WIĘZIENIE
Faust, Mefistofeles, Małgorzata.
FAUST
z pękiem kluczy i z lampą przed żelaznymi drzwiami
Dusza w śmiertelnej trwodze kona,
piętrzy się ludzkich cierpień wał.
Tam za murami — w mrokach — ona!
Jej zbrodnią był miłosny szał!
U tych okropnych drżę podwoi,
stoję i bicia serca liczę,
lękam się spojrzeć w jej oblicze!
Naprzód — wahanie mękę dwoi308.
Chwyta za klamkę.
ŚPIEW MAŁGORZATY
Zabiła mnie macocha
i ojcu dała zjeść —
siostrzyczka jedyna kocha —
kosteczki pozbierała,
by je na cmentarz nieść.
Niesie kosteczki — szlocha,
pod wierzbą kopie grób;
zły ojciec — gorsza macocha!
siostrzyczka jedyna kocha —
modli się u mych stóp.
A ja ptaszyną małą
wzleciałam: siostro ma,
serduszko twoje kochało,
siostrzyczkę pochowało —
macocha była zła.
FAUST
otwiera drzwi
Zgrzyt łańcuchów, chrzęst słomy na nędznym barłogu;
nie przeczuwa, że miły stoi już na progu.
Wchodzi.
MAŁGORZATA
kuli się lękliwie na barłogu
Idą już — idą — wywlec na ostatnią mękę!
FAUST
szeptem
Cicho, cicho, ja idę, wolność niosę w darze.
MAŁGORZATA
tarza się w lęku przed nim
Jeśliś ty człowiek — odczuj mą udrękę!
FAUST
Cicho, przebudzisz straże!
Pragnie uwolnić ją z więzów.
MAŁGORZATA
na klęczkach
Któż ci dał, kacie, taką moc,
kto kazał oczom trwogę skrzyć!
Przychodzisz — a to jeszcze noc.
Litości — pragnę żyć!
Nie dość ci czasu jutro rano —?
wstaje
wszakżem ci młoda, taka młoda...
na śmierć okrutną mnie skazano.
A byłam piękna — ta uroda
na zgubę wiodła mnie nieznaną.
Ze mną był mój umiłowany —
dziś on nie w moim, obcym świecie —
wianek przedarty i rozwiany,
wiatr zmarłe kwiaty zwiał jak śmiecie.
Nie tykaj! nie szarp straszną siłą —
biedactwo — cóż ci zawiniło?
Błagam cię! Serce twe jak głaz!
Nie znam cię! pierwszy widzę raz!
FAUST
Czy zdołam tyle znieść boleści!
MAŁGORZATA
Ja wiem, że jestem w twojej mocy,
lecz pozwól mi nakarmić dziecię!
Leżało przy mnie dzisiaj w nocy,
to wszystko, co mam na świecie!
Zabrali mi je, a ja w męce —
puste me łoże — puste ręce.
Nigdy się już nie rozweselą!
Mówią, że ja je zabiłam —
za wiele zbrodni — za wiele!
a ja je tylko powiłam!
Śpiewałam pieśń przed chwilą — to stara pieśń gminna:
to nie o mnie! nie o mnie! jam w sercu niewinna!
FAUST
pada na kolana
U nóg twych ja — umiłowany!
zdjąć z ciebie chcę kajdany!
MAŁGORZATA
klęka przy nim
Klęknijmy razem! Pomódlmy się społem!
Słysz! pod progiem, pod podłogą
szatan wiedzie bój z aniołem.
Walkę srogą —!
Wre piekło — płonie nad zatratą —
słyszysz ten huk — ten — cios!
FAUST
głośno
Małgorzato! Małgorzato!
MAŁGORZATA
uważnie
To był miłości głos!
Zrywa się — kajdany opadają.
Gdzież on! Usłyszałam wołanie!
Wolność! ukończone konanie!
Na piersi jego spocznę.
Odpocznę — odpocznę.
Zawołał: Małgorzato! — Tu — tu stał przy ścianie,
cisza mnie z nagła błękitna oblekła,
przez grozę, hałas i wzburzenie piekła —
usłyszałam to słodkie, to miłosne wołanie!
FAUST
To ja!
MAŁGORZATA
Ty?! Powiedz to raz jeszcze!
obejmuje go
To on! to on! O, męki złowieszcze!
O, trwogo więzienna! kajdany!
Wszystko minęło — przyszedł mój kochany!
... oto ulica — i poznanie —
... dłoń twoja — pierwszy dzień —
... oto ogród — i czekanie —
... drzew starych miły cień...
FAUST
Chodź ze mną! chodź!
MAŁGORZATA
pieszczotliwie
Chwileńkę!
Przy tobie! za ten ból — za mękę!
ukoić się! ucieszyć!
FAUST
Nie można dłużej! trzeba śpieszyć!
Już czas — nie można chwil marnować!
MAŁGORZATA
Czy już nie umiesz całować?
Całowały mnie twe wargi — niedawno całowały!
O, bardzo prędko twoje wargi całować zapomniały.
Chłodem od ciebie powiało!
W twych oczach — w słowach twoich —
zawsze się niebo śmiało,
do tchu utraty całowałeś,
jakoż tak prędko zapomniałeś?
Kochany — całuj — daj ust —
obejmuje go
zimna twa warga — oniemiała,
kędyż twa miłość ostała?
kto mi ją zabrał — kto?
Usuwa się.
FAUST
Chodź! ze mną — chodź! już nagli czas!
Odwagi! Już idą chwile,
w których pieszczota spali nas!
MAŁGORZATA
Lecz czyś to ty? jam nie w mogile?
FAUST
Ja jestem! Chodź!
MAŁGORZATA
ku niemu podana
Więzy podarłeś,
głowę na mych kolanach wsparłeś.
A czy ty wiesz, że męka we mnie
nie ścichnie nigdy i nie zdrzemnie?
FAUST
Chodź! chodź! ostatnia chwila prawie!
MAŁGORZATA
Matkę zabiłam w mej niesławie,
a dziecko utopiłam w stawie —
to nasze dziecko! bo i twoje —
Toś ty!... Przywidzeń tak się boję —
daj rękę — więc to nie marzenie!
twoja droga ręka!... złe w niej drżenie!!
mokra! obetrzyj! krew jest na niej —
Boże — znów grążysz mnie w otchłani!
Krew na twej ręce — odejdź precz!
Odejdź — i schowaj miecz!
FAUST
Zapomnij — przeszłość nie wraca —
twój ból mi życie skraca!
MAŁGORZATA
Nie — ty zostaniesz! Przecież musi
ktoś grobów strzec — posłuchaj mnie —
najlepsze miejsce dla matusi,
tuż przy niej brat — a troszkę dalej
chcę, aby mnie tam pochowali —
w pobliżu — w jednym rzędzie!...
a ze mną dziecko — już nikt inny
i nigdy przy mnie spać nie będzie
w tej skrusze mej powinnej309.
Przepadło szczęście słodkie moje,
nie położymy się we dwoje
nigdy, już nigdy. — Zmora czyha —
czyli310 mnie ręka twa odpycha!...
wszak jesteś! — patrzysz tak kochanie...
FAUST
Chodź! — wiesz, że jestem, słyszysz me wołanie!
MAŁGORZATA
Iść? — dokąd?
FAUST
W świat!
MAŁGORZATA
Jeśli tam grób,
jeśli tam śmierć już na mnie czeka
i koniec prób —
idę! bo widzisz — dla człowieka
jedyne wyjście stąd być może:
w śmiertelne, zimne łoże —
Henryku! — Pójdziesz... — Taka sama...
FAUST
Chciej! Wyjdź! Otwarta brama —
MAŁGORZATA
Nie wolno; nie dla mnie nadzieja!
świat to zdradziecka, chytra knieja,
pierwej czy później upolują,
zmordują jeno i zeszczują,
wytropią sprawnie i zdradziecko!
FAUST
Zostanę z tobą —
MAŁGORZATA
O prędko! prędko! ratuj dziecko!
Pędź! droga prosta — wzdłuż strumienia,
tam, gdzie się łąka w staw przemienia —
na lewo — tam — przez most — tam staw —
pędź! rękę podaj, dziecko zbaw!
— Podnosi główkę — rączki wznosi —
kwileniem cichym — prosi — prosi —
Henryku! Ratuj!
FAUST
Krok jeden — będziesz wolna!
MAŁGORZATA
A gdy się droga skończy polna,
wejdziemy w bór, w pomrocze —
tam matka siedzi na kamieniu
— jak zimne węże me warkocze —
tam matka siedzi na kamieniu
i głową chwieje w pochyleniu —
O, już nie chwieje — ciężka głowa!
o, już nie mówi — zmarła mowa!
Spała tak długo — już się nie zbudzi,
tak się biedactwo tym spaniem trudzi,
abyśmy kochać mogli się jawno —
to było dawno — to było dawno!
FAUST
Prośby ni groźby nie poradzą —
ręce cię moje wyprowadzą.
MAŁGORZATA
Na co ta nagłość — na co ta siła!
Niczegom tobie nie odmówiła —
lecz dziś — umarły nadzieje!
FAUST
Oto dnieje!
MAŁGORZATA
Ostatni dzień się z mroku wznosi.
Wesele moje dziś być miało!
— Nie mów, że byłeś u Małgosi —
o, nie mów! — wianek zwiało —
szkoda mi wianka! Już się stało —
O, zobaczymy się! — nie w gwarze,
lecz w ciszy sercem dzwoniącej —
tam przy szafocie — jak przy marze
tłum stoi — czeka milczący —
dzwon woła — dzwon budzi —
rynek, ulice ogarnąć nie mogą
tyle ludzi!!
A wszyscy czekają z trwogą!
Wiążą mnie — porywają —
do pnia, do pnia podciągają —
Miecz zalśnił — nim uderzył —
pochylają się karki, jakby miecz w nie mierzył!
A to w mój tylko! — Świat milczy jak grób...
FAUST
Oby cię oczy moje nie widziały, świecie!
MEFISTOFELES
zjawia się
Prędko, bo przepadniecie;
drżą na chłodzie konie;
mówi się, słucha, plecie,
a tu świt już płonie!
MAŁGORZATA
Kto się z ziemi wyłania?
Świętość wejścia zabrania!
To on! — precz — po mnie przyszedł —!
FAUST
Żyć będziesz!
MAŁGORZATA
Tobie, o, Boży Sądzie, powierzam mą duszę!
MEFISTOFELES
do Fausta
Chodź ty! Jeśli nie pójdziesz, ostawić was muszę!
MAŁGORZATA
Twojam już jeno, Ojcze mój, Boże!
Anieli, serce me ochraniajcie!
skrzydeł opieką mnie osłaniajcie!
Henryku! Ciebie się trwożę!
MEFISTOFELES
Już osądzona!
Głos z góry
Sercem zbawiona!
MEFISTOFELES
do Fausta
Ty ze mną!
Znika z Faustem.
GŁOS
z więzienia — głuchnący
Henryku! Henryku!
Przypisy:
1. skrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]
2. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
3. bławat — rodzaj tkaniny jedwabnej. [przypis edytorski]
4. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
5. asan (daw.) — waćpan. [przypis edytorski]
6. nażenąć (daw.) — nagnać, tu: nagromadzić. [przypis edytorski]
7. miast — dziś popr.: zamiast. [przypis edytorski]
8. szczwany (daw.) — chytry. [przypis edytorski]
9. matactwo — oszustwo. [przypis edytorski]
10. suty (daw.) — obfity. [przypis edytorski]
11. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]
12. pustota (daw.) — lekkomyślność, skłonność do żartów. [przypis edytorski]
13. tuzy (daw.) — as w kartach. [przypis edytorski]
14. niesfrymarczony — nie przehandlowany. [przypis edytorski]
15. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]
16. war (daw.) — wrzątek. [przypis edytorski]
17. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
18. Mefistofeles (z hebr.) — popularne w literaturze imię diabła. [przypis edytorski]
19. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski]
20. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
21. pełne niesnaski — kłótliwe, prowokujące spór. [przypis edytorski]
22. nierad (daw.) — niechętnie. [przypis edytorski]
23. zamieszka — tu: zamieszanie. [przypis edytorski]
24. parol (daw.) — słowo honoru. [przypis edytorski]
25. proch ze stóp moich lizał jak mój kum: padalec — por. Rdz III, 14: „I rzekł Pan Bóg do węża:... na piersiach twoich czołgać się będziesz, a ziemię jeść będziesz po wszystkie dni żywota twego”. [przypis edytorski]
26. sowizdrzał — tu: błazen, żartowniś. [przypis edytorski]
27. sobaczy — psi. [przypis edytorski]
28. Nostradamus — właśc. Michel de Nótredame (1503–1566), fr. lekarz i astrolog, autor rymowanych przepowiedni Les vrayes centuries et prophethies (1555). [przypis edytorski]
29. makrokosmos (gr.) — wszechświat (termin „mikrokosmos”, dosł. mały świat, odnosił się do człowieka. [przypis edytorski]
30. pełnić — tu: napełniać. [przypis edytorski]
31. famulus (daw.) — zaufany sługa. [przypis edytorski]
32. robdeszan (z fr.) — szlafrok. [przypis edytorski]
33. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
34. swada — łatwość wypowiadania się. [przypis edytorski]
35. ożóg (daw.) — drewniany kij służący za pogrzebacz. [przypis edytorski]
36. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
37. pragmatyczny — praktyczny, przydatny w praktyce. [przypis edytorski]
38. zbycie — pozbycie się. [przypis edytorski]
39. cherubin — anioł znajdujący się wysoko w hierarchii chórów anielskich. [przypis edytorski]
40. obmierzły — wzbudzający obrzydzenie. [przypis edytorski]
41. giezło — rodzaj luźnej koszuli kobiecej. [przypis edytorski]
42. rubież — granica. [przypis edytorski]
43. puzdro — skrzynka z przegródkami do przewożenia przedmiotów w podróży. [przypis edytorski]
44. sztych — tu błędnie: obraz wyryty w krysztale. [przypis edytorski]
45. mirra — tropikalna żywica o silnym zapachu. [przypis edytorski]
46. nard — aromatyczny olejek roślinny. [przypis edytorski]
47. wiano — posag. [przypis edytorski]
48. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
49. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]
50. wisus (daw.) — urwis. [przypis edytorski]
51. pomnieć — pamiętać. [przypis edytorski]
52. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
53. parać się — zajmować się. [przypis edytorski]
54. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
55. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
56. blanki — zwieńczenie muru obronnego, za którym mogą się kryć obrońcy. [przypis edytorski]
57. suteryna a. suterena (z fr.) — kondygnacja mieszkalna poniżej parteru. [przypis edytorski]
58. szumny (daw.) — (o stroju) bogaty i efektowny. [przypis edytorski]
59. jubka (daw.) — rodzaj kaftana. [przypis edytorski]
60. wara (daw.) — precz. [przypis edytorski]
61. społem (daw.) — razem. [przypis edytorski]
62. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
63. wylany — dziś popr.: wylewny. [przypis edytorski]
64. wraz (daw.) — tu: zaraz. [przypis edytorski]
65. lwy i lilije — terminy alchemiczne; czerwony lew miał oznaczać tlenek rtęci, a lilia kwas solny. [przypis edytorski]
66. królewna rumiana — w alchemii mianem „młodej królowej” określano tzw. „dziewiczą ziemię”, z której powstawać miały wszystkie minerały. [przypis edytorski]
67. retorta — naczynie laboratoryjne. [przypis edytorski]
68. liczyć — tu prawdop.: rozliczać się. [przypis edytorski]
69. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]
70. klangor — głos wydawany przez lecące ptactwo. [przypis edytorski]
71. wyraj — miejsce, gdzie ptaki odlatują na zimę. [przypis edytorski]
72. znachodzić — dziś popr.: znajdować. [przypis edytorski]
73. krom (daw.) — prócz. [przypis edytorski]
74. zoczyć (daw.) — dostrzec. [przypis edytorski]
75. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
76. scholar (z łac.) — uczeń. [przypis edytorski]
77. rozłogi — rozległe tereny. [przypis edytorski]
78. Na początku było Słowo! — początek Ewangelii wg św. Jana. [przypis edytorski]
79. Klucz Salomona — łac. Clavicula Salomonis — księga magiczna przypisywana biblijnemu królowi Salomonowi, który w średniowieczu uważany był za czarownika. [przypis edytorski]
80. powała — sufit. [przypis edytorski]
81. element — żywioł. [przypis edytorski]
82. salamandra — duch żywiołu ognia. [przypis edytorski]
83. sylf — duch żywiołu powietrza. [przypis edytorski]
84. undyna — duch żywiołu wody (z łac. unda, tj. fala). [przypis edytorski]
85. kobold — duch żywiołu ziemi. [przypis edytorski]
86. incubus (łac.) — inkub, zły duch obcujący cieleśnie z kobietami podczas ich snu (tu utożsamiony z koboldem). [przypis edytorski]
87. szczeć — sierść, szczecina. [przypis edytorski]
88. atencja — szacunek. [przypis edytorski]
89. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
90. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
91. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
92. pentagram — znak pięcioramiennej gwiazdy rysowanej jednym pociągnięciem, jako symbol Jezusa uznawany za obronę przed złymi duchami. [przypis edytorski]
93. strzyga — zmiennokształtny upiór żywiący się ludzką krwią. [przypis edytorski]
94. źrałość — dziś popr.: dojrzałość. [przypis edytorski]
95. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
96. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]
97. szczwany (daw.) — chytry. [przypis edytorski]
98. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
99. skaptować — zyskać czyjąś przychylność. [przypis edytorski]
100. bramiony — bramowany, obszyty lamówką po brzegach. [przypis edytorski]
101. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
102. miano (daw.) — imię, nazwa. [przypis edytorski]
103. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
104. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
105. koturn — obuwie o podwyższonej podeszwie, stosowane w starożytnym teatrze do podwyższania aktorów. [przypis edytorski]
106. li-moje — tylko moje. [przypis edytorski]
107. śledziennik (daw.) — człowiek wiecznie niezadowolony a. hipochondryk. [przypis edytorski]
108. i groch o ścianę rzucać, i bez mydła golić (daw.) — przysłowia oznaczające bezsensowną a. nieskuteczną pracę. [przypis edytorski]
109. zetleć — tu: spłonąć. [przypis edytorski]
110. srom — wstyd. [przypis edytorski]
111. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
112. przystać (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]
113. skrewić — zawieść. [przypis edytorski]
114. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
115. kryślić — dziś popr.: kreślić. [przypis edytorski]
116. dufność — zaufanie, pewność, zwł. nadmierne. [przypis edytorski]
117. kaptować — pozyskiwać na sprzymierzeńca. [przypis edytorski]
118. gędzić (daw.) — grać na instrumencie. [przypis edytorski]
119. upominek — tu: pamiątka. [przypis edytorski]
120. Będziecie jako bogowie, wiedząc dobre i złe — por. Rdz III 5; łac. Eritis sicut deus, scientes bonum et malum. [przypis edytorski]
121. płochość (daw.) — niestałość. [przypis edytorski]
122. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]
123. Piwnica Auerbacha — winiarnia w Lipsku, istniejąca do dziś. [przypis edytorski]
124. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
125. krewić (pot.) — zawodzić, nie spełniać czyichś bądź swoich oczekiwań. [przypis edytorski]
126. stanca (z wł.) — strofa. [przypis edytorski]
127. dźwierka (daw.) — drzwiczki. [przypis edytorski]
128. walny — tu: obfity. [przypis edytorski]
129. faska (daw.) — beczułka, w której przechowywano produkty spożywcze. [przypis edytorski]
130. na kredę — na kredyt. [przypis edytorski]
131. koso (daw.) — krzywo. [przypis edytorski]
132. więcierz — sieć do połowu ryb. [przypis edytorski]
133. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]
134. popręg — pas przytrzymujący siodło. [przypis edytorski]
135. choroba francuskia — syfilis. [przypis edytorski]
136. tokaj — słodkie białe wino wegierskie. [przypis edytorski]
137. dalipan — wykrzyknienie potwierdzające prawdziwość słów (dosł.: niech Bóg da). [przypis edytorski]
138. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]
139. dunąć (daw.) — uciec. [przypis edytorski]
140. ingrediencja — składnik. [przypis edytorski]
141. arkana (z łac.) — tajemnice, wiedza tajemna. [przypis edytorski]
142. dyszkur — dyskurs, rozmowa. [przypis edytorski]
143. socjeta — towarzystwo. [przypis edytorski]
144. donżuaneria — tu: osoby zalecające się i przymilające. [przypis edytorski]
145. czerep — tu: skorupa. [przypis edytorski]
146. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
147. uroczysko — dzikie i trudno dostępne miejsce, zwykle bagno. [przypis edytorski]
148. skryto — dziś popr.: skrycie. [przypis edytorski]
149. z mańki zażyć (daw.) — oszukać (dosł.: zadać cios bronią białą używając lewej ręki). [przypis edytorski]
150. dostały — taki, który stał odpowiednio długo (zwykle o alkoholu, który z czasem nabiera smaku). [przypis edytorski]
151. foliał — książka w dużym formacie. [przypis edytorski]
152. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]
153. sybilla — tu ogólnie: prorokini. [przypis edytorski]
154. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
155. żenąć (daw.) — gnać. [przypis edytorski]
156. Helena (mit. gr.) — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
157. dań — danina. [przypis edytorski]
158. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
159. przystojnie (daw.) — tak, jak wypada. [przypis edytorski]
160. jagoda — policzek. [przypis edytorski]
161. podwika (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]
162. wyga (daw., pot.) — osoba doświadczona. [przypis edytorski]
163. mentor — nauczyciel. [przypis edytorski]
164. war — wrzątek. [przypis edytorski]
165. Dekameron — zbiór stu nowel obyczajowych Giovanniego Boccaccia (1313–1375), arcydzieło literatury włoskiej. [przypis edytorski]
166. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
167. wzięcie (daw.) — postać i sposób poruszania się. [przypis edytorski]
168. gładkość (daw.) — piękno. [przypis edytorski]
169. pienie (daw.) — pieśń, śpiew. [przypis edytorski]
170. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
171. zbałamucić (daw.) — uwieść. [przypis edytorski]
172. Thule — legendarna wyspa na Atlantyku Płn., uważana za najdalej wysuniętą na północ i za wyspę szczęśliwości. [przypis edytorski]
173. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
174. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
175. wysznuchtać (gw.) — wywąchać. [przypis edytorski]
176. żołądek strusi — żołądek, którego nic nie pobudzi do wymiotów. [przypis edytorski]
177. dudek (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]
178. w czepkuś rodzona — dziecko urodzone z kawałkiem błony owodniowej na głowie wg popularnego przesądu czekało szczęśliwe życie. [przypis edytorski]
179. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
180. obcesowy — zbyt bezpośredni i dlatego nietaktowny. [przypis edytorski]
181. wzięcie (daw.) — postać i sposób poruszania się. [przypis edytorski]
182. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
183. kabza (daw.) — woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
184. mirtowy wianek — tradycyjny element stroju panny młodej. [przypis edytorski]
185. możesz — czy może. [przypis edytorski]
186. sceptr (daw.) — berło, symbol władzy. [przypis edytorski]
187. barłóg — nędzne legowisko. [przypis edytorski]
188. w udziele — dziś popr. forma Msc.lp: w udziale. [przypis edytorski]
189. śniady — opalony, o ciemniejszej skórze. [przypis edytorski]
190. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
191. niewiedny — taki, który nie wie. [przypis edytorski]
192. atencja — szacunek. [przypis edytorski]
193. krasa (daw.) — piękno, uroda. [przypis edytorski]
194. wirydarz (daw.) — zadrzewiony, zacieniony ogród. [przypis edytorski]
195. kuplerka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski]
196. sofista (pot.) — filozof uczący fałszywej a skutecznej argumentacji bądź osoba stosująca ją. [przypis edytorski]
197. wojaż (z fr.) — podróż. [przypis edytorski]
198. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
199. szalbierstwo (daw.) — oszustwo. [przypis edytorski]
200. żmuda — wysiłek. [przypis edytorski]
201. adiu (z fr. adieu) — do widzenia (dosł.: z Bogiem). [przypis edytorski]
202. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]
203. dojrzenie — tu: dolność widzenia. [przypis edytorski]
204. źrałość — dojrzałość. [przypis edytorski]
205. wraz (daw.) — jednocześnie. [przypis edytorski]
206. jak — dziś popr.: niż. [przypis edytorski]
207. tenor — tu: ton. [przypis edytorski]
208. globowy — tu: ziemski. [przypis edytorski]
209. gacek — gatunek małego nietoperza. [przypis edytorski]
210. lelek — szary ptak europejski, który zimuje w Afryce. [przypis edytorski]
211. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
212. zoczyć (daw.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]
213. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
214. rajfur (daw.) — stręczyciel. [przypis edytorski]
215. szczeznąć (daw.) — zginąć. [przypis edytorski]
216. kaduk (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]
217. frant (daw.) — spryciarz, zwykle obdarzony też poczuciem humoru. [przypis edytorski]
218. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]
219. turkawka — ptak podobny do gołębia, przen.: dziewczyna. [przypis edytorski]
220. fizjonomistka — osoba odczytująca charakter osoby z jej twarzy. [przypis edytorski]
221. po harapie (daw.) — po wszystkim (określenie myśliwskie, od okrzyku kończącego polowanie). [przypis edytorski]
222. swędrać się — dziś popr.: szwędać się. [przypis edytorski]
223. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
224. wieniec — symbol dziewictwa. [przypis edytorski]
225. przyzba — wał ziemny wokół podmurówki wiejskiej chaty. [przypis edytorski]
226. szwarny a. śwarny (gw.) — ładny. [przypis edytorski]
227. w okolu — w okolicy. [przypis edytorski]
228. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
229. w niebiesiech — dziś popr. forma Msc.lm: w niebiosach. [przypis edytorski]
230. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
231. śpiewa — dalej następuje wolny przekład piosenki Ofelii (Hamlet, akt IV, sc. 5). [przypis edytorski]
232. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
233. czereda — tłum. [przypis edytorski]
234. ambaras — kłopotkiwa sytuacja. [przypis edytorski]
235. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]
236. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]
237. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]
238. basta — koniec. [przypis edytorski]
239. mizdrzyć się — wdzięczyć się w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]
240. rajfurka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski]
241. sprościć — wyprostować. [przypis edytorski]
242. egzekwie — nabożeństwo przy trumnie zmarłego. [przypis edytorski]
243. Dies irae, Dies illa Solvet saeclum in favilla (łac.) — dzień gniewu, dzień ten, spowijający stulecie w żar. Słowa z łacińskiego hymnu Tomasza Celano (zm. 1255), śpiewanego w czasie mszy żałobnej. [przypis edytorski]
244. Iudex ergo, cum sedebit quidquid latet adparebit nil inultum remanebit. (łac.) — Gdy zaś zasiądzie sędzia, cokolwiek było skryte, stanie się jawnym, i nic nie zostanie bez pomsty. [przypis edytorski]
245. Quid sum miser tunc dicturus? Quem patronum rogaturus? Cum vix iustus sit securus. (łac.) — co ja nieszczęśliwy mogę teraz powiedzieć, jakiego patrona prosić, gdy nawet sprawiedliwy jest ledwie bezpieczny? [przypis edytorski]
246. Sabat — scena w oryginale nosi tytuł „Noc Walpurgi”, od imienia świętej, przeoryszy klasztoru w Heidenheim we Frankonii (zm. 779), mającej chronić przed czarami; przed jej świętem (1 maja) wg wierzeń ludowych w górach Harcu, na szczycie Brocken odbywał się sabat czarownic. Zegadłowicz w przekładzie przeniósł akcję na polską Łysą Górę. [przypis edytorski]
247. stylisko — drąg stanowiący uchwyt do narzędzia. [przypis edytorski]
248. sękacz — tu: sękaty kij. [przypis edytorski]
249. asan (daw.) — waćpan. [przypis edytorski]
250. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]
251. łoza — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]
252. połoz (daw. a. reg.) — płaz. [przypis edytorski]
253. wykrot — dziura po wyrwanych korzeniach drzewa. [przypis edytorski]
254. ił — drobnoziarnista skała osadowa. [przypis edytorski]
255. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]
256. świetlak — dziś popr.: świetlik. [przypis edytorski]
257. Mamon (bibl.) — pogański bożek złota. [przypis edytorski]
258. mierzwa (daw.) — nawóz, obornik. [przypis edytorski]
259. chutliwy — pożądliwy. [przypis edytorski]
260. rżysko — pole po skoszonym zbożu. [przypis edytorski]
261. Baubo — przydomek Hekate, gr. bogini nocy i czarów; także mitologiczna bezwstydna czarownica. [przypis edytorski]
262. porze (daw.) — pruje (jak wodę), przecina. [przypis edytorski]
263. Kamieniec — w oryginale: Ilsenstein (ściana góry Brocken). [przypis edytorski]
264. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]
265. wraz (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
266. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
267. incognito — zatajając tożsamość. [przypis edytorski]
268. podwiązki nie dostałem — aluzja do brytyjskiego Orderu Podwiązki. [przypis edytorski]
269. obstarny (gw.) — podstarzały. [przypis edytorski]
270. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]
271. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]
272. parweniusz — dorobkiewicz, nieudolnie naśladujący zachowanie elit. [przypis edytorski]
273. perzyna — zgliszcza. [przypis edytorski]
274. nie dostać (daw.) — nie wystarczać, brakować. [przypis edytorski]
275. wilgny — dziś popr.: wilgotny. [przypis edytorski]
276. Lilith — w legendach żydowskich pierwsza żona Adama, demon a. upiór groźny dla kobiet w ciąży. [przypis edytorski]
277. ............................ — miejsce wykropkowane w oryginale. [przypis edytorski]
278. Proktofantazy — z gr.: ten, który fantazjuje przez odbytnicę. Goethe wykpiwa tu berlińskiego literata Fryderyka Nicolai, autora parodii Wertera, podkreślającego nierealność świata duchów i swego osobistego przeciwnika. [przypis edytorski]
279. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]
280. dorada — tu: rada. [przypis edytorski]
281. jucha — krew. [przypis edytorski]
282. Meduza (mit. gr.) — najmłodsza i najstraszniejsza z trzech Gorgon, zabijająca spojrzeniem. [przypis edytorski]
283. wyświecać się — tu: wyświetlać się. [przypis edytorski]
284. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]
285. Perseusz (mit. gr.) — syn Zeusa i Danae, założyciel Myken, po śmierci przeniesiony na niebo jako gwiazdozbiór; obciął głowę Meduzie. [przypis edytorski]
286. servibilis (łac.) — usłużny. [przypis edytorski]
287. liga — tu: sojusz. [przypis edytorski]
288. intermezzo (wł.) — wstawka o charakterze komicznym. [przypis edytorski]
289. Tytania, Oberon, Puk — postaci ze Snu nocy letniej Szekspira; Ariel — postać z Burzy Szekspira. [przypis edytorski]
290. łoza — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]
291. tutti (wł.) — wszyscy. [przypis edytorski]
292. kobza — ludowy instrument muzyczny, przypominający dudy. [przypis edytorski]
293. Parka (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń przędących i przecinających nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry, córki Zeusa i Temidy. [przypis edytorski]
294. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]
295. wynaglony — tu: zorganizowany w pośpiechu. [przypis edytorski]
296. ortodoks — tradycjonalista, zwł. w sprawach religijnych. [przypis edytorski]
297. szczwany — chytry. [przypis edytorski]
298. ksenia a. xenia — złośliwe epigramaty w formie dystychu, zwykle wyśmiewające osoby. [przypis edytorski]
299. weredyk (z łac.) — osoba mówiąca prawdę prosto w oczy, nawet gdy jest nieprzyjemna. [przypis edytorski]
300. żywie — dziś popr.: żyje. [przypis edytorski]
301. Orfeusz (mit. gr.) — muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty. [przypis edytorski]
302. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]
303. tęgość — tu: ciężar. [przypis edytorski]
304. pianissimo (wł.) — najciszej. [przypis edytorski]
305. blekot — roślina trująca. [przypis edytorski]
306. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
307. wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski]
308. dwoić — tu: podwajać. [przypis edytorski]
309. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]
310. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]