Faust

by Johann Wolfgang von Goethe; Emil Zegadłowicz

AKT PIĄTY

POMORZE

Wędrowiec, Filemon, Baucyda⁸⁶⁷.

WĘDROWIEC

O, lipy stare, mroczne,

witam was po raz drugi —

pod wami dziś odpocznę

po wędrówce długiej.

Tak — ta sama zagroda,

która mnie przytuliła,

gdy mórz wzburzona woda

na brzeg mnie wyrzuciła.

Co też z gospodarzami?

żyje pobożna para?

już wtedy przed latami

przygarbiona, stara —

Zacni ludzie! w tęsknocie

do was idę; witajcie!

szczęśliwego w swej cnocie

zmierzchu zażywajcie.

BAUCYDA

staruszka zgrzybiała

Cicho, przechodniu sercu miły,

cicho! — śpi zacny mój małżonek;

sen długi krzepi starca siły

na pracowity, krótki dzionek.

WĘDROWIEC

Tyżeś to, matko, sercu miła?

korzę się tobie w dzięce zbożnej.

Tyś mnie do życia przywróciła,

ty i małżonek twój pobożny.

Wasze to serca cud sprawiły.

ożyłem w waszych serc obronie.

Wchodzi Filemon.

Tyżeś Filemon sercu miły,

coś morskie przemógł⁸⁶⁸ dla mnie tonie?

Waszego ognia płomień pilny,

waszego dzwonka srebrne bicie,

z toni wyrwały mnie mogilnej

i wam zawdzięczam życie.

Nad bezgraniczne idę morze,

piach ucałować, złożyć modły;

o, niezbadane drogi boże,

które mnie w cichy dom wasz wwiodły.

Zmierza ku brzegowi.

FILEMON

do Baucydy

W ogródku naszym pod lipami

posiłek przyładź⁸⁶⁹ jak należy;

on się zatrwoży widziadłami

i oczom nie uwierzy.

do Wędrowca, przy nim stanąwszy

Pomnisz tu morską toń wzburzoną?

— fala za falą się przelewa —

a oto ogród założono,

grzędy i kwiaty, krzewy, drzewa.

Starcem już byłem, słabe ciało

mogłożby sprostać pracy takiej? —

w miarę jak sił mych ubywało,

morze zmieniało szlaki.

Przyszli mędrkowie, śmiała czeladź⁸⁷⁰ —

kopali rowy, tamy, jazy⁸⁷¹ —

zdołali morze z piachów przelać,

posłuszne na ich rozkazy.

Dziś lasy tu zieleniejące —

łąki, ogrody, wsie, spowiły —

Lecz już zachodzi, synu, słońce,

chodź na posiłek, gościu miły.

Tam w zorzy żagle się czerwienią,

— dołem spływają nocne mroki —

jak ptaki umykają cieniom,

do gniazd mkną — tam, gdzie port głęboki.

I tak cofnięty, zagubiony,

modry pas morza w mgle się mieni —

jak okiem sięgnąć w obie strony

krąg zaludnionej przestrzeni.

Podeszli do stołu pod lipami, zasiedli we troje do wieczerzy.

BAUCYDA

Dlaczego milczysz, gościu miły?

nietknięte mleko i razowiec.

FILEMON

Te zmiany tak go zadziwiły!

Ty lubisz mówić, opowiedz —

BAUCYDA

Dziwy się, wielkie dziwy, działy;

do dziś mnie straszą lęki —

bo to i ten wypadek cały

z szatańskiej był poręki⁸⁷².

FILEMON

Że brzeg darował i mieliznę

cesarza winić niepodobna⁸⁷³;

herold ogłosił darowiznę

wszem wszystkim, każdemu z osobna.

Tu niedaleko mej zagrody

pierwsze na tamy bito pale;

namioty, domki! — wnet ogrody

i pałac z piachów wzrósł wspaniale.

BAUCYDA

W dzień się tłum łudzi krząta z wrzawą,

niewiele pociech z ich mordęgi —

aż w nocy ognie błysły krwawo,

nazajutrz wał się piętrzy tęgi.

Ofiary — straszne, któż policzy?!

nocami krzyki, wycia szału!

morzem w dal płynie błysk zwodniczy!

rano już wody lśnią kanału.

Bezbożnik! Boga nie ma w duszy!

pożąda naszej ojcowizny;

potęgą władzy swej się puszy

i chce nas zaprząc do pańszczyzny.

FILEMON

Przecież zalecał nam zamianę

na folwark zacny i — obszerny —

BAUCYDA

Te wodne lądy zakłamane!

Trwajmy na straży domu wiernej!

FILEMON

Ostatni promień słońca kona,

więc na modlitwy iść nam trzeba,

oddzwonić ave, wznieść ramiona,

z ufnością skarbić łaski nieba.

PAŁAC

Faust, Mefistofeles, Trzej Harnasie, Strażnik Linceusz. Rozległy wirydarz, wielki, równy kanał.

STRAŻNIK LINCEUSZ

przez tubę

Słońce zapada; karawele⁸⁷⁴

chyżo sterują do wybrzeża —

łódź spora płynie na ich czele,

przez kanał ku nam zmierza.

Chorągiewkami wiatr kolebie,

Rośnie w przystani masztów las;

pieśń marynarzy wielbi ciebie —

twojego szczęścia nadszedł czas.

Dzwonek podzivania od wybrzeża.

FAUST

starzec stuletni przechadza się w zamyśleniu, wzdrygnął się

Znów to dzwonienie! Jak zdradliwa strzała

rani mnie dzwonu głos. Przede mną chwała

pańskości mojej, a za mną zgryźliwie

szydzi włość⁸⁷⁵ mała ze mnie urągliwie

i zda się mówić: „nie wszystko jest twoje!”;

tak samo brzęczą zazdrośników roje;

ta nędzna chata w lipach, kapliczkach spróchniała —

nie moje! — a ilekroć myśl ku nim wzleciała,

obcym cieniem zmrożona uciekła przed nimi;

Precz z oczu! Ziemia płonie pod stopami mymi!

STRAŻNIK

z wieży; jak poprzednio

Łódź się na dalach kładzie,

i wieczornym wiatrem płynie!

piętrzą się na pokładzie

tłumoki, wory, skrzynie.

Zbliża się wspaniała łódź przepełniona barwnym, egzotycznym ładunkiem.

Mefistofeles z trzema Harnasiami.

CHÓR

Już lądujemy

o znaczonej godzinie,

witajże nam, witaj

miły gospodynie.

Wysiadają, ładunek znoszą na ląd.

MEFISTOFELES

Dobrześmy się dziś spisali!

Jazda z okrętami dwoma —

mniemam pan nas dziś pochwali —

bo wracamy z dwudziestoma.

Wielki czyn i czyn mozolny —

spójrzcie na tych pak spiętrzenie!

Morze wolne i duch wolny —

nie ma czasu na myślenie!

Decydować trza znienacka

— byle okręt złowić, zoczyć —

gdy już trzymasz — mina chwacka!

czwarty łatwo już przytroczyć;

gładziej jeszcze z piątą nawą;

kto ma siłę, ten ma prawo;

„co” rzecz pierwsza, „jak” ostatnia;

chyba wiem, co marynarstwo:

nierozdzielna trójca bratnia

to: wojna, handel i korsarstwo.

HARNASIE

razem

Ani dziękuje, ani nie wita,

jakby to było sprawą zwyczajną!

ani nie wita, ani dziękuje,

jak gdybyśmy mu przywieźli łajno.

Mina zgryźliwa: królewskie dary

widać go mierżą; to nie do wiary!

MEFISTOFELES

Żadnych już nagród wam nie sposobię,

każdy część swoją wszak zabrał sobie.

HARNASIE

Chciałbyś nas byle głupstwem zbyć —

we wszystkim równość musi być.

MEFISTOFELES

Najpierw, rzecz ważna,

byście w sali

te skarby w rząd

poustawiali,

gdy się w ten przepych

dobrze wpatrzy,

traktować zacznie

nas inaczej;

kutwą⁸⁷⁶ się mniemam

nie okaże —

hulanki! wiwat!

cni żeglarze!

A krasne ptaszki jutro tu przybędą,

sam się już zajmę jadłem ich i grzędą.

Wynoszą ładunek.

MEFISTOFELES

do Fausta

Ponurym spoglądasz okiem,

czoło twe sępią złe myśli —

miast szczęściem odetchnąć głębokiem,

że morze w oddali się kryśli,

żeś wyrwał otchłani ląd,

że tutaj pałac twój stoi,

że morze flotami się roi,

że światem kierujesz stąd —

stąd, gdzie niedawno rów mały

i niepozorny się wił —

dziś kanał wielki, wspaniały

wielbi potęgę twych sił!

Myśl, co pod czaszką twą gorze,

zdobyła ziemię i morze!

Tu, Fauście —

FAUST

— Przeklęte tu!

nim właśnie jestem znękany —

i w piersiach moich brak tchu!

Tobie, coś wielce jest szczwany,

powiem, że serce mi pęka,

że żyć nie mogę tak dalej,

że mnie zeżera ta męka!

Mówię, a wstyd mnie pali!

Ci starzy ustąpić muszą

i lipy muszą być moje —

te drzewa radość mą głuszą —

i gniewu wpierw nie ukoję,

dopóki nie wstąpię na wzgórze,

co jedno jedyne nie moje —

tam wzrok wszechwładny zanurzę,

gdzie morze nieba już sięga

i poznam, czy moja potęga

stanęła na ducha szczycie,

czy wypełniłem me życie,

czy jeszcze wyrwę z nicości

nowe czyny dla ludzkości.

Tak tu żyję w ogniu męki,

nędzarz z bogacza nazwiskiem —

zapach lip i dzwonów dźwięki

wiecznym są urągowiskiem,

wieczną mową grobu, pleśni,

pogrzebowych, głuchych pieśni.

Pozbyć się za wszelką cenę

tej zmory, co wolę pęta!

Kiedyż i jak ją wyżenę⁸⁷⁷?

kiedyż dzwonów pieśń przeklęta

sczeźnie! — znowu grają dzwony!

zginę w tym graniu — szalony!

MEFISTOFELES

Naturalnie! — Te udręki

muszą twoje życie zbrudzić —

trudno przeczyć — dzwonów dźwięki

na śmierć potrafią zanudzić.

Bim-bam — buczą jak najęte;

najpogodniejszy dzień zachmurzą —

pierwszej kąpiółce twej, przeklęte,

i pogrzebowi twemu wtórzą.

Tak śnicie marny życia kłam

pomiędzy — bim — pomiędzy — bam. —

FAUST

Ciągła utarczka z opornością

korzyści stawia tamę dużej,

i z wielką stwierdzam dziś przykrością,

że sprawiedliwość mnie już nuży.

MEFISTOFELES

Jest przecież jedna stanu racja!

jaka? — a no: kolonizacja!

FAUST

A więc wywłaszczcie ich! Tak się zakończy spór —

od dawna na nich czeka dobrze ci znany dwór.

MEFISTOFELES

Raz-dwa ich przeniesiemy, zanim się spostrzegą,

aż-ci już będą w progach przybytku nowego;

najpierw ich lęk ogarnie, może rozpacz głucha,

lecz żal gwałtu przeminie, a wieś udobrucha.

Gwiżdże przeraźliwie. Wchodzą Harnasie.

MEFISTOFELES

Chodźcie! Spełnimy rozkaz pana!

a jutro uczta niesłychana.

HARNASIE

Cierpki był, aż nas przeszło mrowie;

uczta się patrzy, co się zowie.

Wychodzą.

MEFISTOFELES

do widzów

Znowuż ta sama, znana już robota:

Achab pożąda winnicy Nabota⁸⁷⁸.

PÓŹNA NOC

Faust, Strażnik Linceusz, Mefistofeles, Harnasie.

STRAŻNIK LINCEUSZ

na warcie, śpiewa

Hej! oczy widzące, wy oczy sokołe,

strażnicze, bezsenne powieki!

Na wieży, na czatach w dal patrzę — a w dole

I w górze kraj wielki, daleki.

I księżyc, i gwiazdy, i lasy, i łany,

rzek wstęgi, srebrzystość ich fali —

urodę wieczystą wzrok chłonie pijany —

sam siebie pokochał w tej dali.

Niejedno widziały szczęśliwe źrenice,

choć różnie w tym życiu bywało:

świat piękny i piękne strażnika stanice —

pieśń jego jest życia pochwałą!

Tu kończy się śpiew strażnika, chwila ciszy.

Cóż za straszliwa zjawa z mroków się wyłania

i rozrość się radości wysokiej zabrania?!

Z najgęstszej nocy, skrytej pośród lip konarów,

rośnie łuna! Snop iskier! Płomienie pożarów!

To chata przygarbiona, mchem porosła płonie!

Któż pobieży z pomocą ku szybkiej obronie?

Zacni starzy! Tak dbali i strzegli ogniska,

aż tu z nagła nieszczęście czyha na nich z bliska.

Krwawa pożoga! Dobytek się pali!

Oby się oni chociaż z ognia zratowali!

Straszne piekło szaleje! Zajęły się drzewa —

płoną suche gałęzie — gęsta skier ulewa!

Wielkim słupem wyrasta rozchwiane ziskrzenie!

Błysk! — To lipa zetlona runęła w płomienie!

Czemuż ja tak dokładnie wszystko widzieć zdolę —

po raz pierwszy przeklinam źrenice sokole.

Na kaplicę zżagwione gałęzie spadają —

dach, ściany jak pochodnia w jasnym ogniu stają!

Płomienie liżą korę — chytre — posuwiste —

od stóp po czuby gorzą lipy płomieniste.

— Dom, kaplica już gasną w kurzawie ogniowej!

Lipy pod niebo rosną! Zgon lip purpurowy!

Długa przerwa, śpiew.

Radowały się me oczy,

czymże radość, czymże trwanie;

zguba poprzez mroki kroczy

nad wyognione otchłanie.

FAUST

wchodzi na taras, w stronę pomorzą patrzący

Na blankach⁸⁷⁹ pieśń żałosna jęczy;

dźwięk pusty, głuchy, nierychliwy;

żali się strażnik. — I mnie dręczy

mój rozkaz niecierpliwy.

Niechajże lipy pożar zżerze,

niech padną w płomieni czerwoność —

na miejscu ich postawię wieżę,

by patrzeć w nieskończoność!

Staruszkom zapewniłem mienie,

dom piękny i wygodny;

winni być wdzięczni nieskończenie

i w ciszy sobie żyć pogodnej.

MEFISTOFELES I HARNASIE

z dołu

Biegniemy — aż nam tchu brak! — Panie,

podziało się niespodziewanie!

Pukamy raz, pukamy drugi —

nikt nie otwiera przez czas długi;

trzęsiemy drzwiami — znów pukamy —

szast-prast wypadły zgnite bramy.

My w krzyk i groźby! — czeladź głucha

ani to patrzy, ani słucha.

Tak chwilę trwamy w wielkiej ciszy!

— Kto nie chce słyszeć, ten nie słyszy.

Więc złość nas bierze! Do obucha!

Słabiutcy wyzionęli ducha

ze strachu; nie kwilili wiele —

ledwo się duch tam trzymał w ciele.

Jakiś się obcy nam nawinął,

brał się do bitki — także zginął.

Nieszczęście chce, że węgle z pieca

w tym rozgardiaszu rozsypano;

wraz się w siennikach pożar wznieca

i z siłą wręcz niespodziewaną,

zagarnął chatę wraz z lipami:

nagrobny stos z trzema trupami.

FAUST

Źli słudzy, głusi, wyrodni!

Zamiany chciałem, nie zbrodni;

przeklinam wasze szaleństwo —

czynom i wam — przekleństwo!

CHÓR

Stara piosnka, dobrze znana:

słuchaj, sługo, swego pana!

Jemu zgarniasz, dlań się czubisz:

mienie tracisz, siebie gubisz!

Wychodzą.

FAUST

na tarasie

Gwiazdy błyskają przez dymu rozchwieje;

pożar dogasa, ogień mży i tleje;

wiatr chłodny powiał — dreszczem mnie przejmuje —

swąd spalenizny od zgliszczy się snuje.

Rozkaz pochopny, pochopne spełnienie! —

W mrokach się włóczą przyczajone cienie...

PÓŁNOC

Faust, Cztery wiedźmy: Brak, Wina, Troska, Nędza. Zjawiają się cztery zjawy niewieście.

PIERWSZA

Ja jestem Brak.

DRUGA

Ja jestem Wina.

TRZECIA

Ja jestem Troska.

CZWARTA

Ja jestem Nędza.

RAZEM

Podwoje zamknięte, niegościnny próg;

tu bogacz zamieszkał, nie ma dla nas dróg.

BRAK

Przewiałabym cieniem —

WINA

— Tu byłabym niczem.

NĘDZA

A na mnie by spojrzał z wzgardliwym obliczem.

TROSKA

Wam, siostry, nie wolno — ja sama tam wpłynę,

bo troska się wśliźnie przez każdą szczelinę.

Troska znika.

BRAK

W pomroki się, siostry, oddalcie stąd czarne.

WINA

Ja z tobą; do ciebie się, siostro, przygarnę.

NĘDZA

A z wami w zespole popłynie w ślad nędza.

RAZEM

Przygasły już gwiazdy, wiatr chmury napędza;

z oddali, z oddali, z bezkształtnej pomroczy

cień czwarty się zbliża — — śmierć kroczy!

FAUST

w pałacu

Trzy odeszły, a cztery postacie widziałem;

mówiły z sobą; treści słów nie zrozumiałem;

jedno z nich brzmiało: „nędza” — a wraz drugie słowo

„śmierć” zawołało ponuro, grobowo;

załopotała echem noc upiorna, głucha.

Więc jeszcze nie wywiodłem ku wolności ducha?!

Gdybym potrafił mosty poza sobą spalić,

wyzbyć się czarnoksięstwa, zaklęcia oddalić,

i przed naturą stanąć w mocy niezawodnej —

ten trud byłby zwycięski i człowieka godny.

Byłem człowiekiem, zanim ducha w mroki wpiąłem,

nim bluźnierstwem świat cały i siebie przekląłem.

A teraz na powietrzu tyle siły wrogiej,

że nikt nie wie, jak umknąć i jak jej zejść z drogi.

Dzień się mądrze uśmiecha i radośnie świeci,

noc nas łowi w majaków przeraźliwe sieci;

z łąk kwiecistych wracamy, z słonecznego rana,

nagle wrona zakracze; co kracze? — „przegrana”.

Tysiące zabobonów myśl naszą oblega:

„na psa urok”, „zły omen”, „uważaj” — przestrzega.

Tak spłoszeni, strwożeni — jesteśmy wciąż sami.

Drzwi skrzypią, nikt nie wchodzi skrzypiącymi drzwiami.

strwożony

Kto tu?

TROSKA

Ja!

FAUST

Ktoś ty?

TROSKA

Jestem; tutaj stoję.

FAUST

Precz stąd!

TROSKA

Zostanę; tutaj miejsce moje.

FAUST

zrazu gniewny, łagodnieje, do siebie

Nie chcę zaklęć! Czarami się dziś nie ukoję.

TROSKA

Choć mnie nie słyszy, nikt, bezdźwięcznej,

powiada o mnie głos wewnętrzny;

postać się moja wciąż przeradza:

złowieszcza moja władza.

Idę przez miasta, wody, niwy,

wierny towarzysz, przeraźliwy;

każdy mnie znajdzie, nikt nie szuka,

— schlebia — przeklina — ofuka —

Czyż nigdy, Fauście, nie zaznałeś troski?

FAUST

Przez świat przebiegłem jak wichr samowładnie;

rozkosz, użycie w przelocie chwytałem —

co niedomiarem, niechajże przepadnie;

co umykało, tego nie szukałem!

Żądzą li⁸⁸⁰ żyłem i tylko spełnieniem

i znowu żądzą! — Tak mocy pragnieniem

porwałem życie na wielkość i władzę;

dzisiaj idę w mądrości, dziś idę w rozwadze.

Już dostatecznie krąg ziemi poznałem,

w zaświaty mierzyć — próżnym ducha szałem!

Głupiec, kto szuka tęsknymi oczami

sobie podobnych ponad obłokami!

Niech stoi twardo, niech patrzy pojętnie;

Dzielnemu ziemia odpowiada chętnie.

Po cóż te wzloty ku wieczności szczytne?!

Poznanie jego winno być uchwytne.

Niech tak pomiernie dni przeżywa swoje;

ani go strachy zmogą, ani niepokoje;

w dążeniu naprzód znajdzie szczyt i skłony —

on — nigdy niczym nie zaspokojony!

TROSKA

Kogo los w moje sidła wżenie⁸⁸¹,

utonie w mroków powodzi

i w wieczne pójdzie zatracenie,

gdzie dzień nie wschodzi, nie zachodzi.

Na zewnątrz zmysłów tęgie siły,

a wewnątrz mrok wszechwładny —

choćby w krąg skarby się piętrzyły,

nie zdoła ich posiąść, bezradny.

W szczęściu, nieszczęściu mrze z udręki,

i w spichrzu z głodu ginie;

życia radości, życia męki

jutrzejszej zdaje godzinie.

Tak teraźniejszość przyszłością spowija,

aż życie w pustce strwonione — przemija.

FAUST

Zaprzestań! Nie dojdziesz do ładu ze mną!

Próżno tą gadaniną wołasz.

Wyjdź stąd! Litanią swoją ciemną

i najmędrszego otumanić zdołasz.

TROSKA

w dalszym ciągu

Iść? Wracać? — A znikąd obrony —

co czynić? — W myśli trwa bezładnej;

na środku drogi, jak zwiedziony,

półkroki stawia, nieporadny.

Wszystko się wkoło gnie i troi,

na bezpowrotne wszedł rozstaje;

siebie i bliźnich niepokoi,

aż w tej rozterce tchu nie staje.

Ani umiera, ani żyje,

ani to rozpacz, ni poddanie —

aż ci bezwola go spowije

i pchnie w bolesne poniechanie.

Strach i ucieczka, pęd wolności,

półsen i jawa w ciągłej biedzie —

tak trwa na miejscu, w niepewności,

która go prosto w piekło wiedzie.

FAUST

To wy, nieszczęsne strachy, w zło wiedziecie ludzi,

wasz omam po tysiąckroć rodzaj ludzki trudzi.

Dni obojętnych zamieniacie trwanie

w męki, okowy twarde, wstrętne zamieszanie.

Trudno się schronić, wiem, przed demonami,

nierozerwalne więzy wiążą nas z duchami;

ale twoje podstępy mnie, trosko, nie wadzą,

nie uznaję cię! Pomiatam twą władzą!

TROSKA

A więc ją poznaj, Fauście! — Oto

z złorzeczeniami opuszczam cię!

Wzrok ludzki zawsze jest ślepotą,

więc że i ty żyj wreszcie w ćmie⁸⁸²!

Tchnęła na niego, znika.

FAUST

oślepły

Noc, zda się, coraz gęstszym mrokiem zionie,

a w wnętrzu moim żywe światło płonie;

co zamierzyłem, dokonam w tej chwili,

rozkazem władnym wielki czyn się zsili.

Wstawajcie słudzy! Chłop w chłopa, a zgrają!

Niech się szczęśliwie plany dokonają.

Chwyćcie narzędzia, rydle i łopaty!

Strzec mi porządku! Za pilność w tym czynie

rychła nagroda was, dzielni, nie minie;

by wielkich dzieł dokonać, czegóż trzeba więcej? —

wystarczy jeden duch wśród rąk tysięcy.

DZIEDZINIEC PAŁACOWY

Faust, Mefistofeles, Lemury⁸⁸³, Pochodnie.

MEFISTOFELES

jako kierownik robotom przewodzi

Do mnie! Do mnie! Z ciemności,

lemury, cudaczne stwory,

ze ścięgien, żył i kości

podzierzgane potwory.

LEMURY

chórem

Stajemy na zawołanie,

w chętce wielce skorej,

ponoć każdy z nas dostanie

spłacheć⁸⁸⁴ ziemi spory.

Leży miernicze narzędzie,

są ostrzone pale;

ale co to z tego będzie

nie pomnimy wcale.

MEFISTOFELES

To waszej już powierzam radzie;

kunsztów przemyślnych nie trza zgoła!

Najdłuższy niech się wpodłuż kładzie,

a wy dół kopcie dookoła.

Jak dawne każą obowiązki,

niech rydle jamę dłubią, łupią!

Z pałacu w ten domeczek wąski —

tak się to wszystko kończy głupio...

LEMURY

z krotochwilną⁸⁸⁵ gestykulacją, kopią

Za młodu żyło się, kochało⁸⁸⁶,

wesołość, śpiewki, pełny dzban;

samo się życie do mnie śmiało,

drygały nogi — dalej w tan!

Aż starość — nie ma już sposobu —

„no tańczże bratku! ” — ze mnie drwi;

potknąłem się na grobu progu,

po cóż otwarte stały drzwi?!

FAUST

wychodzi z pałacu, śłepiec: o drzwi się trzyma

Jakaż rozkosz! Łopata o kilof podzwania;

dla mnie wre wielka praca; ziemia się wyłania,

pogodzona ze sobą — wypiętrza się wałem —

za nią cofnięte morze gniewnym grzmi chorałem.

MEFISTOFELES

nie dochodzą słowa jego do Fausta

To wszystko dla nas, panie bracie,

ziemia, przystanie, rowy, tamy;

piekielny wodnik trwa na czacie⁸⁸⁷ —

na oścież rozwiera⁸⁸⁸ bramy.

Zguba zewsząd czyha na człowieka,

żywioł wszelki z nami się sprzymierza;

wszystko pleśnią i mchem się obleka —

wszystko do zniszczenia zmierza!

FAUST

Zarządco!

MEFISTOFELES

Jestem!

FAUST

Baczyć pilnie!

Zwerbować robotników dużo,

pracować trwale i wysilnie,

podniecać, gdy się nazbyt znużą:

groźbą i prośbą, karą, płacą;

niech jednej chwili mi nie tracą!

Codziennie raport waść mi złoży,

jak się rów wyznaczony tworzy.

MEFISTOFELES

półgębkiem

O ile sądzić mogę z prób,

nie o rów idzie, lecz o grób.

FAUST

Bagna wielkie, rozlane u gór leśnej ściany,

zatruwają wyziewem kraj morzu wyrwany;

błotnista, zgniła ziemia z trudem osuszona —

oto zdobycz ostatnia! Oto dzieł korona!

Otworzą się przestrzenie dla milionów ludzi,

niepewność ich tym bardziej do czynów pobudzi;

— zielone, żyzne łany; osiedla i trzody

obejmą w posiadanie okraj ziemi młodej;

pod gór ochroną, u stóp zielonego zbocza

wyrośnie młoda ludzkość dziarska i robocza.

Pośród — tam raj prawdziwy! Od gór po wybrzeża,

O które groźne morze na próżno uderza;

jeśli na brzeg do szturmu ruszą huczne tonie,

wszyscy zrzeszą się zgodnie ku wspólnej obronie.

Do takich czynów wola ma się zrywa!

Oto ostatni, wielki kres mądrości:

jeno ten godzien życia i wolności,

kto je codziennie zdobywa!

Tu wiek swój młody, męski i sędziwy

przeżyją w walce i harcie mozolnym.

Pragnę zobaczyć trud rzeszy ruchliwej!

Na wolnej ziemi mieszkać z ludem wolnym!

Wtedy mógłbym rzec: trwaj chwilo,

o chwilo, jesteś piękną!

Czyny dni moich czas przesilą,

u wrót wieczności klękną.

W przeczuciu szczęścia, w radosnym zachwycie,

stanęłem oto już na życia szczycie!

Zachwiał się, pada na ręce Lemurów, składają go na ziemi.

MEFISTOFELES

Niesyty szczęścia, rozkoszy niesyty,

w ciągłej zmienności wplątany kolisko,

ostatni moment pusty, pospolity,

pragnął zatrzymać w rękach — biedaczysko!

Było, wadził się ze mną, coraz oporniejszy,

już leży u stóp moich! — czas nadeń silniejszy.

Zegar przystanął —

CHÓR

— ciszą północną przewiało.

Wskazówka spada —

MEFISTOFELES

— spada! Już się dokonało.

CHÓR

Minęło.

MEFISTOFELES

Co „minęło”? — Myśl głupia, prostacza;

wszak mijanie a nicość — to samo oznacza!

Na cóż tworzenie wieczne, na cóż uganianie,

jeśli stworzone pada w nicości otchłanie?!

„Przeminęło!” — doprawdy powiedzieć trza śmiało:

co minęło — właściwie nigdy nie istniało,

jeno tą złudą bytu kręciło się w kole!

Już ja wieczystą pustkę w zamian tego wolę.

ZŁOŻENIE DO GROBU

Mefistofeles, Lemury, Roty niebieskie, Chór aniołów.

LEMUR

solo

Coś ten dom niedbale zbudowany,

leniwa snadź łopata.

LEMURY

chórem

Tobie, gościu, w szatce konopianej

wystarczy taka chata.

LEMUR

solo

Coś to tę komnatkę — marne sługi!

przyładzić⁸⁸⁹ nie umieli.

LEMURY

chórem

Robiłeś, braciszku, ciągłe długi —

masz wielu wierzycieli.

MEFISTOFELES

Leży ciało; gdy dusza umknąć się ośmieli,

pokażę jej cyrograf prędko — krwią pisany.

Niestety, tyle dzisiaj poznano forteli,

by diabłu duszę wyrwać! Świat jest strasznie szczwany!

Na stary sposób ani rusz — nie wolno!

Na nowy też nie dojdę do dobrych wyników;

Dawniej sam byłbym pracę wykonał mozolną,

lecz dzisiaj uciec muszę się do pomocników.

We wszystkim źle się wiedzie nam bezsprzecznie,

na nic prawa; obyczaj stary jest wspomnieniem,

więc też budować na nim nie można bezpiecznie.

Dawniej wylatywała z ostatnim westchnieniem

dusza — więc czatowałem — chytrze przyczajony —

łaps! — i już ją jak myszkę pochwyciłem w szpony.

Dziś inaczej! Broni się i w ponurym mroku

ohydnego mieszkania trwa, w kiepskim zewłoku,

aż rozkładem zwaśnione żywioły się skłócą

i duszę wreszcie na łeb, na szyję wyrzucą.

Tak mijają godziny i dni pośród biedy,

wciąż mnie dręczy pytanie: jak? i gdzie? i kiedy?

stara śmierć siły stradała rychliwe,

bo nawet czyli⁸⁹⁰? jest już dziś bardzo wątpliwe.

Ileż bo razy trupem wzrok mój się napawał;

gdzież tam! To złuda! Trup zadrżał i wstawał!

wykonuje fantastyczne, nietoperze gesty zaklinania

Do mnie! A prędko! Bierzcie za pas nogi:

do mnie kręcone, do mnie proste rogi!

Diabły wytrawne, piekła weterani,

piekielną paszczę przywleczcie z otchłani!

A ma dość paszczęk piekielny władyka,

którymi stany i godności łyka;

lecz, mniemam, trza na przyszłość postępować śmiele,

na cóż te segregacje, puste ceregiele!

Po lewej stronie rozdziawia się potworna piekielna paszcza.

Ostre kły sieką; z gardła wrzącej głębi,

płomień wybucha żagwią rozwścieczoną,

ukrop wrze krwawy, para w krąg się kłębi,

bramy piekielne wiecznym ogniem płoną.

Płomienny przypływ lawą skrzącą wzbiera,

przeklęci płyną z nadzieją w pożodze,

lecz straszna szczęka miażdży ich i ściera —

grzeszni od nowa cofają się w trwodze.

Po zakamarkach nowości bez lików,

straszne tortury w tej piekielnej kaźni!

Dobrze czynicie! siejcie strach w grzeszników,

co piekło zowią kłamstwem wyobraźni.

do diabłów tłuściochów z krótkimi, prostymi rogami

Baczność, brzuchacze! pomiocie łakomy!

nażarty siarką bańdzioch⁸⁹¹ wasz się świeci;

kark wyprężajcie wilczy, nieruchomy,

czy się tu z nagła ogienek nie wznieci —:

a to duszyczka właśnie, psyche uskrzydlona!

wyrwijcie skrzydła, niech robakiem będzie!

Tedy mą cechą diablą naznaczona,

pojedzie w piekło w płomienistym pędzie.

Baczcie na odwłok, draby, z uwagą łakomą;

czy tam przebywa, akuratnie nie wiadomo.

Lecz pono w pępku, mówią, rada miewa łoże,

uwaga! bo wam tędy łacno umknąć może.

do diabłów chudeuszów z długimi, krętymi nogami

A wy, skrzydlate biesy, olbrzymi narodzie,

zapełnijcie powietrze, czekajcie w odwodzie!

Ostrzcie pazury kocie, czuwajcie na czacie,

gdy tylko zatrzepoce — cap! — i już ją macie.

Na pewno ją już mierzi mieszkanie ponure,

a zresztą geniusz zawsze pragnie wzlecieć w górę.

Gloria niebiańska rozświetla się od strony prawej.

ROTY⁸⁹² NIEBIESKIE

Spłyńcie aniołowie,

niebańscy posłowie,

duchy bożej rodziny —

ukojenie nieście,

popioły wskrzeście,

odpuśćcie winy —

wszystkim w przelocie

siejcie łask krocie

wielkiej nowiny!

MEFISTOFELES

Nagłego światła obmierzłe wytryski!

Chór rzępolący ohydnie fałszuje;

to te chłopięco-dziewczyńskie popiski,

w których dewotów zgraja się lubuje.

Wy wiecie o tym, że w przeklętej chwili

sprzysięgliśmy się na zgubę ludzkości;

wszelkie paskudztwo, jakieśmy odkryli,

to właśnie pokarm waszej pobożności.

Idą świętoszki, litaniami dzwonią!

Niejedną duszę capli nam sprzed nosa;

dziś nas zwalczają naszą własną bronią;

zakapturzonych diabłów pełne są niebiosa.

Przegrać — wstyd wielki! Na wszelkie sposoby

baczcie, pilnujcie na czacie grobowej.

CHÓR ANIOŁÓW

sieją róże

Balsamy wonne,

róże obronne,

życiem darzące,

rozkwitające —

ziemię umajcie!

Skrzydłami liści,

czarem okiści⁸⁹³

w lot rozkwitajcie!

Wiosna wychynie z waszej zieleni,

pokój zmarłemu z waszej czerwieni.

MEFISTOFELES

do szatanów

Ejże! Strach podły diabli honor plami!

Stójcie! Niech sypią! — Stać mężnym szeregiem!

Anioły myślą, że tymi kwiatami

ognistych diabłów zasypią jak śniegiem;

w oddechu waszym skurczy się, stopnieje

zamieć kwiatowa — jeno dąć jak z miecha!

Już deszcz różany w gorącu bieleje!

Dość! Dość! Za mocno! — Marna z was pociecha!

Zawrzyjcie pyski! Za silne te żary!

Że też w niczym rachować nie umiecie miary!

Róże się rozżagwiły, w zmożonej czerwieni

krążą wkoło zawieją trujących płomieni.

Wytrwać! Dzierżcie się ostro! Kupą czyńcie wstręty! —

Cóż — siły gasną! — Tchórzą przerażeni! —

Na próżno! — Płoszy diabłów ten ogień przeklęty.

CHÓR ANIOŁÓW

Błogosławione kwiecie!

Płomienie radosne!

Miłość siejecie,

rozśmianą wiosnę —

w serca tęskniące.

Słowa prawdziwe

w modrościach jaśniejące!

Zastępy wieczyście szczęśliwe

wzlatują w słońce.

MEFISTOFELES

Wstyd! Wstyd! Przekleństwo, głupia zgrajo!

Na łbach rogatych diabły stają,

kozły machają — zestrachane! —

i rzycią⁸⁹⁴ mierzą w otchłań piekła!

Oby was smoła na wiór spiekła!

Ja przedsię tu zostanę!

walczy ze spadającymi różami

Precz błędniki ode mnie! — Choć bystro płoniecie —

cóż? — chwytam was, jak nawóz w ręku próchniejecie!

Precz! Przepadnij! Umykaj paskudny ogarku!

Dotknął mnie — jakby siarkę poczułem na karku.

CHÓR ANIOŁÓW

Co nie wasze — niechajcie —

na nic tu jasna władza,

z odwagą odrzucajcie,

co sercom waszym przeszkadza.

Lecz na głos możny, siły walne⁸⁹⁵ gromadźcie,

miłość i miłujących w niebo prowadźcie!

MEFISTOFELES

Płonie mi serce, wątroba i głowa

ponadszatańskim żywiołem!

Nad żary piekieł ta przemoc ogniowa

większa — i teraz dopiero pojąłem

owe męki kochanków, rąk załamywania,

gdy nawet wzgarda wymóc nie może rozstania.

Więc jestem zakochany?! — Czymże pociągacie

mnie — wy, z którymi żyję w odwiecznym rozbracie!

Zawsze patrzyłem na was zły, nieprzejednany,

a oto czuję w piersiach czar mocy nieznanej!

Rozkoszni, piękni, młodzi — trudno temu przeczyć —

chciałbym, coś mnie wstrzymuje, nie mogę złorzeczyć!

Któż dudkiem⁸⁹⁶ jutro będzie? — już sam z siebie szydzę,

jeśli ja wystrychnięty zostanę na dudka? —

Ta gromada chłopczyńska, której nienawidzę,

taka powabna strasznie, nadobna, milutka!

Dzieciaki lube! Radość we mnie wzbiera:

wszakże jesteście także z rodu Lucyfera?

Takie śliczne! Pozwólcie, że was pocałuję;

w samą porę przyszłyście; tak się swojsko czuję,

jakbym was znał od dawna — tak sobie lecicie,

a ja jak kot się prężę lubieżnie i skrycie;

coraz wabniejszym zdacie się olśnieniem,

o, zbliżcie się, uraczcie mnie jednym spojrzeniem!

ANIOŁOWIE

Już idziemy! — Dlaczego umyka twa postać?

Zbliżamy się — zaczekaj, jeśli zdolisz zostać.

Aniołowie zstępują, zajmują całą przestrzeń.

MEFISTOFELES

zepchnięty na proscenium

Potępionymi zwiecie nas duchami,

a wy jesteście, wy! czarownikami,

bo uwodzicie i baby, i chłopów.

Cóż za przygoda! Stoję wśród ukropów,

płomieniem bucha rozżarzone ciało!

Więc to jest miłość? — Cóż to się podziało?

Fruwacie wkoło, ziemią stopa wasza gardzi;

pragnę, by ruchy wasze były świeckie bardziej;

z powagą wam do twarzy, pięknie, ani słowa,

lecz uśmiechnięty buziak, ach! to rozkosz nowa!

Doprawdy, do cna spłonę w wieczystym zachwycie,

kiedy na mnie miłośnie, zalotnie spojrzycie,

tak jak to zakochani: buzia w ciup, a oczy

rzęsami przysłonięte niecą żar uroczy.

Twój, dryblasku kochany, powab mnie zwycięża,

jeno po co ten smutek? po co mina księża?

Okraś spojrzenie swoje szczyptą lubieżności!

A wy noście się śmiało! Za mało nagości!

ta koszula fałdzista zbyt dewocją trąci —

odwracają się! — Kształty okrągłe, prześliczne!

Uroki niezrównane! Aż się w głowie mąci!

Psiejuszki miłe! Strasznie apetyczne!

CHÓR ANIOŁÓW

Stań się światłością, płomieniu miłujący!

W prawdzie skąp potępionych uzdrawiającej.

Niech szczęście zło przemoże⁸⁹⁷! — Wami bezpieczny

duch odnajdzie zbawienie w wspólności wiecznej.

MEFISTOFELES

opamiętał się

Cóż to się ze mną dzieje?! — Jak Hiob⁸⁹⁸ pokryty

cały jestem wrzodami — i grozą przybity.

A jednak tryumfuję! — gdy myśl swą przemierzam,

sobie i pochodzeniu ufam i zawierzam;

o, zacna krwi diabelska, przecież jesteś górą!

Czarodziejstwa miłości wyłażą ci skórą!

Przeklęty płomień już się wypalił, nie piecze;

przeklinam w żywy kamień, w czambuł wam złorzeczę!

CHÓR ANIOŁÓW

Płomienie święte! Kogo wy otoczycie,

ten szczęsne z wybranymi poczyna życie.

Razem, razem się wznośmy w chwale, w podziwie!

W atmosferze przeczystej niechaj duch żywie!

W locie unoszą nieśmiertelność Fausta.

MEFISTOFELES

spoziera wkoło

Gdzież te młodziki? — Już w górze kołują!

Chytrzy! Podeszli mnie w chwili ospałej —

z łupem ku niebu prosto ulatują!

Szczwani! Tak długo koło grobu łasowali,

aż mi skarb wielki, jedyny, wspaniały,

aż mi tę duszę, zastaw mój, porwali!

Przed kimże się użalę w tej posępnej głuszy,

choć sobie słuszne prawo roszczę do tej duszy?

Tak mi zmydlono oczy — na me stare lata!

Bardzo szkaradnie los mną przeciwny pomiata!

Lecz zasłużyłem! Ostatni kiep ze mnie!

Tyle zachodu i wszystko daremnie!

Oto na dudka szczwany diabeł wystrychnięty,

przez żądze ordynarne miłostki namiętnej.

A jeśli dziś płochości szalonej, dziecinnej

zawdzięczam wielką klęskę w tej całej robocie —

to przyznać muszę szczerze, że sam jestem winny,

bo się oplątać dałem przy końcu głupocie.

ROZPADLINY GÓRSKIE

Mater Gloriosa⁸⁹⁹, Pater Ecstaticus⁹⁰⁰, Pater Profundus⁹⁰¹, Pater Seraphicus⁹⁰², Doctor Marianus⁹⁰³, Magna Peccatrix⁹⁰⁴, Mulier Samaritana⁹⁰⁵, Maria Aegyptiaca⁹⁰⁶, Pokutnica zwana na ziemi Małgorzatą, Chór chłopiąt zbawionych. Chór aniołów młodszych, Chór aniołów doskonalszych, Chór pokutnic, Chorus Mysticus⁹⁰⁷.

Las, skały, pustkowie — na tarasach skalnych święci pustelnicy.

CHÓR I ECHO

Lasy kłonią się w poszumie,

korzeniami pospinały

wrosłe w siebie głazy, skały;

pnie za pniami idą w tłumie,

fala w falę bije, dzwoni —

nas głęboka grota chroni.

Lwy milczące po ustroni

snują się przez ścieżek skręty,

straż przyjazna ze czcią broni

przybytku miłości świętej.

PATER EXTATICUS

unosi się na powietrzu

Płomieniu rozkoszy wiecznej!

Więzy płonącej miłości!

Boleści męki serdecznej!

Pragnienie ujrzenia boskości!

Strzały przeszyjcie mnie,

włócznie przebodźcie mnie,

maczugi zdruzgoczcie mnie,

pioruny rozgromcie mnie!

Niech się znikomość rozpryśnie

w przelotnej chwilowości,

a jako gwiazda rozbłyśnie

ziarno wieczystej miłości.

PATER PROFUNDUS

w sferze głębokiej

Jak dno przepaści, które w głębi

u nóg mych głuchym snem się mroczy,

jak rozpęd rzek, co wre i kłębi,

nim wodospadem z grani skoczy,

jak wiąz, co przemógł wichrów waśnie,

i wierch swój dźwiga do przestworzy —

taką wszechmocna miłość właśnie,

co wszystko splata, wszystko tworzy.

Wkoło mnie świsty i poświsty

poszumnych borów i parości⁹⁰⁸,

przez które w aureoli mglistej

wodospad szklaną drogę mości

i żyzność niesie niżnym krajom;

te błyskawice błyskające,

które powietrze oczyszczają,

opary niszczą trujące —

wróżby miłości to najświętsze,

wieszczące tworczość wiecznej mocy!

Niechże rozpalą moje wnętrze,

gdzie duch zmylony, w mroźnej nocy

usycha w ciasnym zmysłów worze,

kona w więziennej poniewierce.

Ukój me myśli, Wielki Boże!

Oświeć łaknące serce!

PATER SERAPHICUS

w sferze środkowej

Jodeł rozwiane warkocze

zorza jutrzniana czesze!

Przez niebios modre przeźrocze

młodzianków zlatują rzesze.

CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH

Powiedz nam, ojcze nasz dobrotliwy,

Cośmy za jedni? Gdzie lotów szlaki?

Byt nasz łagodny, byt nasz szczęśliwy,

wszystkim po równo jednaki.

PATER SERAPHICUS

Chłopięta północą zrodzone,

rozkwitłe w ducha połowie,

rodzicom przerychło stracone,

anielscy braciszkowie.

Wy wiecie, żem pełen miłości,

przeto się do mnie zbliżacie;

szczęśliwi, bo zawiłości

dróg ziemskich, chłopięta, nie znacie.

Oczy me — wasze pokoje!

Czucia wam oścież otworzę!

Wasze jest ciało moje!

Ujrzyjcie dzieła Boże!

wciela ich w siebie

Oto są drzewa, oto są skały,

oto wód lśniących wieczysta praca,

oto wodospad szumny, wspaniały,

drogę górzystą na przełaj skraca.

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

przez usta Ojca Seraficznego

Świat stąd potężny, świat urokliwy,

lecz za ponury, o! nazbyt srogi!

Serce zamiera z grozy i trwogi,

pozwól nam odejść, o, dobrotliwy!

PATER SERAPHICUS

Płyńcie ku jasnej urodzie,

wzrastajcie w zwyżonym torze,

kędy w przeczystej pogodzie,

obecność Boga was wzmoże⁹⁰⁹.

Wzniesieni w sferę słoneczną,

znajdziecie ducha skrzepienie:

w szczęśliwość wiodące wieczną

miłości objawienie.

CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH

a krążą już wokół najdalszych szczytów

Podajcie, podajcie ręce,

na pląs słoneczny, radosny;

w uczuć najświętszych podzięce

hymn zaśpiewajmy miłosny.

Wzmocnionych w wiedzy Bożej,

niechaj nas ufność otoczy —

komu hołd serce złoży,

tego obaczą oczy.

ANIOŁOWIE

w wyższej unoszą się atmosferze, z duszą Fausta

Wyzuty ze złych obierzy⁹¹⁰, szlachetny duch wśród ludzi,

„zbawion być może, kto się dążeniem wieczystym trudzi”.

A jeśli miłość ma go w swej pieczy płynąca z góry,

witać go będą słowem serdecznym anielskie chóry.

CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH

O, miłujące służki święte!

Te róże z waszych rąk wyrosłe,

pomogły siły zmóc przeklęte,

zakończyć dzieło wzniosłe!

Skarb wielki, dusza zratowana!

Sypiemy — źli uchodzą zgrają,

trafiamy — diabły uciekają —

skruszona moc szatana!

Zamiast piekielnej, zwykłej kary,

miłosną gniemy złych udręką;

nawet szatański mistrz ów stary

na wskroś rażony męką!

Zwycięstwo!!

CHÓR ANIOŁÓW DOSKONALSZYCH

Z wielkim ducha udręczeniem

dźwigamy brzemię ziemskości,

choć się przepali płomieniem,

nie zyszcze⁹¹¹ bielistości.

Gdy wielka ducha potęga

zwaśnione żywioły

skupi, posprzęga —

nie rozdzielą tej spójni Boże anioły.

Zjednanej dwoistości

święty zespole —

jedynie moc wiecznej miłości

rozróżnić ciebie zdole⁹¹²!

CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH

We mgle srebrzystej

ku nam pospiesza

orszak przeczysty:

duszyczek rzesza.

Z obłocznych wianków,

kręgi świetlnemi,

świętych młodzianków

już zbytych ziemi —

orszak radosny

mknie w woni kwiatów

z tej nowej wiosny

wzwyżonych światów!

Niechaj tej duszy

pierwsze ocknienie

z nimi wyruszy

w wieczne zbawienie!

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

Z radością ją przyjmujemy!

Ożyje w łasce zbawienia,

a my wraz z nią osiągniemy

anielskie uświęcenia.

Zluźnijcie ziemskie spowicia,

które ją omotały!

Jakże ci piękny, wspaniały

przeczuciem świętego życia!

DOCTOR MARIANUS

w sferze najwyższej i najczystszej

Wzrok sięga za ziemi granice,

duch mój wiecznością natchniony.

Zbawione pokutnice

w niebiańskie lecą strony.

A w świętych niewiast chorale —

to Ona! — W blasku i w chwale!

W gwieździstym wieńcu jej głowa,

to Ona! — Niebios Królowa!

w zachwycie

Pod baldachimem błękitu,

zwróć ku mnie świetlane lice —!

Zwól⁹¹³, Pani, bym spłonął z zachwytu

i pojął Twe tajemnice.

Zwól — niech tęsknotą człowieczą

serce zamierające —

błogosławieństwem uleczą

Twe dłonie miłujące.

Na Twe rozkazy, Władczyni,

rycerze, idziemy do boju;

lecz wielka cisza się czyni

na jedno Twe słowo pokoju.

Dziewico, bez zmazy poczęta,

o, Matko miłująca,

Królowo niepojęta

przy Bogu królująca!

Wkoło się snuje

jak mgła wieczorna,

bladych pokutnic

procesja korna.

U stóp Jej świętych

w skrusze klękają,

szaty całują,

łaski wołają.

Na wszystkich czekasz cierpliwie,

z miłością wiecznie ofiarną,

przeto grzesznicy skwapliwie⁹¹⁴

z ufnością ku Tobie się garną.

Cielesną trawiony żądzą,

któż sam okowy jej skruszy?

Ludzie w słabości swej błądzą,

ratunku wołają dla duszy.

Upadek na każdym kroku,

jakoż obronim się sami?

zbyt dużo pokus dla wzroku

i lada woń omami.

Otwiera się niebo, zjawia się Mater Gloriosa.

CHÓR POKUTNIC

Królująca w wieczności,

zdrowaś Maryjo!

Łaski pełna, miłości

prośbą nie gardź niczyją.

W Tobie nasza obrona,

Maryjo Bogiem sławiona.

MAGNA PECCATRIX

Przez miłość a przez łzy moje

na nogi Syna wylane,

jako balsamiczne zdroje

— łzy wyszydzone, wyśmiane —;

przez alabastry przeźrocze,

z których się wonie sączyły,

przez miękkie moje warkocze,

co święte stopy suszyły —

MULIER SAMARITANA

przez studnię, co ongi trzody

poiła Abrahamowe,

przez wiadro, co darem ochłody

skrzepiło usta Synowe,

przez źródło wielkie i czyste,

co w swej urodzie bogatej

opływa świetlane, wieczyste

w krąg wszystkie światy —

MARIA AEGYPTIACA

przez to miejsce święte, zbawcze,

kędy Pan nasz w grobie leży,

przez to ramię ostrzegawcze,

co wstrzymało mnie u dźwierzy⁹¹⁵,

przez czterdziestoletnie trwanie

w pokucie sobie zadanej,

przez to szczęsne pożegnanie —

przez ten list w piasku pisany —

RAZEM

jako nie skąpisz miłości,

największe krzepisz grzesznice

i wiedziesz do wieczności

skruszone pokutnice —

tak oto wybacz tej duszy,

która raz jeden zbłądziła,

co w życia zgubionej głuszy

nie wiedziała, że grzeszyła!

UNA POENITENTIUM⁹¹⁶

no ziemi zwana Małgorzatą w przytuleniu kornym

O, Promienista!

Matko przeczysta!

Ku memu szczęściu

wzrok Twój się zwraca!

Umiłowany,

już nie stroskany

do mnie z dni dawnych powraca.

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

zbliżają się lotem kolistym

Przerasta nas mocą bezmierną

w nowego życia rozkwicie,

opiekę naszą wierną

wynagrodzi sowicie.

Nas w najrychliwszym przedświcie

z ziemskiej zwołano miedzy,

on poznał do głębi życie,

on nam udzieli wiedzy.

POKUTNICA

na ziemi zwana Małgorzatą

Już w duchów przystanął zachwycie,

wszedł w przebyt niepojęty!

Zaledwie przeczuł nowe życie,

rozgorzał w glorii rzeszy świętej.

Spójrz! — Zrzuca więzy swej ziemskości

i odzież starą zmienia —

już w eterycznej świetlistości

jutrznianą młodość wypromienia.

Zwól, niech go wiedza ma pokrzepia,

jeszcze go nowy dzień oślepia.

MATER GLORIOSA

Pójdź! — Niech w wyżynach duch twój krąży!

Jeśli przeczuje cię — podąży.

DOCTOR MARIANUS

krzyżem leży; rozmodlony

Zwróćcie oczy ku zbawieniu

w rozmodlonej skrusze,

w bogobojnym dziękczynieniu

rozpłomieńcie dusze.

Chwalcie korną serca mową,

myślą i czynami —

Pannę, Matkę i Królową!

O, módl się za nami!

CHORUS MYSTICUS

Przemijające — odblaskiem pełni;

niedosiężone — tutaj się spełni;

niewysłowione — tutaj się głosi;

wieczna kobiecość zbawia i wznosi.

POŻEGNANIE⁹¹⁷

Tak więc tragiczne kończę widowisko,

nie bez rosnącej we mnie lękliwości;

za mną zawrotne ludzkich burz kolisko,

już nie dosięże mnie przemoc ciemności.

Któż rad odtwarza uczuć bojowisko,

gdy go już droga wiedzie do jasności?

Niech więc barbarzyństw rubaszności zgasną

wraz z czarnoksięską drogą nazbyt ciasną.

Niechaj i wreszcie z dobrymi cieniami

zły duch przepadnie w zapomnieniu głuchem,

z którym się chętnie młodość żeni snami,

co mi w zaraniu wrogiem był i druhem.

Żegnajmy wszystko, co już poza nami —

i na wschód słońca mocnym lećmy duchem.

Wszelkim wyprawom niech Muzy przewodzą,

miłość i przyjaźń niech nam życie słodzą.

Z wami po jednym zawsze idę torze,

o, przyjaciele, w wspólności bogatej;

społem czujemy, że braterstwo może

z małego kręgu liczne stworzyć światy.

My nie pytamy się w upartym sporze,

przecz⁹¹⁸ ten niechętny, a ów lodowaty —

czcimy radośnie z myślą równie chrobrą⁹¹⁹

antyczność jak i każde nowe dobro.

Szczęśliw, kto sztukę, wolność w sobie czuje! —

każdej go wiosny wabi łąk uroda;

kto niezwadzony losem się raduje,

temu trop ducha własnego świat poda.

Żadna przeciwność nóg mu nie skrępuje,

wciąż naprzód dąży — bo tak chce przyroda.

Z góry pogłosem dzikie drżą wiszary⁹²⁰ —

to ducha czasu butne grzmią fanfary.

Przypisy:

1. skrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]

2. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

3. bławat — rodzaj tkaniny jedwabnej. [przypis edytorski]

4. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

5. asan (daw.) — waćpan. [przypis edytorski]

6. nażenąć (daw.) — nagnać, tu: nagromadzić. [przypis edytorski]

7. miast — dziś popr.: zamiast. [przypis edytorski]

8. szczwany (daw.) — chytry. [przypis edytorski]

9. matactwo — oszustwo. [przypis edytorski]

10. suty (daw.) — obfity. [przypis edytorski]

11. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]

12. pustota (daw.) — lekkomyślność, skłonność do żartów. [przypis edytorski]

13. tuzy (daw.) — as w kartach. [przypis edytorski]

14. niesfrymarczony — nie przehandlowany. [przypis edytorski]

15. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]

16. war (daw.) — wrzątek. [przypis edytorski]

17. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

18. Mefistofeles (z hebr.) — popularne w literaturze imię diabła. [przypis edytorski]

19. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski]

20. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

21. pełne niesnaski — kłótliwe, prowokujące spór. [przypis edytorski]

22. nierad (daw.) — niechętnie. [przypis edytorski]

23. zamieszka — tu: zamieszanie. [przypis edytorski]

24. parol (daw.) — słowo honoru. [przypis edytorski]

25. proch ze stóp moich lizał jak mój kum: padalec — por. Rdz III, 14: „I rzekł Pan Bóg do węża:... na piersiach twoich czołgać się będziesz, a ziemię jeść będziesz po wszystkie dni żywota twego”. [przypis edytorski]

26. sowizdrzał — tu: błazen, żartowniś. [przypis edytorski]

27. sobaczy — psi. [przypis edytorski]

28. Nostradamus — właśc. Michel de Nótredame (1503–1566), fr. lekarz i astrolog, autor rymowanych przepowiedni Les vrayes centuries et prophethies (1555). [przypis edytorski]

29. makrokosmos (gr.) — wszechświat (termin „mikrokosmos”, dosł. mały świat, odnosił się do człowieka. [przypis edytorski]

30. pełnić — tu: napełniać. [przypis edytorski]

31. famulus (daw.) — zaufany sługa. [przypis edytorski]

32. robdeszan (z fr.) — szlafrok. [przypis edytorski]

33. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]

34. swada — łatwość wypowiadania się. [przypis edytorski]

35. ożóg (daw.) — drewniany kij służący za pogrzebacz. [przypis edytorski]

36. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

37. pragmatyczny — praktyczny, przydatny w praktyce. [przypis edytorski]

38. zbycie — pozbycie się. [przypis edytorski]

39. cherubin — anioł znajdujący się wysoko w hierarchii chórów anielskich. [przypis edytorski]

40. obmierzły — wzbudzający obrzydzenie. [przypis edytorski]

41. giezło — rodzaj luźnej koszuli kobiecej. [przypis edytorski]

42. rubież — granica. [przypis edytorski]

43. puzdro — skrzynka z przegródkami do przewożenia przedmiotów w podróży. [przypis edytorski]

44. sztych — tu błędnie: obraz wyryty w krysztale. [przypis edytorski]

45. mirra — tropikalna żywica o silnym zapachu. [przypis edytorski]

46. nard — aromatyczny olejek roślinny. [przypis edytorski]

47. wiano — posag. [przypis edytorski]

48. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

49. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]

50. wisus (daw.) — urwis. [przypis edytorski]

51. pomnieć — pamiętać. [przypis edytorski]

52. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

53. parać się — zajmować się. [przypis edytorski]

54. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

55. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

56. blanki — zwieńczenie muru obronnego, za którym mogą się kryć obrońcy. [przypis edytorski]

57. suteryna a. suterena (z fr.) — kondygnacja mieszkalna poniżej parteru. [przypis edytorski]

58. szumny (daw.) — (o stroju) bogaty i efektowny. [przypis edytorski]

59. jubka (daw.) — rodzaj kaftana. [przypis edytorski]

60. wara (daw.) — precz. [przypis edytorski]

61. społem (daw.) — razem. [przypis edytorski]

62. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]

63. wylany — dziś popr.: wylewny. [przypis edytorski]

64. wraz (daw.) — tu: zaraz. [przypis edytorski]

65. lwy i lilije — terminy alchemiczne; czerwony lew miał oznaczać tlenek rtęci, a lilia kwas solny. [przypis edytorski]

66. królewna rumiana — w alchemii mianem „młodej królowej” określano tzw. „dziewiczą ziemię”, z której powstawać miały wszystkie minerały. [przypis edytorski]

67. retorta — naczynie laboratoryjne. [przypis edytorski]

68. liczyć — tu prawdop.: rozliczać się. [przypis edytorski]

69. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]

70. klangor — głos wydawany przez lecące ptactwo. [przypis edytorski]

71. wyraj — miejsce, gdzie ptaki odlatują na zimę. [przypis edytorski]

72. znachodzić — dziś popr.: znajdować. [przypis edytorski]

73. krom (daw.) — prócz. [przypis edytorski]

74. zoczyć (daw.) — dostrzec. [przypis edytorski]

75. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

76. scholar (z łac.) — uczeń. [przypis edytorski]

77. rozłogi — rozległe tereny. [przypis edytorski]

78. Na początku było Słowo! — początek Ewangelii wg św. Jana. [przypis edytorski]

79. Klucz Salomona — łac. Clavicula Salomonis — księga magiczna przypisywana biblijnemu królowi Salomonowi, który w średniowieczu uważany był za czarownika. [przypis edytorski]

80. powała — sufit. [przypis edytorski]

81. element — żywioł. [przypis edytorski]

82. salamandra — duch żywiołu ognia. [przypis edytorski]

83. sylf — duch żywiołu powietrza. [przypis edytorski]

84. undyna — duch żywiołu wody (z łac. unda, tj. fala). [przypis edytorski]

85. kobold — duch żywiołu ziemi. [przypis edytorski]

86. incubus (łac.) — inkub, zły duch obcujący cieleśnie z kobietami podczas ich snu (tu utożsamiony z koboldem). [przypis edytorski]

87. szczeć — sierść, szczecina. [przypis edytorski]

88. atencja — szacunek. [przypis edytorski]

89. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

90. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

91. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

92. pentagram — znak pięcioramiennej gwiazdy rysowanej jednym pociągnięciem, jako symbol Jezusa uznawany za obronę przed złymi duchami. [przypis edytorski]

93. strzyga — zmiennokształtny upiór żywiący się ludzką krwią. [przypis edytorski]

94. źrałość — dziś popr.: dojrzałość. [przypis edytorski]

95. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]

96. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

97. szczwany (daw.) — chytry. [przypis edytorski]

98. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

99. skaptować — zyskać czyjąś przychylność. [przypis edytorski]

100. bramiony — bramowany, obszyty lamówką po brzegach. [przypis edytorski]

101. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

102. miano (daw.) — imię, nazwa. [przypis edytorski]

103. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

104. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

105. koturn — obuwie o podwyższonej podeszwie, stosowane w starożytnym teatrze do podwyższania aktorów. [przypis edytorski]

106. li-moje — tylko moje. [przypis edytorski]

107. śledziennik (daw.) — człowiek wiecznie niezadowolony a. hipochondryk. [przypis edytorski]

108. i groch o ścianę rzucać, i bez mydła golić (daw.) — przysłowia oznaczające bezsensowną a. nieskuteczną pracę. [przypis edytorski]

109. zetleć — tu: spłonąć. [przypis edytorski]

110. srom — wstyd. [przypis edytorski]

111. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

112. przystać (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

113. skrewić — zawieść. [przypis edytorski]

114. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

115. kryślić — dziś popr.: kreślić. [przypis edytorski]

116. dufność — zaufanie, pewność, zwł. nadmierne. [przypis edytorski]

117. kaptować — pozyskiwać na sprzymierzeńca. [przypis edytorski]

118. gędzić (daw.) — grać na instrumencie. [przypis edytorski]

119. upominek — tu: pamiątka. [przypis edytorski]

120. Będziecie jako bogowie, wiedząc dobre i złe — por. Rdz III 5; łac. Eritis sicut deus, scientes bonum et malum. [przypis edytorski]

121. płochość (daw.) — niestałość. [przypis edytorski]

122. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]

123. Piwnica Auerbacha — winiarnia w Lipsku, istniejąca do dziś. [przypis edytorski]

124. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

125. krewić (pot.) — zawodzić, nie spełniać czyichś bądź swoich oczekiwań. [przypis edytorski]

126. stanca (z wł.) — strofa. [przypis edytorski]

127. dźwierka (daw.) — drzwiczki. [przypis edytorski]

128. walny — tu: obfity. [przypis edytorski]

129. faska (daw.) — beczułka, w której przechowywano produkty spożywcze. [przypis edytorski]

130. na kredę — na kredyt. [przypis edytorski]

131. koso (daw.) — krzywo. [przypis edytorski]

132. więcierz — sieć do połowu ryb. [przypis edytorski]

133. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]

134. popręg — pas przytrzymujący siodło. [przypis edytorski]

135. choroba francuskia — syfilis. [przypis edytorski]

136. tokaj — słodkie białe wino wegierskie. [przypis edytorski]

137. dalipan — wykrzyknienie potwierdzające prawdziwość słów (dosł.: niech Bóg da). [przypis edytorski]

138. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]

139. dunąć (daw.) — uciec. [przypis edytorski]

140. ingrediencja — składnik. [przypis edytorski]

141. arkana (z łac.) — tajemnice, wiedza tajemna. [przypis edytorski]

142. dyszkur — dyskurs, rozmowa. [przypis edytorski]

143. socjeta — towarzystwo. [przypis edytorski]

144. donżuaneria — tu: osoby zalecające się i przymilające. [przypis edytorski]

145. czerep — tu: skorupa. [przypis edytorski]

146. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

147. uroczysko — dzikie i trudno dostępne miejsce, zwykle bagno. [przypis edytorski]

148. skryto — dziś popr.: skrycie. [przypis edytorski]

149. z mańki zażyć (daw.) — oszukać (dosł.: zadać cios bronią białą używając lewej ręki). [przypis edytorski]

150. dostały — taki, który stał odpowiednio długo (zwykle o alkoholu, który z czasem nabiera smaku). [przypis edytorski]

151. foliał — książka w dużym formacie. [przypis edytorski]

152. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

153. sybilla — tu ogólnie: prorokini. [przypis edytorski]

154. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

155. żenąć (daw.) — gnać. [przypis edytorski]

156. Helena (mit. gr.) — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

157. dań — danina. [przypis edytorski]

158. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

159. przystojnie (daw.) — tak, jak wypada. [przypis edytorski]

160. jagoda — policzek. [przypis edytorski]

161. podwika (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

162. wyga (daw., pot.) — osoba doświadczona. [przypis edytorski]

163. mentor — nauczyciel. [przypis edytorski]

164. war — wrzątek. [przypis edytorski]

165. Dekameron — zbiór stu nowel obyczajowych Giovanniego Boccaccia (1313–1375), arcydzieło literatury włoskiej. [przypis edytorski]

166. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

167. wzięcie (daw.) — postać i sposób poruszania się. [przypis edytorski]

168. gładkość (daw.) — piękno. [przypis edytorski]

169. pienie (daw.) — pieśń, śpiew. [przypis edytorski]

170. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

171. zbałamucić (daw.) — uwieść. [przypis edytorski]

172. Thule — legendarna wyspa na Atlantyku Płn., uważana za najdalej wysuniętą na północ i za wyspę szczęśliwości. [przypis edytorski]

173. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

174. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

175. wysznuchtać (gw.) — wywąchać. [przypis edytorski]

176. żołądek strusi — żołądek, którego nic nie pobudzi do wymiotów. [przypis edytorski]

177. dudek (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]

178. w czepkuś rodzona — dziecko urodzone z kawałkiem błony owodniowej na głowie wg popularnego przesądu czekało szczęśliwe życie. [przypis edytorski]

179. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

180. obcesowy — zbyt bezpośredni i dlatego nietaktowny. [przypis edytorski]

181. wzięcie (daw.) — postać i sposób poruszania się. [przypis edytorski]

182. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

183. kabza (daw.) — woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]

184. mirtowy wianek — tradycyjny element stroju panny młodej. [przypis edytorski]

185. możesz — czy może. [przypis edytorski]

186. sceptr (daw.) — berło, symbol władzy. [przypis edytorski]

187. barłóg — nędzne legowisko. [przypis edytorski]

188. w udziele — dziś popr. forma Msc.lp: w udziale. [przypis edytorski]

189. śniady — opalony, o ciemniejszej skórze. [przypis edytorski]

190. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

191. niewiedny — taki, który nie wie. [przypis edytorski]

192. atencja — szacunek. [przypis edytorski]

193. krasa (daw.) — piękno, uroda. [przypis edytorski]

194. wirydarz (daw.) — zadrzewiony, zacieniony ogród. [przypis edytorski]

195. kuplerka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski]

196. sofista (pot.) — filozof uczący fałszywej a skutecznej argumentacji bądź osoba stosująca ją. [przypis edytorski]

197. wojaż (z fr.) — podróż. [przypis edytorski]

198. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

199. szalbierstwo (daw.) — oszustwo. [przypis edytorski]

200. żmuda — wysiłek. [przypis edytorski]

201. adiu (z fr. adieu) — do widzenia (dosł.: z Bogiem). [przypis edytorski]

202. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

203. dojrzenie — tu: dolność widzenia. [przypis edytorski]

204. źrałość — dojrzałość. [przypis edytorski]

205. wraz (daw.) — jednocześnie. [przypis edytorski]

206. jak — dziś popr.: niż. [przypis edytorski]

207. tenor — tu: ton. [przypis edytorski]

208. globowy — tu: ziemski. [przypis edytorski]

209. gacek — gatunek małego nietoperza. [przypis edytorski]

210. lelek — szary ptak europejski, który zimuje w Afryce. [przypis edytorski]

211. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

212. zoczyć (daw.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]

213. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

214. rajfur (daw.) — stręczyciel. [przypis edytorski]

215. szczeznąć (daw.) — zginąć. [przypis edytorski]

216. kaduk (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]

217. frant (daw.) — spryciarz, zwykle obdarzony też poczuciem humoru. [przypis edytorski]

218. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]

219. turkawka — ptak podobny do gołębia, przen.: dziewczyna. [przypis edytorski]

220. fizjonomistka — osoba odczytująca charakter osoby z jej twarzy. [przypis edytorski]

221. po harapie (daw.) — po wszystkim (określenie myśliwskie, od okrzyku kończącego polowanie). [przypis edytorski]

222. swędrać się — dziś popr.: szwędać się. [przypis edytorski]

223. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

224. wieniec — symbol dziewictwa. [przypis edytorski]

225. przyzba — wał ziemny wokół podmurówki wiejskiej chaty. [przypis edytorski]

226. szwarny a. śwarny (gw.) — ładny. [przypis edytorski]

227. w okolu — w okolicy. [przypis edytorski]

228. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

229. w niebiesiech — dziś popr. forma Msc.lm: w niebiosach. [przypis edytorski]

230. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

231. śpiewa — dalej następuje wolny przekład piosenki Ofelii (Hamlet, akt IV, sc. 5). [przypis edytorski]

232. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

233. czereda — tłum. [przypis edytorski]

234. ambaras — kłopotkiwa sytuacja. [przypis edytorski]

235. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

236. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

237. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]

238. basta — koniec. [przypis edytorski]

239. mizdrzyć się — wdzięczyć się w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]

240. rajfurka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski]

241. sprościć — wyprostować. [przypis edytorski]

242. egzekwie — nabożeństwo przy trumnie zmarłego. [przypis edytorski]

243. Dies irae, Dies illa Solvet saeclum in favilla (łac.) — dzień gniewu, dzień ten, spowijający stulecie w żar. Słowa z łacińskiego hymnu Tomasza Celano (zm. 1255), śpiewanego w czasie mszy żałobnej. [przypis edytorski]

244. Iudex ergo, cum sedebit quidquid latet adparebit nil inultum remanebit. (łac.) — Gdy zaś zasiądzie sędzia, cokolwiek było skryte, stanie się jawnym, i nic nie zostanie bez pomsty. [przypis edytorski]

245. Quid sum miser tunc dicturus? Quem patronum rogaturus? Cum vix iustus sit securus. (łac.) — co ja nieszczęśliwy mogę teraz powiedzieć, jakiego patrona prosić, gdy nawet sprawiedliwy jest ledwie bezpieczny? [przypis edytorski]

246. Sabat — scena w oryginale nosi tytuł „Noc Walpurgi”, od imienia świętej, przeoryszy klasztoru w Heidenheim we Frankonii (zm. 779), mającej chronić przed czarami; przed jej świętem (1 maja) wg wierzeń ludowych w górach Harcu, na szczycie Brocken odbywał się sabat czarownic. Zegadłowicz w przekładzie przeniósł akcję na polską Łysą Górę. [przypis edytorski]

247. stylisko — drąg stanowiący uchwyt do narzędzia. [przypis edytorski]

248. sękacz — tu: sękaty kij. [przypis edytorski]

249. asan (daw.) — waćpan. [przypis edytorski]

250. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]

251. łoza — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

252. połoz (daw. a. reg.) — płaz. [przypis edytorski]

253. wykrot — dziura po wyrwanych korzeniach drzewa. [przypis edytorski]

254. ił — drobnoziarnista skała osadowa. [przypis edytorski]

255. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]

256. świetlak — dziś popr.: świetlik. [przypis edytorski]

257. Mamon (bibl.) — pogański bożek złota. [przypis edytorski]

258. mierzwa (daw.) — nawóz, obornik. [przypis edytorski]

259. chutliwy — pożądliwy. [przypis edytorski]

260. rżysko — pole po skoszonym zbożu. [przypis edytorski]

261. Baubo — przydomek Hekate, gr. bogini nocy i czarów; także mitologiczna bezwstydna czarownica. [przypis edytorski]

262. porze (daw.) — pruje (jak wodę), przecina. [przypis edytorski]

263. Kamieniec — w oryginale: Ilsenstein (ściana góry Brocken). [przypis edytorski]

264. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]

265. wraz (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

266. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

267. incognito — zatajając tożsamość. [przypis edytorski]

268. podwiązki nie dostałem — aluzja do brytyjskiego Orderu Podwiązki. [przypis edytorski]

269. obstarny (gw.) — podstarzały. [przypis edytorski]

270. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

271. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

272. parweniusz — dorobkiewicz, nieudolnie naśladujący zachowanie elit. [przypis edytorski]

273. perzyna — zgliszcza. [przypis edytorski]

274. nie dostać (daw.) — nie wystarczać, brakować. [przypis edytorski]

275. wilgny — dziś popr.: wilgotny. [przypis edytorski]

276. Lilith — w legendach żydowskich pierwsza żona Adama, demon a. upiór groźny dla kobiet w ciąży. [przypis edytorski]

277. ............................ — miejsce wykropkowane w oryginale. [przypis edytorski]

278. Proktofantazy — z gr.: ten, który fantazjuje przez odbytnicę. Goethe wykpiwa tu berlińskiego literata Fryderyka Nicolai, autora parodii Wertera, podkreślającego nierealność świata duchów i swego osobistego przeciwnika. [przypis edytorski]

279. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

280. dorada — tu: rada. [przypis edytorski]

281. jucha — krew. [przypis edytorski]

282. Meduza (mit. gr.) — najmłodsza i najstraszniejsza z trzech Gorgon, zabijająca spojrzeniem. [przypis edytorski]

283. wyświecać się — tu: wyświetlać się. [przypis edytorski]

284. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]

285. Perseusz (mit. gr.) — syn Zeusa i Danae, założyciel Myken, po śmierci przeniesiony na niebo jako gwiazdozbiór; obciął głowę Meduzie. [przypis edytorski]

286. servibilis (łac.) — usłużny. [przypis edytorski]

287. liga — tu: sojusz. [przypis edytorski]

288. intermezzo (wł.) — wstawka o charakterze komicznym. [przypis edytorski]

289. Tytania, Oberon, Puk — postaci ze Snu nocy letniej Szekspira; Ariel — postać z Burzy Szekspira. [przypis edytorski]

290. łoza — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

291. tutti (wł.) — wszyscy. [przypis edytorski]

292. kobza — ludowy instrument muzyczny, przypominający dudy. [przypis edytorski]

293. Parka (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń przędących i przecinających nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry, córki Zeusa i Temidy. [przypis edytorski]

294. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]

295. wynaglony — tu: zorganizowany w pośpiechu. [przypis edytorski]

296. ortodoks — tradycjonalista, zwł. w sprawach religijnych. [przypis edytorski]

297. szczwany — chytry. [przypis edytorski]

298. ksenia a. xenia — złośliwe epigramaty w formie dystychu, zwykle wyśmiewające osoby. [przypis edytorski]

299. weredyk (z łac.) — osoba mówiąca prawdę prosto w oczy, nawet gdy jest nieprzyjemna. [przypis edytorski]

300. żywie — dziś popr.: żyje. [przypis edytorski]

301. Orfeusz (mit. gr.) — muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty. [przypis edytorski]

302. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]

303. tęgość — tu: ciężar. [przypis edytorski]

304. pianissimo (wł.) — najciszej. [przypis edytorski]

305. blekot — roślina trująca. [przypis edytorski]

306. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

307. wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski]

308. dwoić — tu: podwajać. [przypis edytorski]

309. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

310. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

311. harfa eolska — instrument, którego struny poruszane są przez wiatr. [przypis edytorski]

312. wraz (daw.) — razem, równocześnie. [przypis edytorski]

313. społem — razem. [przypis edytorski]

314. wądół — dolina o podmokłym dnie. [przypis edytorski]

315. iwa — odmiana wierzby. [przypis edytorski]

316. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]

317. rozwierać — tu: otwierać. [przypis edytorski]

318. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]

319. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]

320. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

321. roraty — wczesna poranna msza odprawiana w okresie Adwentu. [przypis edytorski]

322. upłaz — stok górski porośnięty trawą. [przypis edytorski]

323. niż — tu: nizina. [przypis edytorski]

324. rozżagwić — rozpalić. [przypis edytorski]

325. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]

326. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

327. kwapić się (daw) — spieszyć się. [przypis edytorski]

328. kto dobrowolnym chce być banitą? — Mefisto stawia tu zagadkę, której rozwiązaniem jest słowo „błazen”. [przypis edytorski]

329. kryptogram — tu: zagadka. [przypis edytorski]

330. utrefić — ufryzować. [przypis edytorski]

331. raptus puellae (łac.) — porwanie dziewicy. [przypis edytorski]

332. fugare (łac.) — uciekać. [przypis edytorski]

333. jurgieltnik — żołnierz najemny. [przypis edytorski]

334. salwować (daw.) — ratować. [przypis edytorski]

335. inwidia — z łac. invidia: zawiść. [przypis edytorski]

336. sawant — tu: mądry. [przypis edytorski]

337. homo novus (łac.) — dorobkiewicz (dosł.: człowiek nowy). [przypis edytorski]

338. pantarka — perliczka. [przypis edytorski]

339. deputat — wynagrodzenie w naturze. [przypis edytorski]

340. dziesięcina — podatek w naturze, 1/10 plonów oddawana na rzecz kościoła. [przypis edytorski]

341. łoni (daw. a. czes.) — ubiegły. [przypis edytorski]

342. piernat — materac wypełniony pierzem. [przypis edytorski]

343. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]

344. sowizdrzał — sprzyciarz i żartowniś; Till Eulenspiegel, postać z XVI-wiecznej literatury ludowej. [przypis edytorski]

345. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

346. kacerz (daw.) — heretyk. [przypis edytorski]

347. raptus (daw.) — człowiek gwałtowny. [przypis edytorski]

348. mente captus (łac.) — szalony. [przypis edytorski]

349. rozterk (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]

350. siły — dziś popr. forma N.lm: siłami. [przypis edytorski]

351. oracja — przemowa. [przypis edytorski]

352. koloryzować (daw.) — kłamać, zwł. upiększając rzeczywistość. [przypis edytorski]

353. rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

354. Słońce to szczere, lite złoto etc. — nazwy planet, zgodnie z tradycją alchemiczną, oznaczają tu metale; Słońce to złoto, Księżyc — srebro, Merkury — rtęć, Wenus — miedź, Mars — żelazo, Jowisz — cyna, Saturn — ołów. [przypis edytorski]

355. luna (z łac.) — księżyc. [przypis edytorski]

356. kołpaczek lisi — tzw. lisia czapa, obwódka wokół księżyca świecącego we mgle lub w wilgotnym powietrzu. [przypis edytorski]

357. koniuktura — właśc.: koniunkcja, pozorne zbliżenie się do siebie dwóch planet widocznych na niebie. [przypis edytorski]

358. wirydarz (daw., z łac.) — ozdobny, ocieniony ogród. [przypis edytorski]

359. płony — jałowy. [przypis edytorski]

360. scjencja — z łac.: scientia, tj. nauka, wiedza. [przypis edytorski]

361. kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski]

362. mandragora — roślina śródziemnomorska, której korzeń, przypominający postać ludzką, uznawano za cudowny talizman. [przypis edytorski]

363. kuraż (z fr.) — odwaga. [przypis edytorski]

364. walny — tu: wielki. [przypis edytorski]

365. ryngraf — medalion z Matką Bożą. [przypis edytorski]

366. żeleźniak — żelazny garnek a. kociołek. [przypis edytorski]

367. saletra — związek azotu, stosowany m.in. w nawozach i do produkcji prochu strzelniczego. [przypis edytorski]

368. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]

369. kolia — naszyjnik w ozdobnej oprawie. [przypis edytorski]

370. likwor — napitek. [przypis edytorski]

371. osędziały — sędziwy (dosł.: osiwiały). [przypis edytorski]

372. memento (z łac.) — przypomnienie; tu mowa o formule „z prochu powstałeś, w proch się obrócisz”. [przypis edytorski]

373. mięsopust — karnawał bądź jego ostatnie trzy dni. [przypis edytorski]

374. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i świata podziemnego; tu połączony z Plutosem, gr. bogiem bogactwa. [przypis edytorski]

375. Zoilotersytes (neol.) — Tersytes to kłótliwy i brzydki uczestnik wojny trojańskiej, a Zoilos to retor gr. z III w. p.n.e., zjadliwy krytyk Homera, a przenoście: złośliwy i niesprawiedliwy krytyk. [przypis edytorski]

376. Poliszynel — postać z fr. teatru lalkowego, zdradzająca sekrety, zwł. te od dawna znane. [przypis edytorski]

377. rybałtowy — charakterystyczny dla rybałta, śrdw. śpiewaka i komedianta. [przypis edytorski]

378. gościniec (daw.) — prezent przywieziony z podróży. [przypis edytorski]

379. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

380. mycka — rodzaj okrągłej miękkiej czapki. [przypis edytorski]

381. kupić się — gromadzić się, zbierać grupkami. [przypis edytorski]

382. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]

383. utrefiony (daw.) — ufryzowany. [przypis edytorski]

384. krotochwilny — żartobliwy. [przypis edytorski]

385. poswarka — sprzeczka. [przypis edytorski]

386. zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

387. rękojmia — gwarancja. [przypis edytorski]

388. niepłony — nie jałowy. [przypis edytorski]

389. nietota (daw.) — widłak. [przypis edytorski]

390. równianka — wianek. [przypis edytorski]

391. teorban — instrument muz. podobny do lutni, lecz o niższym brzmieniu. [przypis edytorski]

392. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

393. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]

394. alkierzyk (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]

395. intermezzo (wł.) — wstawka o charakterze komicznym. [przypis edytorski]

396. hoży — piękny, tryskający zdrowiem. [przypis edytorski]

397. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]

398. z mąki marymonckiej (daw., żart.) — elegancik; na warszawskim Marymoncie pracowały dawniej młyny (Zegadłowicz, jak w innych miejscach, spolszcza tu realia tekstu Goethego). [przypis edytorski]

399. Poliszynel — postać z fr. teatru lalkowego, zdradzająca sekrety, zwł. te od dawna znane. [przypis edytorski]

400. robdeszan (z fr.) — szlafrok. [przypis edytorski]

401. gamratka (daw.) — kobieta lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

402. fest — tu: święto. [przypis edytorski]

403. hoc (daw.) — wykrzyknienie towarzyszące tańcom. [przypis edytorski]

404. socjeta (z fr.) — towarzystwo. [przypis edytorski]

405. na kredę — na kredyt. [przypis edytorski]

406. są zajęci interesującą rozmową z nowo wylęgłym upiorem — kpina z romantycznego zainteresowania dla zjawisk nadprzyrodzonych. [przypis edytorski]

407. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

408. puzdro — skrzynka z przegródkami do przewożenia przedmiotów w podróży. [przypis edytorski]

409. gehenna (daw.) — piekło. [przypis edytorski]

410. parać się — trudnić się, zajmować się. [przypis edytorski]

411. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

412. postura — sylwetka. [przypis edytorski]

413. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

414. buta — duma, pycha. [przypis edytorski]

415. pobok — dziś popr.: obok, z boku. [przypis edytorski]

416. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]

417. Wiktoria — bogini zwycięstwa. [przypis edytorski]

418. wywłoka — kobieta ciesząca się złą reputacją. [przypis edytorski]

419. huncwot (daw., pot.) — szelma, łobuz. [przypis edytorski]

420. żywie — dziś popr. forma 3.os.lm. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]

421. kaduczy (daw.) — diabli. [przypis edytorski]

422. efeb (staroż.) — piękny młodzieniec. [przypis edytorski]

423. zjawa — tu: pojawienie się. [przypis edytorski]

424. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i świata podziemnego; tu połączony z Plutosem, gr. bogiem bogactwa. [przypis edytorski]

425. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

426. szczutek (daw.) — pstryczek. [przypis edytorski]

427. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]

428. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

429. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]

430. kto wola (daw.) — kto chce. [przypis edytorski]

431. weksel — dokument zobowiązujący do zapłaty określonej kwoty w wyznaczonym terminie. [przypis edytorski]

432. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

433. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]

434. patoka — płynny miód. [przypis edytorski]

435. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]

436. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

437. niewidny — niewidzialny. [przypis edytorski]

438. feta — święto. [przypis edytorski]

439. kostera (daw.) — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]

440. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]

441. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy. [przypis edytorski]

442. faun (mit. gr.) — bożek leśny, symbol lubieżności. [przypis edytorski]

443. perć — stroma ścieżka w górach. [przypis edytorski]

444. frymarczyć (daw.) — kupczyć. [przypis edytorski]

445. smrek (reg.) — świerk. [przypis edytorski]

446. kierdel (reg.) — stado. [przypis edytorski]

447. raptularz (daw.) — księga do prowadzenia notatek. [przypis edytorski]

448. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

449. siępa — deszczowa pogoda (por. siąpić). [przypis edytorski]

450. pluta (daw.) — szaruga, dżdżysta pogoda. [przypis edytorski]

451. salamandra — tu: duch żywiołu ognia. [przypis edytorski]

452. element (daw.) — żywioł. [przypis edytorski]

453. Arion — legendarny śpiewak gr. z wyspy Lesbos, oczarowujący swą muzyką nawet stworzenia morskie. [przypis edytorski]

454. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

455. nereida (mit. gr.) — nimfa morska, córka Nereusa. [przypis edytorski]

456. Tetyda (mit. gr.) — nimfa morska, córka Nerosa (Nereida), żona Peleusa, matka Achillesa. [przypis edytorski]

457. Peleus — władca Ftyi, mąż nimfy morskiej Tetydy, ojciec Achillesa. [przypis edytorski]

458. Olimp — góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]

459. Szecherezada — główna bohaterka Baśni z tysiąca i jednej nocy, opowiadająca swemu mężowi baśnie. [przypis edytorski]

460. jurgielt (daw.) — wynagodzenie wojskowych, zwł. wyższych stopniem. [przypis edytorski]

461. wiecha — wieniec wieszany nad karczmą oznaczający, że podaje się w niej miód. [przypis edytorski]

462. tenor — tu: ton, sens. [przypis edytorski]

463. in medias res (łac.) — od środka, bez zbędnych wstępów. [przypis edytorski]

464. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

465. szczwany — sprytny. [przypis edytorski]

466. bankowa ceduła — banknot. [przypis edytorski]

467. sepet — skrzynka zaopatrzona w szufladki. [przypis edytorski]

468. brewiarz — książka zawierająca modlitwy i czytania dla duchownych na każdy dzień tygodnia. [przypis edytorski]

469. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]

470. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

471. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

472. kustosz — tu: strażnik, opiekun. [przypis edytorski]

473. vinum hungaricum (łac.) — wino węgierskie. [przypis edytorski]

474. obol — drobna moneta w staroż. Grecji. [przypis edytorski]

475. kufa (daw.) — drewniana beczka. [przypis edytorski]

476. Parys (mit. gr.) — syn trojańskiego króla Priama; porwał Helenę, żonę Menelaosa, co stało się przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

477. obsuć (daw.) — obsypać. [przypis edytorski]

478. dziwożona — słowiańska boginka. [przypis edytorski]

479. heroina — bohaterka, zwł. romansu. [przypis edytorski]

480. neofita — osoba, która świeżo przyjęła religię. [przypis edytorski]

481. Similia przez similia trzeba zabezpieczyć (z łac. similis, tj. podobny) — podobne leczy się podobnym, zasada homeopatii. [przypis edytorski]

482. asan (daw., pot.) — waszmość pan. [przypis edytorski]

483. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

484. setnie (daw.) — bardzo. [przypis edytorski]

485. zydel (daw.) — drewniany stołek. [przypis edytorski]

486. drążkowy (starop.) — kasztelan mniej znacznego grodu, na sejmie zasiadający na ławie, nie na krześle. [przypis edytorski]

487. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

488. proscenium — część sceny przed kurtyną. [przypis edytorski]

489. Atlas (mit. gr.) — jeden z tytanów, skazany na dźwiganie na barkach sklepienia niebios. [przypis edytorski]

490. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

491. tryglif — płytka z dwoma pionowymi rowkami, zdobiąca fryz dorycki, pierwotnie stanowiąca zakończenie belki stropowej. [przypis edytorski]

492. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

493. aśćka (daw., pot.) — waćpani. [przypis edytorski]

494. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

495. kaducznie (daw.) — diabelnie. [przypis edytorski]

496. dział — tu: udział. [przypis edytorski]

497. Endymion (mit. gr.) — kochanek Artemidy, bogini łowów, pogrążony w wiecznym śnie i wiecznie młody. [przypis edytorski]

498. ambaje (daw.) — bzdury. [przypis edytorski]

499. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

500. niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]

501. mienić się (daw.) — nazywać się. [przypis edytorski]

502. płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

503. czerwieniec — czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. [przypis edytorski]

504. kontentować się — zadowalać się. [przypis edytorski]

505. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]

506. kamracić się (daw.) — przyjaźnić się, mieć kogoś za towarzysza. [przypis edytorski]

507. sowizdrzał — sprzyciarz i żartowniś; Till Eulenspiegel, postać z XVI-wiecznej literatury ludowej. [przypis edytorski]

508. inkaust (daw.) — atrament. [przypis edytorski]

509. wilgny — dziś popr.: wilgotny. [przypis edytorski]

510. famulus (daw.) — zaufany sługa. [przypis edytorski]

511. oremus (łac.) — módlmy się. [przypis edytorski]

512. ino (reg.) — tylko. [przypis edytorski]

513. ułomek — kawałek. [przypis edytorski]

514. firmament (daw.) — sklepienie niebieskie a. stefa gwiazd stałych w dawnej astronomii. [przypis edytorski]

515. enuncjacja — deklaracja. [przypis edytorski]

516. weredyczny — mówiący prawdę prosto w oczy, bez względu na konsekwencje. [przypis edytorski]

517. sklep (daw.) — sklepione pomieszczenie, piwnica. [przypis edytorski]

518. sprawdzili — czasownik z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

519. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]

520. moszcz — sok wytłoczony z winogron. [przypis edytorski]

521. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

522. Homunkulus (z łac. ) — sztucznie stworzony, niewielki człowieczek. [przypis edytorski]

523. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]

524. Penejos — główna rzeka Tesalii, krainy w płn.-wsch. Grecji. [przypis edytorski]

525. Farsalos — miejscowość w Tesalii, gdzie 9 sierpnia 48 p.n.e. Cezar pokonał siły Pompejusza. [przypis edytorski]

526. Erychto — tesalska czarownica, która według rzymskiego poety Lukana (39–65 n.e.), autora poematu Pharsalia, została sprowadzona do namiotu Pompejusza, by przepowiedzieć losy bitwy. [przypis edytorski]

527. bitwa pod Farsalos — stoczona 9 sierpnia 48 p.n.e., w której Cezar pokonał Pompejusza. [przypis edytorski]

528. Magnus (łac.) — wielki; przydomek Pompejusza. [przypis edytorski]

529. watra (reg.) — ognisko. [przypis edytorski]

530. wądół — podmokła dolina. [przypis edytorski]

531. dragon (daw.) — żołnierz lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

532. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

533. Anteusz (mit. gr.) — olbrzym pokonany przez Heraklesa; zyskiwał siły dotykając ziemi, więc Herakles musiał go w czasie walki trzymać w powietrzu. [przypis edytorski]

534. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]

535. gryf — bajeczna skrzydlata istota o głowie orła i ciele lwa, często przedstawiana jako strażnik skarbów. [przypis edytorski]

536. etymologia — nauka o pochodzeniu słów. [przypis edytorski]

537. grabienie — w oryginale było greifen, tj. porywać. [przypis edytorski]

538. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

539. mrówki — o wielkich mrówkach gromadzących złoto i o Arymaspach walczących o nie z gryfami wspomina Herodot. [przypis edytorski]

540. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]

541. Bedekier (z ang. Baedecker) — przewodnik. [przypis edytorski]

542. old iniquity (ang.) — stara niegodziwość; pod tą nazwą występował zły duch w daw. ang. moralitetach i misteriach. [przypis edytorski]

543. ponowek — księżyc w nowiu. [przypis edytorski]

544. logogryf — zagadka, w której trzeba zgadnąć zaszyfrowane wyrazy. [przypis edytorski]

545. szarada — rodzaj rymowanej zagadki słownej. [przypis edytorski]

546. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]

547. Pobożnemu jak złemu zarówno przydatny etc. — rozwiązanie zagadki brzmi „diabeł”. [przypis edytorski]

548. paragon — tu: porównanie. [przypis edytorski]

549. sfinks (mit. gr.) — skrzydlaty potwór o głowie kobiety i tułowiu lwa, zadający zagadki i pożerający tych, co nie umieli na nie odpowiedzieć. [przypis edytorski]

550. płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]

551. kuternoga (daw.) — kulawy. [przypis edytorski]

552. ciebie też uwięzi — aluzja do wydarzeń z Odysei Homera, gdzie główny bohater uniknął czaru syren, zatykając załodze uszy woskiem, a samemu przywiązując się do masztu, by słyszeć ich śpiew. [przypis edytorski]

553. parać (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]

554. Edyp (mit. gr.) — król Teb, jako niemowlę pozostawiony przez rodziców na śmierć za sprawą przepowiedni; przeżył jednak i wyrokiem przeznaczenia zabił ojca i nieświadom co czyni, poślubił własną matkę. [przypis edytorski]

555. w czambuł — wszystkich bez wyjątku. [przypis edytorski]

556. Chiron (mit. gr.) — znany z mądrości centaur (tj. pół człowiek a pół koń), wychowawca wielu spośród mitologicznych bohaterów. [przypis edytorski]

557. stymfalijskie ptaki (mit. gr.) — drapieżne ptaki, żyjące nad jeziorem Stymfalos w Arkadii; wystrzelane z łuku przez Heraklesa. [przypis edytorski]

558. lernejski wąż — Hydra, potwór pokonany przez Heraklesa. [przypis edytorski]

559. Lamia (mit. gr.) — potwór pod postacią pięknej kobiety, porywający i zjadający dzieci i młodych mężczyzn. [przypis edytorski]

560. Penejos — tu: bóstwo rzeczne. [przypis edytorski]

561. uroczysko — miejsce odludne i trudno dostępne. [przypis edytorski]

562. argonauci (mit. gr.) — bohaterowie, którzy pod przewodnictwem Jazona wyprawili się do Kolchidy po złote runo, m.in. Herakles, Tezeusz, Orfeusz, Kastor i Polluks. [przypis edytorski]

563. Pallas sowiooka (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości; w Odysei występuje ona pod postacią Mentora, opiekuna Telemacha, syna Odyseusza. [przypis edytorski]

564. konował — kiepski lekarz. [przypis edytorski]

565. Dioskurowie — Kastor i Polluks, bracia Heleny. [przypis edytorski]

566. Boreadowie (mit. gr.) — synowie Boreasza, boga wiatru. [przypis edytorski]

567. Linceusz — jeden z uczestników wyprawy argonautów, cechujący się bystrym wzrokiem; imię pochodzi od łac. lynx, tj, ryś. [przypis edytorski]

568. społem (daw.) — razem. [przypis edytorski]

569. Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

570. Hermes (mit. gr.) — bór handlu, kupców i złodziei. [przypis edytorski]

571. Ares (mit. gr.) — bóg wojny i bitewnego szału. [przypis edytorski]

572. w posłuszeństwie wyrosły wśród cnych niewiast świty — wg mitu Herakles zniewieściał na służbie u królowej lidyjskiej Omfalii i prządł przy kołowrotku. [przypis edytorski]

573. przed wieki — dziś popr. forma N.lm: przed wiekami. [przypis edytorski]

574. mamli — czasownik z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

575. Eskulap (gr. Asklepios) — bóg sztuki lekarskiej. [przypis edytorski]

576. Manto (mit. gr.) — zwykle uznawana jest za córkę tebańskiego wróża Tejrezjasza. [przypis edytorski]

577. z Sybilli cechu — sens: spośród wróżbitek. [przypis edytorski]

578. czata — tu: straż. [przypis edytorski]

579. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

580. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

581. Persefona (mit. gr.) — córka Zeusa i Demeter, porwana przez Hadesa i uczyniona jego żoną; wraz z nim władczyni podziemia. [przypis edytorski]

582. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

583. Seismos — przydomek boga Posejdona; tu personifikacja trzęsienia ziemi. [przypis edytorski]

584. wyspę Delos [...] jako pewny schron dla dziewy — wg mitu Leto (Latona) z pomocą Posejdona uciekła przed swą nieprzyjaciółką Herą na wyspę Delos, gdzie urodziła Apolla i Artemidę. [przypis edytorski]

585. kariatyda — rzeźbiona postać ludzka podtrzymująca sklepienie. [przypis edytorski]

586. Pelion i Ossa — góry w Grecji. greckie; wg mitu Tytani w czasie buntu przeciw bogom olimpijskim zrzucili Ossę na Pelion, aby zdobyć niebo. [przypis edytorski]

587. Parnas — góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę Muz. [przypis edytorski]

588. już przyleciały żurawi roje — wg mit. gr. Pigmeje toczyli wojny z żurawiami. [przypis edytorski]

589. Imzowie — tu: mrówki. [przypis edytorski]

590. Żuraw Ibikusa — aluzja do ballady Schillera Die Kraniche des Ibikus. Ibikus, grecki poeta, został zamordowany przez zbójców; zbrodnię tę odkryły żurawie, stając się narzędziem zemsty. [przypis edytorski]

591. klangor — głos lecących ptaków. [przypis edytorski]

592. zbroja — tu: broń. [przypis edytorski]

593. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę do cieplejszyh krajów. [przypis edytorski]

594. Empuza (mit. gr.) — jedna z Lamii o oślej nodze bądź głowie. [przypis edytorski]

595. parantela — pokrewieństwo. [przypis edytorski]

596. sznuchtać (reg.) — wąchać. [przypis edytorski]

597. pedogryczny — chorujący na podagrę, tj. pogrubienie stawu palca u nogi i bóle stawów. [przypis edytorski]

598. mizdrzyć się — przymilać się, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]

599. strzelioczka (z ros.) — strzałka, przen. smukła dziewczyna. [przypis edytorski]

600. gacek — gatunek małego nietoperza. [przypis edytorski]

601. porubstwo (daw.) — rozwiązłość. [przypis edytorski]

602. zasuć (daw.) — zasypać. [przypis edytorski]

603. oreada (mit. gr.) — nimfa górska. [przypis edytorski]

604. dwóch filozofów — mowa o Talesie z Miletu i Anaksagorasie. Tales z Miletu (ur. ok. 546 p.n.e.) — jeden z siedmiu mędrców starożytności, joński filozof przyrody, twórca teorii, że wszechświat powstał z prawody, po której pływa ziemia. Teorię o dominującej roli wody w powstaniu ziemi podjęli później tzw. „neptuniści”, z którymi zgadzał się i Goethe. Anaksagoras (ok. 500 p.n.e.–ok. 428 p.n.e.) — filozof ateński, przyjaciel i nauczyciel Peryklesa, głosił m.in. naukę o nieskończonej podzielności materii. Goethe czyni go przedstawicielem tzw. „wulkanistów”, wg których dominującą rolę w kształtowaniu powierzchni Ziemi odegrały siły wulkaniczne. [przypis edytorski]

605. płony (daw.) — jałowy. [przypis edytorski]

606. do ciebie o, Hekato! Luno i Diano — ta sama bogini miała władać jako Luna niebem, jako Diana ziemią i jako Hekate światem podziemnym. [przypis edytorski]

607. na nice (daw.) — na opak. [przypis edytorski]

608. driada (mit. gr.) — boginka lasów i drzew. [przypis edytorski]

609. krajan — człowiek pochodzący z tego samego miejsca. [przypis edytorski]

610. Forkiady (mit. gr.) — mitologiczne staruchy, siostry Gorgon, usosobienie brzydoty; wg mitu dysponowały jednym okiem i jednym zębem, które w miarę potrzeby wymieniały miedzy sobą. [przypis edytorski]

611. alrauna (z niem.) — korzeń mandragory. [przypis edytorski]

612. hermafrodyta — istota dwupłciowa; w mit gr. syn Hermesa i Afrodyty; na prośbę wzgardzonej nimfy Salmakis złączony z nią w jedno ciało. [przypis edytorski]

613. tryton (mit. gr.) — bóstwo morskie, w połowie ryba, a w połowie człowiek; sługa Posejdona. [przypis edytorski]

614. kałakucki — indyjski, pochodzący z Indii (od nazwy Kalkuty). [przypis edytorski]

615. delia (daw.) — wierzchni ubiór męski. [przypis edytorski]

616. Nereus (mit. gr.)— jeden z bogów morza, mąż oceanidy Doris, ojciec kilkudziesięciu Nereid i Doryd. [przypis edytorski]

617. niewczesny — dziejący się nie w porę, w nieodpowiednim momencie. [przypis edytorski]

618. Circe (mit. gr.) — bohaterka Odysei Homera, czarodziejka, która towarzyszy Odyseusza zmieniła w świnie; córka boga Heliosa i nimfy Perseidy. [przypis edytorski]

619. łut (daw.) — niewielka jednostka masy, tu przen.: nieco, odrobina. [przypis edytorski]

620. cetnar (daw.) — jednostka masy, równa 100 kg. [przypis edytorski]

621. Galatea — nimfa morska, córka Nereusa, prześladowana miłością cyklopa Polifema; najpiękniejsza wśród bogiń po Afrodycie. [przypis edytorski]

622. Pafos — miasto na płd.-zach. wybrzeżu Cypru, miejsce kultu Afrodyty i Galatei. [przypis edytorski]

623. Proteusz (mit. gr.) — syn Posejdona, bóstwo morskie świadome przyszłości i posiadające zdolność zmiany kształtu. [przypis edytorski]

624. Kabirowie — tajemnicze bóstwa fenickie, czczone i przez Greków; za czasów Goethego badacze mitologii nie byli w stanie ustalić ich liczby. [przypis edytorski]

625. czerep — tu: gliniana skorupa. [przypis edytorski]

626. dziewicorództwo — właśc. dzieworództwo a. partenogeneza, rozwój zarodka z niezapłodnionego jaja. [przypis edytorski]

627. Telchinowie — właśc. bóstwa morskie, później kowale i rzeźbiarze z wyspy Rodos. [przypis edytorski]

628. heliosowy (mit. gr.) — związany z Heliosem, bogiem słońca. [przypis edytorski]

629. pean — tu: pieśń pochwalna. [przypis edytorski]

630. zaklęli moc Boga w kształt godny człowieka — mowa o kolosie rodyjskim, jednym z siedmiu cudów świata. [przypis edytorski]

631. Pafos — miasto na płd.-zach. wybrzeżu Cypru, miejsce kultu Afrodyty i Galatei. [przypis edytorski]

632. Psylle i Marsy — poskromiciele węży; Goethe czyni ich strażnikami wozu Afrodyty-Galatei. [przypis edytorski]

633. jałówka — młoda krowa niemająca potomstwa. [przypis edytorski]

634. tryk — baran. [przypis edytorski]

635. skwir — odgłos ptasi. [przypis edytorski]

636. posoka — krew. [przypis edytorski]

637. uroczysko — miejsce odludne i trudno dostępne. [przypis edytorski]

638. królewnej — dziś popr. forma D.lp: królewny. [przypis edytorski]

639. swadźba — swatanie, tu raczej: zaloty. [przypis edytorski]

640. Dzeus a. częściej Zeus — najważniejszy spośród bogów olimpijskich; bóg nieba i ziemi, władał piorunami. [przypis edytorski]

641. krasawica — piękność. [przypis edytorski]

642. igrzysko — tu: zabawa. [przypis edytorski]

643. harfa eolska — instrument strunowy poruszany przez wiatr. [przypis edytorski]

644. świetlak — dziś: świetlik. [przypis edytorski]

645. Menelaos — król Sparty; porwanie przez Parysa jego żony, Heleny, stanowiło przyczynę wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

646. Frygia — kraj w zachodniej części Azji Mniejszej, gdzie miała znajdować się Troja. [przypis edytorski]

647. Posejdon (mit. gr.) — bóg morza, żeglarzy, trzęsień ziemi, brat Zeusa; przedstawiany z trójzębem. [przypis edytorski]

648. córa Tyndara — Helena była właściwie córką Zeusa i Ledy, której mężem był Tyndar. [przypis edytorski]

649. Klitemnestra a. Klitajmnestra — córka Tyndara i Ledy, żona i zabójczyni Agamemnona, za którą zbrodnię poniosła śmierć a ręki swego syna Orestesa. [przypis edytorski]

650. Cytera — wyspa na północ od Krety oraz przydomek Afrodyty. Helena została porwana przez Parysa w czasie składania ofiary Cyterze. [przypis edytorski]

651. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

652. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

653. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

654. szafarka — służąca dysponująca majątkiem. [przypis edytorski]

655. przyładzić — tu: przygotować. [przypis edytorski]

656. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]

657. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

658. Ilion — Troja. [przypis edytorski]

659. Forkis (mit. gr.) — bóstwo morskie, syn Gai i Pontosa. [przypis edytorski]

660. Graje (mit. gr.) — inne określenie Forkiad. [przypis edytorski]

661. chutny (daw.) — pożądliwy. [przypis edytorski]

662. Menady — kobiety z orszaku boga Dionizosa, zachowujące się w sposób dziki i wyzywający. [przypis edytorski]

663. przefrymarczony — przehandlowany. [przypis edytorski]

664. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

665. Ereb (mit. gr.) — bóg ciemności bądź najmroczniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]

666. Scylla — potwór morski z Odysei Homera. [przypis edytorski]

667. Tejrezjasz (mit. gr.) — ślepy wróżbita obdarzony długim życiem, którego część przeżył jako kobieta. [przypis edytorski]

668. Orion (mit. gr.) — myśliwy z Beocji, po śmierci przeniesiony na nieboskłon i ścigający Plejady; określenie: „mamka Oriona” oznacza bardzo starą kobietę. [przypis edytorski]

669. Harpie (mit. gr.) — demony w formie ptaków z kobiecymi głowami. [przypis edytorski]

670. Tezeusz (mit. gr.) — bohater ateński, zabójca Minotaura, który uprowadził dziesięcioletnią Helenę do Afidy pod Atenami. [przypis edytorski]

671. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

672. dziewosłębić (daw.) — wysyłać swatów. [przypis edytorski]

673. Patrokles — bohater Iliady Homera, wojownik grecki, najlepszy przyjaciel Achillesa, zginął z ręki Hektora podczas ataku na Troję. [przypis edytorski]

674. byłaś w Egipcie i Troi — wg niektórych poetów greckich, np. w tragedii Eurypidesa Helena, Hermes uniósł rzeczywistą Helenę do Egiptu, Parys zaś porwał tylko jej cień. [przypis edytorski]

675. zagiąć parol (daw.) — upatrzyć sobie kogoś. [przypis edytorski]

676. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]

677. Cerber (mit. gr.) — trzygłowy pies, pilnujący bram piekła. [przypis edytorski]

678. letejska rzeka (mit. gr.) — Leta, rzeka w Hadesie (krainie umarłych), łyk jej wody przynosił zapomnienie o życiu ziemskim. [przypis edytorski]

679. kir — czarny materiał, symbol żałoby. [przypis edytorski]

680. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

681. kierz (daw. a. reg.) — krzak. [przypis edytorski]

682. kwiczoł — leśny ptak łowny. [przypis edytorski]

683. ewentus (z łac.) — zdarzenie. [przypis edytorski]

684. Rea (mit. gr.) — siostra i żona Kronosa, pramatka bóstw olimpijskich. [przypis edytorski]

685. ile (daw.) — tu: jeśli. [przypis edytorski]

686. Tajget — najwyższe pasmo górskie na Półwyspie Peloponeskim. [przypis edytorski]

687. Eurotas — główna rzeka Sparty. [przypis edytorski]

688. oczerety — zarośla nadbrzeżne. [przypis edytorski]

689. Cymbrowie — plemię germańskie; Goethe nawiązuje do najazdu wojsk Alaryka (ok. 370–410), króla Gotów, na Spartę. Faust przejmuje tu niejako rolę gockiego władcy. [przypis edytorski]

690. cyklop (mit. gr.) — jednooki olbrzym, budujący sobie domy z nieobrobionych głazów. [przypis edytorski]

691. lustrzyć się (daw.) — błyszczeć. [przypis edytorski]

692. wykusz — element budynku wystający ze ściany i zawierający pomieszczenie. [przypis edytorski]

693. Ajaks — jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]

694. ci pod Teby idący w siedmioro — wg mitu siedmiu bohaterów, z polecenia Polinika wyruszyło przeciw Tebom, żeby pozbawić tronu Teoklesa, brata Polinika. [przypis edytorski]

695. paiża — rodzaj metalowej tarczy. [przypis edytorski]

696. jaka Deifoba, brata poległego Parysa, spotkała zapłata — wg mitu Deifobos po śmierci swego brata Parysa przywłaszczył sobie Helenę, za co został okaleczony przez Menelausa. [przypis edytorski]

697. gędzić (daw.) — muzykować. [przypis edytorski]

698. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

699. kaduceusz (mit. gr.) — laska herolda, atrybut Hermesa, posłańca bogów. [przypis edytorski]

700. Hades (mit. gr.) — bóg śmierci, władca zaświatów, także: nazwa samych zaświatów. [przypis edytorski]

701. szczęściuli — „szczęściu” z partykułą -li. [przypis edytorski]

702. wzięcie (daw.) — sylwetka i sposób poruszania się. [przypis edytorski]

703. zjawa — tu: pojawienie się. [przypis edytorski]

704. wici — wezwanie na wojnę rozsyłane w formie gałązek (witek). [przypis edytorski]

705. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

706. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

707. Linceusz — jeden z uczestników wyprawy argonautów, cechujący się bystrym wzrokiem; imię pochodzi od łac. lynx, tj, ryś. [przypis edytorski]

708. krenelaż (z fr.) — blanki, zębate zwieńczenie murów obronnych, stanowiące osłonę dla obrońców. [przypis edytorski]

709. żenąć (daw.) — gnać. [przypis edytorski]

710. sukurs (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]

711. dziewosłębić — swatać. [przypis edytorski]

712. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

713. zdolić — dziś popr.: zdołać. [przypis edytorski]

714. Nestor — król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia. [przypis edytorski]

715. chybko (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

716. Messenia — poł.-zach. część Peloponezu. [przypis edytorski]

717. Elida — zach. część Peloponezu. [przypis edytorski]

718. Argolida — płn.-wsch. część Peloponezu. [przypis edytorski]

719. umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]

720. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

721. pawęż (daw.) — tarcza. [przypis edytorski]

722. bronić cię będą, kraino — mowa o Peloponezie. [przypis edytorski]

723. swój chudobny dział — sens: to, co się jej należy. [przypis edytorski]

724. hala — górska łąka. [przypis edytorski]

725. Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

726. klechda — podanie ludowe. [przypis edytorski]

727. wirydarz (daw., z łac.) — ozdobny, zacieniony ogród. [przypis edytorski]

728. czyli — czy z partykuła pytajną -li. [przypis edytorski]

729. cale — (daw.) całkiem. [przypis edytorski]

730. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

731. geniusz — tu: duch opiekuńczy. [przypis edytorski]

732. faun (mit. gr.) — bożek leśny, symbol lubieżności. [przypis edytorski]

733. pawiment — podłoga, posadzka, zwł. ozdobiona mozaiką. [przypis edytorski]

734. Anteusz (mit. gr.) — olbrzym pokonany przez Heraklesa; zyskiwał siły dotykając ziemi, więc Herakles musiał go w czasie walki trzymać w powietrzu. [przypis edytorski]

735. Febus — przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

736. maż — czasownik „ma” z partykułą pytajną -ż. [przypis edytorski]

737. sprytny syn Mai uroczej (mit. gr.) — Hermes, patron kupców i złodziei, posłaniec bogów. [przypis edytorski]

738. hoży — piękny i zdrowy. [przypis edytorski]

739. lepak (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

740. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]

741. Ares (mit. gr.) — bóg wojny. [przypis edytorski]

742. Febus — przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

743. Hefajstos — syn Zeusa i Hery, bóg kowali, złotników i ognia. Przedstawiany jako kulawy, gdyż Zeus zrzucił go z Olimpu, gdy Hefajstos wstawił się za Herą. [przypis edytorski]

744. arfa — dziś popr.: harfa. [przypis edytorski]

745. klechda — podanie ludowe. [przypis edytorski]

746. Euforion (mit. gr.) — syn Achillesa i Heleny, uosobienie poezji; w Fauście jego los to alegoryczne przedstawienie życia Byrona. [przypis edytorski]

747. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]

748. turnia — szczyt górski. [przypis edytorski]

749. Pelops (mit. gr.) — syn Tantala, zabity przez ojca, lecz przywrócony do życia przez bogów; od jego imienia miała pochodzić nazwa Peloponezu. [przypis edytorski]

750. potrzeba — daw. także: bitwa. [przypis edytorski]

751. Amazonki (mit. gr.) — plemię wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]

752. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

753. Ikar (mit. gr.) — syn Dedala, otrzymał od niego skrzydła spojone woskiem, na których uniósł się tak wysoko, że wosk stopił się w słońcu, a Ikar runął w morze. [przypis edytorski]

754. chorał żałobny — stanowi on pieśń żałobną na śmierć Byrona. [przypis edytorski]

755. siępa — deszczowa pogoda (por. siąpić). [przypis edytorski]

756. Persefona (mit. gr.) — żona Hadesa, bogini świata podziemnego. [przypis edytorski]

757. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

758. puścizna — dziedzictwo pozostałe po zmarłym. [przypis edytorski]

759. Hades (mit. gr.) — bóg świata podziemnego bądź nazwana od jego imienia kraina umarłych. [przypis edytorski]

760. asfodel — śródziemnomorska roślina ozdobna; także kwiat świata podziemi poświęcony bogini Persefonie. [przypis edytorski]

761. iwa — gatunek wierzby. [przypis edytorski]

762. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

763. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy. [przypis edytorski]

764. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]

765. Helios (mit. gr.) — bóg słońca. [przypis edytorski]

766. Skrzypią kosze, dzwonią wiadra — lud się krząta, śpieszy, ładzi itd. — fragment wykorzystany w powieści Emila Zegadłowicza Motory jako utwór jej głównego bohatera. [przypis edytorski]

767. Dyoniz (mit. gr.) — właśc. Dionizos (rzym. Bachus) syn Zeusa i Semele, bóg wina i życiodajnych sił przyrody; ocalony przez ojca przed zemstą zdradzonej Hery, wychowany przez nimfy i satyrów. [przypis edytorski]

768. moszcz — niesfermentowany sok z winogron. [przypis edytorski]

769. harnaś — przywódca zbójników. [przypis edytorski]

770. wiszar — zbocze a. skała porośnięte gęstą roślinnością. [przypis edytorski]

771. Leda (mit. gr.) — córka Testiosa, króla Etolii, żona Tyndara, króla Sparty. Ze związku miłosnego z Zeusem, który chcąc ją uwieść, przybrał postać łabędzia, zrodziła się piękna Helena, małżonka Menelaosa, oraz dwaj synowie, Kastor i Polluks. [przypis edytorski]

772. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

773. Moloch (bibl.) — pogański bóg bogactwa. [przypis edytorski]

774. szperka — słonina. [przypis edytorski]

775. karmazyn (daw.) — szlachcic wysokiego rodu. [przypis edytorski]

776. buntowszczyk — rusycyzm; popr.: buntownik. [przypis edytorski]

777. lapsus (z łac.) — błąd, pomyłka. [przypis edytorski]

778. Sardanapal a. Asurbanipal — król asyryjski (panujący w latach 669-631 p.n.e.), w legendach przedstawiany jako zniewieściały rozpustnik. [przypis redakcyjny]

779. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

780. veto (łac.) — nie pozwalam. [przypis edytorski]

781. pobudka — tu: sygnał wojskowej trąbki. [przypis edytorski]

782. mierzić — brzydzić. [przypis edytorski]

783. szych — nitka owinięta metalowym drucikiem, używana w hafcie, często do pozorowania użycia szlachetnego kruszcu; przen. fałszywa świetność a. bogactwo. [przypis edytorski]

784. cech (daw.) — instytucja zrzeszająca rzemieślników z jednej branży. [przypis edytorski]

785. kapituła — rada duchownych. [przypis edytorski]

786. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

787. rokosz — bunt. [przypis edytorski]

788. frasunek — zmartwienie. [przypis edytorski]

789. sukurs (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]

790. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

791. lenno — dobra nadane wasalowi przez seniora. [przypis edytorski]

792. walny — tu: decydujący. [przypis edytorski]

793. potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]

794. buńczuk — znak wojskowy i symbol władzy tureckiej w formie ogona końskiego, zatkniętego na długim kiju. [przypis edytorski]

795. wdały (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

796. Harnasie — w oryginale występują tu trzej mocarze Dawida; por. II Sam 23, 8. [przypis edytorski]

797. koso (daw.) — krzywo. [przypis edytorski]

798. obstarny (reg.) — podstarzały. [przypis edytorski]

799. markietanka — handlarka i/lub prostytutka towarzysząca wojsku. [przypis edytorski]

800. niewczesny (daw.) — nie w porę. [przypis edytorski]

801. strategik — dziś popr.: strateg. [przypis edytorski]

802. Termopile — wąwóz stanowiący przejście z Tesalii do Hellady, gdzie król Sparty Leonidas bronił się przed Persami w 480 p.n.e. [przypis edytorski]

803. perć — stroma ścieżka w górach. [przypis edytorski]

804. fest — święto. [przypis edytorski]

805. mamidło — złudzenie. [przypis edytorski]

806. powetować — wynagrodzić sobie, zrekompensować. [przypis edytorski]

807. nekromanta — mag wywołujący duchy zmarłych, by mu służyły. [przypis edytorski]

808. Norcja — miasto w środkowych Włoszech, w Górach Sabińskich. [przypis edytorski]

809. członki — kończyny. [przypis edytorski]

810. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

811. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

812. ino (reg.) — tylko. [przypis edytorski]

813. rum (z niem.) — miejsce, przestrzeń. [przypis edytorski]

814. jucha — krew. [przypis edytorski]

815. przepomnieć — dziś popr.: zapomnieć. [przypis edytorski]

816. mizdrzyć się — zalecać się, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]

817. flanka — skrzydło. [przypis edytorski]

818. karacena — zbroja z łusek naszytych na grubą tkaninę a skórę. [przypis edytorski]

819. boisko (reg.) — środkowa część stodoły, gdzie młócono zboże. [przypis edytorski]

820. sarabanda — taniec hiszpański charakteryzujący się szybkim tempem. [przypis edytorski]

821. Dioskurów blask — staroż. nazwa ogni św. Elma, tj. wyładowań elektrycznych na olinowaniu statku; przeciwnie niż później, uważano je za dobrą wróżbę. [przypis edytorski]

822. lichwa — tu: procent. [przypis edytorski]

823. duchem — szybko, co tchu. [przypis edytorski]

824. więcierz — sieć rybacka. [przypis edytorski]

825. Sursum corda! (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski]

826. kord — rodzaj krótkiego miecza. [przypis edytorski]

827. szalbierz — oszust. [przypis edytorski]

828. undyna — duch żywiołu wody (z łac. unda, tj. fala). [przypis edytorski]

829. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

830. podciepek (reg.) — karzeł. [przypis edytorski]

831. z mańki zażyć — pokonać podstępem (od ciosu szablą zadanego niespodziewanie lewą ręką). [przypis edytorski]

832. banialuki — bzdury. [przypis edytorski]

833. biesi — diabli. [przypis edytorski]

834. trabant (daw.) — żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]

835. damasceńska stal — wielokrotnie przekuwana stal wysokiej jakości, stosowana dawniej do wyrobu broni. [przypis edytorski]

836. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]

837. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

838. Veni creator spiritus (łac.) — Przyjdź duchu-stwórco (pierwsze słowa podniosłego hymnu do Ducha św.). [przypis edytorski]

839. piecza (daw.) — opieka. [przypis edytorski]

840. czata — tu: straż. [przypis edytorski]

841. miarkowanie — umiarkowanie. [przypis edytorski]

842. podkomorzy — urzędnik zarządzający dworem. [przypis edytorski]

843. bałamutny — wprowadzający w błąd. [przypis edytorski]

844. stolnik — urzędnik dworski opiekujący się kuchnią. [przypis edytorski]

845. białozór — gatunek ptaka drapieżnego. [przypis edytorski]

846. nagodzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

847. strukczaszy — dworzanin usługujący władcy przy stole. [przypis edytorski]

848. cześnik — urzędnik dworski usługujący władcy przy stole. [przypis edytorski]

849. estyma — szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

850. niewczesny (daw.) — nie w porę. [przypis edytorski]

851. prym (daw.) — pierwszeństwo. [przypis edytorski]

852. pomierność — umiarkowanie. [przypis edytorski]

853. dziesięcina — podatek w naturze, dziesiąta część plonów, oddawana Kościołowi. [przypis edytorski]

854. żupa (daw.) — kopalnia soli. [przypis edytorski]

855. dank (daw.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

856. wraz (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

857. pacta conventa (łac.) — w dawnej Polsce umowa zawierana między królem elekcyjnym a wybierającą go szlachtą. [przypis edytorski]

858. na pohybel (z ukr.) — na zgubę. [przypis edytorski]

859. siklawa — wodospad w górach. [przypis edytorski]

860. łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

861. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

862. ewentus (z łac.) — wynik. [przypis edytorski]

863. akt erekcyjny — dokument ustanawiający fundację kościoła bądź instytucji. [przypis edytorski]

864. pogłówne — podatek o stałej wysokości płacony od osoby („od głowy”). [przypis edytorski]

865. podwoda — obowiązkowy transport zapewniany przez chłopów. [przypis edytorski]

866. pomorze — tu ogólnie: teren nadmorski. [przypis edytorski]

867. Filemon, Baucyda (mit. rzym.) — para staruszków, którzy ugościli Jowisza i Merkurego, nie poznając w nich bogów; w nagrodę bogowie ocalili ich dom podczas wielkiej powodzi, spełnili też prośbę staruszków, którzy pragnęli równocześnie umrzeć, i zamienili ich w drzewa; z legendy tej Goethe wziął tylko imiona. [przypis edytorski]

868. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

869. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

870. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

871. jaz — niewielka zapora rzeczna. [przypis edytorski]

872. poręka (daw.) — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]

873. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

874. karawela — rodzaj statku żaglowego. [przypis edytorski]

875. włość — majątek, posiadłość, własność. [przypis edytorski]

876. kutwa — skąpiec. [przypis edytorski]

877. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

878. Achab pożąda winnicy Nabota — wg I Ks. Królewskiej król Achab chciał kupić winnicę Nabota lub zamienić ją na lepszą; gdy jednak Nabot nie zgodził się na propozycję, królowa Jezabel rozkazała go ukamienować. [przypis edytorski]

879. blanki — zwieńczenie muru obronnego, stanowiące osłonę dla strzelców. [przypis edytorski]

880. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

881. wżenąć (daw.) — zagnać. [przypis edytorski]

882. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

883. lemury (mit. rzym.) — duchy zmarłych, przedstawiane na nagrobkach jako wychudzone upiory. [przypis edytorski]

884. spłacheć — kawałek. [przypis edytorski]

885. krotochwilny (daw.) — żartobliwy. [przypis edytorski]

886. Za młodu żyło się, kochało etc. — przeróbka pieśni grabarzy z Hamleta (akt V, sc. 1). [przypis edytorski]

887. czata — tu: straż. [przypis edytorski]

888. rozwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski]

889. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

890. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

891. bańdzioch (pot.) — brzuch. [przypis edytorski]

892. rota — oddział. [przypis edytorski]

893. okiść — przymarznięty śnieg okrywający gałąź. [przypis edytorski]

894. rzyć — tyłek. [przypis edytorski]

895. walny — ważny, decydujący. [przypis edytorski]

896. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]

897. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

898. Hiob (bibl.) — bohater Księgi Hioba, którego Bóg doświadczył nieszczęściami, chcąc wypróbować jego wiarę. [przypis edytorski]

899. Mater Gloriosa (łac.) — matka pełna chwały, tu określenie Maryi. [przypis edytorski]

900. pater extaticus (łac. ) — dosłownie: ojciec ekstatyczny (od słowa ekstaza, tj. zachwycenie); tytuł ten i następne oznaczają różne, coraz wyższe stopnie mistycznej pobożności; powtarzają też tytuły Ojców Kościoła. [przypis edytorski]

901. Pater profundus (łac.) — „ojciec głęboki” (w wierze); tytuł św. Bernarda z Clairveaux. [przypis edytorski]

902. pater seraphicus (łac.) — ojciec seraficzny, tj. podobny serafinom, aniołom z jednego z wyższych chórów; tytuł św. Franciszka z Asyżu. [przypis edytorski]

903. Doctor Marianus (łac.) — uczony teolog szczególnie poświęcający się kultowi Marii. [przypis edytorski]

904. Magna Peccatrix (łac.) — wielka grzesznica, tu: Maria Magdalena. [przypis edytorski]

905. Mulier Samaritana (łac.) — kobieta z Samarii, postać z Ewangelii, która podała Chrystusowi wodę ze studni. [przypis edytorski]

906. Maria Aegyptiaca — Maria Egipcjanka, wg legend chrześcijańskich pokutowała 48 lat w pustyni Jordanu. [przypis edytorski]

907. chorus mysticus (łac.) — chór mistyczny. [przypis edytorski]

908. parość — parów. [przypis edytorski]

909. wzmóc — tu: wzmocnić. [przypis edytorski]

910. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski]

911. zyszcze — dziś popr. forma 3.os.lp: zyska. [przypis edytorski]

912. zdole — dziś popr. forma 3.os.lp: zdoła. [przypis edytorski]

913. zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski]

914. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

915. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]

916. una poenitentium (łac.) — jedna z pokutnic. [przypis edytorski]

917. Pożegnanie — wiersz napisany ok. 1800 r. i ogłoszony w dodatkach do Fausta. [przypis edytorski]

918. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

919. chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]

920. wiszar — zbocze a. skała porośnięte gęstą roślinnością. [przypis edytorski]