. [przypis edytorski]

31. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

32. oleum (łac.) — olej. [przypis edytorski]

33. Est modus in rebus (łac.) — na wszystko jest sposób. [przypis edytorski]

34. hospodar — tytuł władcy Wołoszczyzny, państwa położonego na terenie dzisiejszej płd. Rumunii, zależnego od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]

35. kondycja (łac.) — warunek. [przypis edytorski]

36. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

37. potrzeba — tu: bitwa. [przypis edytorski]

38. kontempt (z łac.) — lekceważenie, pogarda. [przypis edytorski]

39. lafa (daw.) — żołd, płaca. [przypis edytorski]

40. Eques polonus sum (łac.) — jestem polskim rycerzem. [przypis edytorski]

41. ma foi (fr.) — słowo daję, dalibóg, doprawdy. [przypis edytorski]

42. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]

43. taki (reg.) — jednak, tak więc, przecież. [przypis edytorski]

44. futrowanie — obicie z desek, boazeria; por. futryna. [przypis edytorski]

45. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

46. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

47. kromwelowscy Anglicy — żołnierze Olivera Cromwella (1599–1658), angielskiego polityka i wybitnego dowódcy, który doprowadził do skazania na śmierć króla Karola I Stuarta (1600–1649) i został lordem protektorem Anglii. [przypis edytorski]

48. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]

49. anguł (z łac. angulus: kąt, róg) — załamanie, występ muru, rodzaj bastionu. [przypis edytorski]

50. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

51. śmigownica — falkonet a. sokolik, działo polowe piechoty, ładowane od przodu, używane w XVI-XVIII w., rodzaj kolubryny o kalibrze 55-70 mm, stosowana także w bitwach morskich do abordażu. [przypis edytorski]

52. gemajn (daw., z niem. gemein: zwykły) — szeregowiec. [przypis edytorski]

53. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

54. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]

55. własnymi słowy — dziś popr. forma N. lm: własnymi słowami. [przypis edytorski]

56. trefniś — błazen. [przypis edytorski]

57. princeps, principis (łac.) — pan, władca, książę, cesarz. [przypis edytorski]

58. kontempt (z łac.) — obraza, pogarda, lekceważenie. [przypis edytorski]

59. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

60. nieodbicie — koniecznie. [przypis edytorski]

61. bogactwy — dziś popr. forma N. lm: bogactwami. [przypis edytorski]

62. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

63. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]

64. przecz (daw.) — po co. [przypis edytorski]

65. konsyliarz (z łac.) — doradca. [przypis edytorski]

66. skonfundować (z łac.) — zbić z tropu, zawstydzić. [przypis edytorski]

67. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

68. spyża (daw.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]

69. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem, bez wozów i piechoty; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]

70. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

71. żywot (daw.) — brzuch. [przypis edytorski]

72. szwedzki Aleksander (...) polskiego Dariusza — nawiązanie do historii starożytnej, do zwycięskiej wojny władcy macedońskiego Aleksandra Wielkiego (356–323 p.n.e.) z królem perskim Dariuszem (zm. 330 p.n.e.). [przypis edytorski]

73. ruń — tu: roślinność, trawy. [przypis edytorski]

74. porzecze — łąka nad rzeką. [przypis edytorski]

75. okiść — ciężki śnieg na gałęziach drzew. [przypis edytorski]

76. podstrzesze — miejsce pod okapem dachu. [przypis edytorski]

77. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

78. staje — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

79. Łazarz — nieboszczyk wskrzeszony przez Jezusa Chrystusa po kilku dniach spoczywania w grobie. [przypis edytorski]

80. wolentarz — ochotnik, żołnierz nieotrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

81. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]

82. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

83. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]

84. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

85. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

86. spyża — jedzenie, prowiant. [przypis edytorski]

87. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

88. munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. [przypis edytorski]

89. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk, szereg. [przypis edytorski]

90. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

91. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

92. tarantowy — o sierści białej w plamy. [przypis edytorski]

93. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

94. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

95. Tatarzy białogrodzcy — Tatarzy mieszkający w Białogrodzie (a. Akermanie, dziś ukr.: Biłhorod-Dnistrowskij), położonym nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej płd. Ukrainy, ok. 50 km na płd. zach. od Odessy. Miasto, założone w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. znajdowało się w rękach tatarskich. [przypis edytorski]

96. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

97. wilcy — dziś popr. forma M. lm: wilki. [przypis edytorski]

98. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

99. pendent — pas zakładany przez ramię, służący do noszenia szabli. [przypis edytorski]

100. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]

101. pułki zaśpiewały jednym głosem, odjeżdżając: „Anioł Pański zwiastował Najświętszej Pannie Marii”, i z tą pieśnią znikły Szwedom z oczu — modlitwa Anioł Pański jest tu jeszcze jednym symbolem przewagi nad Szwedami jako nieuznającymi kultu maryjnego luteranami. [przypis edytorski]

102. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

103. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

104. moderowany — wyposażony, uzbrojony. [przypis edytorski]

105. wojsko komputowe — stałe wojsko zaciężne w XVII w. [przypis edytorski]

106. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]

107. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

108. konfident (z łac., przestarz.) — tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

109. pan krakowski, Stanisław — Koniecpolski, Stanisław (1591–1646), hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis edytorski]

110. parol (z fr.) — słowo honoru; tu: zakład. [przypis edytorski]

111. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

112. exemplum (łac.) — przykład. [przypis edytorski]

113. alteracja (z łac.) — zmiana nastroju, niepokój, wzburzenie. [przypis edytorski]

114. Jam też nie z soli wyrósł ani z roli — słowa te miał wypowiedzieć Czarniecki, kiedy tytuł hetmana wielkiego przypadł Jerzemu Lubomirskiemu; jest to aluzja do źródeł bogactwa i wpływów Lubomirskich: żup solnych i rolnictwa, czemu Czarniecki przeciwstawiał własne zasługi wojskowe. [przypis edytorski]

115. kalecie — kieszeń a. sakiewka, torba. [przypis edytorski]

116. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

117. Zbaraż — miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

118. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

119. barbarus (łac.: brodaty) — barbarzyńca; tu D. lm barbarorum: barbarzyńców. [przypis edytorski]

120. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

121. konfident (daw., z łac.) — tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

122. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

123. pro publico bono — dla dobra wspólnego. [przypis edytorski]

124. praeceptor (z łac.) — nauczyciel. [przypis edytorski]

125. prospectus (łac.) — widok. [przypis edytorski]

126. sperka — szperka, słonina. [przypis edytorski]

127. żywot (daw.) — brzuch. [przypis edytorski]

128. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]

129. parsiuk (reg.) — prosię. [przypis edytorski]

130. pacjencja (z łac.) — cierpliwość. [przypis edytorski]

131. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

132. raby (z ukr.) — pstry, nakrapiany. [przypis edytorski]

133. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]

134. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

135. incipio, incipere (łac.) — zaczynać; tu 1 os. lp cz.przysz. incipiam: zacznę. [przypis edytorski]

136. Ulisses — Odyseusz, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis edytorski]

137. ćwik — zuch. [przypis edytorski]

138. Carogród — stolica Imperium Osmańskiego, Konstantynopol, dziś: Stambuł. [przypis edytorski]

139. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski]

140. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

141. wiwenda (z łac.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]

142. kusztyk a. kulawka — kieliszek bez nóżki, z którego trzeba wypić od razu całą zawartość. [przypis edytorski]

143. bunt bezecny, który pod koniec swego zawodu podniósł, aby naprawie Rzeczypospolitej przeszkodzić — mowa o tzw. rokoszu Lubomirskiego (1665–1666), wznieconym przez tego magnata politycznym i zbrojnym buncie szlachty przeciw dążeniom absolutystycznym Jana Kazimierza; konflikt zakończył się kompromisem: Lubomirski został wygnany, a król zrezygnował z wyznaczenia swojego następcy (tj. z elekcji vivente rege); w 1668 r. Jan Kazimierz abdykował. [przypis edytorski]

144. lejbgwardia — straż przyboczna monarchy. [przypis edytorski]

145. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

146. szerpentyna — szabla szlachecka. [przypis edytorski]

147. stajanie — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

148. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

149. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

150. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

151. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

152. Wiktor (z łac.) — zwycięzca. [przypis edytorski]

153. krzeczot (daw.) — sokół norweski, białozór. [przypis edytorski]

154. furdyment — osłona dłoni na rękojeści szabli. [przypis edytorski]

155. o własnym życiu zdesperował — stracił nadzieję, że przeżyje. [przypis edytorski]

156. krzywuła — wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. [przypis edytorski]

157. supero, superare (łac.) — zwyciężyć, pokonać, przewyższyć; tu: 3. os. lp cz.przesz. superavit: przewyższył. [przypis edytorski]

158. starunek — opieka, troskliwość; tu: leczenie, opatrzenie ran. [przypis edytorski]

159. Lubomirski — Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667), marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]

160. spyża — jedzenie, prowiant. [przypis edytorski]

161. wolentarz — ochotnik, żołnierz nieotrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

162. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

163. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

164. konfident (daw., z łac.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

165. czynić — tu: walczyć. [przypis edytorski]

166. Carolum Gustavum captivabimus (łac.) — pojmamy Karola Gustawa. [przypis edytorski]

167. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

168. łuby — kosze, bagaże. [przypis edytorski]

169. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]

170. odzyszczesz — dziś popr.: odzyskasz. [przypis edytorski]

171. persona (z łac.) — osoba. [przypis edytorski]

172. estyma (z łac.) — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

173. afekt (z łac.) — uczucie. [przypis edytorski]

174. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

175. respektowa — kobieta niezamężna, szlachcianka, pozostająca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawców. [przypis edytorski]

176. zmówiona (daw.) — zaręczona. [przypis edytorski]

177. alteracja (z łac.) — zmiana nastroju, wzburzenie. [przypis edytorski]

178. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

179. foedus, foederis (łac.) — przymierze, związek; por. federacja. [przypis edytorski]

180. konfuzja (z łac.) — obraza, zawstydzenie. [przypis edytorski]

181. sekundować (z łac.) — pomagać, towarzyszyć. [przypis edytorski]

182. arkanum (z łac. arcanum) — sekret, tajemnica. [przypis edytorski]

183. na pohybel (z ukr.) — na zgubę, na śmierć. [przypis edytorski]

184. fryszt (daw., z niem.) — tu: rozejm, pokój. [przypis edytorski]

185. Septentrionowie (z łac. septentrio, septentrionis: wielka niedźwiedzica, północ) — ludzie z północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]

186. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

187. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

188. siostrzan (daw.) — siostrzeniec. [przypis edytorski]

189. żywli (daw.) — czy jest żywy. [przypis edytorski]

190. siostrzan (daw.) — siostrzeniec. [przypis edytorski]

191. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

192. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

193. assentior (łac.) — przyznaję. [przypis edytorski]

194. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

195. polityczny (z łac. politicus) — tu: cywilizowany, przestrzegający prawa. [przypis edytorski]

196. faszynowe — z powiązanych gałęzi wikliny, służących kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. [przypis edytorski]

197. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

198. pospolitak — szlachcic, uczestnik pospolitego ruszenia. [przypis edytorski]

199. konsyderacje (z łac.) — rozważania. [przypis edytorski]

200. Miller — Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. [przypis edytorski]

201. in universo (łac.) — na całym świecie. [przypis edytorski]

202. polityka (z łac.) — tu: grzeczność, uprzejmość, dobre obyczaje. [przypis edytorski]

203. monstrum (łac.) — potwór; tu M. lm monstra. [przypis edytorski]

204. Hiperborej a. Hiperborejczyk (z gr.) — członek ludu mieszkającego na północy [przypis edytorski]

205. exquisitissimus (łac.) — wyborny, wyszukany, najlepszy; tu M. lm exquisitissimi: wyborni, najwyszukańsi, najlepsi. [przypis edytorski]

206. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

207. animal, animalis — zwierzę, stworzenie, potwór; tu C. lm animalibus: zwierzętom. [przypis edytorski]

208. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

209. u fary — w kościele parafialnym. [przypis edytorski]

210. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

211. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

212. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

213. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]

214. in universo (łac.) — w całym świecie, w ogóle. [przypis edytorski]

215. Chrystusów (daw.) — dziś popr. forma M. lp n.m. przymiotnika: Chrystusowy. [przypis edytorski]

216. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

217. sufragium (łac. suffragium) — głos w wyborach. [przypis edytorski]

218. kontempt (z łac.) — obraza, pogarda, lekceważenie. [przypis edytorski]

219. kompasja (z łac.) — współczucie. [przypis edytorski]

220. siostrzan (daw.) — siostrzeniec. [przypis edytorski]

221. konsyliarz (z łac.) — doradca. [przypis edytorski]

222. beneficjum (z łac.) — tu: dobrodziejstwo. [przypis edytorski]

223. klemencja (z łac.) — łagodność, pobłażanie. [przypis edytorski]

224. z zamorskimi straszydły — dziś popr. forma N. lm: z zamorskimi straszydłami. [przypis edytorski]

225. sekundować (z łac. secundo, secundare) — pomagać, towarzyszyć; ochraniać, bronić. [przypis edytorski]

226. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

227. partia — tu: oddział, grupa zbrojnych. [przypis edytorski]

228. kurpieski — dziś popr.: kurpiowski. [przypis edytorski]

229. Lubomirski — Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667), marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]

230. zagrały trąbki wsiadanego przez munsztuk — dano stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. [przypis edytorski]

231. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]

232. wolentarski — ochotniczy. [przypis edytorski]

233. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

234. antiquus (łac.) — dawny, starożytny; tu D. lm antiquorum: starożytnych. [przypis edytorski]

235. imaginacja (z łac.) — wyobraźnia. [przypis edytorski]

236. rebelizować (z łac.) — buntować się. [przypis edytorski]

237. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

238. Altea (...) porodziła głownię (mit. gr.) — Altea, królowa kalidońska, otrzymała we śnie proroctwo, według którego jej nowonarodzony syn, Meleager, miał żyć tak długo, póki nie spali się głownia, płonąca wówczas w domowym ognisku. Altea schowała więc głownię, ale kiedy po latach Meleager wdał się w spór z jej bratem, włożyła żagiew w ogień, powodując śmierć syna, po czym popełniła samobójstwo. Proroczy sen o urodzeniu płonącej głowni miała natomiast Hekabe, królowa Troi, w związku z czym swojego syna, Parysa-Aleksandra, kazała porzucić na pustkowiu. Wychowany przez pasterzy, Parys przyczynił się potem rzeczywiście do upadku Troi, porywając Helenę. [przypis edytorski]

239. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

240. lulka — fajka. [przypis edytorski]

241. fryszt (daw., z niem.) — tu: rozejm, pokój. [przypis edytorski]

242. stajanie — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

243. obuszek — broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym, niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]

244. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

245. Nec nuntius cladis (łac.) — nie pozostał świadek klęski. [przypis edytorski]

246. trąbić przez munsztuk — dać stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. [przypis edytorski]

247. zataczać i odprzodkowywać armaty — ustawiać działa na pozycjach i odtykać lufy, zaślepione na czas transportu. [przypis edytorski]

248. krzywuła — wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. [przypis edytorski]

249. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy) — piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]

250. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]

251. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

252. faskula — pocisk. [przypis edytorski]

253. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

254. ordynans (z łac.) — daw. rozkaz. [przypis edytorski]

255. skrzęt — krzątanina. [przypis edytorski]

256. imieniowi — dziś popr. forma C. lp: imieniu. [przypis edytorski]

257. Vivat Czarniecki, dux et victor (łac.) — niech żyje Czarniecki, wódz i zwycięzca. [przypis edytorski]

258. palba — strzelanina. [przypis edytorski]

259. „Anioł Pański zwiastował Najświętszej Pannie Marii!...”, a tysiąc żelaznych piersi odpowiedziało mu natychmiast potężnymi głosami: „...i poczęła z Ducha Świętego!...” — modlitwa Anioł Pański jest tu jeszcze jednym symbolem przewagi nad Szwedami jako nieuznającymi kultu maryjnego luteranami. [przypis edytorski]

260. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

261. parala — paraliż. [przypis edytorski]

262. podogonie przy kulbace — pasek przechodzący pod ogonem końskim, stabilizujący siodło. [przypis edytorski]

263. imać — brać. [przypis edytorski]

264. z takich, którzy nie powstają ani z soli, ani z roli, jeno z tego, co ich boli — podobne słowa miał wypowiedzieć Czarniecki, kiedy tytuł hetmana wielkiego otrzymał Jerzy Lubomirski; jest to aluzja do źródeł bogactwa i wpływów Lubomirskich: żup solnych i rolnictwa, czemu Czarniecki przeciwstawiał własne zasługi wojskowe. [przypis edytorski]

265. quod attinet (łac.) — co dotyczy. [przypis edytorski]

266. konfuzja (z łac.) — zawstydzenie. [przypis edytorski]

267. ab ovo (łac.: od jajka) — od początku. [przypis edytorski]

268. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

269. boćwinkowie — przezwisko Litwinów, pochodzące od boćwiny a. botwiny, tj. potrawy z młodych buraków, z której słynęła kuchnia litewska. [przypis edytorski]

270. koroniarz — mieszkaniec Korony, tj. Polski, w przeciwstawieniu do mieszkańców wielkoksiążęcej Litwy. [przypis edytorski]

271. piekielny komput — wojska diabelskie; komput — jednostki wojskowe, zatrudniane i opłacane zgodnie z ustaleniami sejmu w XVII i XVIII w. [przypis edytorski]

272. sam (daw.) — tam; tutaj. [przypis edytorski]

273. zalterować się (z łac.) — zmienić nastrój, zdenerwować się. [przypis edytorski]

274. incipio, incipere (łac.) — zaczynać; tu 1 os. lp cz.przysz. incipiam: zacznę, zaczynam. [przypis edytorski]

275. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

276. temperancja (z łac.) — umiarkowanie. [przypis edytorski]

277. kartauna (z niem.) — działo oblężnicze o długiej lufie. [przypis edytorski]

278. zronić — zgubić, upuścić. [przypis edytorski]

279. polityczny (z łac. politicus) — uprzejmy, obyczajny. [przypis edytorski]

280. wolej — lepiej, chętniej. [przypis edytorski]

281. wolentarz — ochotnik, żołnierz nieotrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

282. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]

283. spostponować (z łac.) — obrazić, zlekceważyć. [przypis edytorski]

284. podkurek — posiłek nocny, spożywany, kiedy kur, tj. kogut, pieje. [przypis edytorski]

285. alteracja (z łac.) — zmiana nastroju, wzburzenie. [przypis edytorski]

286. wyprawuje — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wyprawia. [przypis edytorski]

287. ekspediować (z łac.) — wyprawiać, wysyłać. [przypis edytorski]

288. kontentacja (z łac.) — zadowolenie. [przypis edytorski]

289. eksperiencja (z łac.) — doświadczenie. [przypis edytorski]

290. conservare iuventutem meam (łac.) — zachować swoją młodość. [przypis edytorski]

291. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]

292. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

293. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]

294. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

295. arx regia (łac.) — zamek królewski. [przypis edytorski]

296. Matuzal — Matuzalem, postać biblijna opisana w Księdze Rodzaju, dziadek Noego, najdłużej żyjący człowiek, miał przeżyć 969 lat. [przypis edytorski]

297. konfident (daw., z łac.) — tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

298. ufnal — gwóźdź o kwadratowym przekroju, służący do przytwierdzania podków do kopyt końskich. [przypis edytorski]

299. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

300. senatores (łac.) — senatorowie. [przypis edytorski]

301. scriptor, scriptoris (łac.) — pisarz; tu M. lm scriptores: pisarze. [przypis edytorski]

302. calamitas, calamitatis (łac.) — nieszczęście; tu M. lm calamitates: nieszczęścia. [przypis edytorski]

303. collegium Jesuitarum (łac.) — kolegium jezuickie. [przypis edytorski]

304. invidia (łac.) — zazdrość. [przypis edytorski]

305. villa regia (łac.) — pałac królewski. [przypis edytorski]

306. hetmany — dziś popr. forma N. lm: z hetmanami. [przypis edytorski]

307. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

308. ekspediować (z łac.) — wyprawiać, wysyłać. [przypis edytorski]

309. przynuka (z ukr.) — przymus, usilne namawianie. [przypis edytorski]

310. ordynans (z łac.) — daw. rozkaz. [przypis edytorski]

311. imainować sobie (daw., z łac.) — imaginować sobie, wyobrażać sobie. [przypis edytorski]

312. promulgowanie (z łac. promulgo, promulgare: wyjawiam, obwieszczam) — ogłoszenie. [przypis edytorski]

313. vacuum (łac.) — pustka, próżnia. [przypis edytorski]

314. płazem — płaską stroną szabli. [przypis edytorski]

315. kiper — zawodowy znawca win, zarządzający piwniczką. [przypis edytorski]

316. bibosz (z łac. bibo, bibere: pić) — opój, smakosz trunków. [przypis edytorski]

317. larum (łac.) — alarm. [przypis edytorski]

318. spieszony — pozbawiony konia, pieszy. [przypis edytorski]

319. wolentarz — ochotnik, żołnierz nieotrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

320. effendi (z tur.) — pan, władca. [przypis edytorski]

321. czambuł (z tur.) — tu: zagon, oddział. [przypis edytorski]

322. rzeźba — tu: rzeź. [przypis edytorski]

323. troczyć — tu: powiązać. [przypis edytorski]

324. powodować — tu: prowadzić, kierować. [przypis edytorski]

325. parol (z fr.) — słowo honoru. [przypis edytorski]

326. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

327. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]

328. ordyniec — członek ordy, Tatar. [przypis edytorski]

329. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

330. konfuzja (z łac.) — wstydliwa porażka, zawstydzenie. [przypis edytorski]

331. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]

332. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]

333. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

334. spraktykować — tu: utwierdzić, całkowicie przeciągnąć na swoją stronę, rozpracować. [przypis edytorski]

335. sak — sieć na ryby, tu: pułapka. [przypis edytorski]

336. iocus (łac.) — żart. [przypis edytorski]

337. kufa — beczka. [przypis edytorski]

338. gemajn (daw., z niem. gemein: zwykły) — szeregowiec, zwykły żołnierz. [przypis edytorski]

339. Sokal — miasto w płn.-zach. części Ukrainy, nad Bugiem. [przypis edytorski]

340. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

341. galicka choroba — choroba weneryczna. [przypis edytorski]

342. zdać się na kondycję — poddać się, podpisać zawieszenie broni; kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]

343. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]

344. krzywuła — wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. [przypis edytorski]

345. litaury — wielkie bębny wojskowe, kotły. [przypis edytorski]

346. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk, szereg. [przypis edytorski]

347. fryz (a. koń fryzyjski) — ciężki koń maści karej, bardzo popularny w Średniowieczu, uważany za najlepszego konia bojowego; jedna z najstarszych ras w Europie. [przypis edytorski]

348. Vivat Joannes Casimirus (łac.) — niech żyje Jan Kazimierz. [przypis edytorski]

349. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]

350. Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, odpowiednik gr. Ateny. [przypis edytorski]

351. faszyna — umocnienia z powiązanych gałęzi wikliny, służące kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. [przypis edytorski]

352. oskard — narzędzie do prac ziemnych, podobne do kilofa. [przypis edytorski]

353. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

354. kartauna (z niem.) — działo oblężnicze o długiej lufie; tu D. lm utworzony jak dla rzecz. r.m. [przypis edytorski]

355. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

356. faskula — pocisk. [przypis edytorski]

357. kartacz — pocisk artyleryjski składający się z lekkiej obudowy wypełnionej kulkami ołowianymi, służący do zwalczania siły żywej na niewielkich odległościach; od XIX w. zastąpiony szrapnelami i pociskami odłamkowymi. [przypis edytorski]

358. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

359. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

360. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

361. kartauna (z niem.) — działo oblężnicze o długiej lufie. [przypis edytorski]

362. jeneralny — dziś popr.: generalny. [przypis edytorski]

363. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

364. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

365. letnik (daw.) — altana. [przypis edytorski]

366. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]

367. indygenat (z łac.) — nadanie cudzoziemcowi polskiego szlachectwa. [przypis edytorski]

368. konfident (daw., z łac.) — zaufany przyjaciel, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

369. prospekt (z łac.) — widok. [przypis edytorski]

370. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

371. konterfekt — obraz, portret. [przypis edytorski]

372. propono, proponere (łac.) — proponować; tu 3.os. lp cz.przesz. proposuit: proponował. [przypis edytorski]

373. amicycja (z łac.) — przyjaźń. [przypis edytorski]

374. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

375. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

376. księżniczka Januszówna — Anna Maria Radziwiłłówna (1640–1667), od 1665 r. żona Bogusława Radziwiłła. [przypis edytorski]

377. księżna Januszowa (...) z córką — matka Anny Marii Radziwiłłówny, Katarzyna Potocka, zmarła w 1642 r., a w 1645 r. Radziwiłł ożenił się z córką hospodara mołdawskiego, Marią Lupu (natomiast siostra Marii, Roksana, została później synową Bohdana Chmielnickiego). Anna Maria nie była zatem córką, lecz pasierbicą księżnej. [przypis edytorski]

378. bezoar — substancja powstała w żołądku zwierzęcym z niestrawionych włókien roślinnych i sierści, uważana w średniowieczu za odtrutkę na dolegliwości żołądkowe; tu: napój magiczny. [przypis edytorski]

379. dekokt — napój leczniczy lub magiczny. [przypis edytorski]

380. ksieni — przełożona klasztoru, przeorysza. [przypis edytorski]

381. westalka — w starożytnym Rzymie dziewicza kapłanka strzegąca świętego ognia w świątyni Westy, otoczona wielkim szacunkiem i nietykalna. [przypis edytorski]

382. trąbki przez munsztuk grają — słychać stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. [przypis edytorski]

383. z Wielkopolany — dziś popr. forma N. lm: z Wielkopolanami. [przypis edytorski]

384. kartauna (z niem.) — działo oblężnicze o długiej lufie. [przypis edytorski]

385. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

386. hakownica — ręczna broń palna, powstała w końcu średniowiecza jako udoskonalona wersja rusznicy. [przypis edytorski]

387. organki — działo, używane w XVI i XVII w., złożone z wielu luf karabinowych na jednym łożu, ładowane od przodu i odpalane wspólnym lontem. [przypis edytorski]

388. piechota łanowa — wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. [przypis edytorski]

389. wrzeciądze — okucia na drzwiach, służące do zamykania ich od wewnątrz (np. na skoble lub kłódki). [przypis edytorski]

390. ośnik — dziś narzędzie do strugania i korowania drewna, wyposażone w dwie rękojeści i stalowe ostrze. [przypis edytorski]

391. anguł (z łac. angulus: kąt, róg) — załamanie, występ muru, rodzaj bastionu. [przypis edytorski]

392. simia (łac.) — małpa; tu M. lm simia: małpy. [przypis edytorski]

393. wyloty — szerokie, rozcięte rękawy kontusza, w czasie walki zarzucane na plecy, żeby nie przeszkadzały. [przypis edytorski]

394. simiarum destructor (łac.) — pogromca małp. [przypis edytorski]

395. victor (łac.) — zwycięzca. [przypis edytorski]

396. victus (łac.) — zwyciężony. [przypis edytorski]

397. sukurs (z łac.) — pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek. [przypis edytorski]

398. konfuzja (z łac.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski]

399. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

400. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

401. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]

402. Illium — Troja, miasto opisane w Iliadzie, rządzone przez króla Priama. [przypis edytorski]

403. sam (daw.) — tam, tutaj. [przypis edytorski]

404. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

405. nowenna — specjalne nabożeństwo katolickie, rozłożone na dziewięć dni. [przypis edytorski]

406. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]

407. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]

408. dobrudzcy ordyńcy — dobrudzcy Tatarzy, orda tatarska z zachodu, z terenów dzisiejszej Mołdawii i płd. Ukrainy. [przypis edytorski]

409. Te Deum laudamus (łac.) — Ciebie Boga wysławiamy; hymn kościelny, śpiewany przy szczególnie uroczystych okazjach. [przypis edytorski]

410. dryjakiew — driakiew, używany w medycynie ludowej uniwersalny lek roślinny, złożony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mięsa żmii, ziemi z Lemnos, często z dodatkiem opium; tu: środek odurzający. [przypis edytorski]

411. po harapie — po sprawie, dokonane; harap — bicz z krótką rękojeścią i długim plecionym rzemieniem, używany dawniej na psy myśliwskie; por. przysł.: jak z bicza strzelił. [przypis edytorski]

412. Wołoszka — Maria Lupu, wdowa po księciu Januszu Radziwille, córka hospodara mołdawskiego, Wasyla (Bazylego) Lupu, w 1653 r. pozbawionego tronu przez władcę sąsiedniej Wołoszczyzny (siostra Marii, Roksana, była synową Bohdana Chmielnickiego). [przypis edytorski]

413. pasierbica — Anna Maria Radziwiłłówna (1640–1667), córka Janusza Radziwiłła i Katarzyny Potockiej, od 1665 r. żona Bogusława Radziwiłła. [przypis edytorski]

414. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo księżnej. [przypis edytorski]

415. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). [przypis edytorski]

416. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

417. koleśno — kolasami, karetami. [przypis edytorski]

418. wniosła za nim instancję — wstawiła się za nim. [przypis edytorski]

419. Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667) — księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. [przypis edytorski]

420. kondycja — tu: pozycja społeczna. [przypis edytorski]

421. stryj — Janusz (1612–1655) i Bogusław (1620–1669) byli braćmi stryjecznymi, tu słowo „stryj” podkreśla być może różnicę wieku i opiekuńczy stosunek Janusza do Bogusława. [przypis edytorski]

422. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

423. moderacja (z łac.) — umiarkowanie, wstrzemięźliwość. [przypis edytorski]

424. jurgieltnik (z niem. Jahrgeld: coroczna wypłata) — tu: najemnik (w innych przypadkach: urzędnik skorumpowany przez obce państwo). [przypis edytorski]

425. zalterowan (z łac.) — wzburzony, zdenerwowany. [przypis edytorski]

426. salwować (z łac.) — ratować. [przypis edytorski]

427. Bóg Cię z dzieciątkiem salwował od Herodowej złości — modlitwa do Matki Boskiej, wspominająca wydarzenia związane z ucieczką Maryi i Józefa z nowo narodzonym Jezusem do Egiptu, opisane w Biblii; wybór właśnie maryjnej modlitwy jest znaczący, kiedy prześladowcą Oleńki okazuje się wyznawca kalwinizmu, negującego kult maryjny. [przypis edytorski]

428. przezpieczność (daw.) — bezpieczeństwo. [przypis edytorski]

429. kałamaszka — odkryty jednokonny pojazd czterokołowy bez resorów, używany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane koła osadzone były na drewnianej osi, którą smarowano mazią w celu zmniejszenia oporów. [przypis edytorski]

430. Mea culpa, mea maxima culpa (łac.) — moja wina, moja bardzo wielka wina. [przypis edytorski]

431. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]

432. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

433. infamis (łac.) — banita, człowiek pozbawiony honoru i wyjęty spod prawa. [przypis edytorski]

434. pieńka — konopie. [przypis edytorski]

435. intrata — zysk z posiadłości ziemskiej. [przypis edytorski]

436. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

437. regalista — rojalista, zwolennik króla. [przypis edytorski]

438. supir (z fr. soupir) — westchnienie. [przypis edytorski]

439. delineo, delineare (łac.) — narysować. [przypis edytorski]

440. jasyr — niewola tatarska. [przypis edytorski]

441. oprymować (z łac.) — uciskać. [przypis edytorski]

442. skrupuły (z łac.) — wyrzuty sumienia, wątpliwości. [przypis edytorski]

443. konstelacje — układ gwiazd. [przypis edytorski]

444. chasa — banda, zbrojny tłum. [przypis edytorski]

445. alteracja (z łac.) — zdenerwowanie, wzburzenie. [przypis edytorski]

446. Jowisz (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, odpowiednik gr. Zeusa; wiele mitów opowiada o jego miłosnych podbojach i licznym potomstwie. [przypis edytorski]

447. malowany — tu: pozorny, udawany. [przypis edytorski]

448. w Prusiech — dziś popr. forma Ms.: w Prusach. [przypis edytorski]

449. rewokować (łac. revoco, revocare: odwoływać) — nawrócić się. [przypis edytorski]

450. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

451. crescite et multiplicamini (łac.) — rośnijcie i rozmnażajcie się. [przypis edytorski]

452. kontentacja (z łac.) — zadowolenie; tu: nagroda, zadośćuczynienie. [przypis edytorski]

453. intercyza — umowa przedślubna. [przypis edytorski]

454. mea culpa (łac.) — moja wina. [przypis edytorski]

455. kontentacja (z łac.) — zadowolenie; tu: nagroda, zadośćuczynienie. [przypis edytorski]

456. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]

457. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]

458. odzyszczesz — dziś popr. forma 2.os. lp cz.przysz.: odzyskasz. [przypis edytorski]

459. Leander i Hero (mit. gr.) — mityczni kochankowie. Hero była kapłanką Afrodyty w Sestos nad Hellespontem (dziś Dardanele, cieśnina u zach. wybrzeży Turcji, łącząca Morze Egejskie z Morzem Marmara), a Leander każdej nocy przepływał do niej z drugiego brzegu cieśniny, prowadzony światłem lampki w oknie ukochanej. Pewnej nocy wiatr zgasił lampkę i Leander utonął, a Hero popełniła samobójstwo, rzucając się z wieży do morza. [przypis edytorski]

460. sklep — piwnica, lochy. [przypis edytorski]

461. cum omnibus titulis (łac.) — ze wszystkimi tytułami. [przypis edytorski]

462. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

463. primo voto (łac.) — w pierwszym małżeństwie. [przypis edytorski]

464. błaźnica (daw., reg.) — pieszczotliwie: młódka, panienka. [przypis edytorski]

465. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

466. inwidia (z łac.) — zazdrość, zawiść. [przypis edytorski]

467. admiracja (z łac.) — podziw, uwielbienie. [przypis edytorski]

468. hic mulier (łac.: ten kobieta) — mężna, wojownicza kobieta, herod-baba. [przypis edytorski]

469. de domo (łac.) — z domu. [przypis edytorski]

470. abominacja (z łac.) — wstręt, odraza, obrzydzenie. [przypis edytorski]

471. Mazarin, Jules (1602–1661) — własc. Giulio Raimondo Mazzarini, Włoch, francuski kardynał, pierwszy minister i reformator Francji, którą faktycznie rządził w zastępstwie małoletniego Ludwika XIV. [przypis edytorski]

472. odium (łac.) — nienawiść, niechęć. [przypis edytorski]

473. nec Hercules contra plures (łac.) — nawet Herkules na nic przeciw wielu. [przypis edytorski]

474. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba występująca w filmie lub sztuce teatralnej w podrzędnej roli). [przypis edytorski]

475. cursus (łac.) — przebieg. [przypis edytorski]

476. pacta conventa (łac.: uzgodnione warunki) — umowa podpisywana podczas sejmu koronacyjnego przez każdego króla wybranego poprzez wolną elekcję, począwszy od 1573 r. Pacta conventa wraz z tzw. artykułami henrykowskimi uzależniały ściśle władzę królewską od woli szlachty, zapewniając jej wszystkie dotychczasowe przywileje; zobowiązując monarchę do regularnego zwoływania sejmów, ustanawiając u boku króla radę szesnastu senatorów-rezydentów, z którymi król miał uzgadniać wszelkie decyzje polityczne; uniemożliwiając przekształcenie monarchii elekcyjnej w dziedziczną, a wreszcie zezwalając na wypowiedzenie królowi posłuszeństwa poprzez wywołanie rokoszu, gdyby król naruszał przywileje szlacheckie. Przy okazji dokument zapewniał również wolność wyznania. [przypis edytorski]

477. consentior, consentire (łac.) — zgadzam się. [przypis edytorski]

478. mamli (daw.) — czy mam. [przypis edytorski]

479. Penelopa (mit. gr.) — opisana w Odysei żona Odyseusza, która czekała wiernie na męża przez 20 lat. [przypis edytorski]

480. statysta (daw.) — polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba występująca w filmie lub sztuce teatralnej w podrzędnej roli). [przypis edytorski]

481. konfident (daw., z łac.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

482. formaliter (łac.) — formalnie, legalnie. [przypis edytorski]

483. intercyza — umowa przedślubna. [przypis edytorski]

484. wiano — posag. [przypis edytorski]

485. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

486. wojłok (z tur.) — filc, gruby materiał ze zbitej wełny; tu: miękkie kapcie. [przypis edytorski]

487. rajfur — stręczyciel. [przypis edytorski]

488. hippocentaur (z gr.) — centaur, w mit. gr. pół koń, pół człowiek; tu przydomek, oznaczający jeźdźców tak dobrych, jakby zrośniętych z wierzchowcem. [przypis edytorski]

489. Chimera (mit. gr.) — potwór ziejący ogniem, z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża. [przypis edytorski]

490. impedimentum (łac.) — przeszkoda, kłopot. [przypis edytorski]

491. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

492. podrwić głową — źle coś obmyślić. [przypis edytorski]

493. papista — katolik, zwolennik papieża. [przypis edytorski]

494. semen — Kozak. [przypis edytorski]

495. ze Szwedy — dziś popr. forma N. lm: ze Szwedami. [przypis edytorski]

496. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

497. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

498. akomodować (z łac.: przystosować) — tu: przypodobać się, dogadzać. [przypis edytorski]

499. intrata — dochód z dóbr ziemskich, pożytek. [przypis edytorski]

500. eks-kardynał w koronie — król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. [przypis edytorski]

501. Dalila nie obcięła włosów Samsonowi — Samson (XII w. p.n.e.), opisany w Biblii bohater izraelski, walczący z Filistynami, został obdarzony przez Boga niezwykła siłą, zaklętą w jego długich włosach. Jego kochanka Dalila, przekupiona przez wrogów, ostrzygła go i bezsilnego wydała Filistynom. Po długiej niewoli Samson, odzyskawszy część siły, zdołał zburzyć filary w budynku, w którym był więziony, grzebiąc pod gruzami siebie i wielu wrogów. [przypis edytorski]

502. jurgieltnik (z niem. Jahrgeld: coroczna wypłata) — oficer lub urzędnik opłacany przez obce państwo (lub korumpowany przez kogoś innego stałą pensją). [przypis edytorski]

503. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

504. ciwun (reg.) — urzędnik, zarządca. [przypis edytorski]

505. Concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur (łac.) — W zgodzie małe rzeczy wzrastają, w niezgodzie nawet największe upadają; cytat z pism rzymskiego historyka Salustiusza (86–34 p.n.e.). [przypis edytorski]

506. fatum (łac.) — los, zrządzenie losu, przeznaczenie; tu M. lm fata: losy. [przypis edytorski]

507. amicycja (z łac.) — przyjaźń. [przypis edytorski]

508. wyekskuzować (z łac. excuso, excusare) — wytłumaczyć, usprawiedliwić. [przypis edytorski]

509. skrypt — skrypt dłużny, dokument wystawiony przez dłużnika, zawierający potwierdzenie zaciągniętego długu i zobowiązanie do jego zwrotu. [przypis edytorski]

510. konfident (z łac., daw.) — tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać, powiernik (dziś: donosiciel). [przypis edytorski]

511. jurgieltnik (z niem. Jahrgeld: coroczna wypłata) — oficer lub urzędnik opłacany przez obce państwo (lub korumpowany przez kogoś innego stałą pensją); tu: żołnierz bez honoru, służący tylko dla pieniędzy. [przypis edytorski]

512. ad rebelionem (z łac.) — do rebelii. [przypis edytorski]

513. excitare (łac.) — podżegać, podniecać. [przypis edytorski]

514. praesidium (łac.) — ochrona, straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

515. sub poena (łac.) — pod karą. [przypis edytorski]

516. cekhauz (z niem.) — arsenał, zbrojownia. [przypis edytorski]

517. bezczestny — pozbawiony czci, niehonorowy. [przypis edytorski]

518. exemplum (łac.) — przykład. [przypis edytorski]

519. taki (reg.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

520. zniesion — tu: zwyciężony, pobity. [przypis edytorski]

521. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]

522. panna respektowa — kobieta niezamężna, szlachcianka, pozostająca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawców. [przypis edytorski]

523. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]

524. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

525. książę Jeremi — Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651), książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis edytorski]

526. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

527. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]

528. suponować (z łac.) — przypuszczać. [przypis edytorski]

529. tenuta (z wł.) — czynsz dzierżawny. [przypis edytorski]

530. konfidencja (z łac.) — zażyłość, zaufanie. [przypis edytorski]

531. amicycja (z łac.) — przyjaźń. [przypis edytorski]

532. buzdygan (z tur.) — rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. [przypis edytorski]

533. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

534. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

535. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

536. korek — obcas. [przypis edytorski]

537. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

538. konfuzja (z łac.) — zmieszanie, zawstydzenie. [przypis edytorski]

539. wiwenda (z łac.) — prowiant, żywność. [przypis edytorski]

540. zachwycić — tu: przejąć, zdobyć. [przypis edytorski]

541. alteracja (z łac.) — zmiana nastroju, zdenerwowanie, wzburzenie. [przypis edytorski]

542. iść komunikiem (daw.) — jechać konno, wierzchem, bez wozów i piechoty; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. [przypis edytorski]

543. jubka — spódnica. [przypis edytorski]

544. wyloty — szerokie, rozcięte rękawy kontusza. [przypis edytorski]

545. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

546. ekspediować (z łac.) — wyprawiać, wysyłać. [przypis edytorski]

547. koncerz — długi na 150-180 cm, ciężki miecz. [przypis edytorski]

548. misiurka — hełm z osłoną karku, wykonaną z plecionki kolczej (z kółek metalowych). [przypis edytorski]

549. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]

550. jurgieltnik (z niem. Jahrgeld: coroczna wypłata) — obcy, najemny oficer lub urzędnik; tu: żołnierz, służący dla pieniędzy. [przypis edytorski]

551. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

552. przezwać się — tu: zmienić nazwisko. [przypis edytorski]

553. ma foi (fr.) — słowo daję, dalibóg, doprawdy. [przypis edytorski]

554. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]

555. łoński (gw.) — ubiegłoroczny; tu: tegoroczny. [przypis edytorski]

556. lafa (daw.) — płaca, żołd. [przypis edytorski]

557. politycznie (z łac.) — uprzejmie, w sposób cywilizowany; tu: z zachowaniem pozorów. [przypis edytorski]

558. skrypt — skrypt dłużny, dokument wystawiony przez dłużnika, zawierający potwierdzenie zaciągniętego długu i zobowiązanie do jego zwrotu. [przypis edytorski]

559. febris (łac.) — dreszcze, gorączka. [przypis edytorski]

560. koligat (z łac. colligatus: związany) — krewny, powinowaty. [przypis edytorski]

561. estyma (z łac.) — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

562. grasant (z łac.) — rabuś, zbój. [przypis edytorski]

563. infestować (z łac.) — niepokoić. [przypis edytorski]

564. wywindykowanie (z łac. vindico, vindicare: dochodzić własności, mścić się) — odzyskanie własności. [przypis edytorski]

565. komput — ustalana przez sejm liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w. [przypis edytorski]

566. cekhauz (z niem.) — arsenał, zbrojownia. [przypis edytorski]

567. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

568. rzemiosły — dziś popr. forma N. lm: rzemiosłami. [przypis edytorski]

569. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

570. pacjencja (z łac.) — cierpliwość. [przypis edytorski]

571. pro patria et libertate (łac.) — za ojczyznę i wolność. [przypis edytorski]

572. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

573. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]

574. amor patriae (łac.) — miłość ojczyzny. [przypis edytorski]

575. Daniel — jeden z proroków Starego Testamentu, bohater Księgi Daniela, wysoko urodzony Izraelita, pozostawał w niewoli babilońskiej na dworze Nabuchodonozora II i Baltazara, a następnie na dworze perskim. Na skutek intryg wtrącony do jaskini lwów, gdzie przeżył dzięki modlitwie i boskiej pomocy. [przypis edytorski]

576. konserwować (z łac.) — tu: zachować przy życiu, ocalić. [przypis edytorski]

577. Te Deum (łac.) — własc. Te Deum laudamus: Ciebie Boga wysławiamy; hymn kościelny, śpiewany przy szczególnie uroczystych okazjach. [przypis edytorski]

578. sak — sieć na ryby, tu: pułapka. [przypis edytorski]

579. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

580. Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

581. Dubisa — (lit. Dubysa), rzeka w płd. części Litwy, dopływ Niemna. [przypis edytorski]

582. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

583. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

584. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

585. czynić — tu: sądzić. [przypis edytorski]

586. recedo, recedere (łac.) — cofnąć się, odstąpić. [przypis edytorski]

587. konfundować (z łac.) — zbijać z tropu, zawstydzać. [przypis edytorski]

588. eks-jezuita — król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. [przypis edytorski]

589. strategos (gr.) — dowódca wojsk, strateg. [przypis edytorski]

590. pod Beresteczkiem — bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwycięstwo wojsk polskich nad siłami kozacko-tatarskimi; Beresteczko — miasto nad Styrem na Wołyniu, w zach. części Ukrainy. [przypis edytorski]

591. Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651) — książę, dowódca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis edytorski]

592. chasa — banda, zbrojny tłum. [przypis edytorski]

593. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]

594. zdużać (daw.) — wygrać, przemóc, dać radę. [przypis edytorski]

595. febris (łac.) — dreszcze, gorączka. [przypis edytorski]

596. palus, paludis (łac.) — bagno; tu M. lm paludes: bagna. [przypis edytorski]

597. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

598. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

599. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

600. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

601. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]

602. porać się — zmagać się, walczyć; por. uporać się. [przypis edytorski]

603. kobiel (daw.: wygięcie w łuk, wybrzuszenie) — tu: kosz, pułapka. [przypis edytorski]

604. azardować — ryzykować. [przypis edytorski]

605. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

606. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

607. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

608. brzechwa — tylna część pocisku, zapewniająca mu stabilizację podczas lotu w powietrzu. [przypis edytorski]

609. bełt — nasada strzały, w której tkwią pióra (także: strzała do kuszy). [przypis edytorski]

610. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

611. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

612. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

613. spyża — jedzenie, prowiant. [przypis edytorski]

614. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

615. w Prusiech — dziś popr. forma Ms.: w Prusach. [przypis edytorski]

616. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]

617. Koniecpolski, Stanisław (1591–1646) — hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. [przypis edytorski]

618. arkana (z łac.) — sekrety, tajemnice. [przypis edytorski]

619. łubniańskie — z czasów pobytu pana Wołodyjowskiego w Łubniach; Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. [przypis edytorski]

620. alias (łac.) — inaczej, albo. [przypis edytorski]

621. poczet — orszak, drużyna, słudzy, towarzyszący panu w podróżach i w walce. [przypis edytorski]

622. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

623. praeceptor (łac.) — nauczyciel. [przypis edytorski]

624. expugno, expugnare (łac.) — zdobyć, wywalczyć; tu 3.os. lp cz.przesz. expugnavit: zdobył. [przypis edytorski]

625. Wittenberg — Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. [przypis edytorski]

626. suponować (z łac.) — przypuszczać, przyjąć założenie. [przypis edytorski]

627. nie lża (daw.) — nie można, nie da się; nie wolno. [przypis edytorski]

628. Duglas — Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. [przypis edytorski]

629. czambuł (z tur. czapuł: zagon) — oddział jazdy. [przypis edytorski]

630. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

631. raby — pstry, nakrapiany; tu: o twarzy w plamki. [przypis edytorski]

632. czekanik — rodzaj fletu, używany w muzyce ludowej czeskiej i węgierskiej. [przypis edytorski]

633. banitem — dziś popr. forma N. lp: banitą. [przypis edytorski]

634. żywić — tu: pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

635. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

636. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

637. bagadyr (z tur.) — bohater, wielki wojownik. [przypis edytorski]

638. Bakczysaraj — miasto na Krymie, siedziba chanów krymskich. [przypis edytorski]

639. murza — murza [wym. mur-za] a. mirza [wym. mir-za], książę tatarski. [przypis edytorski]

640. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

641. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

642. w pospolitakach — w pospolitym ruszeniu. [przypis edytorski]

643. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

644. marchia brandenburska — przygraniczna jednostka administracyjno-wojskowa na dawnych terenach Słowian Połabskich, wydzielona w XII w. w celu obrony wschodnich granic Cesarstwa Niemieckiego, rządzona przez margrabiego, podległego bezpośrednio cesarzowi niemieckiemu; od 1618 r. Brandenburgia i Prusy tworzyły jedno państwo pod berłem księcia elektora pruskiego. [przypis edytorski]

645. zostawując — dziś popr.: zostawiając. [przypis edytorski]

646. w łyka — tj. do niewoli; łyka — sznury. [przypis edytorski]

647. inwidia (z łac.) — zazdrość, zawiść. [przypis edytorski]

648. cadaver, cadaveris (łac.) — trup, ruina; tu M. lm cadavera: trupy, ruiny. [przypis edytorski]

649. kusztyk a. kulawka — kieliszek bez nóżki, z którego trzeba wypić od razu całą zawartość. [przypis edytorski]

650. staje — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

651. krócica — broń palna, podobna do pistoletu, ładowana od przodu, z zamkiem skałkowym, pistolet podróżny. [przypis edytorski]

652. któren — dziś popr. który. [przypis edytorski]

653. książę Kazimierz Michał — Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis edytorski]

654. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

655. kapuza (z łac. caput: głowa) — futrzana czapka-uszanka a. kaptur. [przypis edytorski]

656. tołub (daw.) — futro, kożuch. [przypis edytorski]

657. sajdak — sahajdak, futerał z łukiem i kołczan ze strzałami. [przypis edytorski]

658. derkacz — ptak średniej wielkości z rodziny chruścielowatych, o charakterystycznym głosie, w Polsce dość rzadko spotykany, bardzo płochliwy. [przypis edytorski]

659. czambulik, własc. czambuł (z tur. czapuł: zagon) — oddział tatarski, dokonujący najazdów w głębi terytorium przeciwnika w celu odwrócenia jego uwagi od działań sił głównych lub zagarnięcia łupów i jasyru. [przypis edytorski]

660. język — tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. [przypis edytorski]

661. pułkownik petyhorski — dowódca petyhorców, średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. [przypis edytorski]

662. serenissimus rex Sueciae (łac.) — najjaśniejszy król Szwecji. [przypis edytorski]

663. prezerwatywa (z łac. praeservare: zachowywać, zabezpieczać) — tu: środek zapobiegawczy, lek uśmierzający a. wzmacniający. [przypis edytorski]

664. krotofila a. krotochwila (starop.) — żart. [przypis edytorski]

665. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

666. fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo księżnej. [przypis edytorski]

667. arkan — bicz, sznur, używany przez Tatarów do walki; lasso. [przypis edytorski]

668. czambuł — oddział tatarski. [przypis edytorski]

669. orda — tu: wojsko tatarskie. [przypis edytorski]

670. insult (z łac.) — zniewaga. [przypis edytorski]

671. suszyć — pościć. [przypis edytorski]

672. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

673. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy)— piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]

674. kierz (daw.) — krzew, krzak. [przypis edytorski]

675. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

676. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

677. krętanina (daw.) — krzątanina, gorączkowy ruch, zamieszanie. [przypis edytorski]

678. Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680) — książę, krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. [przypis edytorski]

679. z Tatary — dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. [przypis edytorski]

680. komunik (daw.) — jazda, kawaleria. [przypis edytorski]

681. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

682. buńczuk — symbol władzy wojskowej, drzewce, ozdobione końskim włosiem. [przypis edytorski]

683. krzywuła — wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. [przypis edytorski]

684. litaury — wielkie bębny wojskowe, kotły. [przypis edytorski]

685. feuer (niem.) — ognia!, pal! [przypis edytorski]

686. gonny — wysoki i prosty, strzelisty (o drzewach). [przypis edytorski]

687. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

688. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

689. szczerk — piasek gliniasty, teren podmokły. [przypis edytorski]

690. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

691. Gott mit uns (niem.) — Bóg z nami. [przypis edytorski]

692. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

693. wolentarski — ochotniczy. [przypis edytorski]

694. wesprzeć — tu: stawić czoła, zaatakować. [przypis edytorski]

695. Gott erbarme Dich meiner (niem.) — Boże, zmiłuj się nade mną. [przypis edytorski]

696. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

697. Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680) — książę, krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią [przypis edytorski]

698. kontent (z łac.) — zadowolony. [przypis edytorski]

699. Gott (niem.) — Boże. [przypis edytorski]

700. nohajec a. nogajec — tu: Tatar; członek Ordy Nogajskiej, która w XIII w. odłączyła się od Złotej Ordy na Kaukazie i przewędrowała na tereny dzisiejszej płd. Ukrainy. Nazwa pochodzi od mongolskiego wodza Nogaja (zm. 1299), wnuka Czyngis Chana i zięcia cesarza bizantyjskiego. Potomkowie tej ordy, Nogajowie, żyją dziś na Kaukazie. [przypis edytorski]

701. staja — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

702. bachmat — koń rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzymały, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny. [przypis edytorski]

703. misiurka — hełm z osłoną karku, wykonaną z plecionki kolczej (z kółek metalowych). [przypis edytorski]

704. parrycyda (łac. parricida) — ojcobójca; wróg ojczyzny, zdrajca. [przypis edytorski]

705. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

706. Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680) — książę, krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią [przypis edytorski]

707. victor (łac.) — zwycięzca. [przypis edytorski]

708. potrzeba (daw.) — tu: bitwa. [przypis edytorski]

709. vivo, vivere (łac.) — żyć; tu 3.os. lp tr.rozkaz. vivat: niech żyje. [przypis edytorski]

710. Crescat! floreat! (łac.) — niech wzrasta i kwitnie. [przypis edytorski]

711. zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

712. książę krajczy — Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią [przypis edytorski]

713. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

714. hiperborejski (z gr.) — północny; tu: zawoalowane określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz, publikując Potop w 1886 r. w zaborze rosyjskim, nie mógł pisać wprost ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]

715. klient (daw., z łac.) — uboższy szlachcic, zależny od bogatszego, głosujący na sejmikach zgodnie z wolą magnata i walczący pod jego komendą. [przypis edytorski]

716. Chrystusów (daw.) — Chrystusowy. [przypis edytorski]

717. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

718. kańczug — bicz z plecionego rzemienia osadzonego na krótkim kiju. [przypis edytorski]

719. erygować (z łac.) — wznieść, wybudować. [przypis edytorski]

720. mea culpa! mea maxima culpa! (łac.) — moja wina, moja bardzo wielka wina. [przypis edytorski]

721. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

722. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

723. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

724. rugować (z niem.) — wygnać. [przypis edytorski]

725. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

726. prezydium (z łac. praesidium) — straż, zbrojna załoga. [przypis edytorski]

727. sub Iove (łac.: pod Jowiszem) — pod gołym niebem. [przypis edytorski]

728. czasiech — dziś popr. forma Ms. lm: czasach. [przypis edytorski]

729. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

730. Krakinów (lit. Krekenava) — miasteczko w środkowej części Litwy, położone ok. 70 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]

731. Kiejdany (lit. Kėdainiai) — miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]

732. Rosienie (lit. Raseiniai) — miasto w środkowej części Litwy, położone ok. 80 km na płn. zach. od Kowna. [przypis edytorski]

733. podjezdek — koń mniej wart, słaby a. młody. [przypis edytorski]

734. kołpaczek — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

735. Poniewież (lit. Panevėžys) — miasto w środkowej części Litwy nad rzeką Niewiażą, ok. 100 km na płn. od Kowna. [przypis edytorski]

736. zachwycić — tu: schwytać. [przypis edytorski]

737. wolentarz — ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. [przypis edytorski]

738. ująć w kluby (daw.) — wziąć w ryzy, zdyscyplinować. [przypis edytorski]

739. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

740. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]

741. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

742. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

743. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

744. podjezdek — koń mniej wart, słaby a. młody. [przypis edytorski]

745. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny; synowie Bellony — wojownicy. [przypis edytorski]

746. hostis, hostis (łac.) — wróg, obcy; tu M. lm hostes: wrogowie. [przypis edytorski]

747. tentować (z łac.) — próbować, usiłować. [przypis edytorski]

748. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk, szereg. [przypis edytorski]

749. krzywuła — flet. [przypis edytorski]

750. oddziele — dziś popr. forma Ms. lp: oddziale. [przypis edytorski]

751. kłonica — element wozu, drąg drewniany mocujący drabiny (burty wozu). [przypis edytorski]

752. zaliby (daw.) — czyżby. [przypis edytorski]

753. spostponować (z łac.) — obrazić, zlekceważyć. [przypis edytorski]

754. żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

755. grubian — grubianin, człowiek nieuprzejmy. [przypis edytorski]

756. samopięt — sam z czterema towarzyszami. [przypis edytorski]

757. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]

758. effendi (z tur.) — pan, władca. [przypis edytorski]

759. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

760. tołub (daw.) — korzuch, futro. [przypis edytorski]

761. litaury — wielkie bębny wojskowe, kotły. [przypis edytorski]

762. chorągiew petyhorska — oddział średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. [przypis edytorski]

763. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

764. banit — dziś popr. forma M. lp: banita. [przypis edytorski]

765. dzianet (daw.; z wł. giannetto: koń wyścigowy)— piękny rasowy koń paradny. [przypis edytorski]

766. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

767. Jerzy II Rakoczy (1621–1660) — książę Siedmiogrodu, krainy położonej w centralnej części dzisiejszej Rumunii. Wyznawca protestantyzmu i sprzymierzeniec Szwedów (w 1657 r.). [przypis edytorski]

768. Wołosza a. Wołoszczyzna — państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]

769. ordynans (z łac.) — rozkaz. [przypis edytorski]

770. WMść — wasza miłość. [przypis edytorski]

771. periculum in mora (łac.) — niebezpiecznie zwlekać, nie ma chwili do stracenia. [przypis edytorski]

772. eliberować się (z łac.) — uwolnić się. [przypis edytorski]

773. dufać (daw.) — ufać, mieć nadzieję. [przypis edytorski]

774. pod męką Pańską — tu: pod krzyżem. [przypis edytorski]

775. Hiperboreje (z gr.) — mieszkańcy północy; tu omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi w 1886 r. Sienkiewicz nie mógł pisać otwarcie ze względu na cenzurę carską. [przypis edytorski]

776. Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

777. Siedmiogrodzianie — mieszkańcy Siedmiogrodu, krainy znajdującej się w centralnej części dzisiejszej Rumunii. Księstwo to pozostawało w XVI i XVII w. zależne od Imperium Osmańskiego, potem podporządkowane Austrii i Węgrom. Z Siedmiogrodu pochodził król Polski Stefan Batory (1533–1586). [przypis edytorski]

778. Wołosza a. Wołoszczyzna — państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. [przypis edytorski]

779. Jerzy II Rakoczy (1621–1660) — książę Siedmiogrodu, krainy położonej w centralnej części dzisiejszej Rumunii. Wyznawca protestantyzmu i sprzymierzeniec Szwedów (w 1657 r.). [przypis edytorski]

780. Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667) — marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. [przypis edytorski]

781. zgliszczów — dziś popr. forma D. lm: zgliszcz a. zgliszczy. [przypis edytorski]

782. podlot — nastolatek, człowiek dorastający. [przypis edytorski]

783. okolica — zaścianek, wieś drobnoszlachecka. [przypis edytorski]

784. konwent — klasztor, zgromadzenie zakonne. [przypis edytorski]

785. podjezdek — koń mniejszej wartości, słaby a. młody. [przypis edytorski]

786. substancja (z łac.) — majątek, dobra materialne. [przypis edytorski]

787. z Panem Jezusem — tj. z sakramentem. [przypis edytorski]

788. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

789. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]

790. jaśnie — dziś popr.: jasno. [przypis edytorski]

791. skarbniczek (daw.) — prosty, dwukołowy wózek konny z drewnianym daszkiem, używany najczęściej do wożenia bagażu; tu: wóz, pojazd konny. [przypis edytorski]

792. kolatorska ławka — najlepsze miejsca w kościele przed ołtarzem, w których miał prawo zasiadać kolator, czyli fundator lub bogaty dobroczyńca kościoła. [przypis edytorski]

793. personat (z łac.) — osobistość, ważna osoba. [przypis edytorski]

794. posesjonat (z łac.) — bogaty szlachcic, posiadacz ziemski. [przypis edytorski]

795. Dominus vobiscum (łac.) — Pan z wami. [przypis edytorski]

796. cyborium (z łac.) — naczynie na komunikanty a. tabernakulum. [przypis edytorski]

797. odwrócił się... ku tłumom — przed Soborem Watykańskim II (1962–1965) ksiądz odprawiał mszę zwrócony w kierunku krzyża i tabernakulum, plecami do wiernych. [przypis edytorski]

798. etc. — skrót łac. et caetera: i tak dalej; tu oznacza to pominięcie dalszych tytułów króla polskiego. [przypis edytorski]

799. cuiusvis dignitatis et praeeminentiae (łac.) — jakiegokolwiek rodzaju godność i wyróżnienie. [przypis edytorski]

800. gravamina (łac.) — przewinienia, występki. [przypis edytorski]

801. coram (łac.) — wobec. [przypis edytorski]

802. stalle — zdobione ławki w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczone głównie dla duchownych. [przypis edytorski]

803. lubo (daw.) — chociaż, mimo że. [przypis edytorski]

804. inkursja (z łac.) — najazd, napad. [przypis edytorski]

805. salutis Reipublicae (łac.) — ratowania Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]

806. samoczwart (daw.) — sam z trzema towarzyszami. [przypis edytorski]

807. wsiów — dziś popr. forma D. lm: wsi. [przypis edytorski]

808. incola (łac.) — mieszkaniec; tu M. lm incolae: mieszkańcy. [przypis edytorski]

809. promulgować (z łac. promulgo, promulgare: wyjawiać, obwieszczać) — ogłosić. [przypis edytorski]

810. vaco, vacare (łac.) — brakować, być pustym; tu 3.os. lp cz.ter. vacat: jest nieobsadzone, pozostaje wolne. [przypis edytorski]

811. iustitia, fundamentum regnorum (łac.) — sprawiedliwość, fundament władzy. [przypis edytorski]

812. zrękowiny (daw.) — zaręczyny. [przypis edytorski]

813. wasąg — wóz z burtami plecionymi z wikliny. [przypis edytorski]

814. podjezdek — koń mniejszej wartości, słaby a. młody. [przypis edytorski]

815. huf — hufiec, oddział. [przypis edytorski]

816. Łazarz — postać biblijna, przyjaciel Jezusa Chrystusa, który go wyprowadził z grobu i przywrócił do życia. [przypis edytorski]

817. vivo, vivere (łac.) — żyć; tu 3.os. lm tr.rozkaz. vivant: niech żyją. [przypis edytorski]

818. siła (daw.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

819. zostawujem — dziś popr. forma 1.os. lm cz.ter.: zostawiamy. [przypis edytorski]

820. viribus unitis (łac.) — wspólnymi siłami. [przypis edytorski]

821. auxilium (z łac.) — pomoc. [przypis edytorski]

822. Chowański, Iwan Andriejewicz (zm. 1682) — rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna. [przypis edytorski]

823. Dołgoruki — własc. Dołgorukow, Jurij Aleksiejewicz (1602–1682), kniaź rosyjski, bojar i wojewoda. Dowodził wojskami rosyjskimi w wojnie polsko-rosyjskiej 1654–1667, w 1658 zajął Wilno, w 1670 r. wsławił się także stłumieniem powstania Stieńki Razina (ok. 1630–1671), atamana Kozaków dońskich. Zamordowany podczas powstania strzelców w 1682 r. [przypis edytorski]

824. Szeremet — własc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622–1682), naczelny wódz południowej części armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667. Walczył z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesięcznej bitwie pod Cudnowem dostał się do niewoli tatarskiej, w której zmarł. [przypis edytorski]