CVIII
„Sam się oświadczył, iż chętnie odwoła,
Iż, jeśli szkodzi, gotów pismo spalić.
Jeden wam wszystkim nigdy nie wydoła476 —
Na cóż go gnębić? Lepiej się użalić.
Myśl może była zbytecznie wesoła,
Sposób — osądźcie, czy ganić, czy chwalić?
Jeżeli potwarz, sama pełznąć477 zwykła,
Jeżeli prawda, poprawcie się!” — Znikła.
Przypisy:
1. Antymonachomachia — tytuł odwołuje się do poprzedniego poematu Ignacego Krasickiego, zatytułowanego Monachomachia, co po grecku oznacza walkę bądź wojnę mnichów. Antymonachomachia pozornie jest tzw. palinodią, to znaczy odwołaniem zarzutów zawartych w poprzednim dziele, w istocie jednak je podtrzymuje. [przypis edytorski]
2. ochoczy — pełen zapału. [przypis edytorski]
3. wydać (daw.) — ukazać. [przypis edytorski]
4. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]
5. szych (daw.) — nitka owinięta metalowym drucikiem, używana w hafcie, często do pozorowania użycia szlachetnego kruszcu; przen. fałszywa świetność a. bogactwo. [przypis edytorski]
6. przeto (daw.) — przez to, z tego powodu. [przypis edytorski]
7. pełznąć (daw.) — blaknąć. [przypis edytorski]
8. jędza niezgody — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii. [przypis edytorski]
9. obmierzły — budzący wstręt lub niechęć. [przypis edytorski]
10. jarzmo — prymitywna uprząż dla wołów; przen. niewola, ucisk. [przypis edytorski]
11. przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta. [przypis edytorski]
12. niesnaski — dziś popr. forma N. lm: niesnaskami. [przypis edytorski]
13. mieszać — tu raczej: wzburzyć aniżeli: wprawić w zakłopotanie. [przypis edytorski]
14. począć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
15. na poły (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
16. z piekłów — dziś popr. forma D. lm: z piekieł. [przypis edytorski]
17. gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]
18. wydać się (daw.) — wydarzyć się, ukazać się. [przypis edytorski]
19. zawołany — wytrawny, renomowany. [przypis edytorski]
20. budować — umoralniać, zwłaszcza przez przykład. [przypis edytorski]
21. święte więzienia — klasztory. [przypis edytorski]
22. skryciem — ukrywając. [przypis edytorski]
23. ukryte światło stanęło na korcu — por Mt 5,14-16: Wy jesteście światłem świata. 14 Nie może się ukryć miasto leżące na górze. 15 Ani nie zapalają lampy i nie kładą jej pod korcem, lecz na świeczniku, i świeci wszystkim w domu. 16 Niech tak świeci wasze światło przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i oddali chwałę Ojcu waszemu w niebie. [przypis edytorski]
24. cudotworcu — dziś popr.: forma N. lp.: cudotwórcy. [przypis edytorski]
25. złoty wiek — mityczny okres szczęśliwości, w mitologii greckiej sytuowany u początków rodzaju ludzkiego; motyw złotego wieku pojawiał się ironicznie w I pieśni Monachomachii. [przypis edytorski]
26. trawić (daw.) — spędzać. [przypis edytorski]
27. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
28. w straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty — mowa o ślubach zakonnych posłuszeństwa, ubóstwa i czystości. [przypis edytorski]
29. dary — dziś popr. forma N. lm: darami. [przypis edytorski]
30. rękojmia — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]
31. załoga — tu: zabezpieczenie. [przypis edytorski]
32. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]
33. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
35. zjadły — zjadliwy. [przypis edytorski]
36. jabłko owe — jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej bogini, o które zaczęły się kłócić Hera, Atena i Afrodyta; do tego mitu nawiązywała również Monachomachia. [przypis edytorski]
37. i ludzie, i bogi — dziś popr. froma B. l. mn: i ludzi, i bogów. [przypis edytorski]
38. klasztorowy — dziś popr.: klasztorny. [przypis edytorski]
39. zoczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
40. osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. podstawa, początek. [przypis edytorski]
41. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]
42. kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski]
43. doktor — w zakonach tytuł naukowy doktora uwalniał od obowiązku wykonywania cięższych prac. [przypis edytorski]
44. z klasztora — dziś popr.: z klasztoru. [przypis edytorski]
45. służba Boża — zakonnicy zobowiązani są m. in. do codziennego odmawiania modlitw o określonych porach dnia, co określa się mianem liturgii godzin. [przypis edytorski]
46. z bracią — z pozostałymi braćmi zakonnymi. [przypis edytorski]
47. być prawu powolnym (daw.) — być posłusznym prawu. [przypis edytorski]
48. sprzęty — meble, wyposażenie. [przypis edytorski]
49. płonny — jałowy. [przypis edytorski]
50. rogoża — plecionka z sitowia lub z innych łodyg. [przypis edytorski]
51. zrachować (daw.) — policzyć. [przypis edytorski]
52. objąć — tu: pomieścić. [przypis edytorski]
53. zjadły — zjadliwy. [przypis edytorski]
54. zwyczajne sobie — zwykłe dla siebie. [przypis edytorski]
55. dzielny (daw.) — mocny, skuteczny. [przypis edytorski]
56. rozśmiać się — dziś popr.: roześmiać się. [przypis edytorski]
57. Trwoga występnym tylko przyzwoita — sens: tylko występnym wypada się bać. [przypis edytorski]
58. wzruszyć — poruszyć. [przypis edytorski]
59. głuszyć — ogłuszać uderzeniem. [przypis edytorski]
60. brzeżny — dziś popr.: przybrzeżny. [przypis edytorski]
61. I groźne coraz zbliżają obłoki — w zdaniu brakuje „się”. [przypis edytorski]
62. bałwan — fala. [przypis edytorski]
63. flukta — wzburzone odmęty morskie; z łac. fluctus — prąd, burza, niepokój. [przypis edytorski]
64. nurzy — dziś popr. forma 3 os. lp: nurza. [przypis edytorski]
65. chyży — szybki. [przypis edytorski]
66. hardy — dumny. [przypis edytorski]
67. na pierwszą strofę — na widok pierwszej strofy. [przypis edytorski]
68. znać — widać. [przypis edytorski]
69. płonić się (daw.) — czerwienić się. [przypis edytorski]
70. blednieje — dziś popr. forma 3 os. lp: blednie. [przypis edytorski]
71. w cholerze — w gniewie. [przypis edytorski]
72. hamować — powstrzymywać. [przypis edytorski]
73. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
74. zadatki — tu ogólnie: zapłata. [przypis edytorski]
75. targać się na coś — zuchwale coś atakować. [przypis edytorski]
76. ojce — dziś popr. forma B. l mn.: ojców. [przypis edytorski]
77. niekontent (daw.) — niezadowolony. [przypis edytorski]
78. ostatki — resztki. [przypis edytorski]
79. sprośny (daw.) — nieprzyzwoity. [przypis edytorski]
80. Turczyn — tu: muzułmanin. [przypis edytorski]
81. jansenista — zwolennik jansenizmu, czyli potępionej przez Kościół doktryny religijnej, sformułowanej we Francji przez biskupa Ypres, Kornela Ottona Jansena (1585–1638). Doktryna koncentrowała się na znaczeniu Bożej łaski i przypominała poglądy protestanckie. [przypis edytorski]
82. ateusz — ateista, człowiek wierzący w nieistnienie Boga. [przypis edytorski]
83. defekt — wada. [przypis edytorski]
84. ku niemu — do niego. [przypis edytorski]
85. jeżeli — tu: czy. [przypis edytorski]
86. tym, którzy tylko winni błogosławić — zakonnikom. [przypis edytorski]
87. próżny — tu: jałowy. [przypis edytorski]
88. jeśli należy — tu: jeśli jest należna. [przypis edytorski]
89. podział — to, co przypadło w udziale. [przypis edytorski]
90. Ten, który swoim naśladowcom wiernym Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić — Chrystus. [przypis edytorski]
91. zmóc się (daw.) — wzmocnić się. [przypis edytorski]
92. zbogacić — dziś popr.: wzbogacić. [przypis edytorski]
93. ile przełożony — ponieważ był przełożonym. [przypis edytorski]
94. zwątlony — osłabiony. [przypis edytorski]
95. tchnąć — tu: cechować się. [przypis edytorski]
96. nadto — poza tym. [przypis edytorski]
97. kładł zakonność w równej szali z wiarą — sens: traktował przynależność do zakonu jako równoważną wierze. [przypis edytorski]
98. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]
99. kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski]
100. wszczęty — zaczęty. [przypis edytorski]
101. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]
102. kupcie się, bronić pospolitej rzeczy — zakon zostaje tu porównany do państwa. [przypis edytorski]
103. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]
104. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
105. wynurzać — tu: ujawniać skryte myśli (we współczesnej polszczyźnie używa się rzeczownika „wynurzenia”). [przypis edytorski]
106. wzmagać — tu: wzmacniać, wspierać. [przypis edytorski]
107. próżny — jałowy, nieskuteczny. [przypis edytorski]
108. zjadlej — bardziej zjadliwie. [przypis edytorski]
109. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
110. łań — dziś popr.: łania. [przypis edytorski]
111. obłąkany (daw.) — zabłąkany, zagubiony. [przypis edytorski]
112. płód — tu: dziecko, młode. [przypis edytorski]
113. łoskot — hałas. [przypis edytorski]
114. zmieszać się — zakłopotać się. [przypis edytorski]
115. próżno — na darmo. [przypis edytorski]
116. opasać — tu: otoczyć. [przypis edytorski]
117. odbiec (daw.) — uciec od kogoś a. czegoś. [przypis edytorski]
118. wspór (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]
119. rozjadły (daw.) — rozzłoszczony. [przypis edytorski]
120. niezbyty — taki, którego nie można się pozbyć, niezbędny, konieczny. [przypis edytorski]
121. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]
122. wszech rzeczy płodnej rodzicielki — ziemi. [przypis edytorski]
123. pisarzów — dziś popr. forma D. lm: pisarzy. [przypis edytorski]
124. Albert Wielki — (zm. 1280) dominikanin, filozof scholastyczny i teolog, pisał również dzieła przyrodnicze. [przypis edytorski]
125. z twoimi kompany — dziś popr. forma N. lm: z twoimi kompanami. [przypis edytorski]
126. Tostat — właśc. Tostado, Alonso (1400–1455), biskup Avila, teolog i erudyta, niezwykle płodny pisarsko. [przypis edytorski]
127. osiedzieć się — przetrwać w określonym miejscu. [przypis edytorski]
128. spadek — tu: upadek. [przypis edytorski]
129. uwłaczać — przynosić ujmę, obrażać. [przypis edytorski]
130. Alfons — prawdop. chodzi o Alfonsa X Mądrego (1221–1284), króla Kastylii, mecenasa nauk i sztuk, autora tablic astronomicznych; władca o tym imieniu jest wspomniany w Monachomachii, jednak groteskowo błędne informacje biograficzne uniemożliwiają jego jednoznaczną identyfikację. [przypis edytorski]
131. kroniki nawet dotknął zaślepiony — możliwe są tu dwie interpretacje: w Monachomachii wspomniana jest „seraficzna [...] kronika”, tj. kronika zakonu franciszkanów; Krasicki zaś napisał jednak również poemat heroikomiczny pod tytułem Myszeidos, parodiujący i wyśmiewający legendy z polskich kronik średniowiecznych. [przypis edytorski]
132. Wojsko afektów zarekrutowanych — dewocyjne dzieło Hilariona Falęckiego, karmelity, wyd. w 1739 r., miało barokowo długi i zawiły tytuł, którego początek brzmiał: Wojsko serdecznych noworekrutowanych na większą chwałę boską afektów; książka wydana była na grubym papierze i liczyła pięćset stron. [przypis edytorski]
133. polor (daw.) — wyrafinowanie, dobre maniery, kultura towarzyska. [przypis edytorski]
134. koncept (daw.) — pomysł. [przypis edytorski]
135. dowodny — stanowiący dowód, tu: skuteczny. [przypis edytorski]
136. lada jaki (daw.) — byle jaki, kiepski. [przypis edytorski]
137. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]
138. ojcowi — przodkowie. [przypis edytorski]
139. dąć się — puszyć się, pysznić się. [przypis edytorski]
140. mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski]
141. zaczepiać — tu: atakować. [przypis edytorski]
142. biblijotekarz — dziś popr.: bibliotekarz (wydłużenie o jedną sylabę ze względu na rytm). [przypis edytorski]
143. piętno — tu: znak. [przypis edytorski]
144. alternata (daw., z łac.) — zmiana. [przypis edytorski]
145. naprzemiany (daw.) — naprzemiennie, na przemian. [przypis edytorski]
146. my się nie odkupim — sens: nie unikniemy. [przypis edytorski]
147. swywolny (daw.) — kierujący się tylko własną wolą. [przypis edytorski]
148. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
149. w wyrazach zbyt wolny — sens: zbyt łatwo mówiący rzeczy podejrzane. [przypis edytorski]
150. powolny — posłuszny, tu: postępujący zgodnie z naszą wolą. [przypis edytorski]
151. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
152. paszkwil — złośliwy, znieważający a. obrażający kogoś utwór literacki. [przypis edytorski]
153. potwarz — oszczerstwo, obraza. [przypis edytorski]
154. tryb — tu: sposób postępowania. [przypis edytorski]
155. rozżarzyć się — tu: dać się ponieść namiętności polemicznej. [przypis edytorski]
156. pamiętny — tu: pamiętający. [przypis edytorski]
157. lekko — nie traktując poważnie. [przypis edytorski]
158. dotkliwość — tu: podatność na obrazę. [przypis edytorski]
159. cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną — dziś popr. składnia: ścierpieć nie mogąc rzeczy zdrożnej. [przypis edytorski]
160. bez względu — bez oglądania się na status społeczny czy okoliczności. [przypis edytorski]
161. uwłoczy — dziś popr.: uwłaczy, tj: obrazi. [przypis edytorski]
162. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]
163. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
164. wytknąć — zarzucać coś komuś. [przypis edytorski]
165. szydzić moje lata — dziś popr. składnia: wyśmiewać się z moich lat. [przypis edytorski]
166. w myśli to jego może nie postało — sens: może nie miał tego na myśli. [przypis edytorski]
167. osławiać (daw.) — obmawiać, rozpowszechniać o kimś złe a nieprawdziwe informacje. [przypis edytorski]
168. sława — tu: szacunek, poważanie. [przypis edytorski]
169. frasować się (daw.) — smucić się. [przypis edytorski]
170. hazard — tu: przypadek. [przypis edytorski]
171. nie tym — dziś popr.: nie w tym. [przypis edytorski]
172. alboż — czy. [przypis edytorski]
173. trawić — spędzać. [przypis edytorski]
174. do woli — ile chciał. [przypis edytorski]
175. nieprawy — tu: niesłuszny. [przypis edytorski]
176. sarknąć — wyrazić się nieuprzejmie. [przypis edytorski]
177. wasze (daw.) — waszmość. [przypis edytorski]
178. zmodnieć — dostosować się do współczesnej mody. [przypis edytorski]
179. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]
180. łudzić — mylić, oszukiwać. [przypis edytorski]
181. opaczny — tu: fałszywy. [przypis edytorski]
182. skrzętny — zapobiegliwy, staranny. [przypis edytorski]
183. ująć — odebrać. [przypis edytorski]
184. zasilenie — tu: wzmocnienie. [przypis edytorski]
185. gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]
186. mżyć (daw.) — drzemać. [przypis edytorski]
187. w spokojnej zaciszy — dziś popr.: w spokojnym zaciszu. [przypis edytorski]
188. jędza — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii. [przypis edytorski]
189. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
190. dzielniejszy — tu: silniejszy, skuteczniejszy. [przypis edytorski]
191. pozór — zewnętrzny wygląd, często nieodpowiadający stanowi faktycznemu. [przypis edytorski]
192. taić — ukrywać. [przypis edytorski]
193. pałać — świecić, płonąć. [przypis edytorski]
194. coraz — co chwilę. [przypis edytorski]
195. czuć — tu: czuwać. [przypis edytorski]
196. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
197. gnuśny (daw.) — leniwy. [przypis edytorski]
198. nieprawie (daw.) — w sposób nienależny. [przypis edytorski]
199. zbyt wolnie — w sposób dający zbyt wiele swobody. [przypis edytorski]
200. znaczyć — tu: ukazywać. [przypis edytorski]
201. wzmagać się — tu prawdop. podejmować wysiłek. [przypis edytorski]
202. dostać — dosięgnąć. [przypis edytorski]
203. zająć się — zapalić się. [przypis edytorski]
204. zjadłość — zjadliwość. [przypis edytorski]
205. syn Alkmeny — Herakles. [przypis edytorski]
206. z olbrzymy i smoki — dziś popr. forma N. lm: z olbrzymami i smokami. [przypis edytorski]
207. zdobycz nemejska — skóra lwa nemejskiego, zabitego przez Heraklesa w ramach jego pierwszej pracy. [przypis edytorski]
208. na nieśmiertelność godził — sens: dążył do nieśmiertelności. [przypis edytorski]
209. walny — zasadniczy, decydujący. [przypis edytorski]
210. wdziać (daw.) — ubrać. [przypis edytorski]
211. rozjadły — rozzłoszczony. [przypis edytorski]
212. żwawo — szybko. [przypis edytorski]
213. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]
214. zorza — dziś popr. forma M. lm: zorze. [przypis edytorski]
215. wzruszenie — tu: poruszenie, zamieszanie. [przypis edytorski]
216. struchlały — przerażony. [przypis edytorski]
217. chyży (daw.) — szybki. [przypis edytorski]
218. laty — dziś popr. forma N. lm: latami. [przypis edytorski]
219. zemdlić (daw.) — osłabić. [przypis edytorski]
220. mroczyć (daw.) — wprawiać w zamroczenie. [przypis edytorski]
221. bohatyr — dziś popr: bohater. [przypis edytorski]
222. z strachu — dziś popr.: ze strachu. [przypis edytorski]
223. na poły (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]
224. nie śmie podnieść oczy — dziś popr. składnia: nie śmie podnieść oczu. [przypis edytorski]
225. uśmierzyć — uspokoić, złagodzić. [przypis edytorski]
226. lada — byle. [przypis edytorski]
227. strofować — krytykować, napominać. [przypis edytorski]
228. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]
229. starce — dziś popr. forma B. lm: starców. [przypis edytorski]
230. potwarca — ten, kto obraża; odnośnie formy gramatycznej patrz przypis poprzedni. [przypis edytorski]
231. targać się — zuchwale atakować. [przypis edytorski]
232. jakowej — dziś popr.: jakiej. [przypis edytorski]
233. próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski]
234. dąsać się — obrażać się, ujawniać niezadowolenie. [przypis edytorski]
235. w pieczy — w opiece. [przypis edytorski]
236. przeciwny — tu rzeczownikowo: przeciwnik. [przypis edytorski]
237. jad — tu: złość. [przypis edytorski]
238. dumnym maksym swoich składem — sens: swoimi dziełami, pełnymi umoralniających maksym. [przypis edytorski]
239. ubity — utrwalony (metafora odsyłająca do obrazu ubitej drogi). [przypis edytorski]
240. zelżywość (daw.) — obelga. [przypis edytorski]
241. sztuka — tu: umiejętność. [przypis edytorski]
242. polerowny (daw.) — kulturalny, wyrafinowany. [przypis edytorski]
243. czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
244. okrasić — tu: ozdobić. [przypis edytorski]
245. przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta. [przypis edytorski]
246. zdradnie — dziś popr. zdradliwie. [przypis edytorski]
247. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
248. muszą — zmuszają. [przypis edytorski]
249. odwołać — powołać. [przypis edytorski]
250. drudzy — dziś powiedziano by: inni. [przypis edytorski]
251. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
252. uhamować — pohamować. [przypis edytorski]
253. miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski]
254. zbytek — nadmiar. [przypis edytorski]
255. nadać się — być odpowiednim, właściwym. [przypis edytorski]
256. przywdziać (daw.) — ubrać, tu: ozdobić. [przypis edytorski]
257. zawzdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
258. szpetnie — brzydko. [przypis edytorski]
259. Wojna Mnichów — tłumaczenie tytułu Monachomachii. [przypis edytorski]
260. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
261. płochość — lekkomyślność. [przypis edytorski]
262. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]
263. rada (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
264. za rzecz szacowną gdy udała baśnie — sens: gdy udawała, że baśnie są rzeczą szacowną. [przypis edytorski]
265. zatrudniony — zajęty. [przypis edytorski]
266. ladaco — byle co (tu nie odnosi się do osoby). [przypis edytorski]
267. maszka — dziś popr.: maska. [przypis edytorski]
268. wierszów — dziś popr.: forma D. lp: wierszy. [przypis edytorski]
269. kryśli — dziś popr.: kreśli. [przypis edytorski]
270. nie wart uczonych czytania i myśli — sens: nie zasługuje, by uczeni czytali go i zastanawiali się nad nim. [przypis edytorski]
271. z słowy — dziś popr. forma N. lm: ze słowami. [przypis edytorski]
272. istota — tu: znaczenie. [przypis edytorski]
273. mający wyroki w szafunku — sens: szafujący opiniami. [przypis edytorski]
274. mieścić — tu: umieszczać. [przypis edytorski]
275. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]
276. omamiać — oszukiwać, wprowadzać w błąd. [przypis edytorski]
277. wdzięcznie (daw.) — pięknie. [przypis edytorski]
278. próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski]
279. płochy — tu: niepoważny. [przypis edytorski]
280. nie godzi się — nie należy. [przypis edytorski]
281. probować (z łac. probo) — badać, oceniać, czynić coś godnym uznania. [przypis edytorski]
282. ganić — krytykować. [przypis edytorski]
283. chlubić się — chwalić się. [przypis edytorski]
284. zgoła — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
285. przymawiać (daw.) — krytykować. [przypis edytorski]
286. zakąty — kąty, zakątki. [przypis edytorski]
287. umysły były rozerwane — sens: pojawiały się sprzeczne opinie. [przypis edytorski]
288. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
289. instygator (daw.) — oskarżyciel. [przypis edytorski]
290. przegranę — dziś popr. forma B. lp: przegraną. [przypis edytorski]
291. miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski]
292. ustawicznie — ciągle. [przypis edytorski]
293. bierać (daw.) — przyjmować. [przypis edytorski]
294. ojciec promotor — w Monachomachii występuje „promotor różańcowy”, czyli zakonnik opiekujący się kółkiem różańcowym. [przypis edytorski]
295. igraszki — dziś popr. forma N. lm: igraszkami. [przypis edytorski]
296. hoży — zdrowy i urodziwy. [przypis edytorski]
297. wydawać się — wyglądać. [przypis edytorski]
298. sprośnie (daw.) — nieprzyzwoicie. [przypis edytorski]
299. skojarzyć — tu: połączyć. [przypis edytorski]
300. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
301. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]
302. odrażać — zniechęcać. [przypis edytorski]
303. próżnie — właśc. próżno, tj. bezskutecznie, bezcelowo. [przypis edytorski]
304. płochy — lekkomyślny. [przypis edytorski]
305. drukiem podać (daw.) — wydrukować. [przypis edytorski]
306. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]
307. dwakroć — dwukrotnie, dwa razy. [przypis edytorski]
308. obaczyć — dziś: zobaczyć. [przypis edytorski]
309. plon — tu: łup. [przypis edytorski]
310. pióry — dziś popr. forma N. lm: piórami. [przypis edytorski]
311. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
312. rady mniej potrzebny — sens: mniej przydatny jako mądry doradca. [przypis edytorski]
313. knować — dziś popr.: knuć. [przypis edytorski]
314. ukonfederować się — stowarzyszyć się; konfederacja — regionalny lub ogólnokrajowy związek szlachty, dążącej do zrealizowania określonych celów. [przypis edytorski]
315. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]
316. chwałę imienia strzegąc — dziś popr. składnia: chwały imienia strzegąc; imię Dorota oznacza po grecku „dar od Boga”. [przypis edytorski]
317. żwawy — szybki, energiczny. [przypis edytorski]
318. zapalczywy — gniewny. [przypis edytorski]
319. powiedać — dziś popr.: powiadać. [przypis edytorski]
320. zowie się — nazywa się. [przypis edytorski]
321. żwawo — szybko. [przypis edytorski]
322. od (daw.) — przez. [przypis edytorski]
323. pogrzebiony — dziś popr.: pogrzebany. [przypis edytorski]
324. kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski]
325. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]
326. zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]
327. wprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
328. choć wy bieli, my kafowi — mowa o kolorach habitów. [przypis edytorski]
329. czerwony złoty — złota moneta obiegowa w dawnej Polsce; Krasicki odnosi się do widniejącego na niektórych z nich napisu Concordia res parvae crescunt (łac.: Małe rzeczy wzrastają dzięki zgodzie). [przypis edytorski]
330. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]
331. pospolitego tam centrum ruszenia — pospolite ruszenie: szlachta wezwana na wojnę. [przypis edytorski]
332. hurmem — tłumnie. [przypis edytorski]
333. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
334. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]
335. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
336. do Pallady — W Troi miał znajdować się posąg Pallas Ateny, bogini mądrości, pokoju, ale i wojny sprawiedliwej, opiekunki miast. Posąg ten, zwany Palladium, wg legendy chronił miasto przed klęską. [przypis edytorski]
337. wszczynać — zaczynać. [przypis edytorski]
338. Apollo — w mitologii gr. bóg patronujący muzyce i innym sztukom, często przedstawiany z lirą. [przypis edytorski]
339. kryślić (daw.) — rysować a. pisać. [przypis edytorski]
340. miara — tu: rytm. [przypis edytorski]
341. biret — rodzaj sztywnej, dekoracyjnej czapki, używanej przy oficjalnych okazjach. [przypis edytorski]
342. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
343. planta (daw.) — plan. [przypis edytorski]
344. jawnie — tu: jasno. [przypis edytorski]
345. okryślić — dziś popr.: określić. [przypis edytorski]
346. aktorat (daw.) — pozew. [przypis edytorski]
347. prejudykat (daw.) — wcześniejszy wyrok w podobnej sprawie; precedens. [przypis edytorski]
348. z bluźnierstwy — dziś popr. forma N. lm: z bluźnierstwami. [przypis edytorski]
349. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]
350. Rejestr Arianismi — zespół ustaw związanych z wygnaniem i karaniem arian. W momencie przedstawianym w utworze ustawy te miały ponad 100 lat. [przypis edytorski]
351. crimen status (łac.) — zbrodnia stanu. [przypis edytorski]
352. wadzić (daw.) — tu: poróżnić, skonfliktować. [przypis edytorski]
353. Węgrzyn — dziś popr.: Węgier. [przypis edytorski]
354. ojcy — dziś popr. forma M. lm: ojcowie. [przypis edytorski]
355. lektor — tytuł, który otrzymywał zakonnik po siedmioletnich studiach teologicznych. [przypis edytorski]
356. vitrum gloriosum (łac.) — sławny puchar a. kielich. [przypis edytorski]
357. obuch (daw.) — broń przypominająca siekierę, zazwyczaj reprezentacyjna. [przypis edytorski]
358. mospanie — skrót od ”mosci panie”. [przypis edytorski]
359. wdzięcznie — przyjemnie. [przypis edytorski]
360. w gromadnego liczbie zakonnika — sens: wśród tłumu zgromadzonych zakonników. [przypis edytorski]
361. rozrzewniony — zasmucony. [przypis edytorski]
362. góry libańskie — Liban, państwo położone między Syrią a Izraelem, wziął swą nazwę od słowa oznaczającego „biel”, a odnoszącego się do ośnieżonych szczytów tamtejszych gór. [przypis edytorski]
363. asumpt — początek, zachęta. [przypis edytorski]
364. Jordan — rzeka, obecnie na granicy Izraela i Jordanii, często wspominana w Biblii; tam miał nastąpić m. in. chrzest Chrystusa przez Jana Chrzciciela. [przypis edytorski]
365. Dopieroż stamtąd, jak się wzbił do góry,/ Jak zaczął latać, z oczu wszystkich zniknął... — te i poprzednie wersy ironicznie opisują napuszony i przesadny styl wypowiedzi. [przypis edytorski]
366. helikońskie córy — muzy, które wg mitologii gr. zamieszkiwały góry Helikonu. [przypis edytorski]
367. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
368. raz wraz — raz po raz. [przypis edytorski]
369. ojcy wielebne — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski]
370. raźny — energiczny. [przypis edytorski]
371. pełznąć (daw.) — blaknąć, tu przen.: nie przynosić żadnego rezultatu. [przypis edytorski]
372. seraficzny — tu: franciszkański. Nazwy zakon seraficzny a. seraficki używano w odniesieniu do wszystkich trzech gałęzi zakonu franciszkanów, związana z legendą mówiącą, że kiedy św. Franciszek otrzymał dar stygmatów na górze La Verna (łac. Alvernia) w Toskanii, ukazał mu się Jezus pod postacią Serafina, czyli anioła o sześciu skrzydłach. W miejscu tego objawienia założono pustelnię franciszkańską. [przypis edytorski]
373. okryty laurem kaznodziejskiej pracy — „zakonem kaznodziejskim” określano dominikanów. [przypis edytorski]
374. barbarzyniec — dziś popr.: barbarzyńca. [przypis edytorski]
375. Zoil — Zoilos z Amfipolis (IV w. p.n.e.) był cynikiem i autorem pism negatywnie oceniających poematy Homera; przen. złośliwy, surowy i niesprawiedliwy krytyk. [przypis edytorski]
376. subtelny Szkot — Jan Duns Szkot (1266–1308), logik, filozof i teolog, nazywany doktorem najsubtelniejszym (łac. doctor subtilissimus). [przypis edytorski]
377. ustawnie — dziś popr.: ustawicznie. [przypis edytorski]
378. osławić — oczernić. [przypis edytorski]
379. nadto — zbytnio, nadmiernie. [przypis edytorski]
380. żwawie — dziś popr.: żwawo, tj. szybko, energicznie. [przypis edytorski]
381. przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
382. bacznie — ostrożnie. [przypis edytorski]
383. mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski]
384. opacznie (daw.) — źle, na odwrót. [przypis edytorski]
385. namieniać — dziś popr.: nadmieniać, tj. wspominać. [przypis edytorski]
386. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
387. na odwodzie — w rezerwie, tu: z tyłu. [przypis edytorski]
388. tłuszcza — tłum. [przypis edytorski]
389. żwawe wojowniki — dziś popr. forma M. lm: żwawi wojownicy. [przypis edytorski]
390. wspieniony — dziś popr.: spieniony. [przypis edytorski]
391. majtki — dziś popr. forma M. lm: majtkowie. [przypis edytorski]
392. Neptun — w mitologtii rzymskiej bóg morza. [przypis edytorski]
393. osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. założenie, zamierzenie. [przypis edytorski]
394. co w poeciej marzyło się głowie — co się marzyło w głowie poety. [przypis edytorski]
395. udziałany (daw.) — wykonany, stworzony. [przypis edytorski]
396. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]
397. potrzeba (daw.) — niebezpieczeństwo, zagrożenie. [przypis edytorski]
398. pospolicie — zazwyczaj. [przypis edytorski]
399. nader — bardzo. [przypis edytorski]
400. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
401. zgodny — tu: skłonny. [przypis edytorski]
402. ułaskawić się — tu: uspokoić się, spoglądać na sprawę bardziej łaskawie. [przypis edytorski]
403. wieszczym zdjęty duchem — sens (iron.): w natchnieniu prorockim. [przypis edytorski]
404. niezbożność — niewłaściwe postępowanie. [przypis edytorski]
405. z skwapliwością — chętnie i szybko. [przypis edytorski]
406. spieszno (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
407. czworogarncowy — mieszczący cztery garnce; garniec — staropolska miara objętości. [przypis edytorski]
408. płonić się (daw.) — czerwienić się. [przypis edytorski]
409. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
410. mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]
411. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]
412. takowy — dziś popr.: taki. [przypis edytorski]
413. w zwierzch — tu: od zewnątrz. [przypis edytorski]
414. okazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski]
415. śklnić się — dziś por.: lśnić się. [przypis edytorski]
416. talary — dziś popr. forma N. lm: talarami. [przypis edytorski]
417. piętno — tu: znak, herb. [przypis edytorski]
418. zbytek — nadmiar, przesada. [przypis edytorski]
419. przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski]
420. psować — dziś popr.: psuć. [przypis edytorski]
421. śklnić — dziś popr.: lśnić. [przypis edytorski]
422. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]
423. przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski]
424. kształcić (daw.) — kształtować. [przypis edytorski]
425. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]
426. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
427. winny — tu: powinny, należny. [przypis edytorski]
428. światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski]
429. zaczem — po czym. [przypis edytorski]
430. likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski]
431. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]
432. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]
433. z niechcenia — od niechcenia. [przypis edytorski]
434. rozprawować — dziś popr.: rozprawiać. [przypis edytorski]
435. zbytek — nadmiar. [przypis edytorski]
436. jak to nie lubić — dziś popr. składnia: jak tego nie lubić. [przypis edytorski]
437. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]
438. wielebne ojcy — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski]
439. mierny — nie nazbyt obfity, w miarę. [przypis edytorski]
440. przyganiać — krytykować. [przypis edytorski]
441. wzręcz (daw.) — wręcz, wprost. [przypis edytorski]
442. w mych ręku — dziś popr.: w mym ręku. [przypis edytorski]
443. weselić — rozweselać. [przypis edytorski]
444. kolej — kolejka (przy piciu). [przypis edytorski]
445. likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski]
446. nachylać się ku reszcie — kończyć się. [przypis edytorski]
447. w dnie — dziś popr.: na dnie. [przypis edytorski]
448. znać — widocznie. [przypis edytorski]
449. filozofy — dziś popr. forma M. lm: filozofowie. [przypis edytorski]
450. woda kastalska — woda ze ródła na Parnasie, dająca natchnienie. [przypis edytorski]
451. w nię — dziś popr.: w nią. [przypis edytorski]
452. załoga (daw.) — zapomoga, subsydium, dziś powiedzielibyśmy „pożywienie”. [przypis edytorski]
453. boju chciwy — chętny do walki. [przypis edytorski]
454. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]
455. wspójrzy — dziś popr.: spojrzy. [przypis edytorski]
456. ku dzbanu — w stronę dzbana, do dzbana. [przypis edytorski]
457. wzgłębsz — dogłębnie (por. wzwyż). [przypis edytorski]
458. zrazić — tu (o świetle) razić. [przypis edytorski]
459. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
460. z drżeniem widoku końca muszą czekać — inwersja: z drżeniem muszą czekać końca widoku. [przypis edytorski]
461. rzedzić — dziś popr.: rzednąć. [przypis edytorski]
462. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
463. rzesza — tu: gromada ludzi. [przypis edytorski]
464. rzadki mnie uczci — sens: niewielu mnie szanuje. [przypis edytorski]
465. a wielu się wstydzą — dziś popr. składnia: a wielu się wstydzi. [przypis edytorski]
466. rozruch — spór, zamieszanie, walka (por. rozruchy). [przypis edytorski]
467. godniście mego widzenia i słuchu — sens: godni jesteście widzieć mnie i słyszeć. [przypis edytorski]
468. przenikać — tu: widzieć na wskroś, znać, rozumieć. [przypis edytorski]
469. chcąc osoby postawić w zalecie — sens: chcąc pochwalić osoby. [przypis edytorski]
470. płochy — zmienny. [przypis edytorski]
471. zdradny — dziś popr.: zdradliwy. [przypis edytorski]
472. zażyć (daw.) — użyć. [przypis edytorski]
473. zdatny (daw.) — przydatny. [przypis edytorski]
474. zjadłość — zajadłość. [przypis edytorski]
475. nie bez ale (daw.) — nie bez wad. [przypis edytorski]
476. wydołać (daw.) — poradzić sobie, zadowolić, usatysfakcjonować (co w tym kontekście może oznaczać zarówno spełnienie życzeń, jak stanięcie do pojedynku). [przypis edytorski]
477. pełznąć (daw.) — blaknąć. [przypis edytorski]