Pamiętniki

by Jan Chryzostom Pasek

Rok pański 1661

Rok pański 1661 za Boską pomocą zacząłem w domu. W którym roku dziwnymi Pan Bóg próbował sługę swego okazyjami, złej i dobrej fortuny przeplatając vicissitudinem¹⁰⁴³, ale się to wszystko na dobre obróciło. O czym będzie niżej.

Po Trzech Królach pojechałem do Radomskiego dla owej inkwizycyjej¹⁰⁴⁴, a Gorzkowski, swoję wywiódłszy, nie wiem jakim tam sposobem, pojechał z nią i po odjeździe moim z obozu podobno w tydzień przyjechał do wojska. Powiedział mu Wojewoda: „Waszeć się dotychczas zabawił czarnym kałamarzem, wywodząc inkwizycyją, a pan Pasek tu z nami krwią pisał. Teraz Waszeć napierasz się sądu contra absentem¹⁰⁴⁵; to być nie może, bo też i on chciał się salwować, teraz dopiero pojechał tam, skąd Waszeć przyjechał. A lepiej było i Waszeci dopiero teraz z nim razem pospołu jechać po inkwizycyją, niżeli tak wiela okazyj opuścić pięknych. Waszeci to bardziej pachnie kancelaryja niżeli wojna. Lepiej albo Waszeć zaniechaj tej weksy¹⁰⁴⁶, bo kiedy on wyszedł zdrowo z takiego ognia, w którym widziałem go sam, to znać, że nie winien krwie brata Waszeci; wszak Waszeć pamiętasz, żem go taką zagadnął próbą: »Jeżeli wynidziesz zdrowo z tej okazyjej, to się miarkować będę o twojej niewinności«. Jać was rozsądzę, skoro on z swoją powróci inkwizycyją; ale jeżeli tam Waszeć co zrozumiał, lepiej ludzi nie turbować. On się tego nie zapi[e]ra, że brata Waszeci uderzył; ale się w tym chce wywieść, jako nie z tej, ale z inszej przyczyny zszedł z świata. Albo tam do trybunału o to, jako szlachcic z szlachcicem, ponieważ to stało się tak dawno i nie pod moją dyrekcyją”. Nabiłci mu tedy uszy; nie tylko temu dał pokój, ale z wojska od ćwierci¹⁰⁴⁷ wyjechał. Przyjechawszy ja tedy do Radomskiego, już tedy owych ludzi nie zastałem żywych, co byli najpotrzebniejsi do inkwizycyjej, osobliwie gospodarstwo, w których się domu działa ta zwada; ksiądz tylko jeden był, co go dysponował. Ten chciał mi dać testimonium recedendo a sacrificio missae¹⁰⁴⁸, że mię circa dispositionem¹⁰⁴⁹ nie czynił winnym; ale chciał, żebym się był o to postarał, aby mu do tego była dana licentia a loci ordinario¹⁰⁵⁰. A miałem też nadzieję in testimoniis¹⁰⁵¹ kompanijej też naszej, którzy pod tym znakiem pana Piekarskiego zostawali. Znowu ze mną pod tąże chorągwią pana kasztelana lubelskiego¹⁰⁵² służyli pan Olszowski Jan i pan Jędrzej Zaręba. Pojechałem tedy z Radomskiego z nizczym, mając wolą o tę licencyją starać się a loci ordinario¹⁰⁵³. Przyjechawszy do domu, dowiedziałem się potem, że mój adwersarz wyjechał z wojska i ożeniwszy się, w domu osiadł. Supponebam¹⁰⁵⁴ tedy, że tego zaniecha; jużem się tedy nie starał o owę inkwizycyją. Jakoż i zjeżdżałem się z nim potem i siedziałem w domu pana kasztelana żarnowskiego, Starołęckiego, w Studzia[n]nym¹⁰⁵⁵ podczas komendów¹⁰⁵⁶ pana Michała Libiszowskiego, towarzysza książęcia Dymitra¹⁰⁵⁷, kiedy się o pannę Przyłuską starał, siostrzenicę samej Jmości. Już tam tedy p. Gorzkowski nic o tym nie wspominał, tylko mi przy powitaniu ręki umknął, o co chcieli się ujmować ci, co z nami przyjechali, osobliwie panowie Petryko|w]scy, panowie Radziątko[w]scy, krewni moi, i insi; i już się byli poczęli brać do szabel, ale gospodarz wdał się w to i ja też mówił, żeby dali pokój; niech się już tym ukontentuje, że mi ręki umknął. Tak ci dali pokój, tylko mu rzekł Relski Jan, sędzia rawski: „Panie bracie, Waszeć się o to ujmujesz, że Waszeci brata obuchem uderzono, a Waszeci samego trzeba by kijem, że Waszeć tak barbarus¹⁰⁵⁸”. Siedzia[ł] ci z nami przez owe dni komendów, ale od nas już stronił, bo się bał; było nas lepiej niżeli sto koni, a wszyscy na niego marsem patrzeli o owo umknienie ręki i w tańcu nie był i razu. Kiedy z nim mówili niektórzy, co to z tym czynić dalej intendit¹⁰⁵⁹, powiedział, że woli koronnym prawem¹⁰⁶⁰, bo w wojskowym widział fawory. Jam też temu był bardzo rad i jużem się nie starał o owę inkwizycyją; aleć potem koronnego i nie zaczynał, bo podobno czuł się, że mi tego nie dowiedzie. Jechałem potem do wojska. Wojewoda, obaczywszy mię, rzecze: „To z inkwizycyją?” Odpowie[m]: „Tak jest”. — „Niepewnie tu — rzecze — dońdziecie [z] sobą sprawy, kiedy ten odjeżdża, a ten przyjeżdża”. Potem powiedziałem, że już do koronnego udaje się prawa.

Prędko potem wojsko poczęło się zabierać do związku. Od hetmańskiej dywizyjej¹⁰⁶¹ ustawicznie poselstwa, listy inwitując ad societatem¹⁰⁶², proponując communem iniuriam et commune bonum¹⁰⁶³ wojska. Nasza dywizyja opierała się, bo przecie uważali wielkie stąd ojczyzny detrimentum¹⁰⁶⁴. Już Moskwa nie mieli resistendi modum¹⁰⁶⁵, już zdesperowawszy, poddać się a miłosierdzia prosić intendebant¹⁰⁶⁶; już panowie Wolscy¹⁰⁶⁷ za Białe Jeziora¹⁰⁶⁸ swoje wyrugowali dostatki. Po prostu rzadko się taki znalazł w wojsku naszym, który by miał szczerze aspirare¹⁰⁶⁹ do związku. Aż tandem effecerunt¹⁰⁷⁰ to hetmańscy, żeby przynajmniej zbliżyć się do nich ad conferendum¹⁰⁷¹. Ja też deklarował porucznikowi memu, żeby się starał o towarzysza na moje miejsce; o czym dowiedziawszy się Wojewoda, kazał Mężyńskiemu, porucznikowi swemu, traktować ze mną, żebym pod jego chorągiew podjechał. Conclusum¹⁰⁷² tedy, żem dał rękę.

Wojsko tedy, poszedszy spod Kobrynia¹⁰⁷³, złączyło się z hetmańskimi, ale nie wszystkie chorągwie; bo królewskie, jego samego¹⁰⁷⁴ i insze, jako to: zięciowskie¹⁰⁷⁵, starosty kaniowskiego¹⁰⁷⁶, też nie chciały się łączyć. W kole tedy generalnym wielki hałas pro et contra¹⁰⁷⁷, bo hetmańskie wojsko już było jako dudy nadęte i srogiego ducha miało do konfederacyjej. Nasi zaś byli in bivio¹⁰⁷⁸, bo i tu alliciebat dulcedo¹⁰⁷⁹ chlebów, i tu przecie żal było in eo passu¹⁰⁸⁰ wydzierać się ex oboedientia¹⁰⁸¹, okazyją [mając] rozprzestrzenienia granic. Żałowali niektórzy, że się zbliżyli do generalnego koła¹⁰⁸², drudzy też mówili, że trzeba tego koniecznie, jako to, quot capita, tot sensus¹⁰⁸³, nie jednej matki dziatki. Przyszło tedy pozwolić na ich wolą observatis conditionibus his¹⁰⁸⁴: naprzód, żeby z naszego wojska marszałka obrać; druga, żeby zaraz, wziąwszy dobre chleby i poprawiwszy pocztów¹⁰⁸⁵ słusznie, iść już non sub regimine¹⁰⁸⁶ hetmanów, ale marszałka swego, a zostawić po ekonomi[a]ch i starostwach deputatos administratores¹⁰⁸⁷, którzy by in rem¹⁰⁸⁸ wojska zawiadowali bonis regalibus¹⁰⁸⁹ i wybierali intraty¹⁰⁹⁰; nie rozwięzować się jednak z [z]wiązku, aż będzie wojsku obmyślona in toto¹⁰⁹¹ satysfakcyja. Ad primum¹⁰⁹² nie mogło to być, żeby marszałek był z naszej dywizyjej per rationem¹⁰⁹³, że tam wojsko dwie części większe. Conclusum¹⁰⁹⁴ tedy, że z naszego wojska substytut, a z hetmańskich marszałek. Stanął tedy marszałkiem Świderski¹⁰⁹⁵, człowiek prosty i szczery, to w nim wojsko upatrowało, substytutem¹⁰⁹⁶ zaś Borzęcki, porucznik chorągwie pancernej Franciszka Myszkowskiego, margrabie pińczowskiego, człowiek uczony, fantazyjej górnej. Konsyliarzów połowa z naszego wojska, połowa z tamtego. Ad 2dam illationem¹⁰⁹⁷ widzieli w tym constantissimum propositum¹⁰⁹⁸ wojska naszego, żeby ten chleb jeść, pracując, nie po włościach leżąc. Słyszeli deklaracyją plenis buccis¹⁰⁹⁹, że tego nie odstąpiemy, choćby też armis experiri¹¹⁰⁰, jeżeli nam nie ujdą rationes¹¹⁰¹. Tam e contra¹¹⁰² dawano także rationes¹¹⁰³, że tym związkiem tak wiele ugroziemy jako nic, kiedy pójdziemy w pracą, że nie będzie dbała Rzplta o to i nie obmyśli zasług, kiedy mieć będzie zaszczyt¹¹⁰⁴ etc. Substytut zaś potentissime promowował¹¹⁰⁵ to i marszałek annuebat¹¹⁰⁶, ale nie śmiał szczerze mówić propter offensam¹¹⁰⁷ swojej strony. Ozwie się towarzysz Karkoszka, i nie wiem spod czyjej chorągwie, w te słowa: „Wymysły to niepotrzebne kilku osób; jeżeli ma być związek, niechże będzie. Niechże nie będzie nic, a nasze zasługi przepadną i w dragony nas obrócą. Tak to kilka Ichmościów, jako mówię, wymysł; a to drudzy nie mówią nic, znać, że toż sentiunt¹¹⁰⁸, co i my”. Spojrzy substytut po pułkownikach, porucznikach, mówi: „Panowie, co w tym videtur¹¹⁰⁹?” Owi rzeką: „Bierzemy sobie do konferencyjej z kompaniami”. Solwowano¹¹¹⁰ tedy koło¹¹¹¹ ad cras¹¹¹².

Skoro nazajutrz, unanimi voce¹¹¹³ wszyscy nasi zgodzili się na to po kołach partykularnych, żeby tej przedsięwziętej nie odstępować intencyjej. Gdy zaś w kole generalnym kazali porucznikom deklarować nomine¹¹¹⁴ swojej kożdemu kompaniej, który chciał, sam, ore proprio¹¹¹⁵ deklarował, komu zaś trudno było o słowa, to per deputatos¹¹¹⁶ szły deklaracyje. Nasz Krzywiecki, lubo był dobry żołnierz i mężczyzna pewnie urody pięknej i okazałej, ale nie mówca, a osobliwie in facie publica¹¹¹⁷, mnie tedy ordynował do deklaracyjej i wszystkiej kompaniej kazał być w jeneralnym kole, a sam został, listy pilno ekspedyjował. Że tedy nie było chorągwi królewskich, wojewodzinych obudwu i krajczego koronnego Leszczyńskiego, zięcia jego, najpierwsza tedy deklaracyja była tej chorągwie, gdzie porucznikował substytut; deklarował tedy Kraszowski, towarzysz. Druga zaraz deklaracyja chorągwie naszej, gdzie ja ćwierci jeszcze dosługowałem, lubom dał Wojewodzie słowo. Mówię tedy tak, a kompania nasza i spod wszystkich chorągwi numerosissime¹¹¹⁸ zgromadzili się:

„Nie wiem, jakoby się ten miał nazwać synem ojczyzny, kto by dla swojej prywaty publicznych jej miał cale zapomnąć interesów. Marnotrawnymi synów takich świat nazywa synami, którzy dla jednej tylko na krótki czas wygody massam¹¹¹⁹ całej swojej zaprzedają substancyjej, i tę, które[j] by z sukcesorami swymi per portiones¹¹²⁰ mogli na dobre zażywać, wielkim razem utracają ojczyznę¹¹²¹. Do Rzpltej mamy praetensionem¹¹²² zatrzymanych tak wielu zasług. Ale gdy uważę, że do Rzeczypospolitej nie węgierskiej, nie niemieckiej, ale polskiej, własnej naszej matki, toć też podobno jako z matką należałoby postąpić; boć matka kożda, gdy się jej przebierze¹¹²³ chleba, nagradza zwyczajnie dzieciom swoim dobrym obiadem i zatrzymane śniadanie, tak że im ciężkim nie da labefactari¹¹²⁴ głodem. Gdyby jej zaś swywolne dziatki gospodarską razem wyniszczyły śpiżarnią, już by się podobno i zatrzymane nie nadgrodziło śniadanie i do dalszego wiktu upadłyby sposoby¹¹²⁵ (...) Jest mora nociva¹¹²⁶. Nieprzyjaciel się zmocni, kiedy mu frysztu pozwolemy. Bóg się rozgniewa, kiedy łaska jego i ta ręka boska, która za nami wojowała, będzie przeciwko nam, że nie tylko nieprzyjacielskiego nie otrzymamy, ale i swego uroniemy. Jawne to rzeczy, Mości Panowie, jawne, że nas dotąd piastowała boska protekcyja. W kronikach się tego nie doczytamy, żeby od polskiej szable, dokładam, przy takiej wojska szczupłości tak potężne i wielkie miały upadać miryjady¹¹²⁷. Uważajmy to, jako ten jaszczurczy narod trzy części ojczyzny naszej mieczem i ogniem splądrował. Uważajmy, jak wiele Bogu w jego kościołach poczynił dyzgustów¹¹²⁸. Uważajmy, jakim nam podczas wojny szwedzkiej stał się impedymentem. Pokażmy to, że też umiemy za granicą chleba szukać u tych, co go u nas tak wiele napsowali. Zrzućmy z siebie tandem¹¹²⁹ owę vicinarum gentium¹¹³⁰ eksprobrującą¹¹³¹ narodowi naszemu paremią¹¹³²: Minatur bellum, et non fert: sic gens tota Polona facit¹¹³³. Będzie to z lepszą sławą i z lepszym pożytkiem naszym, bo i Bóg in ulteriori tractu¹¹³⁴ pobłogosławi rzeczy nasze i bracia nasi, choćby też mieli adamantina corda¹¹³⁵, muszą na szczerość naszę respektować i w obfity kraj wszedszy może nam Bóg lepsze niżeli na domowej skibie, obmyślić chleby. Tę tedy nomine¹¹³⁶ całej kompaniej naszej przynosząc deklaracyją, to denuntio¹¹³⁷, że komu się pia vota nostra¹¹³⁸ nie zdają, pewnie i nam jego (nie wiem, jaką dawszy im¹¹³⁹ intytulacyją) i całemu, że tak pozwolę sobie wymówić, bo wszystko [o] sobie wiemy, wojsku dywizyjej naszej podobać się nie będą; oraz protestor¹¹⁴⁰ przed niebem i ziemią, jeżeliby jaką przez czyj upór ojczyzna ponosiła jakturę¹¹⁴¹, że nie przez co jej chciemy filialem wyświadczyć amorem¹¹⁴²”.

Słuchali przecie, póko mówiłem, modestissime¹¹⁴³; ale jakom skończył, stało się srogie szemranie. Jedni tak mówią, drudzy tak; trzeci: tak trzeba, inni: źle mówi, nic po tym. Wyrwie się potem kilku biboszów, poczną wrzeszczeć wszyscy wraz: „Nie dziwować się panom Czarnieczczykom, że sobie roszczą skrupuły, bo tam oni w dywizyjej swojej wszystko jezuitów mają kapelanów. Oni ich to tymi nadziewają skrupułami”. Aleć skoro ich insi ohuknęli, umilkli. Substytutowi zaś miło tego było słuchać i pokazował to visibiliter¹¹⁴⁴, bo widział to, że wszystka sława, cokolwiek by się było dobrze stało, musiałaby była cedere¹¹⁴⁵ jego reputationi¹¹⁴⁶, gdyż był vir activus¹¹⁴⁷ i żołnierz dobry. I marszałek eiusdem sensus¹¹⁴⁸ był, ale tego nie pokazował ob rationes¹¹⁴⁹, żeby się zdał annuere¹¹⁵⁰ tamtym. Jak się ów murmur¹¹⁵¹ uspokoił, nastąpiły potem inszych chorągwi deklaracyje, które punkt w punkt deklarowały. Jak się pułk królewski skończył, toż dopi[e]ro i inszych pułków in eundem sensum¹¹⁵² nawet te chorągwie, kto recontrarium sentiebant¹¹⁵³ z nami, a było ich sześć, zszepnąwszy się z sobą, recesserunt ab anteriori intentione et conformiter¹¹⁵⁴ deklarowali z nami, żeby iść w kampanią, cokolwiek wytchnąwszy i sporządziwszy się. Hetmańczykowie, widząc w nas constantiam¹¹⁵⁵, widząc, że nas w tym nie przełamią, nie chcieli irritare¹¹⁵⁶, bo widzieli, żeby to było niedobrze in rem¹¹⁵⁷ ich, gdyby nas od siebie zbyli, gdyby Czarniecki miał siły, który był totissimus¹¹⁵⁸ królowi. Conclusum¹¹⁵⁹, że się wszyscy zgodzili na to, żeby tak było. Solwowano tedy kołowanie¹¹⁶⁰, obiecawszy o tym, da Pan Bóg stanąwszy na konsystencyjej, constituere¹¹⁶¹.

Nazajutrz naznaczono konsystencyje, sedem¹¹⁶² marszałkow z substytutem w zamku kleckim¹¹⁶³. Przysięgała wojsku starczyzna na wymyślną ostrą rotę, wojsko starczyźnie vicissim¹¹⁶⁴; niektórzy distulerunt jurament¹¹⁶⁵ (i ja też także) do dalszego kołowania.

Poszły tedy pułki sparsim¹¹⁶⁶ kożdy do swego stanowiska. Posłali tedy 3000 wojska po owe chorągwie, których było 9 z dywizyjej naszej, żeby ich compellere¹¹⁶⁷ do związku, a oni też tego tylko potrzebowali, żeby ich przymuszono, per regulam¹¹⁶⁸ polityki, że to były królewskie i regimentarskie, żeby się tym zasłonili, że to musieli uczynić. Tak się tedy stało, że do związku accesserunt¹¹⁶⁹. Poodbierano tedy starostwa¹¹⁷⁰, tenuty¹¹⁷¹, ekonomie¹¹⁷² podzielono między wojsko. Rozgościwszy się na stanowiskach, skoro zasmakowały zbytki, pijatyki, już owa pobożna intencyja poszła w zapomnienie. Jeżeli kto o tym wspomniał, okrzykniono go zaraz, strojąc do króla i Rzpltej chimery, „że nam tak grożą, że na nas tak następują, że nas obiecują znosić¹¹⁷³, i [za] coż im mamy tak naskakować?” Rzeczpospolita ospale też koło siebie chodziła i tak się wszystko stało, jakom ja, choć prostak, mówił, że gdy związek aż do trzeciego roku trwał, Moskwa się zmocniła, wkroczywszy zaś w t[r]aktaty, już swoje siły widzieli, już naszę niezgodę zważyli, hardziejsi już byli, którym nie tylko byśmy im mieli co wziąć albo swoje odebrać, aleśmy im jeszcze dobry dali basarunek za to, cośmy ich wybili; o czym fusius¹¹⁷⁴ będzie niżej. Tak to Bóg zwyczajnie umyka dobrodziejstwa tym, którzy sobie danego nie umieją zażyć, jako powiedają: Vincere et victoria uti non idem est¹¹⁷⁵.

Po tak tedy znacznych zwycięstwach z nieprzyjaciela otrzymanych, kiedy za osobliwą boską protekcyją oswobodziwszy ruskie, litewskie i białoruskie kraje, usławszy pola ich trupem, to jest moskiewskim i kozackim, i ziemię tę, którą nam zawojowali byli i przywłaszczyć sobie pragnęli, krwią napoiwszy, fortece zawojowane ewakowawszy, jedne szturmem, drugie przez traktaty pobrawszy i ugasiwszy ten tak straszny zapał, [zamiast] i tryumfującemu do stolice moskiewskiej pośpieszyć wojsku, a zhukanemu a już prawie upadłemu nieprzyjacielowi przyznać zwycięską rękę i przyjąć iugum servitutis¹¹⁷⁶, (bo już cały naród o tym mówił i tak uczynić miał ob metum¹¹⁷⁷, który Pan Bóg już był na nich dopuścił, że i z stolice za Białe Jezioro uciekali, czego doszedłem potem, będąc w Moskwie, jako się niżej napisze): poszło wojsko do związku, nie tak dalece dla zatrzymania zasług, jako dla praktyki¹¹⁷⁸ czyjejsić i fakcyj¹¹⁷⁹, które promowować¹¹⁸⁰ chciano sub umbra¹¹⁸¹ zasług wojsku zatrzymanych, przez wojsko w związku zostawające. Car moskiewski nie żałował też smolnego łuczywa na podpalenie tego ognia, bo latały gęsto [ruble i dieniuszki moskiewskie]. Ale ten związek causavit¹¹⁸² ta okazyja, że ktoś chciał piscari in turbido ¹¹⁸³, widząc króla sine successore¹¹⁸⁴ i już upadającą lineam¹¹⁸⁵ owej sławnej Jagiellońskiego domu familiej.

Luboć¹¹⁸⁶ wprawdzie zadłużyła się była Rzeczpospolita wojsku, ale po staremu jeszcze by się było mogło potrzymać, wziąwszy cokolwiek ad rationem¹¹⁸⁷ od Rzeczypospolitej, bo nie było tak ubogie, a osobliwie nasze w Czarnieckiego dywizyjej, które bogato i konno z Daniej wyszło, w moskiewskich też okazyjach pewnie nie straciło, ale się zapomogło. Obeszłoby się było wojsko bez zasług, i tego związku nie strojąc; ale ponieważ tak się stało, trzeba by było zaraz na razie ujmować wojsko łaskawością, nie surowością; co lubo potem subsecutum¹¹⁸⁸, ale już praepostere¹¹⁸⁹, kiedy już zasmakowała owa licentia¹¹⁹⁰, kiedy już czuł jeleń na głowie rogi, kiedy już 60 000 szabel było, jak mówią, jakby je gołębiowi z garła wybrał¹¹⁹¹.

Stanąwszy tedy w Kielcach, w najpierwszym kole tę materyją wniesiono, żeby przysiągali ci, co jeszcze juramentu¹¹⁹² nie odprawili, super fidelitatem¹¹⁹³ starczyźnie et non revelationem¹¹⁹⁴ sekretów, i żeby się nie odstępować aż do jeneralnej amnestyjej, na co niektóre chorągwie sarkały, mając prae oculis timorem Dei¹¹⁹⁵, osobliwie te, które nie bardzo do tego związku miały apetyt; jednak sensim¹¹⁹⁶ drudzy formidine poenae¹¹⁹⁷, inni zaś dulcedine¹¹⁹⁸ mienia i tak wielkich chlebów musieli consentire¹¹⁹⁹. Ja zaś, będąc inter incudem et malleum¹²⁰⁰, mając równo z inszymi zasługi i bywszy godzien wespół z nimi tak tłustego chleba, chciałem być w związku, bo mi tam jakiś urząd kanclerski¹²⁰¹ już byli naznaczyli; ale przysięgą ullatenus¹²⁰² nie chciałem się wiązać i tak przez kilka czasów subterfugiebam¹²⁰³, jakom mógł, bom naturaliter¹²⁰⁴ wystrzegał się zawsze tego przysięgania, aż dopi[e]ro za czwartym kołowaniem, kiedy już porucznicy podawali regestra juramentu odprawionego swoich kompaniej, nacisną się na mnie serio¹²⁰⁵, żebym nie odwłócząc, przysiągł. Biorę tedy głos i już mowę poczynam, aż mię substytut interrumpit¹²⁰⁶, deklarując to wojsku, że to już na siebie bierze, jako mię ma flectere persuasionibus¹²⁰⁷, że to uczynię na jego interpozycyją¹²⁰⁸, że przysięgę na umówioną rotę. I mówi mi, już nic nie obawiając się, żeby na mnie jakie nie powstały insulty¹²⁰⁹ od ludzi pijanych, jeżelibym był co crude¹²¹⁰ wymówił albo się z przysięgi wyłamował. Bez mała by było nie musiało subsequi¹²¹¹, bom też i ja trochę był podweselił głowy z dobrą kompanią. Soluta tedy sessione¹²¹² ekspostuluje¹²¹³ ze mną substytut omnibus modis, proponendo utilitatem¹²¹⁴ stąd całej dywizyjej, kiedy w rękach naszy[ch] pióro¹²¹⁵ będzie, oraz emolumentum¹²¹⁶ całej Rzeczypospolitej, kiedy my, cośmy poszli do związku magis inviti, quam invitati¹²¹⁷, będziemy mieli prym in consiliis, proponendo fructum¹²¹⁸ i poprawę fortunae¹²¹⁹ z tego urzędu, mówiąc, że i ten urząd może więcej uczynić intraty, niżeli całej jednej chorągwi, proponendo¹²²⁰ i to, że kiedy nas więcej będzie wchodziło ad dispositionem consiliorum¹²²¹, tych, którzy dobrze życzemy ojczyźnie i chcemy iść ad opus belli¹²²² przy tym chlebie, to też prędzej intencyją naszę przywiedziemy ad effectum¹²²³, a jeżeli dokażemy, że pod naszą dyrekcyją pójdzie wojsko na imprezę, że i moje, i twoje imię będzie znajomo światu. Aleć mnie te smakowite pollicitationes¹²²⁴ żadnego nie czyniły gustu, choć były pozorne¹²²⁵, kiedym sobie na przysięgę wspomniał: tak mi się był dobrze ten skrupuł w głowie ugruntował. Rozgniewał się tedy Borzęcki i z takimi wypadł słowy: „Nie chcesz na moję życzliwą uczynić intencyją; obaczysz, żeć jutro więcej wyperswadują kilkaset obuszków, kiedyć je w kole pokażą. A ja też tam natenczas nie będę, ponieważ tak moję przyjaźń lekce ważysz”.

Nazajutrz tedy substytut do koła nie przyszedł i jam się też tam nie kwapił; ale że po mię przysłano, musiałem. Zaczęła się tedy materyja o juramentach, żeby koniecznie ekspedyjowane¹²²⁶ były, kto ich jeszcze dotąd nie czynił. Przysiągł tedy wprzód Chochoł, a potem kilka różnych kompaniej; a wtem idzie substytut, lubo się był chorobą złożył. Żal mu było przecie mnie, żebym w jakie złe nie wpadł terminy, bo mię bardzo kochał. Gdy już tedy i mnie każą przysiąc, mówię tak: „Wszak to nie Boże przykazanie, aby de necessitate¹²²⁷ kożdy towarzysz w kole generalnym jurament odprawił, ale wolno i w partykularnym przed swoim oficerem to ekspedyjować, co i tu”. Odpowiedziano mi: „Nie może być, jeno tu, chceszli, żebyś miał ten honor w rękach, któryć wojsko dać intendit¹²²⁸”. Chciałem tedy jeszcze prosić o deliberacyją¹²²⁹ ad cras¹²³⁰, ale jakby mi coś poszeptało: „Już mów rzetelnie, co masz mówić”. Po prostu cale się mnie nie chwytało serce i związku i tych wszystkich obietnic, nie wiem czemu. Począłem tedy mówić do nich tymi słowy:

„Moi Mości Panowie! Od zaczęcia służby mojej ponosząc wszystkie insulty nieprzyjaciół ojczyzny z niezamarszczonym okiem, ponosząc wszystkie prace wojenne hilari fronte¹²³¹, odbierając wszelakich szczęśliwych i nieszczęśliwych okazyj vicissitudines adverso pectore¹²³² z uszczerbkiem ubogiej mojej substancyjej, nie widziano mię nigdy za szeregiem, chyba tam, gdzie należało, o bok z chorągwią, matką moją. I mogę to śmiele mówić: Kto na mnie wie, że nie tak jest, proice lapidem¹²³³! Z których racyj poczuwam się być in aequa lance¹²³⁴ [z] dobrze zasłużonymi w tej ojczyźnie synami. Co jeżeli tak, toć podobno, kto zarówno idzie do roboty, zarówno ma należeć i do zapłaty; tedy równe mię afficiunt¹²³⁵ do Rzpltej, co i kożdego z WMMPanów, praetensiones¹²³⁶. Poczuwam się, że upomnieć [się] mogę śmiele zasłużonego żołdu, tudzież też i do tej sztuki hibernowego¹²³⁷ chleba posiągnąć śmiele mogę, bo nie dopiero przysiadam się do niego, kiedy go z pieca wysadzają, ale wtenczas jeszcze, kiedy nań ostrym zarabiano żelazem¹²³⁸. O chleb tedy prosić nie będę, bom go krwawie zasłużył i należę do niego równo z drugimi. Ale o to proszę, ponieważ pracowałem non abiurando¹²³⁹, żebym go też mógł jeść non adiurando¹²⁴⁰, WMMPanów et specialiter¹²⁴¹ starszych braci naszych jest to gloriosum opus¹²⁴², żeście wynaleźli sposób i upatrzyli czas do windykowania¹²⁴³ zasług naszych, za co dziękować zawsze należało i należy. I to rzecz potrzebna, że WMMPanowie stabiliendo ulteriorem cursum¹²⁴⁴ rzeczy naszych, a osobliwie in casu[m] saevientis fortunae¹²⁴⁵, dalszym (nie wiedząc, jakie subsequentur¹²⁴⁶) prospiciendo¹²⁴⁷ okazyjom, obmyśliliście taki ligament juramentu¹²⁴⁸, którego sposobu lubo ja non reprobo¹²⁴⁹, ale że jakąś mam do niego abominationem naturalem¹²⁵⁰, dlatego zaraz z początku w najpierwszym kole opowiedziałem się z tym, że ja przysięgać nie myślę: bo jako twardoustemu koniowi czasem i arabski nie pomoże munsztuk, tak kogo wrodzona nie ustrzeże poczciwość, takie i tym podobne juramentów ligamenta nie utrzymają i nie będą hamulcem. Większa i owszem stąd pochodzi offensa Maiestatis¹²⁵¹, kiedy Bogu kawalerski przyrzekszy parol, [łamiemy go]. Nie wiem, jeżeli tego nie żałował Katylina¹²⁵², że kiedykolwiek na to się ubezpieczył, że conscios facti obstrinxerat iuramento¹²⁵³; nie wiem, co pomogło Annibalowi¹²⁵⁴, choć przysięgał solenniter super Romanorum perniciem¹²⁵⁵, kiedy mu nieba inakszą, niżeli sobie obiecował, obmyśliły fortuny aleam¹²⁵⁶. Uważyć, co za pociechę miał Kserkes¹²⁵⁷, że super fidelitatem¹²⁵⁸ obowiązał sobie przysięgą spartańskiego Demarata¹²⁵⁹, kiedy życzliwszy, choć niewdzięcznej, ojczyźnie swojej wygnaniec per ceram erasam¹²⁶⁰ wszystkie następującego na ojczyznę nieprzyjaciela ekspedyjował sekreta, a potem i na okrutne jego zabójstwo suggessit¹²⁶¹ stryja rodzonego, Artabana¹²⁶². Zgoła, więcej bym takich mógł wyliczyć przykładów, które się ograniczają bardziej hamulcem cnoty i poczciwości, niżeli przymuszonej przysięgi. Jako tedy mówię, że nie wiem, na co się przygodzi ten jurament, którego WMMPanowie po mnie potrzebujecie: jeżeli dla tego, żebym związku nie odstąpił, jest to contra rationem¹²⁶³, żebym ja, którym nigdy nie był desertor castrorum¹²⁶⁴, choć w największej bi[e]dzie, było rzadko jeść a gęsto się bić, miałbym teraz wojska odstąpić, kiedy nigdy się nie bić, tłusto jeść, a słodko pić; a choćbym też odstąpił, nie jestem żadnym pułkownikiem, regimenty i pułki za mną nie pójdą: w kilkudziesiąt tysięcy wojska nieznaczna przez osobę moję będzie ujma; jeżeli zaś z tej racyjej, że to WMMPanowie funkcyją cancellariatus¹²⁶⁵ chcecie na mnie włożyć, w tym ja gotów parere¹²⁶⁶ woli WMMPanów i służyć pro posse meo cum conditione¹²⁶⁷, żebym nie przysiągał, bo mię ani ten, ani żaden urząd i największa jego intrata do tego nie przywiedzie. Proszę tedy WMMPanów, si potest ferii¹²⁶⁸. Tak deklaruję, że te wszystkie cyrkumstancyje¹²⁶⁹, na które wojsko przysięga, to strictius¹²⁷⁰ obserwować będę, aniżeli kto pod juramentem, oppignorando¹²⁷¹ w tym zdrowie i krew moję, które zawsze będzie w rękach WMMPanów. Jeżeli zaś tego nie uproszę i tej godzien nie mogę być konfidencyjej¹²⁷², to już ad consilia¹²⁷³ wchodzić nie chcę, o sekretach wiedzieć nie pragnę, ale chleba nie odstąpię, bo tego sine comprobatione iuratoria¹²⁷⁴ może zażyć, kto go dobrze zasłużył”.

Uczynił się tedy huczek niemały: pro et contra¹²⁷⁵, jako czyj przeciwko mnie dictabat¹²⁷⁶ afekt¹²⁷⁷: osobliwie Pukarzowski, towarzysz na ten czas starosty krasnostawskiego¹²⁷⁸, który tego urzędu, co mnie częstowano, na siebie afektował¹²⁷⁹, jakoż i był na nim, ale między sześcią jeden, wymówił tedy ore om[n]ium¹²⁸⁰: „Lepiej, że od nas, kto z nami aequaliter¹²⁸¹ pociągać nie chce; kto z nami chleba, my z nim kołacza”. Jam odpowiedział, żeś „źle zrozumiał słowa moje, bo ja lubo novitatem¹²⁸², jako nocivam et perniciosam, non arripio¹²⁸³, chleba jednak chcę i tym nie gardzę, bom go zasłużył i lepiej, i dawnie[j] niżeli WMPan”.

Tegoż dnia poszedłem żegnać marszałka. Spytał mię, dokąd jadę. Powiedziałem, że „do chorągwie poczet sprowadzić, i ponieważ niegodzienem zasłużonego chleba u związku, pożywi mię jeszcze domowa skiba z łaski ojca mego”. Substytut, lubo mój wielki przyjaciel, już się ze mną od żalu i gniewu żegnać i widzieć nie chciał. Doniosło się to jednak do nich, czegom się przyznał przed moimi konfidentami¹²⁸⁴, że ja mało co w domu koniom odpocząwszy, jadę do rotmistrza na Białoruś pod Czereją, gdzie na ten czas Chowańskiego, hetmana moskiewskiego, [Czarniecki] już po czwarty raz potężnie gromił. Jak prędko tedy o mojej dowiedzieli się intencyjej, zaraz posyłają do chorągwie, żeby mię z pocztu nie wypuszczano, co i tak się musiało stać, bo pierwej tam kozak marszałkowski przyjechał do chorągwie niżeli ja. Tym terminem chcieli mię od imprezy odwieść, ale i to nie mogło być, kiedy ja, kilka dni tylko pobywszy u chorągwie i na waletę¹²⁸⁵ zażywszy z dobrą kompanią, pojechałem do domu, pocztu odstąpiwszy, luźnych tylko pobrawszy i więcej nie powiedając, tylko to, że do domu jadę.

Pochwalił ociec moję intencyją bardzo, dziękując i błogosławiąc, żem tak uczynił. Matka także; lubo mię jednego miała syna, ale była tej fantazyjej, że od największych i niebezpiecznych okazyj nigdy mię nie odwodziła, firmiter¹²⁸⁶ wierząc, że bez woli bożej nic złego potkać człowieka nie może.

Sporządziwszy się tedy w domu, w sam fest Marcina ś.¹²⁸⁷ wyjechałem z domu, koni dobrze pokarmiwszy i więcej przykupiwszy; bo i pi[e|niądze z łaski bożej były duńskie, i ociec też dodał. Jadąc tedy tam, potkałem się w Łysobykach¹²⁸⁸ z chorągwią naszą husarską, gdzie Kossakowski porucznikował, która post multas deliberationes¹²⁸⁹ szła do związku. Tamże wiele krewnych moich zostawało; musiałem z nimi spocząć kilka dni, alem się z moją nie objawił intencyją¹²⁹⁰, tylkom powiedział, że jadę do pana Kazimierza Gorzewskiego, stryja mego, do Targoniów pod Tykocin, który na Tykocinie był komendantem. I uwierzyli temu snadno, wiedząc, że to mój stryj: boby mię byli mogli odwodzić od tej imprezy, gdybym się był przyznał, a osobliwie cioteczny mój, Trzemeski Stanisław, który tam był namieśnikiem. Odjechawszy tedy od nich, zjechałem na pierwsze roraty¹²⁹¹ pod Zieloną Puszczą¹²⁹² do wsi, gdzie też był JMść pan Stanisławski, cześnik warszawski a dworzanin królewski, który gdy mię obaczył w kościele, lubo mię przedtem nie znał, jednak jako człowiek ludzki począł mię szczerze prosić, żebym u niego odpoczął, albo przynajmniej obiad zjadł. Kiedym się wymawiał, powiedziawszy już szczerze, gdzie jadę i z jakiej okazyjej odstąpiłem związku, tym bardziej prosić począł, chcąc mi zawdzięczyć w domu swoim jako pars regalis¹²⁹³ i obiecując pisać do dworu, żebym tam uznał wszelaką wdzięczność. Że tedy nie mogło być inaczej, wstąpiłem, gdzie wpadłem w taką ochotę, że i mnie, i czeladzi, i koniom było jako w raju: nawet szyca¹²⁹⁴ mego na jedwabnym wezgłówku posadziwszy u stołu, na śrebrnych talerzach prosto z półmisków jeść kładziono. A wtem przyjechał tamże Mazepa¹²⁹⁵, pokojowy królewski. Kozak to był nobilitowany, z Warszawy jechał do króla, w Grodnie¹²⁹⁶ natenczas będącego. Tam tedy w posiedzeniu, że się różne in [materia] statu¹²⁹⁷ dyskursy prowadziły, z których jakąś [na] moję osobę pretendując godność, taką głowę sobie naładował opinią, mówiąc, że to niepodobna, aby ten człowiek sine mysterio¹²⁹⁸ miał jechać w litewskie i białoruskie kraje. Jechałem ja tedy powoli, on zaś do króla skoczył magnis itineribus¹²⁹⁹ i, chcąc się przypochlebić, opowiedział, że jedzie tu towarzysz związkowy spod chorągwie pana wojewody ruskiego; udaje, że to do rotmistrza swego na Białą Ruś przebiera się, ale że ze wszystkich cyrkumstancyj niepodobna¹³⁰⁰ (...)

„(...) zasłużonym, bo go in manibus bene meritorum¹³⁰¹ ledwie dziesiątą część widzę. Już ja połowę ojczystej mojej uroniłem substancyjej¹³⁰², już nieraz — wiadomo to jest całemu wojsku i wodzowi memu — nieskąpo dla ojczyzny utoczyło się krwie; już bym się też zgodził bene meritorum¹³⁰³ choć regester zawi[e]rać¹³⁰⁴, a przecie nie dostało mi się i wielu inszym, ode mnie [bardziej] zasłużonym, tego pokosztować chleba. A takich wiele widzę, którzy lancetem francuskim medyjannę¹³⁰⁵ otworzywszy, krew rozlewali, albo ich cyrulik nieostrożnie golił; a przecie do chleba bene meritorum najbardziej się cisną, nie pracując nań, najpierwej go jeść, panem z niego zostać, a potem uboższych opprimere et bene meritos¹³⁰⁶ na sejmach i sejmikach insulty robić i w zasługach od siebie [lepszych] lekce ważyć. Rzeczpospolita i majestaty jaki z nich mają emolument¹³⁰⁷? A to taki: sejmy i sejmiki zatrudniać interessami prywatnymi, promowując swoje interessa, zabierając czas publicznych akcyj niepotrzebnymi zbytkami i bankietami, chleb z garła wydarty ludziom zasłużonym obracając na fakcyje¹³⁰⁸, korupcyje¹³⁰⁹ i dochodzenie swoich interessów, do skarbu Rzpltej drzeć się oślep, jak kotka do mleka. A skoro się cokolwiek zamarszczy fortuna albo najmniejsza jawi adversitas¹³¹⁰, skoro im wdzięcznych nie stanie Fawoniuszów¹³¹¹ a przykre dmuchają Akwilony¹³¹², do cieplic z gęsiami, zapomniawszy curam¹³¹³ ojczyzny, uciec za granicę i w cudzoziemskich miastach dać się szarpać jako Cygani. Domi leones, foris vulpeculae¹³¹⁴. Mamy tego niedawną próbę: wojnę szwedzką; kiedy już saevire fortuna et cuncta miscere coepit¹³¹⁵ , kiedy nas vicinarum gentium¹³¹⁶ a prawie wszystkich simul et semel¹³¹⁷ ścisnęła potentia¹³¹⁸, kiedy na rezystencyją tak ciężkim impetom nieprzyjacielskim już nie garzci zhukanego¹³¹⁹ wojska, [lecz] tak wielu centimanos¹³²⁰ trzeba było na sukurs Cottos: siłaż się obrało¹³²¹ tych zelantow¹³²², żeby mieli in necessitate¹³²³ radą i substancyją podpierać już upadłą ojczyznę? Siłaż się ich garnęło do boku pańskiego? Widząc go omni spe et consilio destitutum¹³²⁴, kożdy w swą ¹³²⁵, kożdy w nogi, oprócz niektórych, a bardzo niewielu poczciwych i dobrych senatorów i panów, którzy albo pańskiego trzymali się boku, albo wojska, które jako odyniec w kniei, zmykając się z miejsca na miejsce, inter viscera¹³²⁶ jednak ojczyzny, okrutnym ucinało się brytanom. Aż dopiero jak Bóg łaskawym na nas wejrzał okiem, jak trochę ojczyzna otrząsnęła się z biedy, dopiero panów zelantów do obrony ojczyzny odzywa się ochota. Sero molunt deorum molae¹³²⁷, aż dopiero jak z myszej jamy przybyło zębów na chleb, lubo ex equo Troiano¹³²⁸ nie było rąk do obrony. Takim by to, takim łuszczybochenkom¹³²⁹ spodziewać się, że kiedykolwiek od wojska, a ledwie nie za tą okazyją, będzie na nich gas¹³³⁰, bo ciężko dzielnemu rumakowi, gdy go nikczemny od żłobu odjada osieł. Wiem ja to bardzo dobrze, że ta mię potkała captivatio ex consilio¹³³¹; ale jeżeli to consilium jest salubre¹³³² majestatowi i ojczyźnie, uzna to świat. Bo jeżeli mię to za cnotę i miłość moję przeciwko ojczyźnie¹³³³ potyka, innocuus lapidor¹³³⁴; jeżeli jako posła, i to contra iura gentium, contra regulam iustitiae¹³³⁵, ponieważ quidquid non discutitur, iustitia non putatur¹³³⁶. Jakążkolwiek z tych dwóch intencyją, widzi się to zrazu temu, co grzeszy, że bardzo dobrze czyni, vel peccantibus virtutis species prima iucunda est¹³³⁷. Ale końca patrzać. Jam jeden z 60 tysięcy wojska, którym tak uczynił, nie z żadnej potrzeby, nie dla żadnego ekscesu, ale z samej tylko przeciwko ojczyźnie miłości, żem porzuciwszy wczasy i owe, które teraz najliszszy¹³³⁸ towarzysz może mieć, wygody, idę na wojnę, idę w kampanią, choć przykrej zimy nie uważając iniurias¹³³⁹; tam idę, gdzie się biją, tam, gdzie krew za słodki likwor piją. Pochwalił mi ten postępek ociec mój, chwalili i[n]teressanci domu mego i ci wszyscy, co dobrze życzą ojczyźnie, prawie cum assecuratione¹³⁴⁰, że mi się to jakąś od ojczyzny miało nagrodzić wdzięcznością. Aleć poczęło się już, widzę, nagradzać, kiedy mi na dobrowolnej drodze, wśrod lassa zastąpiono, porabowano i do więzienia wsadzono, kiedy mię jak do Rzymu afrykańskiego [jeńca]¹³⁴¹ na tryumf wprowadzono. O, jakaż to sroga wiktoryja jednego wszystkim zwojować, wszystkim nad jednym pastwić się i urągać! Tam jeno, tam, gdzie sześ[ć]dziesiąt tysięcy szabel błyśnie w oczach, z tym prezentować się męstwem, nie tu nad jedną osobą! Będzie to wiedziało wojsko, jako w mojej osobie poniesionego upominać się contemptum¹³⁴². Bo lubom nie konfederat, alem żołnierz, równo z nimi do zasług należący; lubom nie poseł, ale kiedy jako posłowi ten dyshonor uczyniono, intentio pro facto¹³⁴³. Nie z Jaskulskiego to związkiem¹³⁴⁴ igrać w ten czas, kiedy potioritas¹³⁴⁵ wojska były za morzem; wszystkie to w kupie są siły, które mogą et prodesse et obesse¹³⁴⁶. In quorum manibus arma sunt, in eorum potestate est conservare et perdere Rempublicam¹³⁴⁷. Wrócę się do wojska, będę umiał opowiedzieć, jakiej mają za krwawe zasługi spodziewać się wdzięczności; będę umiał upomnieć się kożdemu, kto taką na mnie i całego w osobie mojej wojska przykroił ferezyją¹³⁴⁸. A teraz przed niebem i ziemią protestor¹³⁴⁹ w krzywdzie mojej i tego, com dla ojczyzny uczynił, szczerym żałuję sercem. Cum vitia prosunt, peccat, qui recte facit¹³⁵⁰”.

Skorom tedy przestał mówić, jaki taki z senatorów osobną na mnie poczęli formować inwektywę¹³⁵¹ i kożdemu trzeba się było odcinać. A naprzód podkanclerzy litewski w ten sens, przezwiskiem Naruszewicz¹³⁵²: „Gdy mi przychodzi tej mowy uważyć essentiam¹³⁵³, widzę, że ta justyfikacja¹³⁵⁴ bardziej accusat¹³⁵⁵, niżeli excusat ¹³⁵⁶; bo zapierasz się tu Waść związku, powiedasz, żeś nie poseł, a za związkiem mówisz i za wojskiem rem¹³⁵⁷ trzymasz tak, jakoby formalny¹³⁵⁸ poseł więcej czynić i mówić nie mógł. Już teraz i ja sam, lubom tego nie do końca rozumiał, nie zgrzeszyłbym posądzeniem, biorąc miarę, że takiemu konceptowi nie potrzeba kredensu¹³⁵⁹; ale się to wszystko może zmieścić w głowie, co by na papierze wszystko miało być wyrażone. Druga racyja wielkie czyni mi podobieństwo, że hultaje jacyś od wojska litewskiego żołnierzów JKMości poszarpali; stąd apparet¹³⁶⁰, że wiedzieli o tym. Trzecia, że tak hardzie każesz¹³⁶¹ nam, senatorom, diffidis et maiestatem laedis¹³⁶², przez co samo jesteś hostis patriae et reus criminis laesae maiestatis¹³⁶³”.

I więcej mówił obszernie, ale cudzych słów i sentymentu trudno exprimere de verbo ad verbum¹³⁶⁴. Na co ja odpowiedam tak: „Sprawiedliwe są i prawie¹³⁶⁵, rzec mogę, wielkiego senatora konsyderacyje¹³⁶⁶, bo i ja sam, gdybym na tym miejscu zasiadał, pewnie bym WMości MPana, w podobnych odniesionego cyrkumstancyjach, inaczej nie sądził. Na które konsyderacyje taką daję justyfikacyją¹³⁶⁷. Na pierwszą: dziękuję ojcu memu, że mi z młodu nie kazał cieląt pasać¹³⁶⁸, a do tego jest to practicatum axioma¹³⁶⁹, że necessitas acuit ingenium¹³⁷⁰. Na drugą sprawiać się nie powinienem, ale ci, którzy to czynili, że mię odgromić chcieli ani mię widząc, ani mię znając, ale czynili to podobno supponendo¹³⁷¹, żem ten jest, jako mię udano¹³⁷², to jest poseł. Że ich zaś WMPan hultajami mianujesz, nie wiedziałem dotąd, żeby w tak zacnym narodzie księstwa litewskiego mieli się znajdować hultaje, bo ich w naszym wojsku nie masz. Do trzeciej tak mówię konsyderacyjej: rozumnemu od swojej osoby kożdej rzeczy trzeba brać proporcyją. WMMPanu przy nienaruszonej poczciwości gdyby zadano, żeś zdrajca Rzpltej, gdyby przy niewinności jawnej, na dobrowolnej drodze, prawem nieprzekonanego wzięto, inkarcerowano¹³⁷³, [w] sukienkę proditionis¹³⁷⁴ obleczono, racz mię, proszę, nauczyć WMMPan, quo animo¹³⁷⁵ takową przyjmowałbyś kontumelią¹³⁷⁶? Jeżeli mi WMMPan powiesz, żeby to generoso pectori¹³⁷⁷ ciężki musiał być afront, a toć consequentia¹³⁷⁸, że i mnie, który z kożdym dobrym zrównać się mogę urodzeniem i poczciwością. Jeżeli mię to tedy turbuje, ale mię nie konfunduje, ponieważ czuję się być niewinnym. Maximum solatium est vacare culpa¹³⁷⁹. A choćby też i winnym był, nic to nie pomoże dobremu, choćby oczy wypłakał, kiedy jest od złego w honorze i reputacyjej ukrzywdzony. Nie powinno to nigdy konfundować niewinnego, choć kto przeciwko prawu i sprawiedliwości insolescit¹³⁸⁰, bo to czyni in suum caput¹³⁸¹, a dobremu fantazyjej [odjąć] to nie może. Bonus animus in re mala dimidium est mali¹³⁸² — tak mądrzy powiedają. In crimine zaś laesae maiestatis ¹³⁸³ szkodzić mi nie będzie i Katonowa cenzura¹³⁸⁴; prędzej kto może w to wpaść niżeli ja, privatus¹³⁸⁵. Bo ja tu nie mówię do Pańskiej osoby; nikt tego nie doczyta się w sercu moim, żebym miał brać in reprobum sensum¹³⁸⁶ łaskawe Jego Najjaśniejszego Majestatu panowanie; szczególna tylko — godzi li się wymówić — do tej mojej kontumelijej¹³⁸⁷ accessit crudelitas¹³⁸⁸. Co że pochodzi ex abundantia malitiae¹³⁸⁹, ten winien, kto oskarżył, nie ten, kto mię bije. Do tych mówię, którzy mi tego narobili, którzy consilio¹³⁹⁰ byli i tu mię inkarcerowali. Com tedy mówił, to i teraz mówię — nescit vox missa reverti¹³⁹¹— że się kożdemu w urodzeniu sobie równemu upomnieć będę umiał. Mam sejmiki, mam trybunały, mam koło generalne; utraque civis¹³⁹², bom i szlachcic, bom i żołnierz, słów nigdy swoich zaprzeć się nie umiem. Hoc mihi pietas, hoc pia lingua odit¹³⁹³”.

Ozwie się na to Pac¹³⁹⁴, wojewoda trocki, podobnym, jeżeli mogę pamiętać, sensem:

„Jest to rzecz prawdziwa, że to musi być bolesno, kiedy kogo jaka potyka dolegliwość; w których terminach choć kto licentiose¹³⁹⁵ wymówi, nie jego [wina], ale tego, który go do tej przywodzi niecierpliwości. Bo tak powiedają, że żal nie ma uwagi. Jeżeli tedy przy niewinności, nie bardzo mam za złe: jeżeli zaś ten Jegomość i winien, i tak imperiose¹³⁹⁶ każe, już nie prostym, ale dwuraźnym trzeba to nazwać grzechem, w którym już et crimen laesae maiestatis¹³⁹⁷, i ujma naszej senatorskiej, jako we źwierciedle, reprezentuje się powagi. Też jednak, co JMość pan podkanclerzy, MMPan i brat, mając prae oculis¹³⁹⁸ konsyderacyje, bardziej go winnym niżeli niewinnym być sądzę”. I zaraz do mnie obróci apostrofę: „Odpowiedasz¹³⁹⁹ tu nam Waszmość wojskiem, grozisz jakąś zemstą, obiecujesz wrócić się nazad do związku. A wieszże, jeżelić stąd pozwolą wyniść z głową? Azaż to takie procedery nie garłem pachną? Sami się do tego przyczyniemy et instabimus¹⁴⁰⁰ do króla JMości, żebyś stąd nie wyszedł lada jako za takie uszczerbki, które [nas] potykają od osoby nie tak też bardzo i poważnej, i zasłużonej, bo same to indicant¹⁴⁰¹ lata”. I dalej dosyć obszernie mówił. Na co ja odpowiedam tymi słowy:

„Przyznałeś to WMMPan, jako jest rzecz ciężka przy niewinności tak wielką ponosić kalumnią; przyznajesz WMMPan i to, że cokolwiek ma w sobie żalu serce, to język, jako jego naturalny interpres¹⁴⁰², światu ogłaszać musi. A przecie WMMPan dodajesz afflicto afflictionem¹⁴⁰³. Z Pismem tedy opytać się muszę: Si veritatem loquor, cur me caedis¹⁴⁰⁴? Grozisz mi tu WMMPan śmiercią — jest to wszystkich żyjących communis regula. Quisquis ad vitam editur, ad mortem destinatur¹⁴⁰⁵. Starymi to WMMPan straszysz mię awizami¹⁴⁰⁶, które, nie wiem, jeżeli nie prędzej dojdą WMMPana gabinetu niżeli mego szałasu, jeżeli nie będą WMMPanu straszniejsze za złocistym pawilonem¹⁴⁰⁷ niżeli mnie na ubogim żołnierskim wojłoku¹⁴⁰⁸. Kto wojnę służy, już ten jest contemptor mortis¹⁴⁰⁹, bo onej szuka, nie ona jego. Szukałem ja już śmierci, choć w młodym wieku moim, i za Dnieprem, i za Dniestrem, i za Odrą, i za Elbą, i koło Oceanu, i Bałtyckiego Morza. A WMość, mój wielce Miłościwy Pan, podobno byś się obszedł, choćby się z nią i nigdy nie potykać. Ja zaś nie dbam, bo wiem, że życia tego taka jest sequentia: exilium, luctus, dolor tributa sunt ista vivendi¹⁴¹⁰. Jeżeli umrzeć, to umrzeć, byle dobrze; a lepsza podobno śmierć być nie może nad tę, która kogo przy niewinności potka za cnotę i miłość ojczyzny. Bo jeżeli to jest actus meritorius¹⁴¹¹ ginąć dla ojczyzny, [to tak samo] ginąć synom ojczyzny od ojców ojczyzny; ale jaki tego może być emolument, końca patrzać. Chcąc się ojczyźnie Perseus przysłużyć — piszą tam — occidit anguem, e cuius collo guttae cadentes innumeros genuere colubros¹⁴¹². Nie ugasi nikt krwią moją niewinną zapału tego, który ktoś malevolis consiliis¹⁴¹³, nie wiem, jeżeli nie na zgubę naniecił ojczyzny. Za niewinność moję ujmie się Bóg, wojsko i moja uboga parentela¹⁴¹⁴, bo mi nietrudno o krewność, dawno się czując, żem jest szlachcicem. Polęże głowa, zostaną zęby i jakażkolwiek nominis recordatio¹⁴¹⁵. Nie nowina to pod słońcem. Potykały podobne terminy magnorum nominuni¹⁴¹⁶ osoby. Ita semper illustribus viris animo vivere longe antiquius fuit, quam corpore¹⁴¹⁷. Tych tedy wszystkich postrachów niewinność moja lękać mi się nie każe i nadzieje nie tracić. Aegrotus, quamdiu animam habet, spem habet¹⁴¹⁸. Większe jest miłosierdzie boskie niżeli całego świata furyja. Dei proprium est protegere, quos dignos iudicat¹⁴¹⁹. Że zaś osoba moja w oczach WMMPana nie ma, jako WMMPan mienisz, powagi, cóż z tym czynić? Lata i szarża moja teraźniejsza takiej nie potrzebuje powagi, żeby to, odąwszy się, w krześle jako pająk [siedzieć a muszki chwytać]. Bywa to czasem, że i te wysokości równają się z niskością. Kto ostrożny, i na starą obręcz nie nastąpi; kto rozumny, i najpodlejszego lekceważyć nie powinien. Nemo est contemnendus, in quo aliqua virtu[ti]s signiftcatio apparet¹⁴²⁰”.

Znowu tenże rzecze: „Quot verba, tot minaciae¹⁴²¹, albo raczej, rzekę, tot scommata¹⁴²². Kto słyszy, przyznać to snadno może, że nie taką obwinionemu należy czynić justyfikacyją, nie takimi egzacerbować¹⁴²³ Majestat i senat insultami, nie tak mniej potrzebnymi narabiać jaktancyjami¹⁴²⁴, wymawiając swoje przeciwko ojczyźnie merita¹⁴²⁵, wyliczając ekspedycyje, miejsca, rzeki, oceany; a nie wiem, czy to tak było, czy nie było. I my też bywali na morzu i za morzem, a przecie tego nie wspominamy. (Powiedział tu jakąś sentencyją, ale jej nie pamiętam, do materyjej jednak exprobrationis competentem¹⁴²⁶). Lepiej dla ojczyzny nic nie czynić, a nie wymawiać; a choćby też kto jako najwięcej dla ojczyzny uczynił dobrego, jeden zły postępek te wszystkie annihilat¹⁴²⁷ zasługi, kiedy kto raz ją wynosi, drugi raz poniża, raz się jej pokaże synem, drugi raz pasierbem, a źle uczyniwszy, jeszcze gloriatur¹⁴²⁸ i stanom Rzeczypospolitej kurzy pod nos: ale na taką hardość dostanie¹⁴²⁹ wieże i miecza”.

Na co ja znowu daję taką replikę: „Insza to jest rzecz być obwinionym, a insza winnym; ja widzę się być obwinionym, ale nie czuję się być winnym i dlatego też ja bronię niewinności. Niewinność pro me militat¹⁴³⁰. W Bogu mam nadzieję, że w tym odmęcie nikt ryb nie nałowi. Zasług przeciwko ojczyźnie nie wymawiam, ale je tylko przypominam, dając je in lancem considerationis¹⁴³¹, jeżeli mi za nie taka, jaka jest ad praesens¹⁴³², należała rekompensa¹⁴³³. Jeżeli się komu w zasługach moich jaka czyni wątpliwość, czy to tak było, czy nie było, świadczą cicatrices, adverso pectore¹⁴³⁴ poniesione; jest tak wiele kommilitonów moich, co mię w tym wyświadczą, ci, co tam byli, co na to patrzali. Ten trudno tego miał widzieć, kto w domowych wczasach siedząc, jadł ostrygi, ślimaki i tartufole¹⁴³⁵. Czy kto był, czy nie był na morzu i za morzem, o tym kontrowertować¹⁴³⁶ nie chcę, i owszem facile credo¹⁴³⁷, bo indicat vestis, guales intrinsecus estis¹⁴³⁸. Ale przecie insza to jest natura peregrinationis¹⁴³⁹ uczyć się: „Pierla italiano? Pierla franciezo?¹⁴⁴⁰”, a insza uczyć się: „Werdo¹⁴⁴¹?” „Mień¹⁴⁴² hasło!” Insza to, słuchając wdzięcznej melodyjej, uczyć się baletów, kapreolow¹⁴⁴³, tańców, szykując podkasałe nóżki jako z regestru¹⁴⁴⁴, a insza słuchać klangoru¹⁴⁴⁵ marsowej kapele; insza rozlewać słodkie likwory, insza rozlewać krew. Pro patria¹⁴⁴⁶ żem zawsze czynił, quantum potui¹⁴⁴⁷, w tym się czuję; contra patriam¹⁴⁴⁸ zaś ani przedtem, ani teraz, i dlatego mianować się beśpiecznie mogę synem jej, nie pasierbem. Prędzej bym podobno inter patres patriae¹⁴⁴⁹ domacał się ojczymów, quorum machinationibus¹⁴⁵⁰ wyniszczona et ad ultimam egestatem¹⁴⁵¹ przyprowadzona Rzplta; quorum iniuriis in profundissimo Democriti¹⁴⁵² utopiona sława jej puteo, virtute¹⁴⁵³ zaś i dzielnością wojska z labiryntów tak ciężkich wyprowadzona i restaurowana. Dalekich nie szukając dowodów, szwedzka wojna jakiej narobiła szkody i konfuzyjej ojczyźnie! Szwedzką wojnę zaś kto zbudował? — Mala consilia ordinis intermedia¹⁴⁵⁴ a sąd [na] Radziejowskiego niesprawiedliwy; a w czym niesprawiedliwy, nie tłumaczę, bo scientibus loquor¹⁴⁵⁵. A jeżeli wojnę zacząć, to ją na dobrym zacząć fundamencie, żeby koniec nie konfundował początku i żeby tego, co zaczniemy, nie żałować, czego jest widoczny konterfekt¹⁴⁵⁶ wojna szwedzka. Przypomnieć sobie wolno, jak nam ciężka była rzecz odstąpić delicyj domowych, zbiorów i majętności, a cudze za granicą pocierać kąty; przypomnieć e converso¹⁴⁵⁷, jak miła, choć już z wyniszczoną karboną, powracać się ad propria¹⁴⁵⁸ i powitać Lares¹⁴⁵⁹! Któż to sprawił? Pewnie nie ten, który za hranicą¹⁴⁶⁰ siedząc, pytał, co się tam w Polszcze dzieje. Ale kto? — Bóg per instrumenta¹⁴⁶¹ ordynansów swoich, przez ręce i dzielność wojska, przez fatygę i czułość¹⁴⁶² dobrych wodzów albo raczej, in singulari¹⁴⁶³ mówiąc, unus homo nobis cunctando restituit rem¹⁴⁶⁴. Teraz zaś z konfederacyją, albo potitius¹⁴⁶⁵ mówiąc, z związkiem teraźniejszym jakoby postąpić? Obaczę, jeżeli go tak prędko rozwiąże ten, co go związał. Jest to nodus Gordius¹⁴⁶⁶ i dwiema palcami związać go było snadno, ale po chwili nie da się rozwiązać i zębami; kto go zawiązał, winien Bogu i ojczyźnie. Wołał tam kiedy[ś] pobożny monarcha na niedobrego administratora: „Vare, legiones redde¹⁴⁶⁷”. Trzeba by naszej Rzpltej osobliwej contra tot Varos¹⁴⁶⁸ animadwersyjej¹⁴⁶⁹. Reddite rationem¹⁴⁷⁰ wojny szwedzkiej, którąście prywatnymi przeciwko Bogu i prawu egzorbitującymi¹⁴⁷¹ rozniecili okazyjami; wróćcie Bogu od ich odszczepieńców poczynione w świętnicach kontempty¹⁴⁷², wróćcie popalone i z ziemią zrównane miasta, pałace i zamki; wróćcie nobilitati¹⁴⁷³ poniesioną opresyją¹⁴⁷⁴ i stracone substancyje; wróćcie z tej okazyjej tak wiele rozlanej krwie i zgubionych ojczyźnie synów oddajcie; wroćcie na wieki niezmazaną Majestatowi i całemu narodowi konfuzyją. Ad modernum zaś statum¹⁴⁷⁵ mówiąc, redde, oddaj, wróć ubogim ludziom krwawą pracą, zabraną od gęby sztukę chleba i ostatnią prawie kroplę wyssanej krwie; wróć Bogu restauracyją świętej jego chwały; wróć ojczyźnie Smoleńska¹⁴⁷⁶, Kijowy, Siewierze¹⁴⁷⁷, Zadniepr[z]a i dalsze granice. Czyj to jest partus¹⁴⁷⁸ związek, na tego nowego trzeba piekła, nowe i niezwyczajne wymyślić cruciatus¹⁴⁷⁹, na tego wołać ostrego miecza i okrutnej katowskiej ręki. Bo niżeli się związek rozwiąże, tymczasem się nieprzyjaciel zmocni i inaksza być może szczęśliwości rewolucyja¹⁴⁸⁰; a potem wytarguje na nas nieprzyjaciel to, co by my na nim mieli, gdyż taka u nas moda: wybiwszy nieprzyjaciela, zwykliśmy mu zawsze dać basarunek.

Do ojczymów tedy mówię ojczyzny, to sobie praecustodio¹⁴⁸¹, nie do ojców, nie do poczciwych senatorów. Kto się czuje być nożycami, ten się niechaj uraża, jeżeli chce; ja zaś, żem nigdy nie był pasierbem, ale synem ojczyzny, matki mojej, i być nie mogę, choćbym chciał, bo żem jest ex nativo¹⁴⁸² dawnych Polaków sanguine¹⁴⁸³, nie z cudzej ziemie przewoźny szlachcic, tego by mi wrodzona nie [d]opuściła miłość. Na tych tedy dobrych konsyliarzów zachować te wieże i miecza pogróżki, bo się ja ich nie boję. Etsi caelum ruet, impavidum ferient ruinae¹⁴⁸⁴”.

Jeszcze tedy w mowie mojej niektórzy zabrali się mówić; ale żem to przy dokończeniu rzekł: kto się czuje nożycami, ten się o to niech uraża (które dicterium¹⁴⁸⁵ jest tritum¹⁴⁸⁶ i wszystkim wiadome), jakoby ich makiem zasypał, tak milczeli. Król zaś za portyrą¹⁴⁸⁷ słuchając, jako zaś powiedano, okrutnie się śmiał, mówiąc: „Takiej matki syn, realista¹⁴⁸⁸ jakiś, prawdę im mówi. Choćby był i prawdziwy poseł, nie kazałbym go dla tej samej jego cnoty konfundować¹⁴⁸⁹”. Ale mi to aż po czasie powiedziano.

Po owym zamilknieniu a poglądaniu po sobie ozwie się Jewłaszowski, wojewoda brzeski litewski, obszernymi słowy i racyjami, ale w ten sens: „Ciężki to zaprawdę stanowi senatorskiemu uważam paroksyzm¹⁴⁹⁰, kiedy go już ojczymami, już łuszczybochenkami i próżnymi chlebami¹⁴⁹¹, już na ostatku zdrajcami ojczyzny nazywają. Co jeżeli kogo potyka debite¹⁴⁹², nie wiem. Mnie, lubo się w tym wszystkim nie poczuwam, po staremu, żem jest senator, boleć to musi. Jeżeli od jednego towarzysza takie nas potykają afronty, takiej i od inszych spodziewać się konsekwencyjej. Expedit¹⁴⁹³, aby się król JMść ujął o swoję i o naszę obelgę. Boć przecie wojsko słudzy nasi, a my tej Rzpltej capita¹⁴⁹⁴; trzeba to koniecznie zganić”. W ten sens mówił obszernie i pięknie, ale całej mowy pamiętać niepodobna. Spodziewałem się ja tedy obiekcyj¹⁴⁹⁵ takich i tym podobnych, uważając ex re¹⁴⁹⁶, że takie miały być mowy, i przygotowałem się, żebym mógł mieć przeciwko nim rationes competentes¹⁴⁹⁷: na insze zaś, które przyszły ex occasione¹⁴⁹⁸, Pan Bóg suppedytował¹⁴⁹⁹. Odpowiedam tedy w tym punkcie tak:

„Jeżeli temu, kto się niewinnym czyni, choć do inszych winnych regulowana¹⁵⁰⁰, przykra się widzi, lubo niewielka, przymówka, stądże niech bierze miarę, jak ciężko musi być temu, kto nie tylko, że nie zarabiał nigdy ojczyźnie na żadną niewdzięczność, ale i owszem wszelaką meruit gratitudinis¹⁵⁰¹ rekompensę¹⁵⁰², będąc in plano¹⁵⁰³ niewinny, a taką, jako ja teraz, odbiera infamią, obelgę i długo pamiętną kontumelią. Że zaś WMMPan mówisz: »od jednego towarzysza«, ledwie nie dołożywszy: lichego, i WMMPan sam smemor es¹⁵⁰⁴, żeś sam z towarzysza senatorem został, a i teraz nie należałoby uboższych lekce ważyć. Sacerdos de una missa¹⁵⁰⁵”.

Rozgniewał się okrutnie; pocznie z impetem¹⁵⁰⁶ mówić: „A także to nas będziesz po jednemu objeżdżał? I ja tobie zaszkodzę, kiedy zechcę; pamiętaj, żeć to bardzo zaszkodzi” etc.

Ja znowu mówię: „Wiem ja, że mi się przyjaźń kożdego przygodzi¹⁵⁰⁷, ale też i moja kożdemu. Jednak niech mię takimi nikt nie próbuje okazyjami, bo wolę jego na zawsze odrzec się promocyjej¹⁵⁰⁸; żeby mi zaś przy niewinności mojej niewinnie zarzucona zaszkodzić miała kalumnia¹⁵⁰⁹ i słowa, które przy prawdzie tu na tym miejscu intuli¹⁵¹⁰, nie tuszę. Ei sane non multum poterit obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu, praesidium collocavit¹⁵¹¹”. I tą zakończyłem sentencyją.

Najbardziej się na mnie ten to pan senator o dwie rzeczy rozgniewał. O to naprzód, żem mu przymówił: sacerdos de una missa, bo nie miał wszystkiej substancyjej, tylko jednę wieś, ale 300 pługów z niej orać wychodziło; powtórnie o tego towarzysza. A jam też już umyślnie przymawiał, com komu mógł wymyślić, bo[m] w niewinność swoję ufał tak jak w sto tysięcy wojska; a oni to in malam partem¹⁵¹² obracali, mówiąc, że się to tak chcę wyciąć z obwinienia sub specie¹⁵¹³ niewinności. Przyszedł tedy na to ks. Ujejski, biskup kijowski, który był wyszedł w mowę jeszcze wojewody trockiego do pokoju do królestwa, za portyrą tej transakcyjej¹⁵¹⁴ słuchających, i wziąwszy głos, mówi w ten sens:

„Czego kto nie doświadczy, tego nie może tak doskonale rozumieć, jako ten, który na swojej spróbował osobie. Miałem też raz w życiu mojem, jako mogę pamiętać, jednę kalumnią, która, że była niewinna¹⁵¹⁵, gorzkość jej do tego czasu jeszcze mi w sercu haeret¹⁵¹⁶ i już podobno do śmierci nie wynidzie z pamięci. I tu w tym terminie, facile credo¹⁵¹⁷ i sam bym się za to ledwie nie zapisał, że to jest niewinne obwinienie; kiedy uważając wszystkie cyrkumstancyje, widzę należytą synowi szlacheckiemu instytucyją¹⁵¹⁸ i wychowanie, przypatrzywszy się in parte¹⁵¹⁹ jego skromnym i poczciwym obyczajom zaraz z młodości, tudzież i statkowi, konkludować¹⁵²⁰ bezpiecznie¹⁵²¹ mogę, że to jest niewinna potwarz. A jeżeli niewin[n]a, toć też boleć musi; a jeżeli boli, toć consequenter¹⁵²² nie bardzo mieć za złe potrzeba, choć kto z żalu siła wymówić musi. Ja tedy, lubo na tej stołka senatorskiego z boskiej prowidencyjej¹⁵²³, a z łaski JKMości, Pana Miłościwego, posadzony prerogatywie¹⁵²⁴, zawsze jednak całemu wojsku życzliwy — omnis mercenarius sua dignus mercede¹⁵²⁵; że się wojsko upomina zasług, nie ma to nikomu czynić podziwienia, bo je oddać koniecznie potrzeba — ale przecie tak mówię: Jeszcze by to z raz zakołatać ultimarie¹⁵²⁶, nie wdając się do konfederacyjej, która infallibiliter¹⁵²⁷ wielką ojczyźnie przyniesie (utinam sim falsus vates¹⁵²⁸!) damnifikacyją¹⁵²⁹ i pomienione od żołnierza, prae oculis¹⁵³⁰ stojącego, detrimenta¹⁵³¹; jeszcze by tu usłyszeć JKMości i Rzpltej deklaracyją, nie tak zaraz zabierać się ad violenta media¹⁵³², postępując z królem JMością, panem naszym miłościwym, tak inhumaniter¹⁵³³, pocztarzów¹⁵³⁴ JKMości biorąc na drogach, listy rewidując, na dobra stołowe JKMości żadnego nie mając respektu. Jawnie mówię, że tego pochwalić nie mogę; quo motivo¹⁵³⁵ JKMość, pan nasz miłościwy, musi też mieć osobliwą i na ich konferencyje animadwersyją¹⁵³⁶. Z której okazyjej uchwyciwszy ktoś podobieństwo, detulit¹⁵³⁷ królowi JMości, jakoby Was[z]moś[ć] miał być posłem nie tylko do spisku litewskiego, o dalszym w imprezie swojej znosząc się procederze, ale też i do tego wojska, które in oboedientia¹⁵³⁸ JKMości i Rzpltej sub regimine¹⁵³⁹ JMości pana wojewody ruskiego zostaje, żeby ich avocare et ad societatem¹⁵⁴⁰ związku inwitować, króla JMości zaś orbare omni praesidio et custodia corporis¹⁵⁴¹. Co gdyby tak było, miałby się o co król JMość urażać; jeżeli zaś nie jest (jako i ja sam rozumiem), przypisać to trzeba infelicitati temporis¹⁵⁴², że takie z udania¹⁵⁴³ ludzkiego padło na Waści rozumienie. O czym alterować¹⁵⁴⁴ się nie trzeba, bo ta okazyja żadnej Waści nie przyniesie ani szkody, ani niesławy, i owszem, kiedy WMość dowiedziesz tego, że odstąpiwszy związku, zabierasz się do tych, którzy są życzliwi Majestatowi i ojczyźnie, będzie to królowi JMości rzecz miła, merita¹⁵⁴⁵ WMości w swojej pańskiej chować będzie pamięci i wszelaką nagradzać je będzie wdzięcznością. Nie trzeba tedy żadnej rzeczy sądzić za doskonale¹⁵⁴⁶, bo powiedają: Nihil adeo malum est, quin boni mixturam habeat¹⁵⁴⁷. W czym ja upewniam, że ta okazyja ani honorowi ani dobrej reputacyjej szkodzić nigdy nie będzie, ale i owszem do wszelakich JKMości i Rzpltej [respektów] znaczny przyniesie akces¹⁵⁴⁸. Przykreć to są czasem do dobrej sławy ścieżki, ale cóż, kiedy gruntowniejszą u świata merentur perennitatem¹⁵⁴⁹ niżeli owe, które na wdzięcznych pomyślności przyjeżdżają Fawoniuszach, i więcej takich doczytać się mogę, których per ardua¹⁵⁵⁰ cnota zostawiła światu recordationem¹⁵⁵¹. Hectorem quis nosset, felix si Troia fuisset¹⁵⁵²? WMości ta niechaj nie konfunduje afflictio¹⁵⁵³, która za sobą dobrej sławy i wszelakich szczęśliwości pociągnie konsekwencyją. A teraz już nas i czas sam excludit¹⁵⁵⁴; WMość chciej do swojej odeść stancyjej, dalszej JKMości deklaracyjej oczekiwając”. Mówił tedy fuse¹⁵⁵⁵ i słowami wybornymi, ale ja tu tylko essentiam¹⁵⁵⁶ materyjej wypisuję. A skończywszy tę konsolacyją, widoczne rzeczy były, że to nie w smak było senatorom, gdy zrozumieli, że ta jego sentencyja była ex mente¹⁵⁵⁷ [króla]; i ja też tego domyśliłem się, ponieważ stamtąd wyszedł. Na jego tedy słowa odpowiedziałem tak:

„Chwała Bógu, że inter tot moderni collegii sinistras opiniones¹⁵⁵⁸ doczekałem się przecie aby jednego o poczciwości ubogiego szlachcica i żołnierza pro innocentia¹⁵⁵⁹ usłyszeć iudicum¹⁵⁶⁰. Aleć powiedają, że facilius est consolari afflictum, guam sustinere¹⁵⁶¹; a po staremu, kto cierpi, ten cierpi. Jako magno praesuli¹⁵⁶² i tak znacznemu w ojczyźnie senatorowi uniżenie dziękuję. Aleć przecie, vulnera dum sanas, dolor est medicina doloris¹⁵⁶³. Bo to słowko »si¹⁵⁶⁴« jest to dubiae fidei¹⁵⁶⁵ i przez to musi mi być ciężko, że u nikogo nie mogę być plane¹⁵⁶⁶ w takim, w jakim się poczuwam, rozumieniu. Ale cóż czynić? Iugulatur virtus¹⁵⁶⁷; to mię tylko cieszy: oppressa gloriosior¹⁵⁶⁸. Jeżeli mię to potyka z udania czyjegoś, wolno kurcie i na bożą mękę szczekać, ja zaś z Seneką trzymam: Ille enim magnus et nobilis est, qui more magnae ferae [scit] latratus canum securus exaudire¹⁵⁶⁹. Niech mi tego dowiedzie, succambam¹⁵⁷⁰. A teraz, nie poczuwając się być zdrajcą Najaśniejszego Majestatu i ojczyzny, jeżelim godzien videre faciem domini¹⁵⁷¹, WMMPana samego o tę proszę promocyją”. — Rzecze biskup: „Pewnie Waszmość będziesz miał u króla audyjencyją, ale już nie dziś”.

Porwali się tedy; jam też wyszedł, aż nie masz, tylko zwyczajna przed pokojem warta! A owych już nie masz, tylko moja czeladź. Pytam tedy. „A moi panowie custodes¹⁵⁷² gdzie są?” Powiedają mi, że już z godzina, jako poszli wszyscy. Supponebam¹⁵⁷³ jednak, że do mojej stancyjej, i mówię: „Toby teraz poseł nie mógł uciec, gdyby chciał?” Odpowie oficer Karpieński, co jego warta przed królem była: „Podobno by był dawno w to potrafił, gdyby miał wolą uciekać”. Poszedłem tedy; a przyszedszy do gospody: nikogo nie masz, ani strzelby na kołkach, której była pełna sień, tylko zwyczajna porcyja moja stoi na stole z kuchni królewskiej. Przyszedł do mnie gospodarz, winszując mi, że już Pan Bóg dał uspokojenie. Pytam go, gdzie się podzieli? Powieda mi, że z pałacu przyszedszy, swoje rzeczy pobrali i tych, co tu byli zostawili, sprowadzili¹⁵⁷⁴ i na łbie utykając¹⁵⁷⁵, pobieżeli, przeklinając Mazepę. Siadłem tedy jeść, gospodarza prosiwszy z sobą; bo już ks. Grostkowskiemu zakazano u mnie bywać, mówiąc, że mi wszystkie odnosi nowiny, czego się od dworskich może dowiedzieć. A potem wypiwszy wina jednę i drugą bardzo dobrego flaszę, poszedłem spać.

Nade dniem przebudzę się, aż jakiś koło ścian słychać szelest. Zawołam na wyrostka: „Orłowski, wyjrzy jeno, co to tam za rozruch przed sienią?” Wynidzie do sieni, aż mu masztalerz powieda, co u koni spał, że ci ludzie, co byli pierwej, znowu przyszli. Jak mi to powiedział, dziwowałem się, co to jest: czy mię to próbowali, jak owo dzieci wróbla uwiązawszy na nici; jeśli się porwie do uciekania, to go znowu nicią przytrzyma, czyli co. Słota na dworze sroga, śnieg. Chodzą, depcą. Usłyszeli, że gadam, poczęli wołać: „Ej, Mości Panie, każ nas Waść puścić do sieni, bo sam¹⁵⁷⁶ pomarzniemy”. Uczyniłem się śpiącym. Czeladź też tam zawołali z sieni: „Nie budźcie pana!” Takci stali tam do dnia, po śniegu depcząc. Nazajutrz tedy nie kazałem gospody otwierać, aż już z godzina na dzień. Skoro weszli do sieni, pytam ich: „Na jaką pamiątkę odchodzicie i przychodzicie?” Powiedzą: „Sami nie wiemy, co robią z nami i z Waścią. Kiedy Waść był na pałacach, kazano nam, żebyśmy zaraz z tamtej warty ze wszystkim schodzili, „żeby tam ten towarzysz żadnego z was nie zastał, jak przyjdzie do gospody”. Po północku obesłano nas, żeby tu znowu iść i pilnować jak najlepiej”. Myślę ja, co w tym, a ono to, że mię już król był osądził za niewinnego i miał mię już był ekspedyjować¹⁵⁷⁷ nazajutrz; ale senatorowie nabili uszy królowi proponendo¹⁵⁷⁸ jakąś we mnie dignitatem, proponendo laesionem maiestatis¹⁵⁷⁹, szlubując i chcąc się zapisać za to, że nie inaczej, tylko poseł. Król iterum¹⁵⁸⁰ dał się namówić, że iterum wartę posłał. Tyz[e]nhauz też, starosta uświacki, mój wielki nieprzyjaciel, przyłożył się, mówiąc to: „Wasza KMość widzisz, że się weryfikują¹⁵⁸¹ moje słowa, com mówił, że u tego człowieka stary rozum, choć sam jest młody”.

Ksiądz biskup kijowski do mnie przychodzi, perswaduje, żeby się nie podawać in discrimen vitae¹⁵⁸², żeby się spuścić na dyskrecyją¹⁵⁸³ pańską, powiedając, że „z poczty to przyszło, że ciebie wojsko posłem wysłało, a z lepszym to będzie twoim, wyznawszy wszystko dobrowolnie: będzie i łaska pańska, będą i promocyje, zaraz cię do boku swego król weźmie, będzie i starostwo dobre. Cóż ci przyjdzie z łaski wojska? Już cię król zrozumiał, słysząc twoje mowy: już widzi subiectum¹⁵⁸⁴, będzie, cię zażywał; już w tobie zrozumiał constantiam¹⁵⁸⁵, którą i sam chwali, że inter tot anfractus¹⁵⁸⁶ dotrzymujesz wojsku parolu i nie chcesz ich wydać z sekretu: która cnota w kożdym człowieku chwalebna jest, i panowie takich ludzi radzi zażywają i konfidują im. Jużże się daj nachylić mojej perswazyjej, a ja cię na sumnienie¹⁵⁸⁷ swoje kapłańskie biorę, żeć nie tylko włos z głowy nie spadnie, ale i owszem będziesz pełen dobrej sławy, łaski królewskiej i honorów wszelkich. Jeżelić chodzi o przysięgę, którąście się sobie ab invicem¹⁵⁸⁸ obowiązali super non revelationem¹⁵⁸⁹ sekretów, ja ciebie z tego rozgrzeszę. Bo o nic nie chodzi królowi JMości, tylko o to, żeby im też to oddawał, co oni. Listy króla JMości, do Wiednia i do Francyjej ordynowane poszarpali i czytali quae[dam] secretiora¹⁵⁹⁰, dobrego pana cenzurując¹⁵⁹¹, podchwytując jako jakiego zdrajcę. Nie było tam nic ani contra Rempublicam¹⁵⁹², ani przeciwko wojsku; ale że to przecie króla potykać nie miało, na to jest żałosny¹⁵⁹³”.

Te i tym podobne rzeczy proponuje mi. Ja milczę, słucham: i gniewno mi, i śmieję się, myśląc, co Bóg na mnie dopuścił tak dziwne rzeczy, że chcą we mnie wmówić koniecznie to, czego onym potrzeba, a ja się w tym nie czuję. Wlazło mi i owo na myśl, co warta już była sprowadzona i potem po północku przysłana: pomyśliłem, że to właśnie w ten czas poczta przyszła, o której to biskup wspomina, i opisano tam w niej o tym poselstwie, ale pewnie nie możono specyfikować¹⁵⁹⁴ osoby mojej, bo wiem o sobie, z czym jadę i dokąd; chyba żeby to uczynił inimicus homo¹⁵⁹⁵, żem to w związku nie chciał być, żeby mię na zły termin narazić. Bogu się jednak oddaję intencyją samą, a odpowiedam tymi słowy:

„Gdyby do mnie z tym przyszedł pan starosta uświacki¹⁵⁹⁶ z panem wojewodzicem smoleńskim¹⁵⁹⁷, co najpierwej do mnie przychodzili, wiedziałbym, jako Ich Mościom odpowiedzieć, bo świecki świeckiemu może też czasem powiedzieć per parabolas¹⁵⁹⁸: ale że WMMPan, wielki i zacny senator, a mój wielki dobrodziej, którego ja znam łaskę i afekt dobry, choć mi rzecz jest bolesna, muszę jednak postąpić sobie mitius¹⁵⁹⁹.

Jeden Bóg, który stworzył niebo i ziemię, WMMPana i mnie też, lichego człowieka, niech mię wyświadczy, jako protektor innocentiae¹⁶⁰⁰, kiedy mię cnota i poczciwość wyświadczyć nie może, a tego niech skarze, który [mnie] tej opiniej, a WMMPanów niepotrzebnej nabawił turbacyjej. Tychci by mi nie potrzeba eksekracyj¹⁶⁰¹, bo to pokaże czas, jako omnium malorum medicus¹⁶⁰², że niewinność moja pokaże się, jako oliwa na wierzch. Gdybym na przykład był taki idiota, żebym nie wiedział, jakie to jest propugnaculum¹⁶⁰³ kożdemu integritas conscientiae¹⁶⁰⁴, kłaniałbym się, szukałbym sposobów, nie raz, ale dziesięć razy już bym był stąd uciekł; ale wiem, że mi przy niewinności żadne nie zaszkodzą impostury¹⁶⁰⁵. Jużem to powiedział przy pierwszej audyjencyjej, że wolno kurcie i na Bożą mękę szczekać. Ani groźba, ani prośba fantazyjej mojej dominari¹⁶⁰⁶ nie może. Dla prośby nie stanie się słońce makuchem, nie przeformuje się prawda w nieprawdę; dla groźby zaś, Bóg widzi, że jednym krokiem nie ustąpię i, choćby mię tu przy niewinności mojej miało co potkać, prosić się ani lękać nie będę, rozumnego słuchając poety zdania:

„Nescia mens fraudum inculpataeque integra vitae,

Scommata nullius, nullius arma timet.

Omnia contemnit ventis velut obvia rupes,

Mendacesque sonos unius assis habet”¹⁶⁰⁷.

Niech się niecnotliwy ucieszy tym, że się o cnotliwego nagada poczciwości. Niech i ten, który istotną spodziewa się ukontentować rzeczywistością, płonną ad praesens¹⁶⁰⁸ zabawi się nadzieją, byle go ta nadzieja w lekkomyślną nie wprowadziła konfuzyją. Meum est¹⁶⁰⁹ nielękliwą fantazyją mądrego antecedanei saeculi¹⁶¹⁰ naśladować sentymentu:

„Qui sapis, ad vitam sapias; gere conscia recti

Pectora nec strepitu commoveare levi¹⁶¹¹”.

Jako nie było, tak i teraz żadnego nie masz na mnie podobieństwa; wszystkie cyrkumstancyje czynią mię wolnym i mówię tak: Jako WMMPan odchodząc a sacrificio missae¹⁶¹² ufasz w sobie, że masz świętą duszę, tak ja teraz sam Boga wyświadczam się imieniem, żem jest niewinny tej kalumniej. Ja i tamtych gazetów non erubescam¹⁶¹³; te wszystkie tumany oka mi nie zaprószą i pogróżki nie ustraszą, kiedym niewinny. W czym się WMMPanu justyfikuję szczerze, jakobym sub sigillo confessionis¹⁶¹⁴ inaczej powiedzieć nie mógł, i przed samym królem JMością, Panem Miłościwym moim, jeżeli tego godzien będę, justyfikować się inaczej nie mogę i szczerzej jako przed WMMPanem, któryś tego sine fuco adulationis¹⁶¹⁵ godzien, o to upraszając humillime¹⁶¹⁶, abyś WMMPan tego nie głosił, że się tak szczerze cum invocatione¹⁶¹⁷ imienia Boskiego sprawuję. Niech o mnie rozumieją, jako chcą, póko mię z tej opiniej sama jawna nie wyprowadzi rzeczywistość”.

„Już teraz absolutissime¹⁶¹⁸ wierzę, żeś innocuus¹⁶¹⁹, i lubom miał wolą omnibus persuasionibus¹⁶²⁰ bronić u króla JMości, będę teraz milczał, ponieważ WMść ufasz w sobie, bo widzę, że to z lepszym WMości może być honorem i reputacyją, kiedy to kategoryczną dedukcyją elucescet, et interim¹⁶²¹ możesz WMść być bonae mentis¹⁶²² i ja się o WMść nie frasuję”.

Poszedł tedy, czynił tam relacyją, już nie wiem jaką, ale mię obsyłał z kuchni swojej; miałem się jeszcze lepiej niżeli pierwej, bo mi noszono i od króla, i od niego.

Wołają mię do króla JMości. Wtem rzecze podkanclerzy litewski¹⁶²³ w ten sens: „Czegoś WMość afektował¹⁶²⁴, z łaski JKMości, Pana Naszego Miłościwego, to WMość nieodmownie otrzymujesz, kiedy JKMość pańskiego swego do justyfikacyi nie deneguje¹⁶²⁵ ucha”. Spojrzawszy ja, że nie masz żadnej frekwencyjej¹⁶²⁶ przy królu, tylko ks. biskup kijowski, podkanclerzy litewski i Sielski, kasztelan gnieźnieński, a dworskich kilka, mówię tedy do króla w ten sens:

„Miłościwy, Najaśniejszy Królu, Panie a Panie mój Miłościwy! Jest nie tylko mnie privato¹⁶²⁷, ale wszystkim Rzpltej stanom i państwom, w poddaństwie Waszej KMości, PMMłgo¹⁶²⁸, zostawającym, wiadoma wrodzona WKMości, PMMłgo¹⁶²⁹, łaskawość, którą uznawamy, że pańskiego swego w kożdych potrzebach nie raczysz WKMość denegować ucha; za co ja pokornym Panu memu Miłościwemu podziękowawszy poddańskim sercem, tak suppono¹⁶³⁰, że dawno bym wolen był od tej kalumniej, gdybym dawniej mógł[był] otrzymać ad praesens¹⁶³¹ wyświadczoną WKMości, PMMłgo, łaskę, przy której mnie nil restat¹⁶³², tylko upadszy do nóg Pana mojego Młgo, upraszać pokornie, abym mógł być tak szczęśliwy, żebym tę sukienkę, którą na mnie, muszę rzec, in superlativo publicissime¹⁶³³ przykrojono, mógł ją też in maiori¹⁶³⁴, niżeli widzę, frekwencyjej Ich Mościów panów senatorów, przy boku WKMości rezydujących, exuere¹⁶³⁵, ponieważ w tej kalumniej, o której już prawie wie cała Polska, jako w rzeczywistej, winnym mię być posądzono. Z której racyjej upraszam pokornie WKMości, Pana MMłgo, o tę łaskę i pański na honor mój respekt”.

Zszepnęli się tedy widząc, że już noc; niżeliby posprowadzano senatorów, różnie po mieście stojących, siła by to czasu wzięło. Rzecze sam król: „Więc i to uczyniemy; ale już skrócił się czas, tedy ad cras de mane”¹⁶³⁶”. Ukłoniłem się tedy i wyszedłem z ks. Piekarskim, a Tyszkiewicza tam król zatrzymał; czekaliśmy go tedy w inszym pokoju. Przyszedszy, rzecze do mnie: „Teraz cię mam za poćciwego, żeś tak sobie postąpił i postrzegł się w tym, żeś nie chciał czynić justyfikacyjej w małej frekwencyjej; dziękujęć za tę fantazjyją”. Podpijaliż oni winem z królewskiej piwnice; jam tylko kilka wypieł, bo mię nie necesytowali¹⁶³⁷ propter cras¹⁶³⁸. Potem poszliśmy spać. Nazajutrz rano, wysłuchawszy mszej u jezuitów, poszliśmy na pałac: ale czekaliśmy ze dwie godzinie, niżeli się pozjeżdżali senatorowie. Dopieroż mię zawołano; już widzę wszystkich i inszych paniąt różnych, sług królewskich wszystkich, szlachty różnych, kto tylko chciał, bo wniść nie broniono. Rzecze tedy podkanclerzy: „Już też teraz, tak tuszę, dosyć się dzieje afektacyjej¹⁶³⁹ WMości, kiedy JKMość, Pan nasz Mł[ości]wy, konwokowawszy do boku swego wszystkich, co tu mogą comparere¹⁶⁴⁰, pp. senatorów, przy ich bytności audyjencyjej WMości pozwalają”. Poczynam ja tak:

„Miłościwy, Najaśniejszy Królu, Panie a Panie mój Miłościwy! Taka wprawdzie jest ludzkiego reguła życia, żeby, jako cień za słońcem, tak nieszczęścia za szczęściem następowała alternata¹⁶⁴¹, żeby złego z dobrym, kłopotów i frasunków z pomyślnościami ustawiczna człowieka inkwijetowała¹⁶⁴² vicissitudo¹⁶⁴³, którą ich, lubo przykrą naturze naszej, luctam¹⁶⁴⁴ skromną jednak należy tolerować cierpliwością, zapatrując się, że taka jest desuper¹⁶⁴⁵ całemu narodowi konstytucyja. Ale przecie, kiedy komu złym za dobre, niewdzięcznością nagradza się za wdzięczność, kiedy ojczyzna ta, dla której kto swoje ochotnie niesie in aleam¹⁶⁴⁶ fortuny zdrowie, jemu za to honor i reputacyją, jako najdroższy depozyt dobrej odbierając sławy, kiedy nadto żółcią z piołunem mieszane przy niewinności propinat¹⁶⁴⁷ kalumnie, jest to afflictio supra afflictiones¹⁶⁴⁸, dolegliwość nad wszystkie dolegliwości, jest to crimen, atro carbone notandum¹⁶⁴⁹ przeciwko Bogu samemu i prawu militans¹⁶⁵⁰. Jak tylko mogłem horężem władnąć, nie dopuściła mi fantazyja moja servire ob domini [panem]¹⁶⁵¹; nie cisnąłem się w katalog pieszczonych adonidesów¹⁶⁵², ale konkurowałem w komput¹⁶⁵³ pracowitych Dentatorum¹⁶⁵⁴; nie przykre były iug a arma¹⁶⁵⁵ Bellony¹⁶⁵⁶, nieciężkie sine ramis et remis¹⁶⁵⁷ przebyte rzek głębokich nurty, nie straszne, lubo polskiemu niezwyczajne narodowi, Bałtyckiej wody profunditates¹⁶⁵⁸; nie były mierzione, lubo nie owe z turybularza¹⁶⁵⁹ Jowiszowego, ale z saletry Marsowej odoratus¹⁶⁶⁰. Przyjmowały się hilari fronte¹⁶⁶¹ wszystkie fortuny adversitates¹⁶⁶², przyjmowały się z niezamarszczoną z łaski Bożej zrzenicą nieprzyjacielskie tela¹⁶⁶³, utoczyło się [i krwie]. A dlaczegoż to? Pewnie nie dla prywatnej urazy, albo jakiej z nieprzyjacielem zwady, pewnie też i nie dla nabycia substancyjej — bo i owszem jużem swojej znaczną uronił portionem¹⁶⁶⁴ — ale wprzód dla zaszczytu¹⁶⁶⁵ Waszej KMości, Pana m[ego] Miłościwego Majestatu, dla całości ojczyzny, których okazyj przypominanie nie jest (jako mi tu powiedziano) iactantia¹⁶⁶⁶, ale testimonia vitae¹⁶⁶⁷. Jest w tym terminie świadectwo wodzów moich, są cicatrices, adverso poniesione pectore¹⁶⁶⁸ i grzbiet ołowiem i żelazem poorany.

Nie to jest fundament dawną wojnę służyć, długo żołnierzem być, ale często się bić. Znam i teraz chorągwie takie w wojsku, już nie w naszej dywizyjej, które nazywamy nieśmiertelne, gdzie towarzysz, służąc, zaigrał oko¹⁶⁶⁹, jako stary raróg, dosłużył się blachmalowej¹⁶⁷⁰ czupryny, a przez cały wiek służby swojej nie był w okazyjej, krwie nie rozlał i darmo zjada chleb Rzpltej. Z kogoż tedy większy jest ojczyźnie emolument: czy z owego darmo chleb zjadającego birkuta¹⁶⁷¹, czy z młodego a ustawicznie pracującego, za zdrowie jej ochotnie krew lejącego towarzysza? Do której ochoty pewnie nie to 40 albo 60 złotych¹⁶⁷², tam vile sanguinis pretium¹⁶⁷³, ale wrodzona synowska przeciwko matce miłość, winna Majestatowi obedyjencyja¹⁶⁷⁴ i przysługa, a sama stymulowała¹⁶⁷⁵ mię cnota. Dla której, jako mi [słodko] było, by też nacięższe, ponosić przykrości, e converso¹⁶⁷⁶, kiedy mię teraz tak niedyskretna¹⁶⁷⁷ potyka dolegliwość, muszę z ateńskim żałośnie wołać opressem¹⁶⁷⁸: O virtus, ego te dominam putabam, et tu es serva fortunae¹⁶⁷⁹. Jeżelim¹⁶⁸⁰ w tym winien, że nomen coronati capitis¹⁶⁸¹ i dostojeństwa Waszej KMości, PMMłgo, podczas wojny szwedzkiej non abiuravi¹⁶⁸², czego i teraz w związku uczynić nie chciałem? Jeżeli i to zły uczynek, że dobrowolnie odstąpiwszy chlebów takich, idę w pracą, idę tam, gdzie mi nie hymeneuszowe¹⁶⁸³ dają ponętę koncenty¹⁶⁸⁴, ale należyte szarży mojej wołają classica Gradivi¹⁶⁸⁵? Jeżeli tą okazyją iugulatur virtus¹⁶⁸⁶? Jeżeli nie tą, spytam się z Pismem: Quid mali feci¹⁶⁸⁷? Boć przecie o sądnym dniu tak powiedają, że złe uczynki chwalić będą, a dobre ganić¹⁶⁸⁸. Już to podobno i w naszej Polszcze poczyna się praktykować, skąd nie inakszej spodziewać się konsekwencyjej: si virtus profligatur, omnia pereunt¹⁶⁸⁹. Rachuję się sam z sobą: co mi do Majestatu WKMości, PMMłgo, taką sprawiło promocyją? Jeżeli nienawiść, a toć by mię nie miało convincere¹⁶⁹⁰, bo invidia bonorum noverca¹⁶⁹¹; jeżeli zaś czyja lekkomyślność, to by mi szkodzić nie powinno, bo kto sam cnoty vacuus¹⁶⁹², i ludzkiej nierad nawidzi¹⁶⁹³ poczciwości. Aleć tego gatunku osoby nazywały praecedentia saecula patres calumniarum¹⁶⁹⁴. Powiedali, że człowiek taki jest to serpens occulte mordens¹⁶⁹⁵. Powiedali, że kożdy taki duplici lingua praeditus mel et virus uno spirans ore et halitu¹⁶⁹⁶. Takich jako trujcizny¹⁶⁹⁷ wystrzegali się zawsze świata tego potentaci i monarchowie; takich rady nie tylko nie słuchali, ale i owszem a consortio¹⁶⁹⁸ relegowali¹⁶⁹⁹. On Tytus, którego dulcis recordatio¹⁷⁰⁰ mianuje, że był deliciae generis humani¹⁷⁰¹, że neminem civium laesit¹⁷⁰² — piszą — iussit delatores fustibus et flagellis caesos deportari per castra et plat[e]as¹⁷⁰³ na ukaranie inszych, takie w sobie mających przysady¹⁷⁰⁴. Insi zaś, co się tej pestylencyjej¹⁷⁰⁵ uchronić nie mogli, consiliis¹⁷⁰⁶ onych łacne dając ucho, drugich contumeliis¹⁷⁰⁷ karmili, pod owę podpadać musieli paremią¹⁷⁰⁸: Qui facile credit, facile decipitur¹⁷⁰⁹. Siła takich jest pamiętnych pod słońcem przykładów. Contumelia Harpagi consumpsit coronam Astyagis. Contumelia Narsetis inundavit sanguine Italiam¹⁷¹⁰. O Polszcze nie mówię, bo i tu bywała kiedyś podobna konfuzyja. Czym się to dzieje? Jużem powiedział, że perversis delatorum consiliis¹⁷¹¹, które teraz i mnie w tę niewinną — po moskiewsku mówiąc — wprawiły kabałę.

Luboć¹⁷¹² to mądrzy powiedają, że kto ma wolne sumnienie, ten wszelakie kalumnie i ludzkie fałszywe mowy powinien lekce ważyć, fretus integritate conscientiae suae¹⁷¹³; albowiem dobre sumnienie i niewinność jest to memoria actionum nostrarum bene a nobis gestarum¹⁷¹⁴ i jakoby niejaka aprobacyja¹⁷¹⁵ i utwierdzenie myśli naszych, dobrze o swoich uczynkach trzymających i o nich prawdziwe świadectwo dających. Aleć przecie, że to jest rzecz im bardziej niewinna, tym bardziej boleśniejsza, pańskiej jednak Waszej KMości, Pana m[ego] Mł[ościwe]go, przeciwko poddanym swoim nie powinna by irrytować¹⁷¹⁶ powagi, bo planetae eo tardius moventur, quo sunt in sublimiori sphaera; ita quanto maior est principum auctoritas, tanto magis suos affectus moderare eosque tem[p]erare debent¹⁷¹⁷. A jeżeli w tym mogę mieć facultatem¹⁷¹⁸ wymówienia, o którą pokornie poddanym upraszam sercem, żeby jeno te consilia¹⁷¹⁹ — utinam falsus sim vates¹⁷²⁰! — nie zawiodły¹⁷²¹ Majestatu Waszej KMości i ojczyzny, bo dostawało się też i mnie wiedzieć, quantum privato licuit¹⁷²², że tu latają francuskie talery, latają ruble i deniużki moskiewskie, i teraźniejszy związek, mógłbym go nazwać nie związkiem, ale ekspedycyjej¹⁷²³ do państw moskiewskich awersyją¹⁷²⁴. A godzi li się prawdę paucis complecti¹⁷²⁵: widzą Waszę KMość sine successore¹⁷²⁶; jedni na swoje koło wodę ciągną, drudzy usługą swoją inszym się akomodują, aby przez to ditescant¹⁷²⁷, ojczyźnie gości zaciągając na włosy¹⁷²⁸. Ciężki się teraz niejednemu widzi związek: zabiegaćże mu było, wiedząc, że od dwóch lat ktoś ten poddyma¹⁷²⁹ ogień, którego płomień prędzej zwyczajnie w zamkniętej ugasić może izbie, niżeli kiedy już wynidzie na dach, ponieważ melius in semente, quam in segete bella exscindere¹⁷³⁰.

Zły jest związek; zły znowu i ten, kto się związku nie chwyta. Inszy grzeszył, inszy za niego pokutować ma; tę sprawiedliwość niech osądzi niebo. Ja w niewinności mojej najprzedniejsze mam samego Boga testimonium¹⁷³¹, mam teraz naprędce i świadków tysiąc: sumnienie moje, ponieważ powiedają, że conscientia mille testes¹⁷³². Będzie ich i więcej za czasem, że niewinność moja elucescet¹⁷³³ Majestatowi WKMości i, jako lapis Lydius¹⁷³⁴, pokaże się jawnie próba poczciwości mojej; a jeżeli się nie tak, jako mówię, pokaże, dam vinctas manus¹⁷³⁵. Zastąpiono mi na dobrowolnej drodze: gdybym się czuł winnym, mógłbym był bezpiecznie uść; wszak wiedzą, niech przyznają, że mię circumvenire¹⁷³⁶ nie mogli. Siedziałem też na takim [koniu], któremu kałmuckie i astrachańskie uciekać nie umiały i dogonić też, kiedy tego potrzebowała necessitas¹⁷³⁷, nie mogły; pewnie by się był niemieckim fryzom¹⁷³⁸ i powąchać nie dał. Ale skorom usłyszał imię WKMości, Pana MMłgo, że to jest z wolą i jego pańskim rozkazem, nie broniłem się. Frustra Pygmaeus in Gigantem pugnat¹⁷³⁹. Nie uchodziłem też (quis nescit longas regibus esse manus¹⁷⁴⁰?), ale wjechałem w kupę dobrowolnie. Prowadzono mię jednak do Grodna, jako simulacrum¹⁷⁴¹ do Rzymu po wojnie hiszpańskiej Pompejusza¹⁷⁴². Jednym to się podobało, drudzy zaś ganili. Viri namque prudentes statuunt victoriam de civibus reportatam silentio obrui, non triumpho decorari debere; auae enim gloria parricidis coniuncta esse possit¹⁷⁴³? Już to intentionaliter¹⁷⁴⁴ nad osobą moją jako z całego wojska tryumfowano, jako złoczyńcę inkarcerowano¹⁷⁴⁵, szukano, inkwirowano¹⁷⁴⁶, ledwie tylko że nie męczono, mieczem jednak i śmiercią grożono. Necessitas misera, cum vel civi ob patriam, vel patriae a cive mors inferenda est¹⁷⁴⁷. Oprócz Boga nie miałem, któremu by były jawne moje actiones¹⁷⁴⁸. Vitae innocentia certissimum est corporis praesidium¹⁷⁴⁹. Niewinność sama oponowała się przy mnie, ja też przy niewinności. A tymczasem zawsze WKMości, Pana MMłgo, żebrałem prospektu¹⁷⁵⁰ i audyjencyjej, wiedząc, że Wasza KMość, Pan MMłciwy, od zaczęcia panowania swego łaskawą poddanym swoim świadczyć raczysz clementiam¹⁷⁵¹, ponieważ nullum dominium nisi benevolentia tutum est¹⁷⁵², wiedząc, że Wasza KMość, PMMłciwy, raczysz się w tym postrzegać, że prędzej łaskawość niżeli surowość panów serce poddanych może sobie zawojować; qui vult amari, languida reget manu¹⁷⁵³; wiedząc i to, jako jest pana przeciwko poddanym, poddanych przeciwko panu, ogniwo nierozerwane miłość. Adeo regum stipator inseparabilis amor est, cui stipendium clementia penditur¹⁷⁵⁴. Nie mam po Bogu inszego asylum¹⁷⁵⁵, gdzie by się uskarżyć poniesionej krzywdy i komu by opowiedzieć oppressyją¹⁷⁵⁶ jawnej niewinności. Uczyniwszy mię zdrajcą, odbierają mi depozyt dobrej sławy, która że z życiem pari passu ambulat¹⁷⁵⁷, wiedzą wszyscy, lubo mi niepoczciwie zarzucono, a nie będzie ich tak wiele wiedziało, jako się z tego wywiodę: nihil interest, utrum ferro, an verbo occidas¹⁷⁵⁸. W których okazyjach komu jest jawna moja niewinność, do tego wołam: „Tibi vindictam [relinquo]¹⁷⁵⁹, ponieważ kto wykroczy przeciwko bliźniego miłości, ten samemu rebelizuje Bogu. Qui Deum colat, qui kominem laedit ¹⁷⁶⁰?”.

Na te słowa moje, kiedym mówił, że mi mieczem i śmiercią grożą, obrócił się król do podkomorzego koronnego¹⁷⁶¹ i rzekł: „Pies to mówił”. Miło mi było, słysząc to, i już spodziewałem się dobrej ekspedycyjej¹⁷⁶². Zeszli się tedy wszyscy do krzesła i tam mówili z królem, nie wiem co; tylko widziałem, że się kroi z afektem¹⁷⁶³ otrząsnął i, dobywszy z kieszonki owej mojej mowy, co była w kole jeneralnym, cisnął ją na wojewodę trockiego. Czytali ją sobie. A wtem podkanclerzy począł mówić w ten sens:

„Dawno powiedziano, że przypadki nie po ziemi, ale po ludziach chodzą: musiałby być człowiek nie człowiekiem, gdyby w pomyślnych zawsze opływał szczęśliwościach, przeciwnej kiedykolwiek nie miał uznawać odmienności. I samo tego wyraźnie przyświadcza pismo, że taki człowiek wielkiego jest u nieba waloru i respektu¹⁷⁶⁴, na którego lubo przykre przychodzą aflikcyje¹⁷⁶⁵, i sam Bóg swymi potwierdza tego słowy: Quem anto, castigo¹⁷⁶⁶. Co nie tylko chrześcijańskiemu człowiekowi wdzięcznym od Boga należy tolerować sercem, ale i u samych poganów osobliwą zawsze miało konsyderacyją¹⁷⁶⁷. On Filip, wielki król macedoński, kiedy mu przyszły nowiny, że jego wodzowie na imię jego wielką otrzymali wiktoryją, trupem wojsko nieprzyjacielskie położywszy, że królestwo dardańskie¹⁷⁶⁸ w wieczną jemu poddało się obedyjencyją, że mu się urodził syn Aleksander z znakami wielkiej u świata ekspektatywy¹⁷⁶⁹, zawołał wielkim głosem: O dii, mediocre aliquod infortunium tot tantisque meis felicitatibus apponatis, oro¹⁷⁷⁰! Postrzegał się znać w tym, że wielkie szczęście wielkie też zwykło za sobą pociągać nieszczęście, a po nieszczęściu zaś i dolegliwościach łaskawym Bóg na człowieka zwykł się oglądać okiem. I w teraźniejszej okazyjej, cóżkolwiek się stało, wszystko się za wolą Bożą stało; JKMci, Pana naszego Młgo, w tym inculpare¹⁷⁷¹ nie trzeba, bo życzyłby sobie, aby przynajmniej pro custodia corporis¹⁷⁷² tę portiunculam in oboedientia¹⁷⁷³ zostającego przy panu wojewodzie niskim conservare¹⁷⁷⁴ wojska. Jako WMości udano, takie też musiał mieć porozumienie, nie znając jeszcze dotąd W[asz]m[o]ści probitatem¹⁷⁷⁵ i tak poczciwych, które ad praesens elucescunt¹⁷⁷⁶, postępków. Honorowi wrodzonemu i postępkom poczciwym nic to nie szkodzi i szkodzić nigdy nie może i owszem większą po ogłoszeniu przyniesie sławę, niżeliby była mogła subsequi in silentio¹⁷⁷⁷, uważając, że nie masz tak złej rzeczy żadnej, która by się na dobre przygodzić nie miała. Hectora quis nosset, felix si Troia fuisset¹⁷⁷⁸? Nie byłby tak drogi w podziemnych kamieniach zakryty dyjament, gdyby go umiejętna ludzka nie wyglancowała ręka. Nie byłoby tak powabne i oko ludzkie delektujące złoto, gdyby go potencyja gorących nie wybrantowała¹⁷⁷⁹ ogniów. Nie byłaby światu wiadoma cnota, gdyby jej rozmaite nie wypróbowały adversitates¹⁷⁸⁰. Żadna przez ten postępek nie stała się honorowi laesio¹⁷⁸¹ ani szkoda, i owszem nagrodzi się to dobrą sławą, Rzpltej wdzięcznością, JKMości, Pana naszego M[iłościwe]go, respektami i promocyją”.

Jak skończył, poszedłem do króla, skłoniłem się nisko; król też ścisnął za głowę, mówiąc: „Przebaczcie; ci zdrajcy siła nam pod nos kurzą, za czym i my też musiemy dla złych ludzi i o poczciwych opacznie porozumiewać, a osobliwie za takim udaniem i takimi podobieństwami. Aleć i temu, co udał, już się ta jego płochość nagrodziła, kiedy pozbył łaski naszej i już jej nigdy restaurować¹⁷⁸² nie może”. A wtem z krzesła wstał, poszedł do pokoju. Jedni z nim poszli, drudzy się też za mną obrócili. Poczęli wymawiać: „Jakoś nas jeździł, jakoś nam przymawiał! Ale nie dziwujemy się, kiedy już mamy próbę twojej cnoty; musiało przy niewinności to być, ale już przebaczmy sobie ab invicem¹⁷⁸³”.

Tak tedy verba pro verbis¹⁷⁸⁴, aż idzie dworzanin królewski i mówi: „Wola KJMci, żebyś się tu WMść troszkę zatrzymał”. Myślę sobie: czy tam znowu wymyślili na mnie co nowego? Nie wyszło kwadransu, aż znowu idzie, żebym szedł do pokoju. Poszedłem tedy. Tam dopiero obszerniejsza nastąpiła mowa o procederze związkowym, pytanie i w inszych cyrkumstancyjach. A znowu: „Przebacz, przebacz, będziemyć to zawsze pamiętać”. Za kożdym tedy ukłonem moim uściskał za głowę i dał mi pięćset czerwonych złotych rękami swymi, pytając mię: „Gdzie teraz pojedziesz?”. Powiedziałem, że „tam, gdziem się zapuścił: do rotmistrza mego na Białą Ruś”. Rzecze: „Już nie do związku?” Odpowiem: „Miłościwy Panie! co się w afekcie wymówi, tego rekolekcyja¹⁷⁸⁵ uczynić nie dopuści”. Rzecze król: „Dobrze, dobrze, nie za płot tego wyrzucić, kto dla króla i ojczyzny co dobrego wyświadczy. Będzie tedy ekspedycyja i do pana wojewody listy”.

Obróciwszy się do ks. Piekarskiego¹⁷⁸⁶, mówi: „Bądźcie tam radzi krwi swojej, podpijcie sobie na ten frasunek”. Interim¹⁷⁸⁷ królowi gotowano do stołu, a my poszli. Przyjdziemy; przyniesiono jeść pięknie z kuchnie królewskiej, wina szumnego, co sam pijał. Byliśmy tedy bonae voluntatis¹⁷⁸⁸. Czeladzi też do gospody dano beczkę miodu, obroków surowych i owsów dla koni etc.

I tak już z łaski miłego P. Boga w pocieszniejszych okazyjach skończyłem ów rok, doznawszy, że to nigdy nie trzeba człowiekowi desperować, choć się na cię trochę zamarszczy fortuna, bo jako człowiekiem, tak i jego fortuną Bóg dysponuje: zasmuci, kiedy zechce, pocieszy, kiedy Jego święta wola.

Taką niechaj ma przestrogę ode mnie kożdy, kto to czytać będzie; co i sami przyznawali ci, którzy już rozumieniem swoim extremis laborantem¹⁷⁸⁹ i na wieki upadłą osądzili być fortunę moję.