Dedykacja
To trudna książka.
Tę trudną książkę poświęcam niespokojnym chłopcom,
którym się trudno poprawić.
Trzeba chcieć i silnie, i wytrwale.
Trzeba wolę hartować.
Trzeba być pożytecznym.
Dziwne jest życie.
Życie jest jak dziwny sen.
Kto ma silną wolę i silną chęć służby ludziom,
temu życie pięknym będzie snem.
Choćby droga do celu była poplątana, a myśli niespokojne.
Może jeszcze kiedyś dokończenie napiszę.
Przypisy:
1. sielawa — bardzo smaczna, wysoko ceniona ryba z rodziny łososiowatych, żyjąca w czystych, głębokich jeziorach. [przypis edytorski]
2. pomada — środek kosmetyczny do smarowania włosów dla nadania im połysku i miękkości. [przypis edytorski]
3. Jan III Sobieski (1629–1696) — król Polski w latach 1674–1696, pokonał armię turecką w bitwie pod Wiedniem (1683). [przypis edytorski]
4. oszukaniec (pot.) — człowiek, który oszukuje; oszust. [przypis edytorski]
5. mydlarnia (daw.) — sklep z kosmetykami i artykułami używanymi w gospodarskie domowym, jak mydła, pasty, szczotki; drogeria. [przypis edytorski]
6. balon z wodą sodową — dawniej większe ilości wody sodowej, czyli wody gazowanej, przechowywano w dużych cylindrycznych syfonach (balonach) z miedzi; taki syfon umieszczano w pojemniku z lodem i sprzedawano klientom na ulicy wodę na szklanki. [przypis edytorski]
7. kupcowa (daw.) — tu: sprzedawczyni. [przypis edytorski]
8. skautowski — przym. od skaut: członek organizacji stanowiącej odpowiednik harcerstwa. [przypis edytorski]
9. nabić (pot.) — zbić, wielokrotnie uderzając. [przypis edytorski]
10. Widać, że trzeba było — dziś: Widocznie trzeba było. [przypis edytorski]
11. wymówić (daw.) — zastrzec sobie w umowie. [przypis edytorski]
12. andrus (daw.) — łobuziak, psotnik. [przypis edytorski]
13. dukat — złota moneta używana w Europie do XIX w. [przypis edytorski]
14. uradzić coś (pot.) — dać radę udźwignąć coś. [przypis edytorski]
15. lizuch (rzad.) — lizus, przypochlebiający się. [przypis edytorski]
16. we środku — dziś popr.: w środku. [przypis edytorski]
17. oddział — tu daw.: klasa. [przypis edytorski]
18. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. W czasach, w których powstała ta książka, dzieci w szkołach używały zwykle pióra składającego się z podłużnej drewnianej obsadki z zamocowaną metalową stalówką, którą maczało się co chwilę w kałamarzu z atramentem. [przypis edytorski]
19. uroczne oczy — oczy rzucające urok; wierzono, że niektórzy złym spojrzeniem mogą sprowadzać nieszczęście. [przypis edytorski]
20. fakir — asceta hinduski. [przypis edytorski]
21. jasyr (z tur.) — niewola tatarska lub turecka. [przypis edytorski]
22. przecie (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
23. felczer — osoba wykonująca proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
24. szaflik — drewniana misa a. wiadro. [przypis edytorski]
25. doktór — dziś popr.: doktor. [przypis edytorski]
26. funda (pot.) — to, co się komuś funduje, kupuje komuś w prezencie. [przypis edytorski]
27. trefniś — zawodowy błazen na daw. dworach. [przypis edytorski]
28. kamień filozoficzny — legendarna substancja, zdolna do zmieniania metali nieszlachetnych w złoto. [przypis edytorski]
29. perpetuum mobile (łac.) — dosł. wiecznie się poruszające; hipotetyczne urządzenie, które raz wprawione w ruch funkcjonowałoby nieustannie bez pobierania energii z zewnątrz; w przeszłości wielokrotnie podejmowano próby skonstruowania tego rodzaju mechanizmu, jednak jego zbudowanie jest niemożliwe. [przypis edytorski]
30. Samson — biblijny wojownik obdarzony nadludzką siłą; podstępem schwytany do niewoli przewrócił kolumny budynku, grzebiąc pod ruinami siebie i wrogów. [przypis edytorski]
31. Herkules (mit. gr.) — bohater słynny z ogromnej siły i wykonania 12 trudnych i niebezpiecznych zadań. [przypis edytorski]
32. Madej — legendarny zbój z Gór Świętokrzyskich. [przypis edytorski]
33. Twardowski — legendarny szlachcic, mieszkający w Krakowie w XVI w., który zaprzedał duszę diabłu w zamian za wielką wiedzę i znajomość magii. [przypis edytorski]
34. kierownik — tu daw.: dyrektor szkoły. [przypis edytorski]
35. roboty — tu: zajęcia szkolne z prac ręcznych. [przypis edytorski]
36. wesół (daw.) — wesoły. [przypis edytorski]
37. martwy język — mowa, która nie jest już używana na co dzień jako środek komunikacji. [przypis edytorski]
38. toć (daw., gw.) — przecież. [przypis edytorski]
39. kiep (daw.) — człowiek głupi, nierozgarnięty. [przypis edytorski]
40. to coś, co trzyma Kopernik na pomniku — sfera armilarna, sferyczne astrolabium: dawny przyrząd astronomiczny złożony z wielu pierścieni, służący do wyznaczania współrzędnych obiektów na niebie; postać Mikołaja Kopernika na pomniku w Warszawie, znajdującym się u zbiegu ulic Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście, trzyma w lewej dłoni sferę armilarną, zaś w prawej cyrkiel. [przypis edytorski]
41. kabała — tu: wróżenie z kart, z ręki, itp. [przypis edytorski]
42. Potęga woli — zapewne Rozwój potęgi woli autorstwa Wincentego Lutosławskiego, pierwszy polski podręcznik jogi. [przypis edytorski]
43. Bosko czarnoksiężnik — książka opisująca sztuczki magiczne, inspirowana postacią sławnego włoskiego magika Bartolomeo Bosco (1793–1863), którego występy dostarczały rozrywki monarchom europejskim w I połowie XIX w. [przypis edytorski]
44. słabować (daw.) — chorować. [przypis edytorski]
45. cyrograf — daw.: własnoręcznie podpisany dokument zawierający zobowiązanie; w baśniach i legendach: pisemna umowa z diabłem; dziś używane żartobliwie. [przypis edytorski]
46. topielica (mit.) — w wierzeniach słowiańskich demon mieszkający w zbiornikach wodnych, wabiący i topiący ludzi. [przypis edytorski]
47. na (gw.) — weź; masz. [przypis edytorski]
48. cyklista (daw.) — rowerzysta. [przypis edytorski]
49. marmuzela (daw. iron.) — dama, panna z miasta (od fr. mademoiselle). [przypis edytorski]
50. aeroplan (daw.) — samolot. [przypis edytorski]
51. powiedzieć odczyt — dziś popr.: wygłosić odczyt. [przypis edytorski]
52. obertas (pot.) — oberek, żwawy taniec ludowy. [przypis edytorski]
53. szwajcar (daw.) — odźwierny, człowiek pełniący służbę przy wejściu do budynku. [przypis edytorski]
54. ober (przestarz., z niem.) — starszy kelner nadzorujący pracę innych kelnerów; pot. używane w wołaczu w stosunku do każdego kelnera. [przypis edytorski]
55. Łazienki — znany park warszawski w południowej części miasta, ulubione miejsce przechadzek. Nazwa pochodzi od pałacu z końca XVII wieku, przeznaczonego początkowo na łazienki. [przypis edytorski]
56. pensja — prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. [przypis edytorski]
57. Gazeciarze sprzedają nadzwyczajny dodatek gazet — w I połowie XX w. wiadomości przekazywane były przez gazety, które sprzedawali na ulicach chłopcy, zwani gazeciarzami. Gazeciarze zachęcali kupujących, wykrzykując głośno tytuły najciekawszych artykułów. Jeżeli po wyjściu gazety z drukarni wydarzyło się coś ważnego, redakcja gazety w pośpiechu przygotowywała dodatkowe wydanie, nazywane dodatkiem nadzwyczajnym, z opisami tych wydarzeń. [przypis edytorski]
58. ki (daw.) — jaki, co za (kie: jakie); dziś tylko w wyrażeniach potocznych w rodzaju: ki diabeł, kie licho. [przypis edytorski]
59. drewutnia — szopa na drewno przeznaczone na potrzeby gospodarstwa domowego. [przypis edytorski]
60. zimny kraj — Syberia, dokąd władze carskiej Rosji wysyłały skazańców. [przypis edytorski]
61. maski — tu: maski przeciwgazowe, chroniące przed działaniem trujących gazów bojowych. Po raz pierwszy użyto takich gazów w pierwszej wojnie światowej, co wywołało obawy przed ich masowym stosowaniem w kolejnych wojnach. [przypis edytorski]
62. mara — widmo, złudzenie. [przypis edytorski]
63. marka (daw.) — tu: znaczek pocztowy. [przypis edytorski]
64. Robinson Kruzoe — bohater słynnej powieści Daniela Defoe; spędził wiele lat jako rozbitek na bezludnej wyspie. [przypis edytorski]
65. vivant (łac.) — niech żyją. [przypis edytorski]
66. owocarnia (daw.) — sklep z owocami. [przypis edytorski]
67. bufet — tu: stół sklepowy, oprócz blatu wyposażony w szuflady i półki. [przypis edytorski]
68. lodownia — tu: szafka do przechowywania żywności, zawierająca pojemnik na lód; obudowę tego sprzętu często wykonywano z drewna, a wnętrze z metalu. [przypis edytorski]
69. subiekt (tu daw.) — sprzedawca w sklepie, ekspedient. [przypis edytorski]
70. marcepan — słodka masa z migdałów i cukru, symbol luksusu. [przypis edytorski]
71. rycyna (tu pot.) — olej rycynowy, używany jako środek przeczyszczający. [przypis edytorski]
72. magistrat — zarząd miasta; także: ratusz, budynek władz miejskich. [przypis edytorski]
73. Zjazd — ulica Nowy Zjazd w Warszawie, która od placu Zamkowego biegła po wiadukcie do mostu Kierbedzia na Wiśle. [przypis edytorski]
74. piaskarz — człowiek zajmujący się zawodowo wydobywaniem i sprzedażą piasku i żwiru rzecznego. [przypis edytorski]
75. telegraf — tu: przesyłanie wiadomości tekstowych na odległość (telekomunikacja). [przypis edytorski]
76. motocykletka (daw.) — motocykl. [przypis edytorski]
77. przodownik (daw.) — sierżant policji w przedwojennej Polsce. [przypis edytorski]
78. garnizon (wojsk.) — oddział wojskowy stacjonujący w danym mieście lub twierdzy. [przypis edytorski]
79. pancerka (pot.) — opancerzony samochód a. pociąg. [przypis edytorski]
80. defensywa (tu daw.) — tak w okresie międzywojennym nazywano kontrwywiad, służby specjalne do zwalczania obcego wywiadu. [przypis edytorski]
81. Kasa Chorych — instytucja zapewniająca ubezpieczonym w niej osobom bezpłatną pomoc medyczną oraz zasiłki pieniężne podczas choroby; pierwsza w Polsce kasa chorych powstała w roku 1920, w 1934 kasy chorych przekształcono w centralną Ubezpieczalnię Społeczną, nadzorowaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. [przypis edytorski]
82. Nie wiadomo, czy jutro będą telefony: gołębie mogą być potrzebne — pewną odmianę gołębi, tzw. gołębie pocztowe, wykorzystywano do przekazywania wiadomości; z tej metody łączności korzystano powszechnie podczas I wojny światowej. [przypis edytorski]
83. dezynfekcja — odkażanie, niszczenie drobnoustrojów chorobotwórczych na przedmiotach i powierzchniach użytkowych. [przypis edytorski]
84. klisza — szklana płytka, na której utrwalał się negatyw zdjęcia; później przez analogię nazywano kliszą również błonę fotograficzną. [przypis edytorski]
85. hydroplan — samolot, który może lądować na powierzchni wody i z niej startować. [przypis edytorski]
86. Kostka-Napierski, Aleksander (1617–1651) — oficer, przywódca powstania chłopskiego na Podhalu w 1651. [przypis edytorski]
87. Towarzystwo Kolonii Letnich — założone pod koniec XIX w. przez doktora Stanisława Markiewicza, organizowało kolonie i półkolonie dla warszawskich dzieci z ubogich rodzin. [przypis edytorski]
88. bulwar — tu: nadbrzeżna ulica. [przypis edytorski]
89. raz w raz — raz za razem; co chwila. [przypis edytorski]
90. ognie bengalskie (daw.) — wielobarwne sztuczne ognie, fajerwerki. [przypis edytorski]
91. Gwiazdor — tu: przybysz z gwiazd, z innej planety. [przypis edytorski]
92. Liga Narodów — międzynarodowa organizacja istniejąca w latach 1919–1946, powołana na mocy traktatu wersalskiego w celu zapewnienia pokoju, rozwiązana po powstaniu ONZ. [przypis edytorski]
93. spirytysta (z łac. spiritus: duch) — wyznawca spirytyzmu, wiary w możliwość kontaktowania się z duchami zmarłych za pośrednictwem osób mających do tego specjalne predyspozycje (tzw. mediów). [przypis edytorski]
94. w uniwersytecie na Krakowskim Przedmieściu — przy ulicy Krakowskie Przedmieście w Warszawie znajduje się Uniwersytet Warszawski. [przypis edytorski]
95. medium — osoba pośrednicząca w rozmowie z duchami a. przywołująca je. [przypis edytorski]
96. Nowy Świat — ulica w Warszawie, część Traktu Królewskiego, prowadzącego od Starego Miasta na południe, do pałacu królewskiego w Wilanowie. [przypis edytorski]
97. Możemy fotografować kości żywego człowieka — tj. wykonywać zdjęcia rentgenowskie, obrazy otrzymywane za pomocą promieni rentgenowskich przenikających przez ciało pacjenta. [przypis edytorski]
98. więcej staranne — bardziej staranne. [przypis edytorski]
99. szanują i ufają dzieciom — dziś popr.: szanują dzieci i ufają im. [przypis edytorski]
100. szkodować (gw.) — żałować. [przypis edytorski]
101. precz (tu daw., gw.) — wciąż. [przypis edytorski]
102. duch Kopernika wcielił się w Gwiazdora — astronom Mikołaj Kopernik (1473–1543) dokonał przewrotu w myśleniu uczonych o świecie, przedstawiając w naukowej formie wizję wszechświata, w którego środku znajduje się Słońce, a nie Ziemia, jak to powszechnie uznawano w jego czasach. [przypis edytorski]
103. prowizja (z łac.) — tu: zapas żywności, prowiant. [przypis edytorski]
104. Mais oui! (fr.) — Ależ tak! [przypis edytorski]
105. łatek (pot. pogard.) — biedak, chłystek, byle kto. [przypis edytorski]
106. łapciuch (pot. pogard.) — łachmaniarz, nędzarz. [przypis edytorski]
107. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski]
108. loża — małe, kilkuosobowe pomieszczenie wyodrębnione w teatrach, salach widowiskowych itp. [przypis edytorski]
109. galeria — tu: najwyżej usytuowane i najtańsze miejsca w teatrze a. cyrku. [przypis edytorski]
110. ajencja (daw.) — agencja. [przypis edytorski]
111. faktor (daw.) — pośrednik. [przypis edytorski]
112. Aszanci, dziś popr.: Aszantowie a. Aszanti — grupa plemion zamieszkujących obecną Ghanę w Afryce Zachodniej. [przypis edytorski]
113. Syngalezi — lud mieszkający na wyspie Cejlon. [przypis edytorski]
114. salonowy wagon — salonka, specjalnie umeblowany, komfortowy wagon kolejowy, przeznaczony do użytku szczególnie ważnych osób. [przypis edytorski]
115. Poradzę się z (...) kucharzem — dziś popr.: naradzę się z kucharzem. [przypis edytorski]
116. warcab — dziś popr. forma D. lm: warcabów. [przypis edytorski]
117. bocianie gniazdo — tu: platforma obserwacyjna umieszczona wysoko na głównym maszcie statku. [przypis edytorski]
118. estrada — podwyższenie, na którym odbywają się występy artystyczne. [przypis edytorski]
119. gnuśny — leniwy, unikający działania. [przypis edytorski]
120. przycisk — tu: przycisk do papieru, ciężki, zwykle ozdobny przedmiot, służący do przytrzymywania leżących luzem papierów. [przypis edytorski]
121. What is your name? (ang.) — Jak się nazywasz? [przypis edytorski]
122. Wie alt bist du? (niem.) — Ile masz lat? [przypis edytorski]
123. Ou demeures tu? (fr.) — Gdzie mieszkasz? [przypis edytorski]
124. Andato a scuola? (wł.) — Czy chodziłeś do szkoły? [przypis edytorski]
125. Be obedient! Gehorsam sein! Sois obeissant! Sii ubbidiente! (ang., niem., fr., wł.) — Bądź posłuszny! [przypis edytorski]
126. rezon (z fr. raison) — pewność siebie, śmiałość, rezolutność. [przypis edytorski]
127. karawaniarz — człowiek kierujący karawanem, pojazdem przewożącym ciało zmarłego w orszaku pogrzebowym. [przypis edytorski]
128. pikolo (z wł. piccolo: mały) — tu: chłopiec usługujący w hotelu, restauracji itp. [przypis edytorski]
129. gwiazdą filmową wysiadał — dziś: wysiadał jako gwiazda filmowa, będąc gwiazdą. [przypis edytorski]
130. zakasłać się — zanieść się kaszlem. [przypis edytorski]
131. parlare italiano (wł.) — mówić po włosku. [przypis edytorski]
132. brewerie — awantury, kłótnie. [przypis edytorski]
133. podczas aresztu — dziś popr.: podczas aresztowania. [przypis edytorski]
134. atłas — miękka tkanina, która ma jedną stronę błyszczącą, a drugą matową. [przypis edytorski]
135. odwalić kitę (wulg.) — umrzeć. [przypis edytorski]
136. konwój — tu: grupa strażników wyznaczonych do pilnowania więźnia podczas transportu; starszy konwoju: dowódca takiej grupy. [przypis edytorski]
137. karetka więzienna — pojazd przeznaczony do przewozu aresztowanych i więźniów. [przypis edytorski]
138. ul (pot.) — więzienie, areszt. [przypis edytorski]
139. kurier (tu daw.) — gazeta. [przypis edytorski]
140. obstalunek — zamówienie, zlecenie wykonania czegoś. [przypis edytorski]
141. onegdaj (daw.) — przedwczoraj; także: kiedyś. [przypis edytorski]
142. szukają chłopca-przestępcę — dziś popr.: szukają chłopca-przestępcy. [przypis edytorski]
143. niemocen (daw.) — słaby, chory, pozbawiony sił. [przypis edytorski]
144. kulomiot (daw.) — karabin maszynowy. [przypis edytorski]
145. szynk (daw.) — podrzędny lokal sprzedający alkohol. [przypis edytorski]
146. odbić się — tu: oddalić się (domyślnie: od właściciela). [przypis edytorski]
147. mocen (daw.) — zdolny; mający moc, zdolność czynienia czegoś. [przypis edytorski]
148. szpryca (pot.) — strzykawka. [przypis edytorski]