Rozdział XIX
O obyczajach chłopskich
Ile zapamiętam, chłopski strój co do kroju był ten sam który jest dzisiaj. Każda jednak prowincyja, a niemal każde województwo miało swój krój osobliwy. Ruski chłop nosił, jak i dziś nosi, żupan czyli siermięgę z prostej wełny białej, w stanie przestronny, z rękawami przestronnemi, do pół goleni długi; pod siermięgą czyli żupanem koszula czarna gruba w drodze dalekiej łojem kozłowym dla wstrętu gadowi wysmarowana, w spodnie wpuszczona. Spodnie płócienne, częstokroć dziegciem2029 kapiącym z woza i słoniną na tymże będąc stłuszczone, wielkie, szerokie jak tureckie szarawary, między nogami jak torby wiszące; w zimową porę habiane czyli sukienne grube, takiegoż kroju; na nogach kurpie2030 skórzane, albo łyczane chodaki, sznurkami do stopy w szmatę obwinionej poprzywięzowane; takiemiż sznurkami noga po spodniach do wpół łydki obwiniona. Pas na sukni albo na koszuli pod suknią wełniany domowej roboty, najczęściej z czerwonej wełny. Czapka na głowie wysoka z czarnym baranem wąskim, z czerwonym wierzchem sukna francuskiego. Broda u niektórych golona, u niektórych, osobliwie pasieczników2031, zapuszczona. Idący w daleką drogę mieli na zapas po kilka par chodaków łyczanych i te pospolicie niósł każdy swoje na plecach powieszone. Kurpiów na zapas nie brali, na których zdartych miejsce obuwali chodaki łyczane, a jeżeli gdzie dopadł Rusin jakiej zdechliny, to wyrżnąwszy z niej kawał skóry, łatwo sobie zrobił kurpie, nie potrzebując do niej żadnego majstra ani musztry szewskiej. Jak w podróży, tak w domu strój jednakowy, z tą różnicą, iż do kościoła na większe święta używali butów i odziewali się w suknie lepsze i czyściejsze; latem kapelusz słomiany na głowie, w ręku kijek cienki miasto2032 laski.
Krakowski chłop nosił suknią szarą wełnianą, sznurkiem włóczkowym około szyi i po bokach z kutasikami różnego koloru bramowaną, i kołnierz u sukni potężny wiszący, całe plecy okrywający, pas rzemienny goździkami2033 żółtemi nabijany, im więcej rządków guzików mający, tem droższy, na sprzączkę stalową albo mosiężną zapinany; przy prawym boku do pasa przyprawione na rzemieniu kółka płaskie mosiężne 2, 3 i więcej, do pięciu i sześciu, dla ozdoby i wygody, ponieważ zwykli byli do tych niektórych kółek przywiązywać nóż, szydło, końce do biczów lub jakie rzemyki smagłe2034. Koszula gruba do roboty, cieńsza do kościoła, na spodnie sukienne albo parciane2035 wypuszczona, nad kolano krótka, czapka czerwona wysoka z czarnym baranem wąskim, latem słomiany kapelusz; laska drewniana krzemieniem nasadzona; który krzemień zasadzali za korę drzewa na pniu stojącego; gdy już dobrze wrósł krzemień w drzewo, dopiero spuszczali i laski robili. Takiegoż kroju sukni majętniejsi używali z sukna kramnego2036 granatowego koloru, szamerowanej sznurkiem odmiennym z kutasami włóczkowemi różnego koloru po bokach i około szyi, ale u tej sukni nie dawali kołnierza na plecach wiszącego, używanego tylko do siermięgów, przydawszy do sukni guzików cynowych, wiszących rzędem od kołnierza do pasa.
Mazowiecki chłop stroił się w siarmięgę szarą lub białą z łapkami czerwonemi lub zielonemi, czasem sznurkiem obwiedzioną, czasem bez sznurka, w koszulę grubą, do roboty na spodnie wypuszczoną, do kościoła w spodnie schowaną; spodnie do roboty zimą i latem parciane, do kościoła granatowe sukienne. Używali także majętniejsi do kościoła żupanów sukna kramnego, najwięcej granatowych, najmniej zielonych, do których przydawali wyłogi czarne aksamitne otwarte, jak u kontuszów, i po dwa guzy cynowe; pas czerwony lub w paski żółte z czerwonemi, tkany taśmową robotą, w kilkoro obstający; na nogach do kościoła but, latem przy robocie bosa noga. Czapka na głowie różnego koloru, niska, grubo pakułami2037 słana, za szyszak2038 od pałki służąca, z baranem szerokim, pospolicie czarnym, w ręku kij gruby, dębczak albo świdłak2039, kołtunów2040 pełna głowa; które kołtuny lubo się znajdują w całej Polsce i Litwie dosyć obfito, biorąc jednak proporcyją do innych województw, można powiedzieć, że w Księstwie Mazowieckiem, osobliwie między chłopstwem, samo centrum i korzeń powszechny sobie założyły, tak dalece, że między trzema głowami chłopskiemi dwie musiały być kołtonowate. Ledwo dziecku głowa porosła włosami, zaraz się zwijała w kołtuny rozmaite, drobne, grube, pojedyńcze, na kształt czapki, podzielone w sznury gładkie albo też na końcach węzłowate. Czy to pochodziło z natury, czy z niechlujstwa, zostawuję rozwiązanie tego zdania lekarzom. Mazurowie latem używali kapeluszów prostych wełnianych, białych albo szarych, rozpuszczanych, albo słomianych.
(Reszty rękopisu niedostaje)
Przypisy:
1. większą połowę — błąd logiczny (połowy z definicji są równe); popr.: większą część. [przypis edytorski]
2. egzempcja (z łac. exemptio: wybranie, wyjęcie) — określenie z zapisów prawa kanonicznego, oznaczające przeniesienie (np. osoby lub całego zakonu) spod jurysdykcji jednego przełożonego kościelnego pod władzę innego, najczęściej wyżej postawionego w hierarchii. [przypis edytorski]
3. przetwór — tu: przeróbka. [przypis edytorski]
4. interes (daw.) — tu w znaczeniu: obiekt zainteresowania, interesujący obiekt. [przypis edytorski]
5. obserwować (daw.) — tu: zachowywać. [przypis edytorski]
6. de verbum (łac.) — poprawnie: de verbo; ale to mówi nieuk. [przypis redakcyjny]
7. Rozdział I — Rękopis, z którego dzieło to wydano, był defektowy i zaczynał się od tych właśnie wyrazów: „była więc (...)” etc. [przypis redakcyjny]
8. afekt — uczucie. [przypis redakcyjny]
9. Gloria in excelsis Deo (łac.) — Chwała na wysokościach Bogu. [przypis redakcyjny]
10. przedający (daw.) — sprzedający. [przypis edytorski]
11. jasełka — żłóbek z maleńkim Jezusem, szopka. [przypis redakcyjny]
12. pomieniony (daw.) — wspomniany, wzmiankowany, wymieniony. [przypis edytorski]
13. laufer (z niem.) — tutaj: giermek, chłopiec. [przypis redakcyjny]
14. mastalerz a. masztalerz (z niem.) — stajenny, nadzorca stajni i koni. [przypis redakcyjny]
15. siądzenie (daw.) — siedzenie, siodło. [przypis edytorski]
16. uzarskie — husarskie, ciężkiej jazdy polskiej. [przypis redakcyjny]
17. rajtarskie — konne, ubrane na sposób niemiecki. [przypis redakcyjny]
18. sadzić się (daw.) — prześcigać się. [przypis edytorski]
19. powab — tu: atrakcyjność wabiąca widzów. [przypis edytorski]
20. instygatorem — [N.lp.] oskarżycielem publicznym. [przypis redakcyjny]
21. spektatorem — [N.lp.] widzem. [przypis redakcyjny]
22. nawinionych — [forma D.lp:] którzy się nawinęli, podsunęli. [przypis redakcyjny]
23. reprezentacją — [forma B.lp r.ż.:] widowisko, przedstawienie. [przypis redakcyjny]
24. tumult — zbiegowisko, hałas. [przypis redakcyjny]
25. dla czego — tu: z tego powodu. [przypis edytorski]
26. Czartoryski, Teodor (1704?–1768) — biskup poznański od r. 1738. [przypis redakcyjny]
27. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
28. dewotom i dewotkom — pobożnisiom. [przypis redakcyjny]
29. uwinionego — obwiniętego. [przypis redakcyjny]
30. światłe — jasne, nie czarne. [przypis redakcyjny]
31. cyrkuł — koło, krąg. [przypis redakcyjny]
32. gwardian — przełożony klasztoru. [przypis redakcyjny]
33. aspersja — pokropienie. [przypis redakcyjny]
34. ściągać się (daw.) — sprowadzać się (do czegoś). [przypis edytorski]
35. przymięszać — dziś: przymieszać; domieszać, dodać. [przypis edytorski]
36. światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski]
37. prostej kondycji — niskiego stanu. [przypis redakcyjny]
38. ulepek (z łac.: iulapium) — [także:] ulopek, ulipek; lek, syrop gęsty, słodki, zwykle pachnący. [przypis redakcyjny]
39. akomodowany — przystosowany. [przypis redakcyjny]
40. wypierzchały — dostawały wyprysków. [przypis redakcyjny]
41. kitajka — rodzaj materii jedwabnej lub cienkiej tkaniny bawełnianej. [przypis redakcyjny]
42. sznurówka (daw.) — gorset. [przypis edytorski]
43. kuczbajowa — z kosmatej materii wełnianej. [przypis redakcyjny]
44. rąbkowy — z cienkiego płótna. [przypis redakcyjny]
45. bawet (z fr.) — śliniak, przedłużenie fartucha od pasa ku górze. [przypis redakcyjny]
46. kornet (z wł.) — czepiec kobiecy. [przypis redakcyjny]
47. bławatne — z bławatu, sukna. [przypis redakcyjny]
48. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
49. parochialna — parafialna. [przypis redakcyjny]
50. bawić się czymś (daw.) — trudnić się czymś, zajmować się czymś. [przypis edytorski]
51. metr (z fr.) — nauczyciel. [przypis redakcyjny]
52. Alwar, Donatus — nazwiska dwu autorów gramatyk łacińskich. [przypis redakcyjny]
53. plagi — bicie. [przypis redakcyjny]
54. cierpiętliwości — [według] wytrzymałości. [przypis redakcyjny]
55. kańczug — narzędzie do bicia, z tur. kamczyk. [przypis redakcyjny]
56. rudymentach — [w] początkach. [przypis redakcyjny]
57. preferencja — pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]
58. ad scamnum asinorum (łac.) — do oślej ławy. [przypis redakcyjny]
59. degradacja — zejście na niższy stopień. [przypis redakcyjny]
60. asinus asinorum in saecula saeculorum (łac.) — osioł nad osłami na wieki wieków. [przypis redakcyjny]
61. ledwo kiedy — mało kiedy; rzadko. [przypis edytorski]
62. ławica — tu: ława. [przypis edytorski]
63. abdykować — złożyć na czyjąś rzecz, na kogoś. [przypis redakcyjny]
64. wiele razy (daw.) — ile razy; ilekroć. [przypis edytorski]
65. infima — najniższa. [przypis redakcyjny]
66. minorum i (...) majorum (łac.) — młodszych i starszych. [przypis redakcyjny]
67. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
68. adjectivum cum substantivo (łac.) — przymiotnik z rzeczownikiem. [przypis redakcyjny]
69. casus nominum cum temporibus et modis verborum (łac.) — przypadki imion [rzeczowników] oraz czasy i tryby słów (czasowników). [przypis redakcyjny]
70. gradusu — [D.lp:] stopnia. [przypis redakcyjny]
71. parwa — mała. [przypis redakcyjny]
72. gradacja — stopniowanie. [przypis redakcyjny]
73. syntaktyka — nauka składni. [przypis redakcyjny]
74. retoryka — nauka wymowy. [przypis redakcyjny]
75. quantitatem (łac.) — iloczasu. [przypis redakcyjny]
76. promowowało — posuwało się na wyższy stopień. [przypis redakcyjny]
77. w dyskursie — w mowie. [przypis redakcyjny]
78. scjencjach — naukach, umiejętnościach. [przypis redakcyjny]
79. ordynaryjnych — zwyczajnych. [przypis redakcyjny]
80. jurisprudencji (z łac.) — [forma B.lp r.ż.:] nauki prawa. [przypis redakcyjny]
81. universitates (łac.) — wszechnice, uniwersytety. [przypis redakcyjny]
82. juxta mentem Aristotelis (łac.) — według mniemania Arystotelesa (384–322). [przypis redakcyjny]
83. juxta mentem divi Thomae (łac.) — według mniemania św. Tomasza (1225–1274). [przypis redakcyjny]
84. peripatetici (łac.) — [perypatetycy]; tak zwano uczniów Arystotelesa, dlatego że filozof ten zwykł był wykładać w peripatos (z gr.: miejsce przechadzek) ateńskiego Liceum. Stąd przeszła nazwa na całą szkołę filozoficzną. [przypis redakcyjny]
85. trochę wyżej — tu: trochę wcześniej. [przypis edytorski]
86. hypothesis (z gr.) — przypuszczenie, mniemanie. [przypis redakcyjny]
87. takową opinią — dziś B.lp r.ż.: takową opinię. [przypis edytorski]
88. teraźniejszych wodzów filozoficznych: Kopernika, Kartezjusza, Newtona i Leibniza — Kopernik (1473–1543), Kartezjusz (1596–1650), Newton (1642–1727), Leibniz (1646–1716): przodownicy nauki i filozofii nowoczesnej, czyli tzw. neoteryzmu (z gr. neoteros: nowszy) albo recentiorum (z łac.: nowszych). [przypis redakcyjny]
89. barwy (...) sprawuje temperament oczu i światła — [barwy] są zależne od zmysłu wzroku i od oświetlenia. [przypis redakcyjny]
90. plac — tu: miejsce, umiejscowienie. [przypis edytorski]
91. compendium (łac.) — zarys. [przypis redakcyjny]
92. profitowali — korzystali. [przypis redakcyjny]
93. minorum ordinum (łac.) — niższych święceń. [przypis redakcyjny]
94. patrami — ojcami. [przypis redakcyjny]
95. rekreacje — rozrywki, zabawy. [przypis redakcyjny]
96. konwikt dla paniąt — tzw. Collegium Nobilium, założone przez St. Konarskiego w Warszawie w r. 1740. [przypis redakcyjny]
97. oda (z tur.) — izba, mieszkanie. [przypis redakcyjny]
98. seraj (z pers.) — dom bogaty, pałac. [przypis redakcyjny]
99. Teatyni — zakon, założony w r. 1524 przez Gaetana z Thiene i Piotra Caraffę, arcybiskupa w Teato (późn. papieża, Pawła IV). [przypis redakcyjny]
100. dyspozycją — [B. lp r.ż.] ustrój, przeznaczenie. [przypis redakcyjny]
101. kalefaktor (z łac.) — sługa szkolny. [przypis redakcyjny]
102. rhubarbarum — korzeń rośliny, rheum barbarum, działającej rozwalniająco. [przypis redakcyjny]
103. kolekta — zbiórka, składka. [przypis redakcyjny]
104. refektarz — jadalnia klasztorna. [przypis redakcyjny]
105. dowcip (daw.) — inteligencja, umysł. [przypis edytorski]
106. dyrektor (daw.) — korepetytor. [przypis edytorski]
107. chudych pachołków — ubogich. [przypis redakcyjny]
108. nota (z łac.) — znak przewinienia. [przypis redakcyjny]
109. dystyngwowany — wyróżniający się, uchodzący za coś lepszego. [przypis redakcyjny]
110. grosz — dawny drobny pieniądz polski. [przypis redakcyjny]
111. szostak a. szóstak — pieniądz wartości sześciu jednostek (za Zygmunta III równy sześciu groszom). [przypis redakcyjny]
112. tynf a. tymf — pieniądz tak nazwany od mincarza za Jana Kazimierza (18 groszy srebrnych). [przypis redakcyjny]
113. Et si quidem fuerit domus illa digna, veniet pax vestra super eam. Si autem non fuerit digna, pax vestra revertetur ad vos (łac.) — A jeśli dom ów będzie godzien, pokój wasz wstąpi do niego; jeśli jednak nie będzie godzien, pokój wasz wróci do was; [w zakończeniu raczej: „(...) odwróci się od was”; red. WL]. [przypis redakcyjny]
114. perorze — [po] przemowie, napomnieniu. [przypis redakcyjny]
115. bakałarz (z łac.) — tutaj: nauczyciel początków. [przypis redakcyjny]
116. według przepomożenia — stosownie do możności. [przypis redakcyjny]
117. akcydens — dochód postronny. [przypis redakcyjny]
118. meszne — zapłata za odprawienie mszy. [przypis redakcyjny]
119. dziesięcina — podatek w wysokości 1/10 zbiorów pobierany przez kościół od chłopów. [przypis edytorski]
120. dysydenci — innowiercy. [przypis redakcyjny]
121. dla finalnej rezolucji — dla ostatecznego rozstrzygnięcia, postanowienia. [przypis redakcyjny]
122. memoriał — pismo, przedstawienie [jakiejś sprawy; red. WL]. [przypis redakcyjny]
123. ordynanse — pisma zalecające, nakazy. [przypis redakcyjny]
124. według asygnacji fundatorskiej — według wyznaczenia przez fundatora. [przypis redakcyjny]
125. emulacji — [forma D.lp od rzecz. r.ż. emulacja] współzawodnictwa. [przypis redakcyjny]
126. okupacji — zadania. [przypis redakcyjny]
127. pars Romana (łac.) — strona rzymska. [przypis redakcyjny]
128. pars Graeca (łac.) — strona grecka. [przypis redakcyjny]
129. nie czyniła rzetelnego awantażu — nie odnosiła istotnej korzyści. [przypis redakcyjny]
130. decem laudes, centum laudes, quinquaginta laudes, mille laudes (łac.) — dziesięć pochwał, sto pochwał, pięćdziesiąt pochwał, tysiąc pochwał. [przypis redakcyjny]
131. errores (łac.) — błędy. [przypis redakcyjny]
132. dyktator — tutaj: pierwszy uczeń w klasie. [przypis redakcyjny]
133. imperatores (łac.) — tutaj: przodownicy młodzieży. [przypis redakcyjny]
134. audytor — tutaj: uczeń wysłuchujący [od] kolegów [zadanych] lekcji przed przyjściem nauczyciela. [przypis redakcyjny]
135. auditor auditorum (łac.) — uczeń wysłuchujący audytorów. [przypis redakcyjny]
136. censor (łac.) — sędzia obyczajów. [przypis redakcyjny]
137. zdesperowanych — rozpaczliwych. [przypis redakcyjny]
138. kreowany — mianowany. [przypis redakcyjny]
139. salwując — ratując. [przypis edytorski]
140. inakszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
141. deklaracja — oświadczenie. [przypis redakcyjny]
142. independencja — niezależność. [przypis redakcyjny]
143. pensum (z łac.) — zadanie. [przypis redakcyjny]
144. exercitium (łac.) — ćwiczenia. [przypis redakcyjny]
145. skryptury — ćwiczenia pisemnego. [przypis redakcyjny]
146. ad scamnum asinorum (łac.) — do oślej lawy. [przypis redakcyjny]
147. defektu — błędu. [przypis redakcyjny]
148. rekuperować — odzyskać. [przypis redakcyjny]
149. enigmatyczne — zagadkowe. [przypis redakcyjny]
150. dyscypułom — uczniom. [przypis redakcyjny]
151. pokomponowane — ułożone, obmyślone. [przypis redakcyjny]
152. aplikował — oddał. [przypis redakcyjny]
153. taryfa (z wł.) — wykaz. [przypis redakcyjny]
154. relacji — doniesień. [przypis redakcyjny]
155. prerogatywy — pierwszeństwa, szczególnych względów. [przypis redakcyjny]
156. chudeusz — chudy, biedak (wyraz z końcówką niby łacińską). [przypis redakcyjny]
157. kartelusz — kartkę na zapiski. [przypis redakcyjny]
158. petulantes — winowajcy, nieprzyzwoici. [przypis redakcyjny]
159. kredyt (z łac.) — zaufanie. [przypis redakcyjny]
160. pomierny (daw.) — nieduży, mały. [przypis edytorski]
161. okupacja (daw., z łac.) — zajęcie; tu: zadanie. [przypis edytorski]
162. palcat (z wł.) — laska, kij. [przypis redakcyjny]
163. od jednego (...) podrzucona, a od drugiego (...) uderzona — przez jednego [gracza] podrzucona, a przez drugiego uderzona. [przypis edytorski]
164. na czas — niekiedy; tu: przez pewien czas. [przypis edytorski]
165. zoczyć (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
166. od żadnej ręki (daw.) — przez żadną rękę. [przypis edytorski]
167. dyrektorowie (daw.) — tu: korepetytorzy. [przypis edytorski]
168. dla agitacji (z łac.) — dla ruchu. [przypis redakcyjny]
169. adwersarza — przeciwnika. [przypis redakcyjny]
170. dosiągnąć (daw. forma) — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski]
171. odprawowały się (daw. forma) — dziś: odprawiały się; odbywały się. [przypis edytorski]
172. nota linguae (łac.) — znak za język. [przypis redakcyjny]
173. quis habet notam linguae? (łac.) — kto ma znak za język? [przypis redakcyjny]
174. zła moneta — moneta fałszowana. [przypis edytorski]
175. notam morum (łac.) — znak za obyczaje [ocena z zachowania]. [przypis redakcyjny]
176. cyrkulować — krążyć. [przypis redakcyjny]
177. quomodo hoc explicatur Polonice? (łac.) — jak się to nazywa (mówi) po polsku? [przypis redakcyjny]
178. przerzeczonej — wzmiankowanej. [przypis redakcyjny]
179. prezencją — wygląd zewnętrzny, postawę. [przypis redakcyjny]
180. od — tu: przez; napisane od profesora: napisane przez profesora. [przypis edytorski]
181. zapusty — karnawał; okres po świętach Bożego Narodzenia, a poprzedzający Wielki Post, przypadający na styczeń i luty. [przypis edytorski]
182. mozoł — mozół, trud. [przypis edytorski]
183. exercitium de promotione — ćwiczenie celem przejścia na wyższy stopień nauki. [przypis redakcyjny]
184. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]
185. dyrektor (daw.) — korepetytor. [przypis edytorski]
186. dyscypuł (daw., z łac.) — uczeń. [przypis edytorski]
187. subiektom — [C.lm] osobom. [przypis redakcyjny]
188. czyścowy (daw.) — czyśćcowy. [przypis edytorski]
189. egzorty — nauki duchowne. [przypis redakcyjny]
190. oprócz jednej choroby — tu: tylko z wyjątkiem choroby; jedynie nie podczas choroby. [przypis edytorski]
191. immunitatis (łac.) — przywilej nietykalności. [przypis redakcyjny]
192. volumina legum (łac.) — księgi praw. [przypis redakcyjny]
193. wybiegać się od czego (daw.) — uchronić się od czego; uniknąć czego. [przypis edytorski]
194. szamrajstwo — zbiegowisko. [przypis redakcyjny]
195. pryncypałów — tutaj: przewódców młodzieży. [przypis redakcyjny]
196. respektu — względów, uważania, [szacunku]. [przypis redakcyjny]
197. in gratiam (łac.) — na zadośćuczynienie. [przypis redakcyjny]
198. traktamencie — poczęstunku. [przypis redakcyjny]
199. prasy — ucisku, niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
200. absolutność — zuchwała bezwzględność. [przypis redakcyjny]
201. dyrektor (daw.) — korepetytor. [przypis edytorski]
202. inkwizycja — wybadywanie, śledztwo. [przypis redakcyjny]
203. dał znać do sędziego marszałkowskiego — Marszałek miał prawo sądu w okolicy, gdzie przebywał król. [przypis redakcyjny]
204. ujeżdżać — tu: uciekać; odjeżdżać uciekając. [przypis edytorski]
205. Te Deum laudamus (łac.) — Ciebie Boże chwalimy. [przypis redakcyjny]
206. szlafmyca (z niem.) — czapka nocna bez daszka, duchenka. [przypis redakcyjny]
207. kordygarda (z fr.) — izba w strażnicy żołnierskiej (na odwachu). [przypis redakcyjny]
208. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
209. bęben — daw. rubaszno-żartobliwe określenie dziecka, podrostka. [przypis edytorski]
210. zaparli się być studentami (daw.) — składnia łac., inaczej: zaparli się, że są studentami. [przypis edytorski]
211. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
212. od (daw.) — tu: przez; zasłoniony od kościoła: zasłonięty przez Kościół, wzięty w obronę przez Kościół. [przypis edytorski]
213. jednego będąc rozumienia z dominikanami — będąc tego samego zdania, co dominikanie; tak samo myśląc, jak dominikanie. [przypis edytorski]
214. mieszać się w rezolucji (daw.) — wahać się co do rozstrzygnięcia jakiejś kwestii. [przypis edytorski]
215. kanonów — przepisów. [przypis redakcyjny]
216. aprobował — zatwierdził. [przypis redakcyjny]
217. antypatia (z gr.) — niechęć, nieprzyjaźń. [przypis redakcyjny]
218. dysymulowała — udawała, ukrywała. [przypis redakcyjny]
219. kurta — pies z obciętym ogonem (aluzja do płaszczyka uczniów szkól pijarskich). [przypis redakcyjny]
220. szpic — gatunek psa. [przypis redakcyjny]
221. lelita — jelita. [przypis redakcyjny]
222. dyrektor (daw.) — tu: korepetytor. [przypis edytorski]
223. na czas — niekiedy. [przypis redakcyjny]
224. batalij — [daw. forma D.lm;] bitew. [przypis redakcyjny]
225. peregrynacji — podróży, pielgrzymki. [przypis redakcyjny]
226. frantostwo — przebiegłość. [przypis redakcyjny]
227. dawszy komu kreskę — skaleczywszy kogo. [przypis redakcyjny]
228. persona promota (łac.) — osoba odznaczona. [przypis redakcyjny]
229. bullatus (łac.) — na podstawie bulli, papierowy. [przypis redakcyjny]
230. prelatury — pierwsze godności w kapitule. [przypis redakcyjny]
231. kondyktową — [B.lp r.ż.] umowną, polubowną. [przypis redakcyjny]
232. rite et legitime (łac.) — należycie i prawnie. [przypis redakcyjny]
233. odstępnie napisałem — tu: odchodząc od tematu. [przypis edytorski]
234. doctor bullatus, asinus coronatus (łac.) — doktor według bulli, osioł koronny. [przypis redakcyjny]
235. królowa, żona Augusta III — Maria Józefa Habsburżanka (1699–1757) królowa Polski, żona króla polskiego i elektora saskiego Augusta III Sasa, siostra cesarzowej Marii Amalii Habsburg; była katoliczką i porzucenie luteranizmu na rzecz katolicyzmu było warunkiem jej ślubu z synem Augusta II Mocnego, Fryderykiem Augustem; do małżeństwa doszło w 1719 r., Józefa została koronowana wraz z mężem w styczniu 1734 r.; była żarliwą popleczniczką jezuitów w Polsce. [przypis edytorski]
236. asesoria — sąd asesorski czyli kanclerski w dawnej Polsce. [przypis redakcyjny]
237. z umysłu (daw.) — umyślnie, celowo. [przypis edytorski]
238. Król, wyjechawszy do Saksonii, tam wkrótce umarł — August III (1696–1763), w l. 1733–1763 król Polski, zmarł 5 października 1763 w Dreźnie. [przypis edytorski]
239. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
240. ochędóstwo (daw.) — czystość, schludność. [przypis edytorski]
241. rządzca (daw.) — rządca; tu ogólnie: mający władzę nad czym. [przypis edytorski]
242. socjusza — towarzysza. [przypis redakcyjny]
243. na czas (daw.) — niekiedy. [przypis edytorski]
244. wybredzał — był wybredny, wybierał. [przypis redakcyjny]
245. przyrodzona jest ludziom (...) poważać (daw.) — jest rzeczą ludziom przyrodzoną (wrodzoną), aby poważać. [przypis edytorski]
246. subiekta (daw., z łac.) — tu: osoby. [przypis edytorski]
247. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja. [przypis edytorski]
248. aspirantów — ubiegających się, ochotników. [przypis redakcyjny]
249. wielkiemi dobrodziejstwy (daw.) — dziś: wielkimi dobrodziejstwami. [przypis edytorski]
250. z wnioskiem — z posagiem. [przypis redakcyjny]
251. do konfesjonałów — do spowiadania. [przypis redakcyjny]
252. akceptowany — przyjmowany. [przypis redakcyjny]
253. pro forma (łac.) — dla formy, na pokaz. [przypis redakcyjny]
254. Kalasancjusz, Józef, właśc. Kalasanty 1556–1648) — urodzony w Hiszpanii założyciel zakonu pijarów. [przypis redakcyjny]
255. mariani — por. § 13. [przypis redakcyjny]
256. prowincjałami — przełożonymi nad klasztorami prowincji duchownej. [przypis redakcyjny]
257. faworu — wziętości, przychylności. [przypis redakcyjny]
258. Gröll, Michał — głośny księgarz i nakładca warszawski w drugiej połowie XVIII wieku. [przypis redakcyjny]
259. liberum veto (łac.) — dosł. wolne: „nie pozwalam”; Konarski zwalczał [je] w dziele O skutecznym rad sposobie. [przypis redakcyjny]
260. reputacją — [forma B.lp r.ż.] mniemanie, dobry sąd, wziętość. [przypis redakcyjny]
261. instauracją — [forma B.lp r.ż.:] naprawą; Kitowicz ma tu na myśli zwłaszcza Stanisława Konarskiego i jego reformy edukacyjne. [przypis redakcyjny]
262. Wysocki, Samuel (1706–1771) — członek zakonu pijarów od 1724 r., uczył retoryki w szkołach tego zgromadzenia, zasłynął jako kaznodzieja w Krakowie i Warszawie, pełnił urząd prowincjała, w 1751 r. został mianowany konsultorem prowincji i rektorem domu warszawskiego; opublikował wiele zbiorów kazań jako Samuel S. Floriano, po łacinie i po polsku (m.in. Święta całego roku, kazaniami w krakowskiej katedrze i po różnych w Polsce ambonach zapowiadane, Warszawa 1769). [przypis edytorski]
263. degeneracją (z łac.) — [forma B.lp r.ż.:] przekształcenie. [przypis redakcyjny]
264. piuska — czapeczka księża do przykrycia tonsury (od imienia „Pius”). [przypis redakcyjny]
265. religiosi non debent sic incedere (łac.) — zakonnicy nie powinni tak występować. [przypis redakcyjny]
266. es (z łac. as) — jedno oko na kostce i na karcie do gry, najmniejszy ciężarek; lm: esy a. essy, kilką esami: o kilka punktów. [przypis redakcyjny]
267. curam animarum (łac.) — opiekę nad duszami, duszpasterstwo. [przypis redakcyjny]
268. by też (daw.) — choćby; choćby nawet. [przypis edytorski]
269. jubileusz (z hebr.) — miłościwy rok; wielki jubileusz odprawuje się w kościele rzymskim zwykle co dwadzieścia pięć lat i łączy się z odpustem zupełnym. [przypis redakcyjny]
270. udanie — sposób wykładu. [przypis redakcyjny]
271. kopersztychy — miedzioryty. [przypis redakcyjny]
272. staje — dawna miara długości, różna w różnych okolicach. [przypis redakcyjny]
273. mantolet (z wł.) — płaszczyk jedwabny kanonika, noszony na komży. [przypis redakcyjny]
274. z opuszką — z obszywką. [przypis redakcyjny]
275. chór — miejsce w kościele, zwane presbiterium. [przypis redakcyjny]
276. antyka używających — [postępujących wg] starej mody, [dawnego] obyczaju. [przypis redakcyjny]
277. rasowy [płaszcz] — harasowy, arasowy, z materii wełnianej, szorstkiej. [przypis redakcyjny]
278. antiqua alba (łac.) — starożytna alba, tj. długa biała szata. [przypis redakcyjny]
279. rekolekcje — czas skupienia się i rozmyślania nad stanem swojej duszy. [przypis redakcyjny]
280. gałgancjusz — nicpoń, urwisz (wyraz pochodz. niem., z końcówką niby łacińską). [przypis redakcyjny]
281. okseft (z niem.) — wielka beczka (zwykle 60-garncowa). [przypis redakcyjny]
282. poszlakowanym być (daw.) — być wyśledzonym. [przypis edytorski]
283. ekspensy — [forma D. od rzecz. r.ż.: ekspensa] wydatków. [przypis redakcyjny]
284. kapelania — stanowisko nadwornego duchownego. [przypis redakcyjny]
285. superiora — przełożonego. [przypis redakcyjny]
286. nierada — tu: niechętnie. [przypis edytorski]
287. penitentów — [tu:] żałujących, przystępujących do spowiedzi. [przypis redakcyjny]
288. bez obłazu — bez ogródki. [przypis redakcyjny]
289. reduty — bale maskowe. [przypis redakcyjny]
290. hiżop a. hizop (z gr.) — roślina lekarska, używana na Wschodzie jako lek. „Pokropisz mnie hiżopem, a będę oczyszczony”: formuła przy aspersji. [przypis redakcyjny]
291. konopnym kropidłem — [N.lp] batogiem, powrozem. [przypis redakcyjny]
292. kuna — kółko, w które zamykano winowajców, wystawionych na sromotę publiczną. [przypis redakcyjny]
293. kapucyni, reformaci, bernardyni, franciszkanie — zakony (z pewnymi zmianami) według reguły św. Franciszka. [przypis redakcyjny]
294. w egzystymacji — w szacunku, w opinii. [przypis redakcyjny]
295. frukta — owoce. [przypis redakcyjny]
296. stokfisz — rodzaj ryby, dorsz. [przypis redakcyjny]
297. benedykcyj — [forma D.lm:] błogosławieństw. [przypis redakcyjny]
298. w obserwie — w zachowaniu. [przypis redakcyjny]
299. kaptować — zyskiwać, jednać. [przypis redakcyjny]
300. wota (z łac.) — głosy, przychylność. [przypis redakcyjny]
301. instancje — wstawiennictwo. [przypis redakcyjny]
302. partykularny — odosobniony. [przypis redakcyjny]
303. kościół Chrystusów — daw. forma D.; dziś: kościół Chrystusowy. [przypis edytorski]
304. fason — [forma B.lp:] krój, formę. [przypis redakcyjny]
305. aparaty — szaty kościelne. [przypis redakcyjny]
306. pasyj (forma D.lm) — namiętności. [przypis redakcyjny]
307. trepy — rodzaj chodaków, podobnych do sandałów, ale z drewnianemi podeszwami. [przypis redakcyjny]
308. wcale (daw.) — całkowicie. [przypis edytorski]
309. ex ordine mendicantium (łac.) — zakonu żebraczego. [przypis redakcyjny]
310. komendarstwa (forma lm) — stanowiska zlecone. [przypis redakcyjny]
311. dyspensi a. dyspensaci — zwolnieni od pewnych przepisów. [przypis redakcyjny]
312. kromrasowy (z niem.) — wełniany, tkany w określony sposób, inaczej: kamlotowy, tj. tkany z włosia kozy angorskiej; tu w ogóle: tkanina lekka z wełny. [przypis redakcyjny]
313. szkotowy — wełniany, podobny do kamlotowego. [przypis redakcyjny]
314. cylicjum (z łac.) — włosiennica. [przypis redakcyjny]
315. pytel (z niem. Beutel) — worek. [przypis redakcyjny]
316. różaniec — tutaj: rodzaj nabożeństwa, zaprowadzonego przez św. Dominika. [przypis redakcyjny]
317. filadelfia (z gr.) — miłość braterska, pobratymstwo. [przypis redakcyjny]
318. ordo praedicatorum (łac.) — zakon kaznodziejski. [przypis redakcyjny]
319. konwers — braciszek zakonny. [przypis redakcyjny]
320. konwent — zgromadzenie, dom zakonny. [przypis redakcyjny]
321. kapitułę generalną — ogólne zgromadzenie zakonne. [przypis redakcyjny]
322. prezydencją — przewodnictwem. [przypis redakcyjny]
323. instygatora — oskarżyciela. [przypis redakcyjny]
324. patronów — obrońców. [przypis redakcyjny]
325. na mszą wotywę — [na] mszę śpiewaną, zamówioną na czyjąś intencję. [przypis redakcyjny]
326. ochędóstwo (daw.) — porządek, czystość. [przypis edytorski]
327. naszelnik — od: naszyjnik; pas od chomąta do dyszla. [przypis redakcyjny]
328. szor — część przyboru zaprzęgowego, idąca od chomąta wzdłuż grzbietu i po bokach konia. [przypis redakcyjny]
329. wysłać się — tu: podścielić sobie coś pod ubranie. [przypis edytorski]
330. redemptora — wykupiciela. [przypis redakcyjny]
331. karmelici — nazwa od góry Karmel: zakonnicy reguły potwierdzonej przez papieża Innocentego IV (trzewiczkowi), zreformowanej przez św. Teresę (bosi). [przypis redakcyjny]
332. antykwi — starszej reguły [zakonnej]. [przypis redakcyjny]
333. augustyni — zakon według reguły św. Augustyna (żył od r. 354 do 430, pochodził z afrykańskiej Tagasty w Numidii). [przypis redakcyjny]
334. rokieta (z łac.) — rodzaj komży, noszonej przez wyższe duchowieństwo. [przypis redakcyjny]
335. komża (z łac.) — biała koszula, wkładana na odzież przez księży. [przypis redakcyjny]
336. opat (z gr., za pośr. niem. Abt) — przełożony zakonu, zwany także przeorem (łac. prior). [przypis redakcyjny]
337. saraceńskich — mahometańskich. [przypis redakcyjny]
338. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
339. paludament — płaszcz starożytnego kroju. [przypis redakcyjny]
340. laikowie — [w źródle lajkowie] (tak stale w wyd. poznańskim); [laicy:] niewyświęceni na księży. [przypis redakcyjny]
341. porządkiem wspacznym — wbrew zwykłemu porządkowi. [przypis redakcyjny]
342. kameduli — [nazwa] od miejscowości Camaldoli we Włoszech: zakonnicy zmienionej reguły św. Benedykta. [przypis redakcyjny]
343. erem (z gr.) — pustelnia, samotnia. [przypis redakcyjny]
344. szkaplerz — szeroki pas z tyłu i z przodu habitu zakonnego. [przypis redakcyjny]
345. rezydencji — siedzibie, mieszkaniu. [przypis redakcyjny]
346. po każdym ingresie — po każdym zgromadzeniu uczestników nabożeństwa. [przypis redakcyjny]
347. pawiment — [B.lp] posadzkę. [przypis redakcyjny]
348. staja a. stajanie — daw., starop. miara długości (przede wszystkim drogi, odległości do przebycia: dystans, po przebyciu którego koń musi stanąć, zatrzymać się na odpoczynek); równa 84 łokciom, czyli ok. 134 m, jednakże w praktyce (zależnie od epoki i obszaru geogr.) licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]
349. kartuzi — [nazwa] od miejscowości Carthusia: zakonnicy surowej reguły św. Brunona. [przypis redakcyjny]
350. mszą — daw. forma B.r.ż.; dziś (na) mszę. [przypis edytorski]
351. medytacją — rozmyślanie. [przypis redakcyjny]
352. wyszły czas — przeszły czas, przekroczony czas. [przypis edytorski]
353. memento mori (łac.) — pamiętaj na śmierć, [dziś: pamiętaj o śmierci]. [przypis redakcyjny]
354. konwersują — rozmawiają. [przypis redakcyjny]
355. melancholia — przygnębienie umysłowe. [przypis redakcyjny]
356. communitatis (łac.) — wspólnoty, zgromadzenia. [przypis redakcyjny]
357. towarzystwo (daw.) — społeczeństwo. [przypis edytorski]
358. wypolerowali — wydoskonalili. [przypis redakcyjny]
359. monastery — domy zakonne. [przypis redakcyjny]
360. składały prowincją — tworzyły prowincję. [przypis edytorski]
361. beneficia curata (łac.) — duszpasterstwa. [przypis redakcyjny]
362. Starzeński, Michał Franciszek (1715–1779) — ur. jako Łukasz herbu Lis; benedyktyn, opat lubiński, autor pism teologicznych. [przypis edytorski]
363. kuratorów — [B.lm:] opiekunów, dozorców. [przypis redakcyjny]
364. cystersi — od miejscowości Cistercium, fr. Citeaux, pod Dijon we Francji. [przypis redakcyjny]
365. krucjaty — wyprawy krzyżowej. [przypis redakcyjny]
366. dla czego — dziś: dlaczego; tu: z tego powodu. [przypis edytorski]
367. konsultacyj ani konsultorów — [D.lm:] narad ani doradców. [przypis redakcyjny]
368. wolą — daw. forma B.r.ż.; dziś: (dawać komu) wolę. [przypis edytorski]
369. brewe — dekret papieża w sprawach mniejszej wagi. [przypis redakcyjny]
370. konfirmacją — [forma B.lp r.ż.] zatwierdzenie. [przypis redakcyjny]
371. sakramentki — zakonnice zakonu nieustającego uwielbienia Najświętszego Sakramentu; Maryja Kazimiera sprowadziła je z Francji do Polski w roku 1687. [przypis redakcyjny]
372. wizytki — nawiedzanki, zakonnice reguły Nawiedzenia N. Panny. [przypis redakcyjny]
373. norbertanki — zakonnice reguły św. Norberta. [przypis redakcyjny]
374. diecezjalny (z gr.) — znajdujący się na obszarze zarządu jakiegoś biskupa. [przypis redakcyjny]
375. zasadzonę — daw. forma B.r.ż. przymiotników i imiesłowów przymiotnikowych; dziś: zasadzoną. [przypis edytorski]
376. kalwakata, właśc. kawalkata (z wł.) — orszak konny, gromada. [przypis redakcyjny]
377. reskryptami — przepisami, poleceniami. [przypis redakcyjny]
378. ritus graeci (łac.) — obrządku greckiego. [przypis redakcyjny]
379. Bazyli św. — założyciel zakonu swojej reguły, biskup Cezarei w Kapadocji, żył między r. 330–379. [przypis redakcyjny]
380. schyzmatyk (z gr.) — oddzielony, odszczepiony; tutaj: nieuznający papieża za głowę kościoła. [przypis redakcyjny]
381. w Rusi — wyd. lwowskie ma: na Rusi. [przypis redakcyjny]
382. metropolita — arcybiskup obrządku greckiego, mający pod sobą kilka dyjecezji. [przypis redakcyjny]
383. uformowanej — [D.lp r.ż.] utworzonej. [przypis redakcyjny]
384. ordynaryjnie — zwyczajnie. [przypis redakcyjny]
385. pop (z gr.) — dosłownie ojciec; ksiądz. [przypis redakcyjny]
386. leguminami — [N.lm:] pożywieniem roślinnym. [przypis redakcyjny]
387. tercjarka (z łac.) — świecka członkini zakonu św. Franciszka. [przypis redakcyjny]
388. w kupie (daw.) — razem, społem. [przypis edytorski]
389. klauzurą (forma B.lp r.ż.) — zamknięciem. [przypis redakcyjny]
390. curam animarum (łac.) — duszpasterstwo. [przypis redakcyjny]
391. subalterni — podwładni. [przypis redakcyjny]
392. kolegiackich — należących do kościoła, przy którym jest kapituła. [przypis redakcyjny]
393. mansjonarz (z łac.) — ksiądz, wolny od obowiązków, prócz odprawienia mszy i pacierzy kapłańskich. [przypis redakcyjny]
394. penitencjariusz (z łac.) — ksiądz, mający prawo rozgrzeszania w szczególnych wypadkach. [przypis redakcyjny]
395. altarysta (z łac.) — ksiądz, opłacany z zapisu na utrzymanie ołtarza, pomocnik plebana. [przypis redakcyjny]
396. prebendarz (z łac.) — ksiądz, używający części majątku kościoła katedralnego lub kolegjackiego. [przypis redakcyjny]
397. w hierarchii — w porządku władz według stopniowania. [przypis redakcyjny]
398. patriarcha — biskup na stolicy, na której jako pierwszy zasiadał jeden z apostołów. [przypis redakcyjny]
399. carissimo filio (łac.) — najdroższemu synowi. [przypis redakcyjny]
400. plebani — proboszczowie wiejscy. [przypis redakcyjny]
401. gbur (z niem.) — wieśniak. [przypis redakcyjny]
402. grodetur (z fr. gros de Tours) — tkanina wełniana gruba. [przypis redakcyjny]
403. popielicami — futrem ze skórek zimowych wiewiórki północnej. [przypis redakcyjny]
404. krzyżak — rodzaj lisa pręgowatego. [przypis redakcyjny]
405. marmurki — futro z czarnych lisów. [przypis redakcyjny]
406. roboty szmulderskiej — wyrabiane podobnie jak taśmy, pasy, galony i t.p. [przypis redakcyjny]
407. od plusków — na czas deszczowy. [przypis redakcyjny]
408. zwiedzali się ekwipażami — wyd. lwow. ma: zjeżdżali się ekwipażami. [przypis redakcyjny]
409. kolator — nadawca probostwa. [przypis redakcyjny]
410. skępstwo — skąpstwo. [przypis redakcyjny]
411. wesołach — wyd. lwowskie ma: weselach. [przypis redakcyjny]
412. od (daw.) — przez; od zwierzchności duchownej: przez zwierzchność duchowną, przez duchownych zwierzchników. [przypis edytorski]
413. rokieta (z wł. rocchetto) — komża o wąskich rękawach, podbita kolorową materią, noszona przez wyższe duchowieństwo katolickie. [przypis edytorski]
414. snycerze — rzeźbiarze. [przypis redakcyjny]
415. Jan Nepomucen, św. — Czech, utopiony (1393) na rozkaz króla Wacława IV, ponieważ (według podania) nie chciał naruszyć tajemnicy spowiedzi; w Polsce dość pospolite są jego posągi, zazwyczaj nad strumykami. [przypis redakcyjny]
416. dystynktoria — odznaki. [przypis redakcyjny]
417. z tombaku — ze stopu miedzi z cynkiem. [przypis redakcyjny]
418. kapitularza — skarbca kapitulnego. [przypis redakcyjny]
419. aktualny — czynny, prawdziwy. [przypis redakcyjny]
420. inflantski — dziś: inflancki; przynależny Inflantom. [przypis edytorski]
421. in abstracto (łac.) — jest abstrakcją, tzn. w rzeczywistości nie istnieje. [przypis redakcyjny]
422. in infinito (łac.) — w nieskończoności. [przypis redakcyjny]
423. nie instaluje się — nie obejmuje urzędu. [przypis redakcyjny]
424. cymara (z wł. zimarra) — długa suknia wierzchnia. [przypis redakcyjny]
425. pukielkami — ozdobami wypukłymi. [przypis redakcyjny]
426. birety — czapki rogate bez daszka, używane przez duchownych. [przypis redakcyjny]
427. gaszek (z niem.) — zalotnik, kawaler. [przypis redakcyjny]
428. na urzędach publicznych noszący lub nadskakujący dworowi — wyd. lwowskie ma: będący lub nadskakujący [przypis redakcyjny]
429. szafrańcy — rudowłosi. [przypis redakcyjny]
430. franta — chytrego szalbierza. [przypis redakcyjny]
431. batystowe — z bardzo cienkiego płótna. [przypis redakcyjny]
432. indycht — z indygo: lazurek, barwnik niebieski. [przypis redakcyjny]
433. czerwony złoty — staropolski pieniądz złoty, dukat. [przypis redakcyjny]
434. en abbé (z fr.) — na księży sposób. [przypis redakcyjny]
435. kompaniach — towarzystwach. [przypis redakcyjny]
436. ślifirz (z niem.) — poprawnie: szlifierz; tu: wałęga, próżniak. [przypis redakcyjny]
437. Seneka (4–65) — filozof rzymski, znany z surowych zasad, jakie głosił. [przypis redakcyjny]
438. Kato Starszy (232–147 p.n.e.) — rzymski mąż stanu, znany z surowych obyczajów. [przypis redakcyjny]
439. klaustralnych — zakonnych. [przypis redakcyjny]
440. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
441. in partibus (łac.) — bez diecezji (zwykle: in partibus infidelium: w okolicach niewiernych). [przypis redakcyjny]
442. nie mają jurysdykcji — nie sprawują władzy. [przypis redakcyjny]
443. tu zaś tylko to zostawię — wyd. lwowskie ma: zestawię. [przypis redakcyjny]
444. mucet (z łac.) — czapeczka duchownych. [przypis redakcyjny]
445. prymas (z łac.) — pierwszy biskup w kraju, w dawnej Polsce arcybiskup gnieźnieńsko-poznański. [przypis redakcyjny]
446. kustoszem — stróżem. [przypis redakcyjny]
447. zabawa (daw.) — zajęcie, zatrudnienie. [przypis edytorski]
448. lekcja (z łac.) — czytanie głośne podczas jedzenia. [przypis redakcyjny]
449. potrzebny (daw.) — dziś: potrzebujący; osoba żyjąca w niedostatku, biedak. [przypis edytorski]
450. podorędziu — pod ręką, przy sobie; wyd. lwowskie ma: podoręczu. [przypis redakcyjny]
451. przemyślski — wyd. lwowskie ma: przemyski. [przypis redakcyjny]
452. sufragan — namiestnik biskupi. [przypis redakcyjny]
453. powszechne dni — wyd. lwowskie ma: powszedne. [przypis redakcyjny]
454. w przytomności (daw.) — w obecności. [przypis edytorski]
455. ministrować — obsłużyć. [przypis redakcyjny]
456. brewjarzu — modlitewniku księżym. [przypis redakcyjny]
457. bawić (daw.) — tu: trwać. [przypis edytorski]
458. dyspensować się — uwalniać się. [przypis redakcyjny]
459. audytorów — zastępców biskupich. [przypis redakcyjny]
460. publikami — sprawami świeckiemi. [przypis redakcyjny]
461. faworów — łaski, względów. [przypis redakcyjny]
462. Brühl, Henryk (1700–1763) — hrabia, minister saski, bardzo wpływowy za panowania Augusta III. Uzyskawszy, na podstawie sfałszowanej genealogii, szlachectwo polskie, doszedł i w Polsce do wysokiego znaczenia, frymarcząc bez skrupułów starostwami i urzędami. Jedną z córek wydał za Jerzego Augusta Mniszcha (1715–1778), marszałka nadw. koronnego. [przypis redakcyjny]
463. protestacją — zastrzeżenie. [przypis redakcyjny]
464. idzie na ustęp — ustępuje, cofa się. [przypis redakcyjny]
465. polerowańszego — gładszego, oświeceńszego. [przypis redakcyjny]
466. profesyj — zawodów, zajęć. [przypis redakcyjny]
467. palestra — prawnicy. [przypis redakcyjny]
468. dekreta — wyroki. [przypis redakcyjny]
469. manifesta — odezwy, skargi. [przypis redakcyjny]
470. relacje — doniesienia, poświadczenia. [przypis redakcyjny]
471. arendy — dzierżawy. [przypis redakcyjny]
472. regentów — zawiadowców kancelarii sądowej. [przypis redakcyjny]
473. susceptantów — pomocników rejenta, urzędników sądowych. [przypis redakcyjny]
474. feriantów — prowadzących protokoły. [przypis redakcyjny]
475. magistraty — urzędy. [przypis redakcyjny]
476. asesoria — sąd kanclerski w dawnej Polsce. [przypis redakcyjny]
477. referendaria — urzędy sądowe, zdające królowi za pośrednictwem kanclerza sprawę ze skarg i próśb poddanych. [przypis redakcyjny]
478. kondescensje — sądy zjazdowe w dawnej Polsce; por. objaśnienie w dalszym ciągu tekstu. [przypis redakcyjny]
479. fixum locum — stałego miejsca. [przypis redakcyjny]
480. kadencyj — [daw. D.lm:] czasu urzędowania. [przypis redakcyjny]
481. duchownemi i ziemskiemi — wyd. lwów, ma: duchownemi a ziemskiemi. [przypis redakcyjny]
482. sukcesorami — spadkobiercami. [przypis redakcyjny]
483. kondescensje — urzędników grodzkich. [przypis redakcyjny]
484. subdelegatów — pełnomocników niższego stopnia. [przypis redakcyjny]
485. nominowały — mianowały. [przypis redakcyjny]
486. polubowym — wyd. lwów, ma: polubownym. [przypis redakcyjny]
487. przyzwoity czemu — tu: należący (przynależący) do czego. [przypis edytorski]
488. superarbiter — przewodniczący sądu polubownego. [przypis redakcyjny]
489. mediatora — pośrednika. [przypis redakcyjny]
490. arbitrami — sędziowie w sądzie polubownym, przedstawiciele stron. [przypis redakcyjny]
491. dla czego (daw.) — tu: i z tego powodu. [przypis edytorski]
492. rozpisku — odwołania. [przypis redakcyjny]
493. pękały się — upadały. [przypis redakcyjny]
494. kredytorami — wierzycielami; wyd. lwów, ma: opiekunami a kredytorami. [przypis redakcyjny]
495. substancją — [daw. B.lp r.ż.] majątek. [przypis redakcyjny]
496. gród — tutaj: sąd grodzki albo starościński w dawnej Polsce. [przypis redakcyjny]
497. ziemstwo — tutaj: staropolski sąd szlachecki. [przypis redakcyjny]
498. trybunał — staropolski sąd szlachecki najwyższej instancji. [przypis redakcyjny]
499. sentencji — zdania. [przypis redakcyjny]
500. dystyngwujący się — odróżniający się. [przypis edytorski]
501. deputatom — posłom z wyboru na trybunał. [przypis redakcyjny]
502. mecenasów — obrońców. [przypis redakcyjny]
503. marszałek — tutaj: przewodniczący w trybunale. [przypis redakcyjny]
504. deprekacją — [daw. B.lp r.ż.] przeproszenie. [przypis redakcyjny]
505. rewanż — odwet. [przypis redakcyjny]
506. sedenterii — życia siedzącego, spokojnego. [przypis redakcyjny]
507. instygatorowie skrzynkowi — woźni do ściągania grzywien w trybunale. [przypis redakcyjny]
508. rejestr a. regestr — spis, wykaz. [przypis redakcyjny]
509. przez rezon — dla fantazji. [przypis redakcyjny]
510. securitatis — bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
511. serwis (z fr.) — tutaj: przybór. [przypis redakcyjny]
512. ekstraordynaryjne — nadzwyczajne. [przypis redakcyjny]
513. publikacją — ogłoszeniem. [przypis redakcyjny]
514. z rejestru poenalium — z wykazu grzywien. [przypis redakcyjny]
515. wygrawającej stronie — wyd. lwów, ma: wygrywającej. [przypis redakcyjny]
516. insipnia (łac.) — odznaki. [przypis redakcyjny]
517. gifrejter (z niem.) — starszy żołnierz. [przypis redakcyjny]
518. ront (z fr.) — straż, warta. [przypis redakcyjny]
519. do kordygardy — do strażnicy, na odwach. [przypis redakcyjny]
520. kord (z tur.) — miecz, szabla. [przypis redakcyjny]
521. salwowali się — ratowali się. [przypis redakcyjny]
522. amnestia — zapomnienie; ułaskawienie. [przypis redakcyjny]
523. kondemnaty — zaoczne wyroki. [przypis redakcyjny]
524. obrywczą — obrywką, łapówką. [przypis redakcyjny]
525. alias (łac.) — inaczej, czyli. [przypis redakcyjny]
526. szafunek — szafowanie; powszechne dostarczanie, udostępnianie. [przypis edytorski]
527. obwencyj — dochodów przypadkowych, obrywek. [przypis redakcyjny]
528. wokanda (z łac.) — książeczka z wykazem spraw, u sądu wywoływanych. [przypis redakcyjny]
529. społeczeństwo — [w]spólnictwo. [przypis redakcyjny]
530. repetycja (z łąc.) — powtórzenie. [przypis redakcyjny]
531. akcesoria (z łac.) — tutaj: wstępne rozprawy w sądzie. [przypis redakcyjny]
532. sesje — posiedzenia. [przypis redakcyjny]
533. rok — termin rozprawy sądowej; pozew słowny (ob. niżej). [przypis redakcyjny]
534. kontradykcja — przeciwieństwo. [przypis redakcyjny]
535. charakteryzowany (z gr.) — znamionowany, jakiś dygnitarz. [przypis redakcyjny]
536. po komplemencie — po grzecznym słowie. [przypis redakcyjny]
537. tactorum (z łac.) — dotkniętych. [przypis redakcyjny]
538. subselia (z łac.) — urzędy, kancelarie. [przypis redakcyjny]
539. pacjent (z łac.) — tutaj: osoba prawująca się, klient. [przypis redakcyjny]
540. świdwa — dereń (krzew). [przypis redakcyjny]
541. kosztur — kostur, duży kij. [przypis redakcyjny]
542. hałastra — pospólstwo, gawiedź, pierwotnie nazwa „allahujących” Tatarów. [przypis redakcyjny]
543. czereda (z ukr.) — trzoda, tłum. [przypis redakcyjny]
544. krymka — tutaj: jarmułka (czapeczka) żydowska. [przypis redakcyjny]
545. kukiełka — kołacz, chleb z pszennej mąki. [przypis redakcyjny]
546. słuszniejszych — poważniejszych. [przypis redakcyjny]
547. agitującego się — odbywającego się, odprawiającego się. [przypis redakcyjny]
548. kiełbasa — siniec podłużny, pręga. [przypis redakcyjny]
549. konfraterni — pobratymstwa. [przypis redakcyjny]
550. weksa (z łac.) — dokuczanie, chłosta. [przypis redakcyjny]
551. fryc — początkujący, niedoświadczony. [przypis redakcyjny]
552. per gradus (łac.) — przez stopnie, kolejno. [przypis redakcyjny]
553. aplauz — poklask, uznanie. [przypis redakcyjny]
554. reputacji — uznania. [przypis redakcyjny]
555. łepskość — od łeb; łebskość, dzielność. [przypis redakcyjny]
556. a oraz (daw.) — a także. [przypis edytorski]
557. kozubalec (może od: kozub: koszyk) — okup, opłata. [przypis redakcyjny]
558. bańkę — na pijatykę. [przypis redakcyjny]
559. eksperymentowali — doświadczali. [przypis redakcyjny]
560. rado — rade; chętne, skore. [przypis edytorski]
561. sekundować — towarzyszyć, opiekować się. [przypis redakcyjny]
562. nie wybaczała — nie szła na bok, nie wykraczała. [przypis redakcyjny]
563. prerogatywa — przywilej. [przypis redakcyjny]
564. dysymulowana — cierpiana, znoszona. [przypis redakcyjny]
565. manierę — obyczaj. [przypis redakcyjny]
566. limita — przerwa, odroczenie. [przypis redakcyjny]
567. Kwietnią Niedzielą — Niedzielą Palmową, poprzedzającą Wielkanocną. [przypis redakcyjny]
568. tygodniem prędzej (daw. składnia) — o tydzień wcześniej. [przypis edytorski]
569. zadosyć (daw.) — dziś: zadość (czynić komu a. czemu). [przypis edytorski]
570. reasumpcją — [daw. forma B.lp r.ż.] ponowne otwarcie. [przypis redakcyjny]
571. kabały (z hebr.) — tu: knowania, trudności. [przypis redakcyjny]
572. marszałek nadworny koronny — urząd ministerialny w dawnej Polsce; początkowo sprawca i kierownik wszystkich ceremonii i zajęć dworskich. [przypis redakcyjny]
573. partyzanci — zwolennicy stronnictwa. [przypis redakcyjny]
574. prezydent — przewodniczący trybunału. [przypis redakcyjny]
575. nieprzytomny — nieobecny. [przypis redakcyjny]
576. przytomni — obecni. [przypis redakcyjny]
577. rzędy — ubiory na konie. [przypis redakcyjny]
578. dragonia — konna straż przyboczna. [przypis redakcyjny]
579. pocztarskie — pocztowe. [przypis redakcyjny]
580. forsy — wysiłku, zabiegów. [przypis redakcyjny]
581. konfidenci — powiernicy, zausznicy. [przypis redakcyjny]
582. instrumenta elekcji — dowody wyboru. [przypis redakcyjny]
583. dostatnim — donośnym. [przypis redakcyjny]
584. laudum — uchwałę sejmiku. [przypis redakcyjny]
585. lukty (z łac.) — walki, spory. [przypis redakcyjny]
586. certowali między sobą — spierali się. [przypis redakcyjny]
587. solenny — uroczysty. [przypis redakcyjny]
588. patyna — talerzyk metalowy, używany przy odprawianiu mszy. [przypis redakcyjny]
589. induktami — wywodami, wnioskami. [przypis redakcyjny]
590. terminem — nazwą. [przypis redakcyjny]
591. kredencjonalnemi — uwierzytelniającymi. [przypis redakcyjny]
592. komparycji — jawienia się osobistego, zapisania sprawy sądowej. [przypis redakcyjny]
593. administracji — [w] wymierzaniu. [przypis redakcyjny]
594. anniwersarzami — rocznicami. [przypis redakcyjny]
595. frymarczono — handlowano, kupowano. [przypis redakcyjny]
596. pięknego fartuszka — pięknej kobiety. [przypis redakcyjny]
597. by też była (starop.) — choćby nawet była. [przypis edytorski]
598. komplet — pełną liczbę, przepisaną ilość, potrzebną do prawomocnej uchwały. [przypis redakcyjny]
599. per non sunt (łac.) — dosłownie: „przez nie są”. [przypis redakcyjny]
600. plenipotentów — pełnomocników. [przypis redakcyjny]
601. zastanawiać się (daw.) — zatrzymywać się; stawać. [przypis edytorski]
602. non sunt, non sunt — nie ma ich, tj. nieobecni. [przypis redakcyjny]
603. in gratiam (łac.) — gwoli [tj. dla, z powodu]. [przypis redakcyjny]
604. importunów — natrętów. [przypis redakcyjny]
605. dependentów — pomocników obrońcy. [przypis redakcyjny]
606. directi mandati (z. łac.) — wyrażenie sądowe, dosłownie: bezpośredniego polecenia; rzecz bliżej wyjaśniona w tekście. [przypis redakcyjny]
607. ekspulsją — [o] wyrzucenie. [przypis redakcyjny]
608. wiolencją — przemoc, gwałt. [przypis redakcyjny]
609. taktowy — por. obj. na str. 18. [przypis redakcyjny]
610. ilacją — [forma B.lp r.ż. od ilacja;] wniosek ustny do sądu; w dzisiejszym prawie: żądanie jednostronne. [przypis redakcyjny]
611. cedułę — kartkę, pismo. [przypis redakcyjny]
612. pospiech (daw.) — dziś forma zmiękczona: pośpiech. [przypis edytorski]
613. konfesaty — zeznania. [przypis redakcyjny]
614. kryminału — zbrodni. [przypis redakcyjny]
615. inkwizycje — badanie sądowe, dochodzenie. [przypis redakcyjny]
616. wióry — drobne odpadki przy ciosaniu i rąbaniu drzewa; z pierwszego wióra: z pierwszych szczególów. [przypis redakcyjny]
617. przedrabować — przetrząsnąć, rozpatrzyć. [przypis redakcyjny]
618. gdy te więźnia nie oskarżały — wyd. lwow. ma: oskarżyły. [przypis redakcyjny]
619. salvam actionem (łac.) — wolne działanie. [przypis redakcyjny]
620. debosz (z fr.) — rozpusta, hulatyka. [przypis redakcyjny]
621. koneksje — złączenie, związek. [przypis redakcyjny]
622. quondam (z łac.) — niegdyś. [przypis redakcyjny]
623. ściągać się do czego (daw.) — sprowadzać się do czego; tu: nawiązywać do czego. [przypis edytorski]
624. rejestr arianismi — spis spraw o należenie do sekty arian, występujących przeciw wierzeniu w Trójcę św. [przypis redakcyjny]
625. kacerz (z gr. za pośred. niem.) — zwolennik nauki chrześcijańskiej odmiennej od katolicyzmu. [przypis redakcyjny]
626. reparowanie — naprawa. [przypis redakcyjny]
627. forum (łac.) — sąd właściwy. [przypis redakcyjny]
628. wieżą — więzieniem. [przypis redakcyjny]
629. czarodziejstwa — w wyd. pozn. i lwow. cudzoziemstwa (może zam. cudodziejstwa?); tu poprawiamy na: czarodziejstwa. [przypis redakcyjny]
630. konsystorz (z łac.) — rada biskupia. [przypis redakcyjny]
631. konfiskacją — zabraniem majątku przez urząd. [przypis redakcyjny]
632. po sobie — na swoją korzyść. [przypis redakcyjny]
633. kontrowersji — sprzeciwu, sporu, w dawnej Polsce: opis sprawy, składany przez strony po wyroku pisarzowi sądu. [przypis redakcyjny]
634. obudwóch (daw. forma) — dziś: obydwu. [przypis edytorski]
635. ex juris controversiis (łac.) — z rozpraw. [przypis redakcyjny]
636. jednostajnie (daw.) — jednakowo. [przypis edytorski]
637. motyw (z łac.) — powód, uzasadnienie. [przypis redakcyjny]
638. kategoria (z gr.) — tutaj: skwalifikowanie sprawy. [przypis redakcyjny]
639. wiekować (daw.) — długo gdzieś pozostawać. [przypis edytorski]
640. sukcesja (daw.) — spadek. [przypis edytorski]
641. in stuba judicii (łac.) — w izbie sądowej. [przypis redakcyjny]
642. na ustęp — na bok, na zewnątrz (sali); tu: na przerwę. [przypis edytorski]
643. Sub tuum praesidium (łac.) — Pod Twoją obronę... (początek pieśni do N. Panny). [przypis redakcyjny]
644. Ave maris stella (łac.) — Witaj gwiazdo morza (początek pieśni do N. Panny). [przypis redakcyjny]
645. incognito (łac.) — tajemnie, bezimiennie. [przypis redakcyjny]
646. adwent (z łac.) — okres postu przed Bożem Narodzeniem. [przypis redakcyjny]
647. garnizonu — oddziału wojska. [przypis redakcyjny]
648. parol — słowo umówione, hasło. [przypis redakcyjny]
649. wiele razy (daw.) — ile razy. [przypis edytorski]
650. raus (z niem. heraus) — wychodź! wystąp! [przypis redakcyjny]
651. gleit (z niem. Glied) — rząd, szereg. [przypis redakcyjny]
652. werbel — bęben wojskowy, tryl na bębnie. [przypis redakcyjny]
653. ludzi, w których — wyd. petersb.: którzy. [przypis redakcyjny]
654. matador (z hiszp.) — zabójca byka na igrzyskach, tutaj: osoba znakomita. [przypis redakcyjny]
655. hajduk (z węg.) — żołnierz tzw. piechoty węgierskiej, straż piesza. [przypis redakcyjny]
656. pajuk (z pers.) — pokojowiec. [przypis redakcyjny]
657. węgrzynek — służący przy koniach ubrany z węgierska. [przypis redakcyjny]
658. liberia — ubiór służących, służba. [przypis redakcyjny]
659. pisarz wielki koronny — stały radca sądów asesorskich. [przypis redakcyjny]
660. aplikacja — stosowanie się. [przypis redakcyjny]
661. od nich mile przyjmowana — przez nich przyjmowana z zamiłowaniem (z chęcią; jako miła, sprawiająca im przyjemność). [przypis edytorski]
662. politycznie — grzecznie, uprzejmie. [przypis redakcyjny]
663. szyldwachy — straże, warty. [przypis redakcyjny]
664. aktualny — tutaj: rzeczywisty. [przypis redakcyjny]
665. konsolacją — pocieszenie, ochotę. [przypis redakcyjny]
666. regalizował — obdarzał. [przypis redakcyjny]
667. potykać (daw.) — spotykać. [przypis edytorski]
668. słusznych — poważnych, dostojnych. [przypis redakcyjny]
669. przez nogi przerzucał — lekceważył. [przypis redakcyjny]
670. konfidencją — poufałość. [przypis redakcyjny]
671. podskarbi wielki — urząd ministra skarbu w dawnej Polsce. [przypis redakcyjny]
672. magistraturze — urzędowi. [przypis redakcyjny]
673. konfuzja — zawstydzenie, srom. [przypis redakcyjny]
674. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
675. za mego wieku — za mego życia. [przypis redakcyjny]
676. Niedzieli Przewodnej — pierwszej niedzieli po Wielkanocy. [przypis redakcyjny]
677. nie szarzali — nie poniżali. [przypis redakcyjny]
678. pospolicie (daw.) — zazwyczaj. [przypis edytorski]
679. kwatery — mieszkania, gospody. [przypis redakcyjny]
680. powitanie (...) imieniem (daw.) — powitanie w imieniu. [przypis edytorski]
681. submisja — uniżoność. [przypis redakcyjny]
682. oratora — mówcę. [przypis redakcyjny]
683. oratora — przez grzeczność, dla pozoru. [przypis redakcyjny]
684. po oracji — po mowie. [przypis redakcyjny]
685. dystynkcji — rozróżnienia. [przypis redakcyjny]
686. wakować — nie urzędować. [przypis redakcyjny]
687. w wigilię wigilii — na dwa dni przed. [przypis redakcyjny]
688. panegiryki — pochwały, przesadne mowy pochwalne, wiersze pochwalne. [przypis redakcyjny]
689. szalbierskie — wykrętne, oszukańcze. [przypis redakcyjny]
690. perorów — przemów. [przypis redakcyjny]
691. jako sądzili (...) i jako nie brali (daw.) — że sądzili i że nie brali. [przypis edytorski]
692. korupcja — zepsucie tutaj: przekupstwo, łapówka. [przypis redakcyjny]
693. w paroksyzmie — w napadzie gorączki. [przypis redakcyjny]
694. którycheś (...) nie przywiózł — daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: których nie przywiozłeś. [przypis edytorski]
695. respekt — poszanowanie. [przypis redakcyjny]
696. ukoloryzowane — ozdobione. [przypis redakcyjny]
697. stallum (łac.) — miejsce, krzesło. [przypis redakcyjny]
698. konfirmował — zatwierdzał. [przypis redakcyjny]
699. vota decisivaa (łac.) — głosy rozstrzygające. [przypis redakcyjny]
700. kadencja — okres urzędowania. [przypis redakcyjny]
701. defektowi — niedomaganiu, brakowi. [przypis redakcyjny]
702. dla (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]
703. sztafety — gońców, umyślnych posłańców. [przypis redakcyjny]
704. oficjalistów — urzędników, tutaj: sędziów. [przypis redakcyjny]
705. surrogatorami — zastępcami. [przypis redakcyjny]
706. votum decisivum (łac.) — głos decydujący. [przypis redakcyjny]
707. votum consultivum (łac.) — głos doradczy. [przypis redakcyjny]
708. dysponował sentencją — stanowił o wyroku. [przypis redakcyjny]
709. cum voto consultivo (łac.) — z głosem doradczym. [przypis redakcyjny]
710. z powszechnego axioma — z powszechnej zasady prawnej. [przypis redakcyjny]
711. par super parem non habet potestatem (łac.) — równy nad równym nie ma władzy. [przypis redakcyjny]
712. komorników — urzędników sądowych, rejentów. [przypis redakcyjny]
713. importancji — znaczenia, ważności. [przypis redakcyjny]
714. nomenklatura — zbiór nazw właściwych jakiejś nauce lub sztuce. [przypis redakcyjny]
715. instygująca — oskarżająca. [przypis redakcyjny]
716. znajdowały się na wyciągłości — naciągnęły się. [przypis redakcyjny]
717. piórem i papiórem — wyd. lwow. ma: papierem. [przypis redakcyjny]
718. wójt (z niem.) — naczelnik sądu miejskiego w dawnej Polsce, mający do pomocy tzw. ławników. [przypis redakcyjny]
719. dwiema ławnikami — dziś r.m. liczebnika: dwoma (...). [przypis edytorski]
720. imieniem (daw.) — w imieniu. [przypis edytorski]
721. delatora — donosiciela, oskarżyciela. [przypis redakcyjny]
722. przytomnego lub nieprzytomnego (daw.) — obecnego lub nieobecnego. [przypis edytorski]
723. ekscesu — występku. [przypis redakcyjny]
724. bawić się czym (daw.) — zajmować się czym. [przypis edytorski]
725. kaptywacja — pojmanie, uwięzienie. [przypis redakcyjny]
726. jeżeli — tutaj: czy. [przypis redakcyjny]
727. depozycje — zeznania. [przypis redakcyjny]
728. wybiegać się od czego — uciec od czego, wymigać się od czego, uniknąć czego. [przypis edytorski]
729. eksponuje — wystawia, oddaje. [przypis redakcyjny]
730. mistrz — tutaj: kat. [przypis redakcyjny]
731. jeśli (daw.) — tu: czy. [przypis edytorski]
732. pozytura — położenie. [przypis redakcyjny]
733. znać się do czego (daw.) — przyznawać się do czego. [przypis edytorski]
734. miękiego (daw.) — dziś: miękkiego. [przypis edytorski]
735. przyrodzenie (daw.) — natura, charakter. [przypis edytorski]
736. hycla — oprawcę. [przypis redakcyjny]
737. junktury — połączenia, ścięgna. [przypis redakcyjny]
738. delikwent — winowajca, przestępca. [przypis redakcyjny]
739. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
740. dyby — kłody drzewa z otworami, w które zamykano ręce lub nogi więźniów. [przypis redakcyjny]
741. galanterią — [forma B.lp r. ż.] grzeczność; tu użyto wyrazu tego ironicznie. [przypis redakcyjny]
742. ekskuzja — wymówka, tłumaczenie się. [przypis redakcyjny]
743. tentował — stosował. [przypis redakcyjny]
744. trybunał ziemski albo gród — wyd. lwow. ma: albo grodzki. [przypis redakcyjny]
745. pro cuius modi exsecutione reum ad officium scabinale civitatis praesentis remittit (łac.) — dla wykonania tego odsyła winnego do urzędu ławniczego niniejszego miasta. [przypis redakcyjny]
746. referując — nie odnosząc się. [przypis redakcyjny]
747. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
748. halabarda — broń: na długim drzewcu osadzony grot z siekierą. [przypis redakcyjny]
749. komputowego żołnierza — wojska regularnego. [przypis redakcyjny]
750. szarzać — narażać, ośmieszać. [przypis redakcyjny]
751. po św. Stanisławie biskupie — po dniu 8 maja, kiedy w kościele katolickim obchodzona jest uroczystość św. Stanisława ze Szczepanowa, biskupa i męczennika, patrona Polski. [przypis edytorski]
752. senatus consilium (łac.) — uchwałę senatu. [przypis redakcyjny]
753. depaktacją — żądanie wyższej opłaty, zdzierstwo. [przypis redakcyjny]
754. regimentów — pułków. [przypis redakcyjny]
755. kapitulacja — zobowiązanie, umowa żołnierska. [przypis redakcyjny]
756. abszyt — zwolnienie z wojska. [przypis redakcyjny]
757. pretendować — rościć sobie, domagać się. [przypis redakcyjny]
758. na stacjach — [na] postojach. [przypis redakcyjny]
759. rekwirować (z łac.) — domagać się, żądać. [przypis redakcyjny]
760. przewiódłszy (daw.) — przeprowadziwszy. [przypis edytorski]
761. w swojej repartycji — w swoim przydziale. [przypis redakcyjny]
762. de novo (łac.) — na nowo. [przypis redakcyjny]
763. zrekrutować się — dopełnić liczby wojska. [przypis redakcyjny]
764. likwidowały się — obliczały się, wykazywały swoje wydatki i należności. [przypis redakcyjny]
765. z percept i ekspens — z dochodów i rozchodów. [przypis redakcyjny]
766. z komputu — [z] liczby pocztu. [przypis redakcyjny]
767. autoramentu — zaciągu wojska. [przypis redakcyjny]
768. zafrontować — zrobić komu afront, ubliżyć, uchybić. [przypis redakcyjny]
769. atencji — uwagi, grzeczności. [przypis redakcyjny]
770. zasadzone — nastawione umyślnie. [przypis redakcyjny]
771. ekscepcją — wyjęcie, zwolnienie. [przypis redakcyjny]
772. wstrych — po brzegi, pod wierzch. [przypis redakcyjny]
773. impertynencji — niegrzeczności, zniewagi. [przypis redakcyjny]
774. ekscesantów — napastników. [przypis redakcyjny]
775. deprekacją — przeproszeniem. [przypis redakcyjny]
776. umoderowani — umiarkowani, spokojni. [przypis redakcyjny]
777. profesji — zawodu, zajęcia. [przypis redakcyjny]
778. substancyj — majątku, posiadłości. [przypis redakcyjny]
779. prostoty — prostactwa, niegrzeczności. [przypis redakcyjny]
780. Wenus, jako faworytka Marsa — Wenus: bogini miłości u Rzymian, Mars: bóg wojny. [przypis redakcyjny]
781. frauencymer — orszak kobiecy. [przypis redakcyjny]
782. regenta kwarcianego — urzędnika sądowego, zajmującego się sprawami wojska kwarcianego czyli zaciężnego z kwarty (tj. czwartej części, a właściwie z piątej) dóbr królewskich. [przypis redakcyjny]
783. gród — sąd grodzki. [przypis redakcyjny]
784. kanclerz — urzędnik ministerialny w dawnej Polsce, odpowiadający poniekąd dzisiejszemu ministrowi spraw zagranicznych. [przypis redakcyjny]
785. u nich zasiadali — wyd. lwow. ma: w nich. [przypis redakcyjny]
786. referendarze — dostojnicy, którzy sądzili sprawy poddanych z królewszczyzn przeciw starostom i dzierżawcom, oraz odwrotnie. [przypis redakcyjny]
787. asesorowie — tutaj: doradcy, radcy sądowi. [przypis redakcyjny]
788. votum informativum (łac.) — głos wyjaśniający. [przypis redakcyjny]
789. okupacją — zadanie szkolne. [przypis redakcyjny]
790. koncypowali — układali. [przypis redakcyjny]
791. subiekta — osoby, jednostki. [przypis redakcyjny]
792. patronizacji — [trzymać się] obrony, adwokatury. [przypis redakcyjny]
793. importujące — przynoszące mniej dochodu. [przypis redakcyjny]
794. dukt — przeprowadzenie liniji granicznej. [przypis redakcyjny]
795. co było w rzeczy — jak było w rzeczywistości. [przypis redakcyjny]
796. patronowie przybliżali się do kanclerza i na położonej przed nim mapie za pomocą cybuchów długich wytykali dukta, znaki graniczne (...) — A kanclerz i asesorowie takiemiż wskazówkami od patronów opatrzeni za nimi sylabizowali. [przypis autorski]
797. modelusz — sposób. [przypis redakcyjny]
798. rekognoskowali — rozpoznawali, badali. [przypis redakcyjny]
799. securitatis (łac.) — bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
800. ordynarnej — tutaj: zwyczajnej. [przypis redakcyjny]
801. induktach — wnioskach, wywodach. [przypis redakcyjny]
802. plebejuszowie — ludzie pochodzenia nieszlacheckiego, mieszczanie. [przypis redakcyjny]
803. agenci — tutaj: kandydaci na obrońców lub sekretarze obrońców. [przypis redakcyjny]
804. torbifer — wyraz żartobliwy o składzie polsko-łacińskim; noszący torbę, nositorba. [przypis redakcyjny]
805. sumariusze — wyciągi, treść sprawy sądowej. [przypis redakcyjny]
806. prawo magdeburskie — miejskie prawo niemieckie, wzorowane na prawie miasta Magdeburgu. [przypis redakcyjny]
807. kaduk — spadek bezdziedziczny, prawo dziedziczenia takich dóbr. [przypis redakcyjny]
808. konstytucjach koronnych — prawach, uchwalonych na sejmach. [przypis redakcyjny]
809. ekstrakty — wyciągi, wypisy. [przypis redakcyjny]
810. talery dwukurantowe — wyd. lwow. ma: talary dwukurantowe. [przypis redakcyjny]
811. kurencją — [miały] obieg. [przypis redakcyjny]
812. obrączkowe — nieoberżnięte. [przypis redakcyjny]
813. metryka koronna — archiwum koronne zbiór aktów państwowych. [przypis redakcyjny]
814. kolumnie — stronicy. [przypis redakcyjny]
815. inkaust — czernidło, atrament. [przypis redakcyjny]
816. stolnik — urzędnik dworski; nazwa stąd, że niegdyś miał obowiązek zajmowania się stołem królewskim. [przypis redakcyjny]
817. miecznik — urzędnik dworski, noszący niegdyś miecz swego pana. [przypis redakcyjny]
818. horodniczy (z rus.) — strażnik wyższy, zawiadujący grodami tj. zamkami warownemi. [przypis redakcyjny]
819. mostowniczy — urzędnik, mający dozór nad drogami i mostami publicznemi. [przypis redakcyjny]
820. cywunowicz — syn cywuna (albo ciwuna), tj. urzędnika ziemskiego; nazwa pochodzi z szwedzkiego. [przypis redakcyjny]
821. dyplomata — odznaczenia na piśmie, nadania przywileju, dawne akty urzędowe. [przypis redakcyjny]
822. rezygnacja — zrzeczenie się, darowizna. [przypis redakcyjny]
823. intercyz — umowy, zapisów. [przypis redakcyjny]
824. manifesta — jawne skargi. [przypis redakcyjny]
825. oblata — tutaj: przeniesienia aktów z ksiąg niewłaściwych do właściwych. [przypis redakcyjny]
826. odsełane (daw. forma) — dziś: odsyłane. [przypis edytorski]
827. akcydensów — dochodów postronnych. [przypis redakcyjny]
828. kwerenda — poszukiwanie. [przypis redakcyjny]
829. ingrosowane — wpisywane. [przypis redakcyjny]
830. profitował — korzystał, zyskiwał. [przypis redakcyjny]
831. rekomendacja — polecenie. [przypis redakcyjny]
832. dysymulowane — ukrywane. [przypis redakcyjny]
833. dobra stołowe — dobra, z których dochód był przeznaczony na utrzymanie dworu królewskiego. [przypis redakcyjny]
834. kursu — biegu, czasu urzędowania. [przypis redakcyjny]
835. prowent — dochód. [przypis redakcyjny]
836. kontrowersja (z łac.) — tutaj: opis sprawy, składany przez strony po wyroku pisarzowi sądu. [przypis redakcyjny]
837. sektarz (daw.) — członek sekty. [przypis edytorski]
838. od (daw.) — tu: przez. [przypis edytorski]
839. prebendowaną — przydzieloną. [przypis redakcyjny]
840. mocją — [złożył] odwołanie. [przypis redakcyjny]
841. pro panis ratione sententia gravaminosa et parti adhaerenti (łac.) — wyrok ze względu na chleb zasłużonych uciążliwy i stronie sprzyjający. [przypis redakcyjny]
842. sukurs — pomoc. [przypis redakcyjny]
843. appellabilitatem (łac.) — przy wstępnej rozprawie przyznano odwołalność. [przypis redakcyjny]
844. pryncypalny — główny, zasadniczy. [przypis redakcyjny]
845. sejm konwokacyjny — sejm podczas bezkrólewia, zwoływany przez prymasa dla załatwienia pilnych spraw. [przypis redakcyjny]
846. inappellabilitatem (łac.) — nieodwołalność. [przypis redakcyjny]
847. skasowawszy — unieważniwszy, zniósłszy. [przypis redakcyjny]
848. indukowali — wywodzili. [przypis redakcyjny]
849. taborety — stołki bez oparcia. [przypis redakcyjny]
850. komata (z gr.) — znaki pisarskie. [przypis redakcyjny]
851. period (z gr.) — okres. [przypis redakcyjny]
852. chwarszczenie — chrzęst, szelest. [przypis redakcyjny]
853. determinował — naznaczył. [przypis redakcyjny]
854. meritum (łac.) — istota sprawy, wątek, treść. [przypis redakcyjny]
855. modestią — skromność, przystojność. [przypis redakcyjny]
856. dziesięcina — dziesiąta część urodzajów, należna duchowieństwu. [przypis redakcyjny]
857. prowizje — odsetki, procenty. [przypis redakcyjny]
858. wiolencja — tu: naruszenie. [przypis edytorski]
859. beneficja — dobrodziejstwa, tutaj: uposażenia duchownych. [przypis redakcyjny]
860. de vita et moribus spiritualium (łac.) — o życie i obyczaje duchowieństwa. [przypis redakcyjny]
861. konsyderowane — uważane, poważane. [przypis redakcyjny]
862. importancja — znaczenie, waga. [przypis edytorski]
863. gradusu — stopnia. [przypis redakcyjny]
864. communicationis documentorum (łac.) — przedłożenia (uwiadomienia) dokumentów (dowodów). [przypis redakcyjny]
865. ad probandum suas incubentias (łac.) — do udowodnienia praw dzierżenia. [przypis redakcyjny]
866. ad apertionem rotuli (łac.) — do otwarcia spisu treści akt, skargi; w dawniejszych wydaniach drukowano tu mylnie: retuli. [przypis redakcyjny]
867. gradusu — stopnia. [przypis redakcyjny]
868. pro servati (łac.) — służący; do służenia. [przypis edytorski]
869. reverendissimus dominus judex (...) tempore publicare declaravit (łac.) — Najprzewielebniejszy pan sędzia, przejrzawszy, co widzieć i rozważyć należało, ogłosił wyrok i oświadczył, że w stosownym czasie każe go obwieścić. [przypis redakcyjny]
870. ekspedycji — ogłoszenia. [przypis redakcyjny]
871. replikował — odpowiadał na zarzuty. [przypis redakcyjny]
872. synodalnych — pochodzących ze zjazdów duchowieństwa wyższego. [przypis redakcyjny]
873. rekurującym — odwołującym się, [przypis redakcyjny]
874. rezolucją — [dawał na nią] oświadczenie. [przypis redakcyjny]
875. do laski wielkiej należących — należących do urzędu marszałka w. k., bo znakiem urzędu marszałkowskiego była laska. [przypis redakcyjny]
876. na dwie niedziel — daw. składnia (z D.lm); dziś na dwie niedziele. [przypis edytorski]
877. praesentier das giver — prezentuj broń, okaż broń; w piechocie polskiej cudzoziemskiego autoramentu była w tym czasie komenda niemiecka. [przypis redakcyjny]
878. pozyturze — postawie. [przypis redakcyjny]
879. proklamacji (z łac.) — zapowiedzi, ogłaszania, obwołania. [przypis redakcyjny]
880. czapstrzyk a. capstrzyk (z niem. Zapfenstreich) — znak na bębnie albo trąbie na spoczynek nocny. [przypis redakcyjny]
881. hauptwachy — odwachy, strażnice. [przypis redakcyjny]
882. justyfikacja — tutaj: osądzenie. [przypis redakcyjny]
883. słuszni — poważni, dostojni. [przypis redakcyjny]
884. bez respektu — bez względu, bez [zwracania] uwagi. [przypis redakcyjny]
885. vulgo (łac.) — albo, czyli. [przypis redakcyjny]
886. rekomendowali — polecali się. [przypis redakcyjny]
887. prycza (z niem.) — tapczan, rodzaj ławy. [przypis redakcyjny]
888. animadwersja — rozpatrzenie przez sąd. [przypis redakcyjny]
889. dystyngwowany — wyróżniający się, poważny, dostojny. [przypis redakcyjny]
890. kaucja — opłata zabezpieczająca, zastaw, rękojmia. [przypis redakcyjny]
891. łańcuszkami — kajdanami. [przypis redakcyjny]
892. instancje — wstawiennictwa. [przypis redakcyjny]
893. determinują — ograniczają, skłaniają. [przypis redakcyjny]
894. sentencji — wyroku. [przypis redakcyjny]
895. geniusz narodu — duch narodu. [przypis redakcyjny]
896. Quamvis iuxta leges humanas et divinas (...) solvat marcas etc. (łac.) — Chociaż według praw ludzkich i boskich wszelki mężobójca powinien być karany gardłem, jednak my Polacy, surowość tę łagodząc, postanawiamy, że szlachcic, zabójca szlachcica, zapłaci grzywien itd. [przypis redakcyjny]
897. szałaputa — lekkomyślnik, narwaniec, warchoł. [przypis redakcyjny]
898. kostera — gracz w kości, szuler. [przypis redakcyjny]
899. nieuniżonej — nieumiejącej się uniżać, zuchwałej, butnej. [przypis redakcyjny]
900. mitygowało — łagodziło. [przypis redakcyjny]
901. kalumnie — obelgi, zelżenia. [przypis redakcyjny]
902. iure hospitum (łac.) — na podstawie prawa o obcych. [przypis redakcyjny]
903. miasta rezydencjonalnego królewskiego — [miasta,] w którym król przebywał. [przypis redakcyjny]
904. lokalnej — miejscowej. [przypis redakcyjny]
905. kredytor — wierzyciel. [przypis redakcyjny]
906. gradacja — posuwanie się po stopniach, postępowanie. [przypis redakcyjny]
907. dekret solutionis (łac.) — wyrok zapłaty, uiszczenia. [przypis redakcyjny]
908. tradycja — tutaj: wydanie. [przypis redakcyjny]
909. hołysz — [golec, ktoś biedny,] bez pieniędzy. [przypis redakcyjny]
910. forum (łac.) — miejsca sądu. [przypis redakcyjny]
911. nigdzie zapisanego forum niemające — (spory o dług) dla których nie przewidziano formalnego trybu rozstrzygnięcia. [przypis edytorski]
912. wyparzonej — kłótliwej. [przypis redakcyjny]
913. nieuczciwem błyśnieniem ciała — pokazaniem nagiej tylnej części ciała. [przypis redakcyjny]
914. sposponowawszy — [właśc.] spostponowawszy; poniżywszy, obraziwszy. [przypis redakcyjny]
915. deprekacji — przeproszenia. [przypis redakcyjny]
916. frukta — owoce. [przypis redakcyjny]
917. zajuszony (daw.) — rozjuszony; krwawy. [przypis edytorski]
918. extra materiam (łac.) — poza treścią, poza tematem. [przypis redakcyjny]
919. animadwersja — sprawa sądowa; rozpatrzenie przez sąd. [przypis edytorski]
920. zabawę — tu: zajęcie, zatrudnienie. [przypis redakcyjny]
921. Nalewki — dzielnica żydowska w Warszawie. [przypis redakcyjny]
922. delatorom — donosicielom, oskarżycielom. [przypis redakcyjny]
923. familiant — członek wpływowej rodziny. [przypis redakcyjny]
924. koligacja — krewni. [przypis redakcyjny]
925. by też (daw.) — choćby nawet. [przypis edytorski]
926. heroiczny — bohaterski, nadzwyczajny. [przypis redakcyjny]
927. symetrią — porządek, równomierność, [przypis redakcyjny]
928. konserwacji — utrzymywania, zachowywania, [przypis redakcyjny]
929. nie bawiąc (daw.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]
930. importunią — natręctwem, usilnemi prośbami. [przypis redakcyjny]
931. zadać kwestię — nikt tej sprawy nie poruszał. [przypis redakcyjny]
932. planty — plany, pomysły, zamierzenia. [przypis redakcyjny]
933. od powzięcia rozumu jego zaznałem marszałkiem wielkim koronnym — odkąd zacząłem rozumieć [świat otaczający], jego poznałem jako marszałka wielkiego koronnego. [przypis edytorski]
934. inkarceraci — więźniowie. [przypis redakcyjny]
935. niedekretowani — nieosądzeni. [przypis redakcyjny]
936. proceder — postępowanie. [przypis redakcyjny]
937. cyfra (daw.) — litera; znak. [przypis edytorski]
938. oficjała — urzędnika, tutaj: sędziego duchownego. [przypis redakcyjny]
939. eksplikowali — wyjaśniali. [przypis redakcyjny]
940. dla czego (daw.) —tu: z tego powodu. [przypis edytorski]
941. surogator — sędzia pomocniczy. [przypis redakcyjny]
942. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]
943. serwis — [tu:] przybory. [przypis redakcyjny]
944. kleryk (z gr.) — sposobiący się na duchownego. [przypis redakcyjny]
945. bakałarz (z łac.) — nauczyciel szkoły parafialnej. [przypis redakcyjny]
946. legitimus (łac.) — prawny, uprawniony. [przypis redakcyjny]
947. relacja — doniesienie, sprawozdanie. [przypis redakcyjny]
948. zapisowała (daw. forma) — dziś: zapisywała. [przypis edytorski]
949. pod pretekstem skonfrontowania — pod pozorem porównania. [przypis redakcyjny]
950. próbować — dowodzić. [przypis redakcyjny]
951. ekskomuniki — klątwy, wyklęcia z kościoła. [przypis redakcyjny]
952. w aprehensji — w poważaniu. [przypis redakcyjny]
953. venerabilis (łac.) — szanowny, czcigodny. [przypis redakcyjny]
954. predykanta — kaznodzieję. [przypis redakcyjny]
955. ad instantiam venerabilis fiscalis (łac.) — do orzeczenia wielebnego oskarżyciela konsystorskiego. [przypis redakcyjny]
956. od (daw.) — przez; wezwany od strony: wezwany przez stronę w procesie. [przypis edytorski]
957. w środku panowania — chodzi o środkowy okres panowania Augusta III Sasa z dynastii Wettynów (1696–1763), króla Polski w latach 1733–1763. [przypis edytorski]
958. postanowić (daw.) — tu: ustanowić. [przypis edytorski]
959. matrimonii (łac.) — obrońców małżeństwa. [przypis redakcyjny]
960. quamquam (łac.) — chociaż; tutaj w znaczeniu: zdanie, opinia. [przypis redakcyjny]
961. sekundowany — wspomagany. [przypis redakcyjny]
962. mieć się (daw.) — zachowywać się; przyjmować postawę. [przypis edytorski]
963. konferować — tutaj: zdawać na kogo, udzielać. [przypis redakcyjny]
964. szli do rewerendy — szli na księży, przywdziewali suknię duchowną. [przypis redakcyjny]
965. najpryncypalniejsi — najgłówniejsi. [przypis redakcyjny]
966. estymujący — ceniący, szanujący. [przypis redakcyjny]
967. per consequens (łac.) — w następstwie. [przypis redakcyjny]
968. przepleniali — przetrzebiali, przerzedzali. [przypis redakcyjny]
969. z racji impotencji — z powodu niezdolności płciowej. [przypis redakcyjny]
970. oraz (daw.) — także; zarówno. [przypis edytorski]
971. importancji — znaczenia, wagi. [przypis redakcyjny]
972. de vita et moribus (łac.) — o życie i obyczaje. [przypis redakcyjny]
973. kanonów — zasad, przepisów. [przypis redakcyjny]
974. cum adjunctis przez elekcyją — z przydanymi (z pomocnikami) z wyboru. [przypis redakcyjny]
975. intratnem — dochodowem, zyskownem. [przypis redakcyjny]
976. oczerkiesić — tutaj: pozbawić czegoś. [przypis redakcyjny]
977. instrumenta — dokumenty, listy urzędowe, pisma urzędowe. [przypis redakcyjny]
978. ab officio (łac.) — do urzędu, z urzędu. [przypis redakcyjny]
979. szlachetność — tutaj: urodzenie szlacheckie. [przypis redakcyjny]
980. Ex mandato (...) exactorem citatur N. N. — Z polecenia najjaśniejszego, najczcigodniejszego pana N. N., nuncjusza (posła) Stolicy Apostolskiej, pozywa się N. N. przez uprawnionego wykonawcę itd. [przypis redakcyjny]
981. Admodum Reverendis, Venerabilibus honorandisque viris praepositis (...) citamus pro eo — Wielce wielebnym, czcigodnym i szanownym proboszczom, plebanom, wikariuszom, komendarzom, altarystom, psałterzystom, mansjonarzom, kierownikom szkół, organistom i innym uprawnionym wykonawcom, wezwanym mocą niniejszego pisma, pozdrowienie w Panu. Polecamy wam na mocy świętego posłuszeństwa i pod karą ekskomuniki (klątwy), abyście na instancję N. N., gdy i kiedy będziecie wezwani lub który z was będzie wezwany, osobiście przystąpiwszy do N. N. zapozwali go, którego my także zapozywamy o to... [itd.]. [przypis redakcyjny]
982. kolizja — nieporozumienie, spór. [przypis redakcyjny]
983. dziesięcina wytyczna — gruntowa, pobierana w snopach. [przypis redakcyjny]
984. kondemnaty — wyroki potępiające. [przypis redakcyjny]
985. partykularnych — szczegółowych, prywatnych. [przypis redakcyjny]
986. Sancta Sedes — Święta Stolica, Stolica Apostolska, papież. [przypis redakcyjny]
987. kompozyty — układy, umowy (przemiana dziesięciny wytycznej na pieniężną). [przypis redakcyjny]
988. bulla — dekret papieski, Urban VIII: papież 1644–1655. [przypis redakcyjny]
989. legacje — legaty, zapisy. [przypis redakcyjny]
990. promocji — do wyższego stopnia, urzędu. [przypis redakcyjny]
991. ritus graeci (łac.) — obrządku greckiego. [przypis redakcyjny]
992. otaksowanym — oszacowanym. [przypis redakcyjny]
993. zrucano — wyd. lwow. ma: zrzucano. [przypis redakcyjny]
994. motu proprio (łac.) — z własnego popędu. [przypis redakcyjny]
995. akcydensa (z łac.) — dochody uboczne. [przypis redakcyjny]
996. prowent (z łac.) — dochód, zysk. [przypis redakcyjny]
997. podług proporcji — podług ilości. [przypis redakcyjny]
998. prażnik — odpust kościelny na Rusi. [przypis redakcyjny]
999. dedykacja — tu: poświęcenie kościoła. [przypis redakcyjny]
1000. garcu — poprawnie: garncu; od garniec: naczynie o określonej mierze. [przypis redakcyjny]
1001. wszystkiej kolekty — całej zbiórki. [przypis redakcyjny]
1002. ekspensować (z łac.) — wydać, zużyć. [przypis redakcyjny]
1003. rozbrechtał — rozcieńczył. [przypis redakcyjny]
1004. kwotę — ilość. [przypis redakcyjny]
1005. kur — kogut. [przypis edytorski]
1006. audiencją (z łac.) — [forma B.lp r.ż.] posłuchanie. [przypis redakcyjny]
1007. alba — biała szata księża. [przypis redakcyjny]
1008. ryza — ornat, ruski strój kościelny do nabożeństwa. [przypis redakcyjny]
1009. hierarchia — władza duchowna. [przypis redakcyjny]
1010. oficja — urzędy duchowne. [przypis redakcyjny]
1011. monasterów — samotni, klasztorów. [przypis redakcyjny]
1012. nareszcie — w źródle: nareście; w wydaniu lwowskim: nareszcie. [przypis edytorski]
1013. kreatury — twory. [przypis redakcyjny]
1014. kontrybucja — opłata przymusowa. [przypis redakcyjny]
1015. haracz (z tur.) — danina, opłata. [przypis redakcyjny]
1016. żeniatych — forma ludowa; wyd. lwow[skie] ma: żonatych. [przypis redakcyjny]
1017. z konwersacji — z rozmów. [przypis redakcyjny]
1018. autorament — zaciąg. [przypis redakcyjny]
1019. komput — poczet, liczba. [przypis redakcyjny]
1020. likwidowały — obliczały, wykazywały swoje wydatki i należności. [przypis redakcyjny]
1021. petyhorski (z ukr., od petyhorzec) — jezdni, konni. [przypis redakcyjny]
1022. kulbaka (z tur.) — wysokie siodło z szerokiemi drewnianemi łękami. [przypis redakcyjny]
1023. łęk — łuk, wierzchnie wygięcie kulbaki; tu rodzaj siodła. [przypis redakcyjny]
1024. terlica (z ukr.) — drzewo w kulbace; tu rodzaj siodła. [przypis redakcyjny]
1025. jarczak (z tatar.) — rodzaj siodła lekkiego; bliższe objaśn. w tekście. [przypis redakcyjny]
1026. kula — część siodła, wygięta do góry. [przypis redakcyjny]
1027. ciurowie — luzacy wojskowi, czeladź obozowa. [przypis redakcyjny]
1028. derywacją — pochodzenie. [przypis redakcyjny]
1029. hetman — naczelny wódz. [przypis redakcyjny]
1030. rejmentarz — regimentarz, w dawnej Polsce wódz, zastępujący hetmana. [przypis redakcyjny]
1031. rotmistrz (z niem.) — dowódca oddziału konnego. [przypis redakcyjny]
1032. porucznik, chorąży, namiestnik — oficerowie niższych stopni. [przypis redakcyjny]
1033. buńczuczni — noszący buńczuk, tj. drzewce z ogonem końskim, jako oznakę władzy. [przypis redakcyjny]
1034. operacji — działania, działalności. [przypis redakcyjny]
1035. wakowała — była wolna. [przypis redakcyjny]
1036. sendomirskiej — zwyczajnie: sandomierskiej. [przypis redakcyjny]
1037. kreował — mianował. [przypis redakcyjny]
1038. pompy — świetności, okazałości. [przypis redakcyjny]
1039. garsztka — wyd. lwow. ma: garstka. [przypis redakcyjny]
1040. chorągwi — oddziałów jazdy. [przypis redakcyjny]
1041. ordynanse — ordonanse, rozkazy, polecenia. [przypis redakcyjny]
1042. konsystencją — miejsce postoju, postój. [przypis redakcyjny]
1043. repartycją — rozdział. [przypis redakcyjny]
1044. podatk pogłówny — podatek od głowy, zwłaszcza od Żydów za opiekę prawną. [przypis redakcyjny]
1045. hibernowe — danina od poddanych dóbr królewskich i duchownych na żołd dla wojska w zimie. [przypis redakcyjny]
1046. aplikacjami — usługami. [przypis redakcyjny]
1047. instancjami — wstawiennictwami. [przypis redakcyjny]
1048. lustru — blasku, ozdoby. [przypis redakcyjny]
1049. pretensja — roszczenie, żądanie. [przypis redakcyjny]
1050. pocztowy — wpisany w poczet, zwykły żołnierz. [przypis edytorski]
1051. subordynacja — podporządkowanie, posłuszeństwo. [przypis redakcyjny]
1052. towarzystwa — tutaj: żołnierzy szlachty, należących do chorągwi. [przypis redakcyjny]
1053. zabawny (daw.) — zatrudniony, zajęty (jakąś pracą, działalnością). [przypis edytorski]
1054. tempo — miarowość, takt, według którego dokonywują się ruchy. [przypis redakcyjny]
1055. egzercerunki — ćwiczenia w robieniu bronią i w obrotach wojskowych. [przypis redakcyjny]
1056. regulament (z fr.) — zbiór przepisów, przepisy. [przypis redakcyjny]
1057. handgryf (z niem.) — chwyt przy robieniu bronią. [przypis redakcyjny]
1058. szarżerunek (z fr. za pośr. niem.) — obrót, strzelanie. [przypis redakcyjny]
1059. emulacją — [przez] współzawodnictwo. [przypis redakcyjny]
1060. profesji — zawodu, zajęcia. [przypis redakcyjny]
1061. w osobie — osobiście. [przypis redakcyjny]
1062. bez permisji — bez pozwolenia. [przypis redakcyjny]
1063. ekskuzował go — usprawiedliwiał go. [przypis redakcyjny]
1064. legitime (łac.) — prawnie, prawomocnie. [przypis redakcyjny]
1065. gażą — [brał] płacę, żołd. [przypis redakcyjny]
1066. rezydencji — pobytu. [przypis redakcyjny]
1067. sowity poczet — składający się z dwóch szeregowych, bez towarzysza. [przypis redakcyjny]
1068. abcugi — potrącenia. [przypis redakcyjny]
1069. lafa (z tur.) — płaca, żołd. [przypis redakcyjny]
1070. nemine excepto (łac.) — bez żadnego wyjątku. [przypis redakcyjny]
1071. słusznego personata — poważną osobistość. [przypis redakcyjny]
1072. karabon a. karaban (z pers.) — rodzaj pojazdu, wóz kryty z siedzeniami. [przypis redakcyjny]
1073. szarawary (z pers. za pośr. ukr.) — spodnie szerokie, buchaste. [przypis redakcyjny]
1074. obdłużnemi — długimi. [przypis redakcyjny]
1075. sztuciec, rusznica (z czesk. ručnice, od: ręka) — broń palna ręczna. [przypis redakcyjny]
1076. rząd a. rzęd — cały strój na konia, to jest: siodło, czaprak, przykrycie wierzchnie, uzda ozdobna, podpiersie i podogonie. [przypis redakcyjny]
1077. olstro (z niem.) — futerał na pistolety. [przypis redakcyjny]
1078. dek a. deka (z niem.) — nakrycie, pokrowiec. [przypis redakcyjny]
1079. kutner (z fr.) — kosmatość na suknie, włos. [przypis redakcyjny]
1080. szóściu — wyd. lwow.: sześciu. [przypis redakcyjny]
1081. puzdro — pudełko z przegródkami, futerał. [przypis redakcyjny]
1082. przytomni — obecni, znajdujący się na miejscu. [przypis redakcyjny]
1083. fortuny — mienia, majątku. [przypis redakcyjny]
1084. marsowego — żołnierskiego, walecznego. [przypis redakcyjny]
1085. sukcesora — dziedzica, następcy. [przypis redakcyjny]
1086. moderunek — ogół przyborów na żołnierza albo na konia. [przypis redakcyjny]
1087. pocztowy — wpisany w poczet, zwykły żołnierz. [przypis edytorski]
1088. masztalerz — stajenny. [przypis redakcyjny]
1089. in quantum (z łac.) — o ile, według liczby. [przypis redakcyjny]
1090. perorą — przemową. [przypis redakcyjny]
1091. delatę — doniesienie, wykaz. [przypis redakcyjny]
1092. strawne — pieniądze na strawę, na utrzymanie. [przypis redakcyjny]
1093. plenipotenta — pełnomocnika. [przypis redakcyjny]
1094. kampania — tutaj: czas obozowania. [przypis redakcyjny]
1095. traktament (daw.) — poczęstunek. [przypis edytorski]
1096. lulka (z tur.) — część fajki, w którą wkłada się tytoń; fajka. [przypis redakcyjny]
1097. egzakcja (z łac.) — pobieranie, np. podatków, z przymuszeniem. [przypis redakcyjny]
1098. baczyć (daw.) — zauważyć. [przypis edytorski]
1099. podstarości — tutaj: włodarz, gumienny. [przypis redakcyjny]
1100. obuch — gatunek dawnej broni do uderzania, czekan, nadziak. [przypis redakcyjny]
1101. gandziara (z arab.) — batog, korbacz. [przypis redakcyjny]
1102. furaż — pasza, obrok. [przypis redakcyjny]
1103. manifest (z łac.)— tutaj: skarga. [przypis redakcyjny]
1104. ekstorsja — wyciskanie, wymuszanie, zdzierstwo. [przypis redakcyjny]
1105. alternata — zmiana, oboczność. [przypis redakcyjny]
1106. komisja radomska — przedstawiona wyżej w rozdz. V. [przypis redakcyjny]
1107. grzecznemi manierami — w grzeczny sposób. [przypis redakcyjny]
1108. komplement — raczej: komplet, pełna ilość. [przypis redakcyjny]
1109. druga — wyd. lwow. ma: drugie. [przypis redakcyjny]
1110. pawilon (z fr.) — rodzaj namiociku nad łóżkiem. [przypis redakcyjny]
1111. treptuch (z niem.) — żłób płócienny. [przypis redakcyjny]
1112. dywdyk a. tyftyk — bogate przykrycie na konia. [przypis redakcyjny]
1113. arcaby, właśc. warcaby — rodzaj gry figurami lub kamykami na szachownicy. [przypis redakcyjny]
1114. nadziak (z tur.) — czekan, obuch, rodzaj broni ręcznej. [przypis redakcyjny]
1115. toki — wgłębienia, podstawki rurkowate, w które wkłada się broń. [przypis redakcyjny]
1116. staje — daw. miara długości, wynosząca nieco ponad kilometr. [przypis edytorski]
1117. masierować — wyd. lwow[skie] ma: maszerować. [przypis redakcyjny]
1118. kameryzowaną — wysadzaną drogimi kamieniami. [przypis redakcyjny]
1119. basza a. pasza (z tur.) — wielkorządca turecki. [przypis redakcyjny]
1120. egretka (z fr.) — kitka z piór albo drogich kamieni. [przypis redakcyjny]
1121. fant (z niem.) — rzecz wartościowa. [przypis redakcyjny]
1122. uflagany — zmoczony, zbłocony. [przypis redakcyjny]
1123. flores — tutaj: dziwaczny rysunek. [przypis redakcyjny]
1124. buzdygan — rodzaj buławy wojskowej. [przypis redakcyjny]
1125. blachmalowy (z niem.) — nakładany blaszkami złotymi lub srebrnymi; także emaliowany [przypis redakcyjny]
1126. marcypanowy (z wł.) — wykwintnie i misternie zrobiony. [przypis redakcyjny]
1127. adamaszek (z arab.) — gruba, wzorzysta tkanina jedwabna. [przypis redakcyjny]
1128. miąższym — grubym, gęstym. [przypis redakcyjny]
1129. zawdziany (daw.) — nałożony, naciągnięty. [przypis edytorski]
1130. książę Michał Radziwiłł — hetman wielki litewski za Augusta III. [przypis redakcyjny]
1131. katanki — rodzaj krótkiego ubioru. [przypis redakcyjny]
1132. flintpas — pas na flintę, strzelbę. [przypis redakcyjny]
1133. taśmy galonowe — taśmy ściśle splecione, do naszywania i bramowania. [przypis redakcyjny]
1134. siądzenie (daw.) — siedzenie; miejsce do siedzenia. [przypis edytorski]
1135. lamparty — tutaj: futro z pewnego gatunku kota cętkowanego. [przypis redakcyjny]
1136. czaprak (z tur.) — przykrycie na konia. [przypis redakcyjny]
1137. konsystencji — miejsca postoju, kwatery. [przypis redakcyjny]
1138. karwasz (z węg.) — naramienniki metalowe. [przypis redakcyjny]
1139. glanc (z niem.) — błysk, połysk. [przypis redakcyjny]
1140. misiurka (z tatar.) — rodzaj czapki żelaznej. [przypis redakcyjny]
1141. tulejce — rurce. [przypis redakcyjny]
1142. sajdak (z tur.) — puzdro na łuk, cięciwę i strzały. [przypis redakcyjny]
1143. reprezentujące — przedstawiające. [przypis redakcyjny]
1144. burka — opończa wełniana. [przypis redakcyjny]
1145. pilść a. pilśń — tkanka z sierści lub z wełny, otrzymana przez zbicie ich czyli folowanie. [przypis redakcyjny]
1146. szamerowaną — obszywaną galonem, bramowaną. [przypis redakcyjny]
1147. przestrono (daw.) — obszernie, szeroko. [przypis edytorski]
1148. kuligowski a. kulikowski — z fabryki sukna w Kulikowie (pod Lwowem). [przypis redakcyjny]
1149. obersztlajtnanci — podpułkownicy. [przypis redakcyjny]
1150. konsyderacji mniejszej — mniejszego znaczenia. [przypis redakcyjny]
1151. drabant (z wł.) — żołnierz ze straży przybocznej, gwardzista. [przypis redakcyjny]
1152. operalnia — budynki należące do opery królewskiej. [przypis redakcyjny]
1153. personat — osoba postawna. [przypis redakcyjny]
1154. w nadzieję rangi swojej — pewnego siebie ze względu na swą rangę. [przypis redakcyjny]
1155. korończykowie — mieszkańcy Korony. [przypis redakcyjny]
1156. wedle (daw.) — wzdłuż; tu: obok. [przypis edytorski]
1157. gifes a. giefes — jelca szpady (gdzie się zaczyna rękojeść szpady). [przypis redakcyjny]
1158. temblak — rzemień u rękojeści szabli. [przypis redakcyjny]
1159. skwerował — prezentował broń. [przypis redakcyjny]
1160. pocztowy — wpisany w poczet, zwykły żołnierz. [przypis redakcyjny]
1161. siarkowy — jasnożółty. [przypis redakcyjny]
1162. pełznąć (daw.) — płowieć. [przypis edytorski]
1163. postaw — zwój sukna. [przypis redakcyjny]
1164. borowego — leśnego, dzikiego. [przypis redakcyjny]
1165. z trudna kiedy (daw.) — rzadko kiedy. [przypis edytorski]
1166. infamisa — bezecnika, przestępcę. [przypis redakcyjny]
1167. z desperacką rezolucją — z rozpaczliwą śmiałością. [przypis redakcyjny]
1168. mieć się do czego (daw.) — zamierzać co. [przypis edytorski]
1169. kwota (daw.) — tu: liczba, liczebność. [przypis edytorski]
1170. konwój (z fr.) — straż zbrojna. [przypis redakcyjny]
1171. reasumpcja — ponowne otwarcie. [przypis redakcyjny]
1172. obligowanymi — obowiązani. [przypis redakcyjny]
1173. krasić — zdobić, stroić. [przypis redakcyjny]
1174. extra służby — [byli] poza służbą. [przypis redakcyjny]
1175. stempel — pręt do wpychania i przybijania naboju w lufie. [przypis redakcyjny]
1176. sołdatach — żołnierzach. [przypis redakcyjny]
1177. dla proporcji — tutaj: dla oka. [przypis redakcyjny]
1178. skowkami — okuciami, klamrami. [przypis redakcyjny]
1179. szmelcowany (z niem.) — pokryty szmelcem, powłoką, glazurą, dawaną na gorąco. [przypis redakcyjny]
1180. werblik — haczyk żelazny, mały łańcuszek. [przypis redakcyjny]
1181. fugowana — spojona z części. [przypis redakcyjny]
1182. obserwant — zachowujący ściśle przepisy, służbisty. [przypis redakcyjny]
1183. zażywać (daw.) — tu: używać, stosować. [przypis edytorski]
1184. szermować — robić bronią, wywijać. [przypis redakcyjny]
1185. samopał — strzelba. [przypis redakcyjny]
1186. łączek — od: łęk; wierzchnie wygięcie kulbaki. [przypis redakcyjny]
1187. wojłoczek — grube sukno. [przypis redakcyjny]
1188. parciana — ze sznurka lnianego lub konopnego. [przypis redakcyjny]
1189. od gadu — od robactwa, od pasożytów; [daw. od czego: przeciw czemu]. [przypis redakcyjny]
1190. kurpie — łapcie, chodaki z łyka. [przypis redakcyjny]
1191. kusy — krótki. [przypis redakcyjny]
1192. sierć (daw.) — sierść. [przypis edytorski]
1193. zawdziany (daw.) — założony, nałożony, naciągnięty (o ubraniu). [przypis edytorski]
1194. powziąść (daw.) — powziąć. [przypis edytorski]
1195. kureń (z ukr.) — lepianka, chata dymna albo kurna (od: kurzyć); przekład Kitowicza nie jest dokładny. [przypis redakcyjny]
1196. imperatorowej — cesarzowej. [przypis redakcyjny]
1197. bestialskie — zwierzęce. [przypis redakcyjny]
1198. do kancelarii — do urzędu siczowego. [przypis redakcyjny]
1199. zachowanie — stosunki. [przypis redakcyjny]
1200. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
1201. konserwowała — podtrzymywała, ochraniała. [przypis redakcyjny]
1202. ascens — wstęp, pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]
1203. wakującego — opróżnionego. [przypis redakcyjny]
1204. estymowaną — cenioną, poważaną. [przypis redakcyjny]
1205. olejem — tłuszczem roślinnym z siemienia konopi. [przypis redakcyjny]
1206. w czubki — w kuczki. [przypis redakcyjny]
1207. cyrkuł — krąg, koło. [przypis redakcyjny]
1208. jurgieltu — płacy rocznej, wynagrodzenia. [przypis redakcyjny]
1209. apostatowie — odstępcy. [przypis redakcyjny]
1210. suspicja — podejrzenie. [przypis redakcyjny]
1211. łacinników — rzymsko-katolików. [przypis redakcyjny]
1212. plagę — bicie, porażkę. [przypis redakcyjny]
1213. tabor — obóz. [przypis redakcyjny]
1214. wyśli — poprawnie: wyszli. [przypis redakcyjny]
1215. wyciśnienie — dziś: wyciśnięcie; wydobycie. [przypis edytorski]
1216. a oraz (daw.) — a także. [przypis edytorski]
1217. ciężkie inkwizycje — badania na mękach. [przypis redakcyjny]
1218. taraban — wielki bęben turecki. [przypis redakcyjny]
1219. napadnieni (daw. forma) — dziś: napadnięci. [przypis edytorski]
1220. uważać co (daw.) — zwracać uwagę na co. [przypis edytorski]
1221. kampanie — walki. [przypis redakcyjny]
1222. na czas (daw.) — czasami, niekiedy. [przypis edytorski]
1223. humańscy — z Humania na Ukrainie. [przypis redakcyjny]
1224. poczytać za co — uznać za co. [przypis edytorski]
1225. ażard — hazard, narażenie życia. [przypis redakcyjny]
1226. wielu — tu: ilu tylko (tj. wszystkich). [przypis edytorski]
1227. mistrz — [tu:] kat. [przypis redakcyjny]
1228. rychtując — kierując. [przypis redakcyjny]
1229. heroizm — bohaterstwo. [przypis redakcyjny]
1230. kamracił — przyjaźnił się, bratał się. [przypis redakcyjny]
1231. krywo idet pane mistru — krzywo idzie, panie kacie! [przypis redakcyjny]
1232. charakternik (z gr.) — czarodziej, czarownik. [przypis redakcyjny]
1233. puszkarzów — artylerzystów. [przypis redakcyjny]
1234. race — rakiety. [przypis redakcyjny]
1235. fejerwerk (z niem.) — ogień sztuczny. [przypis redakcyjny]
1236. obszlag (z niem.) — obłoga, wyłoga, obłożenie u munduru. [przypis redakcyjny]
1237. pludrami — spodniami. [przypis redakcyjny]
1238. Gołcz — było dwóch generałów tego nazwiska, bracia Jerzy Wilhelm i August Stanisław. [przypis redakcyjny]
1239. gminnego — zwyczajnego. [przypis redakcyjny]
1240. składała się z pięćdziesiąt żołnierza (daw.) — dziś: składała się z pięćdziesięciu żołnierzy. [przypis edytorski]
1241. promocji — posunięcia na wyższy stopień awansu. [przypis redakcyjny]
1242. dystrybucji — rozdawnictwa. [przypis redakcyjny]
1243. unteroficerów — podoficerów. [przypis redakcyjny]
1244. chorąski — chorążego. [przypis edytorski]
1245. serżant (z fr.) — sierżant, najstarszy z podoficerów, mający nadzór nad kompaniją w nieobecności oficerów. [przypis redakcyjny]
1246. paleta (z fr. paillete) — tutaj: obszycia. [przypis redakcyjny]
1247. tombak — stop miedzi i cynku. [przypis redakcyjny]
1248. trzygran — trójkąt. [przypis redakcyjny]
1249. zwiniony (daw.) — zawinięty; podwinięty. [przypis edytorski]
1250. forsztelacja (z niem.) — przedstawienie do stopnia, podniesienie na stopień albo urząd. [przypis redakcyjny]
1251. parol — hasło, umówione słowa. [przypis redakcyjny]
1252. krygsrecht (z niem.) — sąd wojenny. [przypis redakcyjny]
1253. dysputować — podawać w wątpliwość, kwestyjonować. [przypis redakcyjny]
1254. szmuklerz — pasamonik, wyrabiający galony, lamówki. [przypis redakcyjny]
1255. port-épée (fr.) — srebrny lub złoty temblak (tj. taśma do zawieszenia) broni białej bocznej u oficerów i urzędników państwowych, opatrzona inicjałem monarchy lub godłem państwowym. [przypis edytorski]
1256. filutów — krętaczy, oszustów. [przypis redakcyjny]
1257. asamble — zebrania towarzyskie, wieczory. [przypis redakcyjny]
1258. lustrować — badać, odbywać przegląd. [przypis redakcyjny]
1259. subalternami — podwładnymi. [przypis redakcyjny]
1260. z faworem — z pobłażaniem. [przypis redakcyjny]
1261. dystancji — odległości. [przypis redakcyjny]
1262. regimentfelczer — cyrulik, felczer pułkowy. [przypis redakcyjny]
1263. regimentdobosz — bębniarz pułkowy. [przypis redakcyjny]
1264. profos (z niem.) — pilnujący aresztów wojskowych; generał-profos oznacza głównego dozorcę aresztów. [przypis redakcyjny]
1265. stopka — profos. [przypis redakcyjny]
1266. konował — lekarz zwierząt, weterynarz. [przypis redakcyjny]
1267. aspirowali — ubiegali się. [przypis redakcyjny]
1268. fajfer (z niem.) — grający na piszczałce. [przypis redakcyjny]
1269. hier (z niem.) — dosłownie: tu. [przypis redakcyjny]
1270. salutacją — ukłon. [przypis redakcyjny]
1271. granaderski (z fr.) — grenadierski; od grenadier: żołnierz, rzucający dawniej granaty ręczne. [przypis redakcyjny]
1272. gemejn (z niem.) — szeregowiec. [przypis redakcyjny]
1273. flintą — strzelbą. [przypis redakcyjny]
1274. Do przejścia — wyd. lwow. ma: Po przejściu. [przypis redakcyjny]
1275. jeżeli są — tu: czy są. [przypis edytorski]
1276. fuchtel a. fukiel (z niem.) — płaz, uderzenie. [przypis redakcyjny]
1277. inwestygacji — badaniu, śledztwie. [przypis redakcyjny]
1278. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
1279. pif paf — kiepskie strzelanie. [przypis redakcyjny]
1280. egzercytowani — ćwiczeni. [przypis redakcyjny]
1281. dependowało od zdarzenia — zawisło, było zależne [od przypadku]. [przypis redakcyjny]
1282. buława (z tatar.) — laska, maczuga; znak władzy hetmańskiej; hetmaństwo. [przypis redakcyjny]
1283. ekwipaż — zaopatrzenie wojskowe. [przypis redakcyjny]
1284. werbunek — zaciąg, pobór. [przypis redakcyjny]
1285. namienić (daw.) — nadmienić; wspomnieć. [przypis edytorski]
1286. Mirowscy — domyślnie: gwardziści, tak nazwani od założyciela, jenerała Mira. [przypis redakcyjny]
1287. senatus consilium (łac.) — radę senatu. [przypis redakcyjny]
1288. miała więcej do czynienia — miała więcej zajęć; więcej do roboty. [przypis edytorski]
1289. Bielany — [wówczas] miejscowość w sąsiedztwie Warszawy; [obecnie dzielnica miasta]. [przypis redakcyjny]
1290. trop — tutaj: krok wojskowy, miarowy. [przypis redakcyjny]
1291. dyspensatów — lżejszej reguły. [przypis redakcyjny]
1292. cugi — małe oddziały. [przypis redakcyjny]
1293. dywizja — wielki oddział wojska różnej broni. [przypis redakcyjny]
1294. korpusu — głównej części wojska. [przypis redakcyjny]
1295. poczty — straże, warty. [przypis redakcyjny]
1296. oficynach — pracowniach, zakładach. [przypis redakcyjny]
1297. zluzowawszy — zwolniwszy, zmieniwszy. [przypis redakcyjny]
1298. halt (z niem.) — stój! [przypis redakcyjny]
1299. w pospolitej sytuacji — [szli] zwykłym krokiem, czyli nie w „figurze natężonej”. [przypis redakcyjny]
1300. komenda — [tu:] oddział. [przypis redakcyjny]
1301. magistraturą — urzędem. [przypis redakcyjny]
1302. książę Janusz — [tu:] Sanguszko. [przypis redakcyjny]
1303. magnificencją — wspaniałością, okazałością. [przypis redakcyjny]
1304. folga (z niem.) — wypoczynek, dogodność. [przypis redakcyjny]
1305. awantaż (z fr.) — pożytek, korzyść. [przypis redakcyjny]
1306. rontów — straży. [przypis redakcyjny]
1307. rekompensowani — wynagradzani. [przypis redakcyjny]
1308. książę Sanguszko — [tu:] Janusz. [przypis redakcyjny]
1309. rzemieślników (...) od starszyzny cechowej dla niezapłaconego cechu wolnego używania rzemiosła niemających — rzemieślników, którzy nie otrzymali od starszyzny cechu zezwolenia na wykonywanie swego fachu, ponieważ nie wnieśli wymaganej opłaty. [przypis edytorski]
1310. nowicjatu — okresu próby, przygotowania. [przypis redakcyjny]
1311. zarekomendowanych — poleconych. [przypis redakcyjny]
1312. hazardownych — śmiałych, narażających się. [przypis redakcyjny]
1313. grasant (z łac.) — łupieżca, napastnik. [przypis redakcyjny]
1314. była w reputacji — była uważana za. [przypis redakcyjny]
1315. tumultu — zbiegowiska, zgiełku. [przypis redakcyjny]
1316. zajuszony (daw.) — krwawy. [przypis edytorski]
1317. drabantami — gwardzistami. [przypis redakcyjny]
1318. zwarzyli — stoczyli, zgotowali. [przypis redakcyjny]
1319. extra niej — poza nią. [przypis redakcyjny]
1320. nacechowali — naznaczyli, skaleczyli. [przypis redakcyjny]
1321. paragrafy (z gr.) — tutaj: szramy, znaki, blizny, kresy; wyrazu tego użyto tu żartobliwie. [przypis redakcyjny]
1322. dysydent — innowierca. [przypis redakcyjny]
1323. kalwakata a. kawalkata (z wł.) — orszak konny. [przypis redakcyjny]
1324. kuglarstwa — zręczności, obrotności. [przypis redakcyjny]
1325. sztuczny (daw.) — wyszukany; zdradzający wyspecjalizowaną umiejętność (sztukę) w jakimś kierunku. [przypis edytorski]
1326. frymark — handel, kupno. [przypis redakcyjny]
1327. miąszość a. miąższość (daw.) — grubość, objętość. [przypis edytorski]
1328. zawinieńciu — poprawnie: zawinięciu. [przypis redakcyjny]
1329. wcale (daw.) — całkiem, całkowicie, w całości. [przypis edytorski]
1330. na przymroczu — kiedy zapadał zmrok. [przypis edytorski]
1331. przechodzący — tu: przechodnie. [przypis edytorski]
1332. frantowską — przebiegłą, zmyśloną. [przypis redakcyjny]
1333. intrygi — zawikłania, konszachtu. [przypis redakcyjny]
1334. balsamka — bańka, naczyńko. [przypis redakcyjny]
1335. w punkcie — natychmiast, w okamgnieniu. [przypis redakcyjny]
1336. rugować — usuwać. [przypis redakcyjny]
1337. lenung (z niem.) — żołd, płaca żołnierska. [przypis redakcyjny]
1338. patrontasza — ładownicy. [przypis redakcyjny]
1339. szwarc — czernidło. [przypis redakcyjny]
1340. monderunku — w wyd. lwow[skie] moderunku. [przypis redakcyjny]
1341. podług lustracyji regimentu — wyd. lwow[skie] ma: podczas. [przypis redakcyjny]
1342. burtami — taśmami. [przypis redakcyjny]
1343. gwardią konną koronną — daw. forma B.lp r.ż.; dziś: gwardię (...). [przypis edytorski]
1344. karwasz (z węg.) — tutaj: wyłóg, mankiet rękawicy. [przypis redakcyjny]
1345. wychędożoną — wyczyszczoną aż do połysku. [przypis redakcyjny]
1346. kapuza — duża czapka. [przypis redakcyjny]
1347. halsztuk — zawiązanie na szyję. [przypis redakcyjny]
1348. lisztwa a. listwa (z niem. Leiste) — krajka, pasek tkaniny. [przypis redakcyjny]
1349. opuszka — obkład futrzany. [przypis redakcyjny]
1350. krepa (z fr.) — włos kręcony, ozdoba kędzierzawa. [przypis redakcyjny]
1351. troczyła — przywiązywała. [przypis redakcyjny]
1352. matelzak a. mantelzak (z niem.) — tłumok, toboł podróżny, wór na płaszcz. [przypis redakcyjny]
1353. pod Pirną — w Saksonii, w r. 1756. [przypis redakcyjny]
1354. burtowaną — taśmami obszywaną. [przypis redakcyjny]
1355. na salą — daw. forma B.lp r.ż.; dziś: na salę. [przypis edytorski]
1356. kolet (z wł.) — rodzaj krótkiego ubrania męskiego, zwłaszcza żołnierskiego. [przypis redakcyjny]
1357. glejty — rzędy, szeregi. [przypis redakcyjny]
1358. częścią (daw.) — częściowo, po części. [przypis edytorski]
1359. łaciasto — w łatach. [przypis redakcyjny]
1360. lederwerk (z niem.) — skórzane części umundurowania. [przypis redakcyjny]
1361. podług symetrii — [według] porządku. [przypis redakcyjny]
1362. batalie — bitwy, walki. [przypis redakcyjny]
1363. w obojem wojsku (daw. forma) — dziś: w obu wojskach a. w obu rodzajach wojska. [przypis edytorski]
1364. natomiast (daw.) — zamiast tego, na to miejsce. [przypis edytorski]
1365. na powinność — na służbę, paradę. [przypis redakcyjny]
1366. pomimo powinności — poza służbą; poza czasem pełnienia obowiązków służbowych. [przypis edytorski]
1367. szuwaksem — czernidłem na buty. [przypis redakcyjny]
1368. lederwerki (z niem.) — części umundurowania wykonane ze skóry. [przypis edytorski]
1369. zendra (z niem.) — tarta cegła. [przypis redakcyjny]
1370. wcale — całkiem. [przypis redakcyjny]
1371. mikstury — mieszaniny. [przypis redakcyjny]
1372. przerzeczoną — wspomnianą wyżej. [przypis redakcyjny]
1373. sztafirując — podkręcając. [przypis redakcyjny]
1374. ochędóstwo nosa (daw.) — czyszczenie nosa, dmuchanie nosa. [przypis edytorski]
1375. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
1376. obligowani — obowiązani, zmuszani. [przypis redakcyjny]
1377. galantownią — [przez] zalotność, gładkość. [przypis redakcyjny]
1378. janczar (tur. jeni czery) — żołnierz z piechoty tureckiej lub na sposób turecki ubranej. [przypis redakcyjny]
1379. kireja a. kiereja (z tur. za pośredn. ukr.) — opończa sukienna, burka obszerna. [przypis redakcyjny]
1380. portki — spodnie z prostej materii, z partu. [przypis redakcyjny]
1381. ordynaryjnego — zwyczajnego, codziennego. [przypis redakcyjny]
1382. salutacją — pozdrowienie, ukłon. [przypis redakcyjny]
1383. podczas powinności — w służbie. [przypis redakcyjny]
1384. egretka (z fr.) — kitka z piór albo drogich kamieni. [przypis redakcyjny]
1385. kamelizowaną — wyd. lwow[skie] ma: kameryzowaną. [przypis redakcyjny]
1386. szponton — rodzaj krótkiej piki-halabardy. [przypis redakcyjny]
1387. profitując — korzystając. [przypis redakcyjny]
1388. krzyżaki — futra lisie z czarnemi pręgami na krzyż. [przypis redakcyjny]
1389. wiatrem podszyty — bez podszewki. [przypis redakcyjny]
1390. oboistów — grających na oboju (fr. hautbois) czyli dętym instrumencie w rodzaju klarnetu. [przypis redakcyjny]
1391. szalemaja a. szalamaja — flet pasterski, piszczałka. [przypis redakcyjny]
1392. pałkier a. pałkierz (niem. Pauker) — bijący w kotły, bębnista. [przypis redakcyjny]
1393. symfonia (z gr.) — najwspanialsza forma muzyczna instrumentalna. [przypis redakcyjny]
1394. primier — pierwszy. [przypis redakcyjny]
1395. dobosi (daw. forma) — dziś popr.: dobosze. [przypis edytorski]
1396. górkiem (z wł. gorga) — trylem. [przypis redakcyjny]
1397. kurant (z fr.) — melodię. [przypis redakcyjny]
1398. liberią — barwę, ubiór służby. [przypis redakcyjny]
1399. najskrytsza — najpełniejsza. [przypis redakcyjny]
1400. mniszyć — także: misić, miśkować; trzebić, czyścić. [przypis redakcyjny]
1401. karbonki — skarbonki. [przypis redakcyjny]
1402. ekshalacjami — wyziewami. [przypis redakcyjny]
1403. kurdygarda a. kordygarda — strażnica wojskowa. [przypis redakcyjny]
1404. koligatów — krewnych, powinowatych. [przypis redakcyjny]
1405. glejtami — szeregami. [przypis redakcyjny]
1406. rasowy — arasowy, tkany. [przypis redakcyjny]
1407. na poczcie — na straży, na warcie. [przypis redakcyjny]
1408. lejbgwardii — straży przybocznej. [przypis redakcyjny]
1409. apartamentom — mieszkaniu, pokojom. [przypis redakcyjny]
1410. ordynacja (z łac.) — majątek, którego dziedziczenie przysługuje tylko najstarszemu synowi lub najbliższemu krewnemu. [przypis redakcyjny]
1411. dependowali — byli zależni, zależeli. [przypis redakcyjny]
1412. ryngraf (z niem. Ringkragen) — blacha wypukła, noszona na piersiach. [przypis redakcyjny]
1413. felcajch a. feldcajch (z niem.) — dosł. znak polowy. [przypis edytorski]
1414. lusztykujący — bawiący się, weselący się. [przypis redakcyjny]
1415. macht ajch fertych, szlachtan, fajer — wyrazy niemieckie, poprawnie: macht euch fertig, schlagt an, Feuer: gotów! [przybij!] pal! [przypis redakcyjny]
1416. dziedzieńcu — dziś: dziedzińcu. [przypis edytorski]
1417. polityczną — upozorowaną. [przypis redakcyjny]
1418. rzemieśle (daw. forma) — dziś Msc.lp: (w) rzemiośle. [przypis edytorski]
1419. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
1420. konserwacją — utrzymywanie w dobrym stanie. [przypis redakcyjny]
1421. kartacze (z wł.) — ładunki, naboje, kulki żelazne, umieszczone w puszce blaszanej i stanowiące razem z nią pocisk. [przypis redakcyjny]
1422. kondemnaty — wyroki skazujące. [przypis redakcyjny]
1423. dekreta exsecutionis (łac.) — postanowienia ściągnięcia podatku, wyroki egzekucyjne. [przypis redakcyjny]
1424. intraty — dochodu. [przypis redakcyjny]
1425. na tronie — na czele. [przypis redakcyjny]
1426. nie szykowało się — nie składało się. [przypis redakcyjny]
1427. buławę wielką lub polną — hetmaństwo wielkie lub polne. [przypis redakcyjny]
1428. czyli (daw.) — tu konstrukcja z partykułą -li, inaczej: czy też. [przypis edytorski]
1429. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
1430. bławatny — z sukna zwanego bławatem; [kosztownego, jedwabnego materiału]. [przypis redakcyjny]
1431. kamlotowy (z fr. camelot) — z lekkiej wełny. [przypis redakcyjny]
1432. na publicznym kształcie — na publicznym widoku, w chwili uroczystej. [przypis redakcyjny]
1433. w publice — publicznie, podczas uroczystości. [przypis redakcyjny]
1434. szory — część przyboru zaprzęgowego na konia od chomąta wzdłuż grzbietu i po bokach. [przypis redakcyjny]
1435. sztangret a. stangret (z niem. Stangenreiter) — woźnica; [właśc. powożący jedynie karetą, nie: wozem, jak zwykły woźnica; red. WL]. [przypis redakcyjny]
1436. foryś (z niem.) — woźnica, siedzący na jednym z przodowych koni poszóstnej karety; [pomocnik stangreta; czasem ze światłem lub trąbką dla ułatwiania bądź obwieszczania przejazdu; red. WL]. [przypis redakcyjny]
1437. kultas a. kutas (z tur.) — ozdoba szmuklerska w postaci pędzla z nici lub sznureczków. [przypis redakcyjny]
1438. harapnik — bicz z krótkiem trzonkiem. [przypis redakcyjny]
1439. brożkiem — na bok, bokiem. [przypis redakcyjny]
1440. paludament (z łac.) — płaszcz starożytny. [przypis redakcyjny]
1441. buchaste — szerokie, otoczyste, przestronne. [przypis redakcyjny]
1442. bachus — od bożka gr. Bakchosa; tutaj: grubas, brzuchal. [przypis redakcyjny]
1443. po roztrucharsku — językiem handlarzy koni. [przypis redakcyjny]
1444. pętlina — przegub w nodze końskiej przy kostce, pęcina. [przypis redakcyjny]
1445. marcypanowy — wybornej roboty, misterny. [przypis redakcyjny]
1446. koncerz — miecz prosty i szeroki do pchnięć z konia. [przypis redakcyjny]
1447. wezyrzy — ministrowie sułtana tureckiego. [przypis redakcyjny]
1448. prowidowali — zaopatrywali. [przypis redakcyjny]
1449. na rezydencji — na mieszkaniu, na łaskawym chlebie. [przypis redakcyjny]
1450. na ordynansie — na rozkazie, w służbie. [przypis redakcyjny]
1451. atencji — [dla] okazania względów. [przypis redakcyjny]
1452. wigoru — siły, mocy. [przypis redakcyjny]
1453. reces — w odwłokę, na odroczenie. [przypis redakcyjny]
1454. debosz (z fr.) — hulanka, rozpusta. [przypis redakcyjny]
1455. donatariuszów — obdarowanych. [przypis redakcyjny]
1456. rezolucji — orzeczenia. [przypis redakcyjny]
1457. posesją — [forma B.lm r.ż.:] posiadanie. [przypis redakcyjny]
1458. donacjów — [daw. forma D.lm od donacja:] darowizn. [przypis redakcyjny]
1459. reasumpcja — ponowne otwarcie. [przypis redakcyjny]
1460. dowódzca (daw.) — dziś: dowódca. [przypis edytorski]
1461. zawakować — zostać opróżnionym; pozostać nieobsadzonym. [przypis edytorski]
1462. Kriegsrecht (niem.) — sąd wojskowy, wojenny. [przypis redakcyjny]
1463. rewizja — przegląd. [przypis redakcyjny]
1464. konsultacja — narada. [przypis redakcyjny]
1465. polerunkiem — ćwiczeniem. [przypis redakcyjny]
1466. cyrkuł — koło. [przypis redakcyjny]
1467. dla większej reputacji — dla większej powagi i okazałości. [przypis redakcyjny]
1468. aprensji — [forma D.lp.r.ż. od aprensja:] uwagi, poważania. [przypis redakcyjny]
1469. rokosz (z węg.) — zbrojny opór, powstanie. [przypis redakcyjny]
1470. komosić się (z ukr.) — dąsać się, gniewać się. [przypis redakcyjny]
1471. wziąść (daw. forma) — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
1472. walor — cenę, wartość. [przypis redakcyjny]
1473. wyszypłać — zwykle: wysypłać, wysupłać i wyszypłać; wydać z sypełka, z ciężkim sercem. [przypis redakcyjny]
1474. sześćma (daw. forma) — dziś: sześcioma. [przypis edytorski]
1475. diżur a. dyżur (fr. de jour) — tutaj: dozór, na pewien dzień przypadający. [przypis redakcyjny]
1476. augusta — sierpnia. [przypis redakcyjny]
1477. z ośmią narożnikami (daw. forma) — dziś: z ośmioma narożnikami. [przypis edytorski]
1478. szmelcem — emalią. [przypis redakcyjny]
1479. pro Fide, Rege et Lege (łac.) — za Wiarę, Króla i Prawo. [przypis redakcyjny]
1480. pro Fide, Grege et Lege (łac.) — za Wiarę, Lud (trzodę) i Prawo. [przypis redakcyjny]
1481. sukurs — pomoc. [przypis redakcyjny]
1482. per amorem dei nolite pisiare (łac.) — na miłość Boga, nie moczcie. [przypis redakcyjny]
1483. tradukcją — przeniesienie znaczenia. [przypis redakcyjny]
1484. in substantivo (łac.) — dosłownie: w rzeczowniku, w rzeczy, w istocie. [przypis redakcyjny]
1485. in adjectivo (łac.) — dosłownie: w przymiotniku, dodatkowo. [przypis redakcyjny]
1486. kredencerz — sługa, nakrywający do stołu i podający kielichy. [przypis redakcyjny]
1487. dystynkcji — rozróżniania, znaczenia. [przypis redakcyjny]
1488. konsyderowany — poważany, ceniony. [przypis redakcyjny]
1489. jednego z liberii — jednego ze służby. [przypis redakcyjny]
1490. podług okazji — podług okoliczności. [przypis redakcyjny]
1491. w mycie — w zapłacie, wynagrodzeniu. [przypis redakcyjny]
1492. saporem — podlewą, przyprawą. [przypis redakcyjny]
1493. dieta (z łac.) — tutaj: ograniczenie pokarmów, miara w jedzeniu i piciu. [przypis redakcyjny]
1494. chapania — chwytania, porywania. [przypis redakcyjny]
1495. strawowani — żywieni, stołowani. [przypis redakcyjny]
1496. niestatek — niestateczność, lekkomyślność. [przypis redakcyjny]
1497. na czas — niekiedy, czasem. [przypis redakcyjny]
1498. dygestii — [forma D.lp od dygestia:] trawienia. [przypis redakcyjny]
1499. subministrowana — podawana. [przypis redakcyjny]
1500. menaż (z fr.) — gospodarstwo domowe, wspólny stół. [przypis redakcyjny]
1501. pytlowany — z mąki przesianej, białej. [przypis redakcyjny]
1502. afrontowany — lekceważony, ośmieszany. [przypis redakcyjny]
1503. furaż — żywność. [przypis redakcyjny]
1504. respektowy — obj. w dalszym ciągu tekstu. [przypis redakcyjny]
1505. superintendencje — urzędy naczelników komory celnej. [przypis redakcyjny]
1506. mierzynę — konia roboczego. [przypis redakcyjny]
1507. rządzik czerkieski — lekki rząd na konia. [przypis redakcyjny]
1508. estymowany — ceniony. [przypis redakcyjny]
1509. rekompensę — w nagrodę. [przypis redakcyjny]
1510. przenosić (daw.) — przekraczać, przewyższać. [przypis edytorski]
1511. w dyskurs — w rozmowę. [przypis redakcyjny]
1512. do fartuszka — do dziewcząt. [przypis redakcyjny]
1513. justyfikacji — usprawiedliwiania się. [przypis redakcyjny]
1514. gali — uroczystości, święta. [przypis redakcyjny]
1515. niebarwione — niesłużbowe. [przypis redakcyjny]
1516. konserwować — zachować, zatrzymać. [przypis redakcyjny]
1517. testimoniów — świadectw. [przypis redakcyjny]
1518. gradusu — stopnia. [przypis redakcyjny]
1519. obserwowano — zachowywano, przestrzegano. [przypis redakcyjny]
1520. importancji — znaczenia, wagi. [przypis redakcyjny]
1521. pretendowanej — o którą mu chodziło. [przypis redakcyjny]
1522. komisa — zlecenia. [przypis redakcyjny]
1523. szyper (z niem.) — dozorca statku, tratwy. [przypis redakcyjny]
1524. promowowali — dziś popr.: promowali. [przypis edytorski]
1525. substancji — mienia, majątku. [przypis redakcyjny]
1526. karbacz a. korbacz (z tur.) — batog. [przypis redakcyjny]
1527. bandura (z gr.) — rodzaj lutni, trzystrunowy instrument muzyczny. [przypis redakcyjny]
1528. w geniuszu — w duchu, w charakterze. [przypis redakcyjny]
1529. cugu — zaprzęgu. [przypis redakcyjny]
1530. publikę — sprawę publiczną. [przypis redakcyjny]
1531. indygena — szlachcic-cudzoziemiec, który otrzymał prawa i przywileje szlachcica polskiego. [przypis redakcyjny]
1532. asygnacją — [z] poleceniem pisemnym. [przypis redakcyjny]
1533. klucz — tutaj: wielki majątek ziemski. [przypis redakcyjny]
1534. gubernatorom — rządcom. [przypis redakcyjny]
1535. forsy — siły, poparcia. [przypis redakcyjny]
1536. serwis (z fr.) — zastawa stołowa. [przypis redakcyjny]
1537. farfurowe — fajansowe. [przypis redakcyjny]
1538. domatorów — lubiących spokojne życie domowe. [przypis redakcyjny]
1539. cis — rodzaj drzewa z rodziny szyszkowych. [przypis redakcyjny]
1540. bukszpan (niem. Buchsbaum) — rodzaj drzewa. [przypis redakcyjny]
1541. trzmiel a. trzmielina — krzew, którego drzewo używa się do wyrobów tokarskich. [przypis redakcyjny]
1542. wiecheć — garść słomy albo siana. [przypis redakcyjny]
1543. praśnego — przaśnego, niesyconego, surowego. [przypis redakcyjny]
1544. imbir a. imbier — proszek z korzeni rośliny zingiber officinale. [przypis redakcyjny]
1545. tarnosolis — płatki farbowane. [przypis redakcyjny]
1546. kwiat — zapewne muszkatołowy. [przypis redakcyjny]
1547. gałka — muszkatołowa albo muszkatowa, owoc muszkatowca (myristica moschata). [przypis redakcyjny]
1548. pistacja (z wł.) — roślina z rodz. terebintowych. [przypis redakcyjny]
1549. pinele — ziarnka z szyszki limby. [przypis redakcyjny]
1550. trufle — rodzaj grzybów. [przypis redakcyjny]
1551. pardwy — ptaki kurowate z rodz. cietrzewi [przypis redakcyjny]
1552. pasternak — rodzaj rośliny (pastinaca) do przyprawy. [przypis redakcyjny]
1553. dragant (z gr.) — ciasto, powstałe z zagniecenia gumy draganckiej z miałkim cukrem; rodzaj cukrów ozdobnych. [przypis redakcyjny]
1554. miodownik — ciasto przyprawne miodem. [przypis redakcyjny]
1555. kapary — marynowane pączki pewnej rośliny (capparis). [przypis redakcyjny]
1556. serdele a. sardele — małe ryby morskie, podobne do śledzi. [przypis redakcyjny]
1557. tartofle — trufle. [przypis redakcyjny]
1558. flegma (gr.) — w starej medycynie jedna z czterech „wilgotności” organizmu ludzkiego (krew, flegma żółta, biała i czarna). [przypis redakcyjny]
1559. burguńskiem — burgundzkim (z Burgundii). [przypis redakcyjny]
1560. ingrediencji — przypraw, dodatków. [przypis redakcyjny]
1561. alabrys (z fr. à la braise: na żarze) — bulion świeży. [przypis redakcyjny]
1562. karwasz — połeć, kawał. [przypis redakcyjny]
1563. por (łac. porruni) — rodzaj czosnku. [przypis redakcyjny]
1564. kondymentami — zaprawami. [przypis redakcyjny]
1565. farsz — nadziewka. [przypis redakcyjny]
1566. skórę — w wyd. mylnie: kurę. [przypis redakcyjny]
1567. ekstrakcja — wyciąg. [przypis redakcyjny]
1568. biszkokt (z łac. bis coctus) — biszkopt. [przypis redakcyjny]
1569. dzwonko — kawałek ryby, pokrajanej wpoprzek ciała (n. p. śledzia). [przypis redakcyjny]
1570. montkoch (niem. Mundkoch) — kucharz cudzoziemski, nazywany „górnym”, przez pomieszanie jego znaczenia w kuchni z błędną etymologją. [przypis redakcyjny]
1571. bon sos — z francuska po polsku: „dobry sos”. [przypis redakcyjny]
1572. obrzezki — obcinki, okrawki. [przypis redakcyjny]
1573. balasów — słupków. [przypis redakcyjny]
1574. baleczkami — prętami. [przypis redakcyjny]
1575. esami — kształt litery S, ozdobami w różne linije. [przypis redakcyjny]
1576. nawa — łódka. [przypis redakcyjny]
1577. przylutowane — przymocowane. [przypis redakcyjny]
1578. wetchnięta — wetknięta. [przypis redakcyjny]
1579. szufelka — łopatka wklęsła. [przypis redakcyjny]
1580. likworu — płynu, napoju. [przypis redakcyjny]
1581. ostrzygów — ostryg. [przypis redakcyjny]
1582. konceptach — pomysłach. [przypis redakcyjny]
1583. koneksjom — związkom, pokrewieństwom. [przypis redakcyjny]
1584. juramenta — wyrazy, wzięte z języka sądowego na oznaczenie grzecznych przetargów przy stole o zajęcie wyższego miejsca. [przypis redakcyjny]
1585. remisa — odesłanie (wyraz wzięty z gwary sądowej). [przypis redakcyjny]
1586. fajerki — żarzelnie, piecyki przenośne. [przypis redakcyjny]
1587. farfurki — naczynia fajansowe. [przypis redakcyjny]
1588. kaliszan (z niem. Kalteschale) — napój chłodzący. [przypis redakcyjny]
1589. ad perpetuam rei memoriam (łac.) — na wieczną rzeczy pamiątkę. [przypis redakcyjny]
1590. ligar a. legar (z niem.) — podkład z drzewa. [przypis redakcyjny]
1591. szpaler — ściana drzew w ogrodzie. [przypis redakcyjny]
1592. struktura — budowa. [przypis redakcyjny]
1593. gierlandami — girlandami. [przypis redakcyjny]
1594. sztakiety — sztachety; rodzaj ogrodzenia. [przypis redakcyjny]
1595. kapitelami — głowicami. [przypis redakcyjny]
1596. dubeltowano — podwajano. [przypis redakcyjny]
1597. karulek a. karolek — roślina, nazywana także anyżem i kminem polnym. [przypis redakcyjny]
1598. frukta — owoce. [przypis redakcyjny]
1599. facjata (z wł.) — środkowa część ściany frontowej. [przypis redakcyjny]
1600. w strych — po brzegi, pod wierzch. [przypis redakcyjny]
1601. akompaniując — towarzysząc. [przypis redakcyjny]
1602. admonicji — upomnienia, wezwania. [przypis redakcyjny]
1603. kwaterkowy kielich — kielich o pojemności kwaterki, tj. wg. daw. miary pojemności: ¼ kwarty, tj. ok. ćwierć litra. [przypis edytorski]
1604. kwartowy kielich — kielich o pojemności kwarty, tj. wg. daw. jednostki objętości ciał płynnych, ok. 1 litra. [przypis edytorski]
1605. wylany (daw.) — wylewny, ochoczy, serdeczny. [przypis edytorski]
1606. prosperitas publica, salus publica (łac.) — pomyślność powszechna, dobro powszechne. [przypis redakcyjny]
1607. dykteria — krótkie opowiadanie żartobliwe. [przypis redakcyjny]
1608. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
1609. determinowano — określano, oznaczano. [przypis redakcyjny]
1610. konsolacji — [tu: forma D.lp r.ż.]; [konsolacje dosł.: pociechy;] dzieci. [przypis redakcyjny]
1611. silentium (łac.) — milczenie. [przypis redakcyjny]
1612. abstynencji — wstrzemięźliwości. [przypis redakcyjny]
1613. warunku — bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]
1614. dewocji — gorliwości. [przypis redakcyjny]
1615. eremitorium (łac.) — pustelni. [przypis redakcyjny]
1616. animując — zachęcając, pobudzając. [przypis redakcyjny]
1617. momentalny — chwilowy, krótki. [przypis redakcyjny]
1618. tyli (daw.) — tu: tak wielki. [przypis edytorski]
1619. darzony (daw.) — tu: zdarzający się. [przypis edytorski]
1620. półgarncowy kielich — kielich o pojemności pół garnca, tj. ok. 2 litry. [przypis edytorski]
1621. corda fidelium (łac.) — serca wiernych. [przypis redakcyjny]
1622. wotów — tutaj: oświadczeń. [przypis redakcyjny]
1623. ordynaryjnie (daw.) — zwyczajnie. [przypis edytorski]
1624. wyciągać — tu: wymagać. [przypis edytorski]
1625. rewers — zobowiązanie piśmienne. [przypis redakcyjny]
1626. salvum conductum (łac.) — wolne przejście. [przypis redakcyjny]
1627. bibosze koronni — znani pijacy, zawołani opoje. [przypis redakcyjny]
1628. 1629respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny]
1629. nie wiedząc o świecie, dopieroż o responsie — będąc bez świadomości: nie wiedząc o świecie, a co dopiero o odpowiedzi (jaką im dano w sprawie stanowiącej przedmiot misji, z którą zostali wysłani). [przypis edytorski]
1630. wcale (daw.) — całkiem, całkowicie. [przypis edytorski]
1631. egzageracji — przesady. [przypis redakcyjny]
1632. ściemiężyć — uciemiężyć; poddać niewoli, przemocy. [przypis edytorski]
1633. kondycją (forma B.lp r.ż.) — warunek. [przypis redakcyjny]
1634. certum quantum (łac.) — pewną ilość. [przypis redakcyjny]
1635. we czwał — szybko, co sił. [przypis redakcyjny]
1636. cery nie mieni — nie zmienia się na twarzy (np. nie dostaje wypieków itp.). [przypis edytorski]
1637. wżdyć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
1638. rewolucji — wzburzeniu. [przypis redakcyjny]
1639. persico — nalewka na pestkach brzoskwiń. [przypis redakcyjny]
1640. dubelt-anyż — rodzaj wódki na anyżu. [przypis redakcyjny]
1641. ratafja — rodzaj słodkiej wódki na korzeniach. [przypis redakcyjny]
1642. krambambula a. krampampula (z niem.) — rodzaj słodkiej wódki na korzeniach i cytrynie. [przypis redakcyjny]
1643. pontak — wino francuskie ciemnoczerwone. [przypis redakcyjny]
1644. muszkatel (fr. ) — gatunek przedniego wina południowego. [przypis redakcyjny]
1645. wino szczecińskie — rodzaj jabłecznika (od: sztetyna). [przypis redakcyjny]
1646. manasberskie — rodzaj wina reńskiego. [przypis redakcyjny]
1647. konkokcji — trawienia, strawności. [przypis redakcyjny]
1648. ryńskiego — reńskiego, znad Renu. [przypis redakcyjny]
1649. ejekcjach — (po) wymiotach. [przypis redakcyjny]
1650. oprymowany winem — [nie mógł być] niewolony, przymuszony do wina. [przypis redakcyjny]
1651. kafenhauzy — kawiarnie. [przypis redakcyjny]
1652. łót a. lut (niem. Loth) — część 1/12 funta. [przypis redakcyjny]
1653. faryny cukrowej — mąki, mączki cukrowej. [przypis redakcyjny]
1654. parochianki — parafianki. [przypis redakcyjny]
1655. aury — powietrza, powiewu. [przypis redakcyjny]
1656. czci — [forma M.lm]; [będący] na czczo, bez jedzenia. [przypis redakcyjny]
1657. chimeryczki — grymaśnice, dziwaczki. [przypis redakcyjny]
1658. wyinwentował — wynalazł. [przypis redakcyjny]
1659. propinacji — wyszynku. [przypis redakcyjny]
1660. konkurs odebrało — odebrało wzięcie, pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]
1661. zaszpuntowanej — zatkanej, zabitej. [przypis redakcyjny]
1662. estymacją — poważanie, wziętość. [przypis redakcyjny]
1663. mizeraka — biedaka. [przypis redakcyjny]
1664. drybus (niem. Dreifuss) — kadź, naczynie na trzech nogach. [przypis redakcyjny]
1665. moderatem — wstrzemięźliwcem, skromnisiem. [przypis redakcyjny]
1666. kuranty — śpiewki, przyśpiewki przy kielichu. [przypis redakcyjny]
1667. lusztyki — zabawy, pijatyki. [przypis redakcyjny]
1668. waltornie — duże naczynie do picia trunków w kształcie waltorni (dęty instrument muzyczny). [przypis redakcyjny]
1669. sejmikowych — W wydaniach dotychczasowych błędnie: sejmowych. [przypis redakcyjny]
1670. szałas (z węg.) — namiot polny, buda naprędce sklecona. [przypis redakcyjny]
1671. adherentom — zwolennikom, stronnikom. [przypis redakcyjny]
1672. tandeta — tu: rzecz licho zrobiona, starzyzna. [przypis redakcyjny]
1673. bonifikował — nagradzał, dawał odszkodowanie. [przypis redakcyjny]
1674. dystynkcją — wyróżnienie, elegancję. [przypis redakcyjny]
1675. sektatorowie — zwolennicy. [przypis redakcyjny]
1676. sarmatyzmem — staropolszczyzną. [przypis redakcyjny]
1677. gachów — zalotników, kochanków. [przypis redakcyjny]
1678. obmioty — przedmioty. [przypis redakcyjny]
1679. heroiny — bohaterki, odważne kobiety. [przypis redakcyjny]
1680. kontusz — wzięty wraz z nazwą od Węgrów i Turków, nie był wcale rodowitym strojem polskim, jak mniema Kitowicz. [przypis redakcyjny]
1681. pupki a. bupki — najprzedniejsze futro z brzuchów. [przypis redakcyjny]
1682. suseł — zwierzę z rodzaju gryzoniów. [przypis redakcyjny]
1683. paludament (z łac.) — płaszcz na sposób starorzymski. [przypis redakcyjny]
1684. antabka — rękojeść, rączka. [przypis redakcyjny]
1685. jedwabna przez się — z samego jedwabiu. [przypis redakcyjny]
1686. temblak — tutaj: opaska, naręcznik. [przypis redakcyjny]
1687. diametru — średnicy. [przypis redakcyjny]
1688. obarzanek — poprawniej: obwarzanek. [przypis redakcyjny]
1689. humor — nastrój, usposobienie. [przypis redakcyjny]
1690. adwersarza — przeciwnika. [przypis redakcyjny]
1691. alias (łac.) — inaczej. [przypis redakcyjny]
1692. capa (z czes.) — skóra wielbłądzia, końska albo ośla, chropawo wyprawna. [przypis redakcyjny]
1693. kursz — rodzaj skóry. [przypis redakcyjny]
1694. w sukcesji — w dziedzictwie. [przypis redakcyjny]
1695. grasanci — napastnicy, łupieżcy. [przypis redakcyjny]
1696. rapiery — długie, wąskie szpady lub szable. [przypis redakcyjny]
1697. szaszówki — może: staszówki, lekkie szable, wyrabiane w Staszowie (w Sandomierskiem). [przypis redakcyjny]
1698. pałąk — kabłąk, łuk, część rękojeści szabli. [przypis redakcyjny]
1699. skobelek — pręt żelazny zgięty. [przypis redakcyjny]
1700. tarcice — deski nieobrobione. [przypis redakcyjny]
1701. kiereszować się — rąbać się, ranić się. [przypis redakcyjny]
1702. po wiechach — po karczmach; wiecheć słomy był znakiem karczmy. [przypis redakcyjny]
1703. czeczuga (z ukr.) — rodzaj szabli. [przypis redakcyjny]
1704. rapcie — taśmy do szabli. [przypis redakcyjny]
1705. irchą — skórką baranią lub wielbłądzią. [przypis redakcyjny]
1706. szmuchlerskiej — szmuklerskiej. [przypis redakcyjny]
1707. mędelkowy pas turecki — jeden z pasów wyrabianych w perskiej miejscowości Mandil. [przypis edytorski]
1708. textus est Sluciae (łac.) — tkany w Słucku. [przypis redakcyjny]
1709. à Paris — w Paryżu. [przypis redakcyjny]
1710. kwaterki — cztery działki. [przypis redakcyjny]
1711. rygielek (z niem.) — szew ze ściegów poprzecznych. [przypis redakcyjny]
1712. ruskami — wyraz niejasny; w wyd. lwowskim wydrukowano: piuskami. [przypis redakcyjny]
1713. kuczma (z węg.) — rozczochrane włosy; czapka futrzana. [przypis redakcyjny]
1714. wyporek — jagnię zawcześnie urodzone lub skórka z niego. [przypis redakcyjny]
1715. dystylowali — odkraplali, wypacali. [przypis redakcyjny]
1716. lustrowne — błyszczące, lśniące. [przypis redakcyjny]
1717. sygnet — pierścień z herbem lub literami na oczku. [przypis redakcyjny]
1718. krajczane — z pasków sukna. [przypis redakcyjny]
1719. kitajkowa albo kitajowa — z materii jedwabnej lśniącej lub cienkiej bawełnianej. [przypis redakcyjny]
1720. wichlarz — przednia część cholewy, wyższa pod kolanem, niż tylna na łydce. [przypis redakcyjny]
1721. łub drewniany — twarda skóra drzewa; tutaj: obkładka drewniana. [przypis redakcyjny]
1722. abcasy — obcasy, napiętki. [przypis redakcyjny]
1723. zafolowane — zatłuszczone, zabrudzone. [przypis redakcyjny]
1724. konwikcja — przekonanie, dowód. [przypis redakcyjny]
1725. małego jest wątku — jest uboga. [przypis redakcyjny]
1726. metaforycznego — użytego w przenośni. [przypis redakcyjny]
1727. haniebnie buchasty — bardzo szeroki. [przypis redakcyjny]
1728. pretendowanej — wymaganej. [przypis redakcyjny]
1729. pakuły — wyczeszki z lnu lub konopi. [przypis redakcyjny]
1730. kompozycją — układem. [przypis redakcyjny]
1731. kuczbaj — kosmata materia wełniana. [przypis redakcyjny]
1732. onuczka a. onucka — płótno do owijania nogi pod obuwie. [przypis redakcyjny]
1733. burkowe — wełniane, samodziałowe. [przypis redakcyjny]
1734. sudanne — zgrabne, nadobne. [przypis redakcyjny]
1735. wytoki — wyłogi. [przypis redakcyjny]
1736. bluzgiery — przykrycie przodu żupana. [przypis redakcyjny]
1737. dewizki — krótkie łańcuszki do zegarka. [przypis redakcyjny]
1738. glancowane — błyszczące, lśniące. [przypis redakcyjny]
1739. marmurkowe — szare. [przypis redakcyjny]
1740. paleta — naszywka. [przypis redakcyjny]
1741. bekiesa a. bekiesza (z węg.) — futro długie węgierskim krojem. [przypis redakcyjny]
1742. potrzebami — dodatkami. [przypis redakcyjny]
1743. akomodacji — życzliwości, przychylności. [przypis redakcyjny]
1744. distinctorium — odznaka. [przypis redakcyjny]
1745. leciech (daw. forma) — N.lm. dziś: latach. [przypis edytorski]
1746. delie — płaszcze, opończe. [przypis redakcyjny]
1747. nosiad — (żartobliwy nowotwór) noszący. [przypis redakcyjny]
1748. wniść — wejść. [przypis redakcyjny]
1749. czuja a. czucha (z węg.) — suknia długa futrem podszyta, szuba. [przypis redakcyjny]
1750. z dużemi sześcią guzami (daw. forma) — dziś N.lm: z dużymi sześcioma guzami. [przypis edytorski]
1751. marcypanowe (daw.) — wybornej roboty, misterne. [przypis edytorski]
1752. krwawnika — karniolu, czerwonego kamienia. [przypis redakcyjny]
1753. grodetor a. grodetur (z fr. gros de Tours) — ciężka tkanina jedwabna. [przypis redakcyjny]
1754. czechman a. czekman (z tur.) — rodzaj sukni wierzchniej z zaszytymi rękawami; kontusz tatarskim krojem. [przypis redakcyjny]
1755. koncha — muszla; tu: ozdoba z drogich kamieni. [przypis redakcyjny]
1756. emulacja — współzawodnictwo. [przypis redakcyjny]
1757. multanowy (z fr. molleton) — z miękkiej tkaniny wełnianej. [przypis redakcyjny]
1758. kałamajkowy — a. kalamajkowy — z tkaniny wełnianej. [przypis redakcyjny]
1759. frandzla (daw.) — frędzla, obszycie z frędzlami. [przypis edytorski]
1760. kolbertyny — rodzaj szerokich galonów (od nazwiska Colbert). [przypis redakcyjny]
1761. brabanckich koronek — z Brabancji, sławnej koronkami. [przypis redakcyjny]
1762. na fason — na wzór. [przypis redakcyjny]
1763. wytrefiona — pięknie ułożona, sfalowana. [przypis redakcyjny]
1764. turban — zawój turecki na głowę. [przypis redakcyjny]
1765. ochmistrzyni (z niem. Hofmeisterin) — przełożona dworu. [przypis redakcyjny]
1766. obmiot — przedmiot, rzecz wpadająca w oczy. [przypis redakcyjny]
1767. bajorek (z wł. bagliore) — nitka albo drucik metalowy. [przypis redakcyjny]
1768. kapik (z niem. Kappe) — kapturek, ubiór kobiecy na głowę. [przypis redakcyjny]
1769. od kogo (daw.) — przez kogo (również zmiana przypadka: daw. od z rzecz. w D., dziś przez z rzecz w B.). [przypis edytorski]
1770. kornetów — czepców. [przypis redakcyjny]
1771. bryzowaniu — fryzowaniu, układaniu. [przypis redakcyjny]
1772. duet (z wł. duetto ) — dawny ubiór kobiecy na głowę. [przypis redakcyjny]
1773. mateklasy a. materklasy — tu: osobliwe kształty, figury. [przypis redakcyjny]
1774. naści — na ci, oto masz. [przypis redakcyjny]
1775. litych — przetykanych złotemi nićmi. [przypis redakcyjny]
1776. fiszbin (z niem. Fischbein) — pręt rogowy z górnej szczęki wieloryba. [przypis redakcyjny]
1777. jupeczka (z arab.) — kamizelka kobieca, stanik. [przypis redakcyjny]
1778. mantolety — płaszczyki, pelerynki. [przypis redakcyjny]
1779. gazowe — z gazy, tkaniny jedwabnej, wyrabianej niegdyś w syryjskiej Gazie. [przypis redakcyjny]
1780. redutach — zabawach maskowych. [przypis redakcyjny]
1781. całe nocy (...) pokutować musieli (daw. forma) — dziś całe noce (...). [przypis edytorski]
1782. felpa (z wł.) — tkanina jedwabna, używana dawniej do ozdoby zimowych sukien kobiecych. [przypis redakcyjny]
1783. szamerlak a. szamerluk (z fr.) — suknia, okrycie damskie za Augusta III. [przypis redakcyjny]
1784. manta-szust — dawny ubiór kobiecy. [przypis redakcyjny]
1785. szlombra — rodzaj sukni kobiecej. [przypis redakcyjny]
1786. robron (z fr. robe ronde) — suknia kobieca kolista u dołu. [przypis redakcyjny]
1787. palatynki — kołnierze futrzane. [przypis redakcyjny]
1788. manele — tu: ozdoby na rękę, bransolety. [przypis redakcyjny]
1789. brzusiec — miękka, dolna część ucha. [przypis redakcyjny]
1790. kwefów — zasłon, woalek. [przypis redakcyjny]
1791. krepowych — z lekkiej tkaniny przeźroczystej. [przypis redakcyjny]
1792. modestii — skromności. [przypis redakcyjny]
1793. ogorzelizna — opalenia. [przypis redakcyjny]
1794. agitacją (forma N.lp r.ż.) — ruchem, czynnością. [przypis redakcyjny]
1795. giczały — nogi niezgrabne. [przypis redakcyjny]
1796. stępory (niem. Stampfer) — tłok, ubijak do tłuczenia w stępie. [przypis redakcyjny]
1797. amory — miłostki, miłość. [przypis redakcyjny]
1798. na nezabudesz (ukr.) — na nie zapomnisz, dla pamięci. [przypis redakcyjny]
1799. zamszowy — z cienkiej skórki rękawiczkowej. [przypis redakcyjny]
1800. szurgota — popychadła, wycierucha. [przypis redakcyjny]
1801. przydeptanym i ziewającym — zagiętym i dziurawym. [przypis redakcyjny]
1802. profitowali — zarabiali. [przypis redakcyjny]
1803. salopa (z niem.) — długa, obszerna odzież wierzchnia kobieca. [przypis redakcyjny]
1804. mere (łac.) — zupełnie, czysto, ściśle. [przypis redakcyjny]
1805. afront (z fr.) — niegrzeczność. [przypis redakcyjny]
1806. dla czego (daw.) — i z tego powodu. [przypis edytorski]
1807. subiekcją — niewygodę, kłopot. [przypis redakcyjny]
1808. robach — sukniach galowych. [przypis redakcyjny]
1809. adamaszek — gruba, wzorzysta tkanina jedwabna. [przypis redakcyjny]
1810. płotek — zasłona u łóżka. [przypis redakcyjny]
1811. tapczanów — ław do spania. [przypis redakcyjny]
1812. beciki — piernaciki, pierzynki. [przypis redakcyjny]
1813. stolec — tu: sedes. [przypis edytorski]
1814. klauzury — klamry. [przypis redakcyjny]
1815. alkierzyki — pokoiki boczne, bokówki. [przypis redakcyjny]
1816. szpalerowe — tapetowe, z opony. [przypis redakcyjny]
1817. krosnowej roboty — robione na krosnach tkackich. [przypis redakcyjny]
1818. sołtys (z niem. Schultheiss) — naczelnik gminy. [przypis redakcyjny]
1819. holendrzy — osadnicy sprowadzeni z Holandii. [przypis redakcyjny]
1820. poloru — ogłady towarzyskiej. [przypis redakcyjny]
1821. struktur — budowli. [przypis redakcyjny]
1822. brukatelowych a. brokatelowych — naśladujących brokat. [przypis redakcyjny]
1823. sztukaterią — ozdoby z gipsu. [przypis redakcyjny]
1824. lamperia (z fr. lambris) — wyłożenie dolnej części ściany deskami malowanymi, marmurem itd. [przypis redakcyjny]
1825. luster — świeczników. [przypis redakcyjny]
1826. zafolują — zabrudzą. [przypis redakcyjny]
1827. nie były, tylko w pałacach wielkich panów (daw. konstrukcja) — dziś: były tylko w pałacach (...) lub: nie było nigdzie, tylko w pałacach (...). [przypis edytorski]
1828. floresy — wzory kwiatowe, zawiłe desenie. [przypis redakcyjny]
1829. kantorki — biurka, stoliki na papiery. [przypis redakcyjny]
1830. korpus — część główną. [przypis redakcyjny]
1831. sejdwaserem — może niem. Scheidewasser: kwas saletrzany. [przypis redakcyjny]
1832. skrzyp — roślina (equisetum arvense [tj. skrzyp polny]), [która] służyła do polerowania drzewa. [przypis redakcyjny]
1833. antaba a. hantaba (z niem. Handhabe: rękojeść) — stały lub ruchomy uchwyt z metalu umieszczany na skrzyni, kufrze, drzwiach lub bramie. [przypis edytorski]
1834. horyzontalnie — poziomo. [przypis redakcyjny]
1835. trypowe — z trypy, tkaniny wełnianej postrzyganej. [przypis redakcyjny]
1836. sycowy a. cycowy (z niem.) — z tkaniny bawełnianej. [przypis redakcyjny]
1837. oranżerii — cieplarni, szklarni na rośliny. [przypis redakcyjny]
1838. inspekt — grzęda, osłonięta ramami oszklonemi i matami. [przypis redakcyjny]
1839. kredytorom — wierzycielom. [przypis redakcyjny]
1840. zatradowanej — zajętej na rzecz wierzyciela. [przypis redakcyjny]
1841. landszaft (niem.) — krajobraz, obraz z widokiem przyrody. [przypis redakcyjny]
1842. faeton (z gr.) — powóz lekki bez drzwiczek. [przypis redakcyjny]
1843. kariolka (wł. carriuola) — lekki powozik na dwu kołach. [przypis redakcyjny]
1844. skarbnik — staroświecki pakowny wóz podróżny. [przypis redakcyjny]
1845. karabon — wóz kryty z siedzeniami. [przypis redakcyjny]
1846. rydwan (niem. Reitwagen) — prosty wóz kryty. [przypis redakcyjny]
1847. bieda — Kitowicz mylnie objaśnia; wyraz pochodzi od łac. biga [tzn. dwukółka]. [przypis redakcyjny]
1848. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
1849. stelmasi (daw. forma) — dziś M.lm: stelmachowie. [przypis edytorski]
1850. odbyt (daw.) — zbyt. [przypis edytorski]
1851. erygował — zakładał. [przypis redakcyjny]
1852. by też najlepsze (daw.) — choćby i najlepsze. [przypis edytorski]
1853. na szkutach — na statkach rzecznych. [przypis redakcyjny]
1854. juchtową — ze skóry cielęcej albo baraniej. [przypis redakcyjny]
1855. strychował — górował. [przypis redakcyjny]
1856. prezerwatywę — zabezpieczenie. [przypis redakcyjny]
1857. na czas (daw.) — czasami. [przypis edytorski]
1858. najdychtowniej — najmocniej, najszczelniej. [przypis redakcyjny]
1859. obluzowane — nieszczelne. [przypis redakcyjny]
1860. perpendykuł — wahadło. [przypis redakcyjny]
1861. mody — we wszystkich wydaniach dotychczasowych mylnie: wody. [przypis redakcyjny]
1862. trepy — schodki. [przypis redakcyjny]
1863. antecesorowie — poprzednicy, przodkowie. [przypis redakcyjny]
1864. szynkiel — koniec osi koła, szyjka. [przypis redakcyjny]
1865. munimentów — przyborów. [przypis redakcyjny]
1866. vis à vis (fr.) — dosłownie: naprzeciw. [przypis redakcyjny]
1867. afekcją (forma B.lp r.ż.) — wrażliwość. [przypis redakcyjny]
1868. konsyliarze — radcy, dostojnicy. [przypis redakcyjny]
1869. stare matadory — tu w znaczeniu: wielkie panie. [przypis redakcyjny]
1870. tynkturą — roztworem, płynem. [przypis redakcyjny]
1871. kamelorowy a. kamelarowy (niem. Kameelhaar) — z wełny wielbłądziej. [przypis redakcyjny]
1872. fiakami — w wyd. lwowskim [z] fiokami. [przypis redakcyjny]
1873. kłębie — kość przy karku zwierząt. [przypis redakcyjny]
1874. kontrakty — zjazdy doroczne jakiejś prowincji dla załatwiania spraw handlowych i majątkowych. [przypis redakcyjny]
1875. karwanierowie — strażnicy przy karetach dworskich. [przypis redakcyjny]
1876. magierka (z węg.) — czapka węgierska, okrągła, wysoka. [przypis redakcyjny]
1877. Sołtyk, Kajetan (1715–1788) — znany z dziwactw biskup krakowski. [przypis redakcyjny]
1878. izabelowaty — koloru brunatno-żółtego albo masłowatego. [przypis redakcyjny]
1879. caban (ukr.) — wielki wół podolski; tutaj: wielki koń. [przypis redakcyjny]
1880. spektatora — widza, widzów. [przypis redakcyjny]
1881. buletin a. biuletyn (z fr.) — ogłoszenie, zawiadomienie. [przypis redakcyjny]
1882. zastanowić się (daw.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]
1883. kanalii — tłuszczy, pospólstwa. [przypis redakcyjny]
1884. na dycht — gęsto. [przypis redakcyjny]
1885. salwe — pozdrowienie. [przypis redakcyjny]
1886. rum (z niem. Raum) — miejsce. [przypis redakcyjny]
1887. laufer (z niem.) — goniec, biegnący przed orszakiem wielkopańskim. [przypis redakcyjny]
1888. precedencją — pierwszeństwo, pierwsze miejsce. [przypis redakcyjny]
1889. niegodziasz — żartobliwy nowotwór: niegodziwiec. [przypis redakcyjny]
1890. kuligi — zabawy zapustne, połączone z gromadnym objeżdżaniem sąsiedztwa. [przypis redakcyjny]
1891. wstępnej środy — [do] Środy Popielcowej. [przypis redakcyjny]
1892. obserwie — [w] zachowaniu, uważaniu. [przypis redakcyjny]
1893. fantazji — nie chciał psuć ochoty, zabawy. [przypis redakcyjny]
1894. dissimulując tę wiolencją postu — patrząc przez palce na to pogwałcenie postu. [przypis redakcyjny]
1895. przemyślski — dziś: przemyski. [przypis edytorski]
1896. dudy w miech — instrumenty muzyczne do worka. [przypis redakcyjny]
1897. zakon tercjarski — świecki zakon, zwyczajnie reguły św. Franciszka trzeciego rzędu. [przypis redakcyjny]
1898. na egzekucji — na wykonaniu wyroku, tutaj: na ściągnięciu podatków. [przypis redakcyjny]
1899. garłacze koronni — opoje sławni na całą Koronę. [przypis redakcyjny]
1900. podkurek — śniadanie nad ranem, kiedy kur pieje. [przypis redakcyjny]
1901. dusznie — całą duszą, gorąco. [przypis redakcyjny]
1902. materklasy — odpadki, rupiecie. [przypis redakcyjny]
1903. comber a. cąber (z niem. zampern) — zabawa w tłusty czwartek. [przypis redakcyjny]
1904. libertyńskim — wolnomyślnym. [przypis redakcyjny]
1905. afrontować — znieważać, obrażać. [przypis redakcyjny]
1906. prawa inkolatu — prawa pobytu, zamieszkania. [przypis redakcyjny]
1907. gdy bilety nastały — w Warszawie za pobyt w mieście Żydzi płacili, wykupując bilety u stosownych władz stolicy. [przypis edytorski]
1908. jutrznia — nabożeństwo zaranne. [przypis redakcyjny]
1909. gandżarami — batogami. [przypis redakcyjny]
1910. salwować się — schronić się, ocalić się. [przypis redakcyjny]
1911. klekotów — kołatek, grzechotek. [przypis redakcyjny]
1912. frant — chytrek, filut. [przypis redakcyjny]
1913. dyngus (z niem.) — śmigus, oblewanie wodą w poniedziałek wielkanocny. [przypis redakcyjny]
1914. uzurpując — przywłaszczając. [przypis redakcyjny]
1915. amanci — kochankowie. [przypis redakcyjny]
1916. dyskrecją — oględność, wzgląd. [przypis redakcyjny]
1917. statkami — naczyniami. [przypis redakcyjny]
1918. gargas (z lit.) — chłopiec. [przypis redakcyjny]
1919. genealogii — rodowodu, pochodzenia. [przypis redakcyjny]
1920. kaduk — bies, licho. [przypis redakcyjny]
1921. moszna — worek jądrowy. [przypis redakcyjny]
1922. pektoraliki — małe zegarki, noszone na piersiach. [przypis redakcyjny]
1923. konsyderowany — poważany. [przypis redakcyjny]
1924. buksy — spodnie. [przypis redakcyjny]
1925. kamelizować a. kameryzować — wysadzać drogimi kamieniami. [przypis redakcyjny]
1926. orientalne — wschodnie. [przypis redakcyjny]
1927. potentaci — możni panowie. [przypis redakcyjny]
1928. regalizować — obdarzać. [przypis redakcyjny]
1929. niąchacze a. niuchacze — wąchacze, zażywający tabakę. [przypis redakcyjny]
1930. ropa a. rapa (z fr. rapé) — tytoń tarty, tabaka francuska. [przypis redakcyjny]
1931. St. Omer — miejscowość we Francji. [przypis redakcyjny]
1932. z miasta Sirakuzów — z Syrakuz na Sycylii. [przypis redakcyjny]
1933. lewanda — lawenda; roślina o silnej woni. [przypis redakcyjny]
1934. koperwas (niem. Kupferwasser) — siarczan miedzi. [przypis redakcyjny]
1935. granizownia — proszkowania się. [przypis redakcyjny]
1936. substancyj — majątków. [przypis redakcyjny]
1937. atestata — poświadczenia. [przypis redakcyjny]
1938. bobki końskie — łajno końskie. [przypis redakcyjny]
1939. limonie końskie — końskie „owoce cytrynowe”; tu żartobliwie zamiast: łajna końskie. [przypis redakcyjny]
1940. kafel (niem. Kachel) — tu: miska do mielenia tabaki. [przypis redakcyjny]
1941. rulach — [w] zwojach. [przypis redakcyjny]
1942. pulwerizowaną — proszkową. [przypis redakcyjny]
1943. jaszczyk — naczynie drewniane okrągłe, niskie. [przypis redakcyjny]
1944. gomółka — bryłka twarogu. [przypis redakcyjny]
1945. sklep norymberski — od miasta Norymberga: sklep z drobnymi wyrobami do użytku domowego. [przypis redakcyjny]
1946. szylkretowe — szyldkretowe, ze skorupy żółwia. [przypis redakcyjny]
1947. emilianowane — emaliowane. [przypis redakcyjny]
1948. poma agrestia (łac.) — Kitowicz mylnie rozumie poma jako kartofle, nie wiedząc, że te Tacytowi nie były znane, bo sprowadzono je dopiero z Ameryki; już przed Augustem III jadał je Jan Sobieski. [przypis redakcyjny]
1949. ekonomiach — dobrach. [przypis redakcyjny]
1950. ekonomistami — zarządcami. [przypis redakcyjny]
1951. żuławach — [po] nizinach. [przypis redakcyjny]
1952. tuwalnie — ręczniki. [przypis redakcyjny]
1953. krotofili — [D.lm:] rozrywek, zabaw. [przypis redakcyjny]
1954. alegorycznych — przenośnych. [przypis redakcyjny]
1955. odbyt (daw.) — zbyt; tu: powodzenie w interesie. [przypis edytorski]
1956. pikieta — jedna z dawnych gier w karty, rumel. [przypis redakcyjny]
1957. chapanka — dawna gra w karty o wszystkie lewy. [przypis redakcyjny]
1958. kupiec — rodzaj dawnej gry w karty. [przypis redakcyjny]
1959. deliberacji — namysłu, zastanawiania się [potrzebujące]. [przypis redakcyjny]
1960. rus — gra w karty; Kitowicz ją objaśnia. [przypis redakcyjny]
1961. tryszak a. straszak — dawna gra hazardowa w karty. [przypis redakcyjny]
1962. saki — dawna gra towarzyska. [przypis redakcyjny]
1963. faraona — rodzaj gry hazardowej. [przypis redakcyjny]
1964. asamble — zebrania towarzyskie. [przypis redakcyjny]
1965. profesją — zawód, zajęcie. [przypis redakcyjny]
1966. tradować — zajmować na rzecz wierzyciela. [przypis redakcyjny]
1967. honoris gratia (łac.) — dla oddania czci. [przypis redakcyjny]
1968. kwindecz (z wł. quindici) — piętnaście. [przypis redakcyjny]
1969. wyżnik — dawna nazwa jednej z kart do gry, dama. [przypis redakcyjny]
1970. oko — jeden punkt na karcie. [przypis redakcyjny]
1971. kozerny (z tur.) — atutowy, świętny (wyrażenie karciarskie). [przypis redakcyjny]
1972. obligowany — nie był obowiązany. [przypis redakcyjny]
1973. zaparolować — podnosić stawkę, co się oznacza przez załamanie rogu karty. [przypis redakcyjny]
1974. bankier — tutaj: gracz, trzymający bank czyli pulę. [przypis redakcyjny]
1975. ażardowni — hazardowi. [przypis redakcyjny]
1976. pontier (z fr.) — jeden z grających. [przypis redakcyjny]
1977. wabank (fr. va banque) — gra o cały bank. [przypis redakcyjny]
1978. emulantów — współzawodników. [przypis redakcyjny]
1979. antre (fr. entrée) — wchodne, wstęp. [przypis redakcyjny]
1980. antreprenerowi — przedsiębiorcy, gospodarzowi. [przypis redakcyjny]
1981. orszada — napój chłodzący z migdałów tartych, gotowanych z cukrem. [przypis redakcyjny]
1982. dyshonor — zniewaga, obelga. [przypis redakcyjny]
1983. ministrem — pomocnikiem. [przypis redakcyjny]
1984. nie miało placu (daw.) — nie miało miejsca. [przypis edytorski]
1985. kalkulowali — obliczali, miarkowali. [przypis redakcyjny]
1986. traktierniów — jadłodajni. [przypis redakcyjny]
1987. inkwizycja — badanie, dochodzenie. [przypis redakcyjny]
1988. rugi — sprawdzanie prawności wyborów poselskich. [przypis redakcyjny]
1989. lauda — uchwały sejmików ziemskich. [przypis redakcyjny]
1990. partykularny (z łac.) — osobny, poszczególny. [przypis edytorski]
1991. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
1992. na czas (daw.) — czasem, niekiedy. [przypis edytorski]
1993. bez kontradykcji — bez sprzeciwu. [przypis redakcyjny]
1994. protestacja — sprzeciw, zarzuty. [przypis redakcyjny]
1995. forsa — siła, przemoc. [przypis redakcyjny]
1996. obiektant — przeciwnik, podnoszący zarzuty. [przypis redakcyjny]
1997. in activitatem (łac.) — w wykonywanie czynności. [przypis redakcyjny]
1998. subordynowane — podstawione. [przypis redakcyjny]
1999. aukcji — pomnożenia, powiększenia. [przypis redakcyjny]
2000. substancjacji — zastępstwa, podstawienia. [przypis redakcyjny]
2001. oratorów — mówców. [przypis redakcyjny]
2002. perorowali — przemawiali, rozwodzili się. [przypis redakcyjny]
2003. tentując — usiłując, próbując. [przypis redakcyjny]
2004. stet diabolus a dextris eius (łac.) — „a kto tego powodem, niech diabeł stanie po jego prawicy”. [przypis redakcyjny]
2005. kalumnią — oszczerstwo, obelgę. [przypis redakcyjny]
2006. solwowaniem — zawieszeniem, odroczeniem posiedzenia. [przypis redakcyjny]
2007. fakcja — zmowa, stronnictwo. [przypis redakcyjny]
2008. kontradicenta — przeciwnika, sprzeciwiającego się. [przypis redakcyjny]
2009. makaronizm — wtręt obcojęczny w mowie polskiej lub piśmie. [przypis redakcyjny]
2010. activitatem (łac.) — czynności. [przypis redakcyjny]
2011. deprekacją — [z] przeproszeniem. [przypis redakcyjny]
2012. koneksja — stosunek. [przypis redakcyjny]
2013. arbitrowie — publiczność, przysłuchująca się obradom sejmowym. [przypis redakcyjny]
2014. protestor (łac.) — protestuję, sprzeciwiam się. [przypis redakcyjny]
2015. jak trusia — jak królik, cichutko. [przypis redakcyjny]
2016. kondycja — warunek. [przypis redakcyjny]
2017. na czas (daw.) — niekiedy. [przypis edytorski]
2018. diariusze — dzienniki, protokoły. [przypis redakcyjny]
2019. atentować — pilnować, doglądać. [przypis redakcyjny]
2020. skonkludowanej — zakończonej, zamkniętej. [przypis redakcyjny]
2021. vocem activam (łac.) — głosu czynnego. [przypis redakcyjny]
2022. refleksją — uwagę. [przypis redakcyjny]
2023. passive — biernie. [przypis redakcyjny]
2024. in pleno (łac.) — w pełni, w pełnej liczbie. [przypis redakcyjny]
2025. zalimitowany — odroczony. [przypis redakcyjny]
2026. active (łac.) — czynnie. [przypis redakcyjny]
2027. dependowali — byli zależni. [przypis redakcyjny]
2028. inwestytura (z łac.) — uroczyste nadanie władzy lennej. [przypis redakcyjny]
2029. dziegieć — produkt suchej destylacyji drzewa, złożony z różnych ciał smolistych i olejków lotnych. [przypis redakcyjny]
2030. kurpie — łapcie, chodaki. [przypis redakcyjny]
2031. pasieczników — pszczelarzy. [przypis redakcyjny]
2032. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
2033. goździkami — gwoździkami. [przypis redakcyjny]
2034. smagłe — cienkie, wiotkie. [przypis redakcyjny]
2035. parciane — zgrzebne, z grubego płótna. [przypis redakcyjny]
2036. kramnego — sklepowego, nie domowej roboty. [przypis redakcyjny]
2037. pakuły — wyczeszki lnu lub konopi. [przypis redakcyjny]
2038. szyszak — ochronne okrycie głowy. [przypis redakcyjny]
2039. świdłak — kij ze świdwy, z derenia. [przypis redakcyjny]
2040. kołtun a. kołton — włosy splątane, skudlone. Kołtun jest następstwem chorób skóry, spowodowanych niechlujstwem. [przypis redakcyjny]