Anafielas. Pieśń III. Witoldowe boje

by Józef Ignacy Kraszewski

XXXIII

Cóż tak huczno⁸¹⁵, wesoło

Na malborskim dziś dworze?

Wszystkie okna się świecą,

Wszystkie dymią kominy,

Służba biega zziajana,

A za stołem biesiada,

I w podworcu gromada,

Za stołem z mistrzem⁸¹⁶ panem

Witold usiadł za dzbanem,

A dokoła drużyna

Cichą, żywą rozmową

Bujną wrzawę godową⁸¹⁷

Tajnym szmerem przecina.

Co tak huczno, wesoło.

Na malborskim dziś dworze?

Wszystkie okna się świecą,

Wszystkie dymią kominy,

Na podworcu tłum, wrzawa,

A w komnatach zabawa,

Krzyżakow⁸¹⁸ izby pełne,

Żmudzi pełen podworzec,

Żmudź z Witoldem na boje

Zebrała się iść razem,

Za Kiejstuta się pomścić,

Na Jagiełłę uderzyć.

W świetlicy poza stołem

Siedzi on; Krzyżak siedzi;

Kniaź Olszański i żona,

Co z Krewa wypuszczona

Za mężem się pognała;

I Zofja⁸¹⁹ Witoldówna⁸²⁰,

Kwiat ogródka różany,

W polu biała lilija⁸²¹.

Przyjaciele Kiejstuta,

Witolda przyjaciele

Na Litwę się sposobią.

— Słuchaj — mistrz, ciągnąc na ustroń⁸²² Witolda —

Słuchaj mnie — rzecze — ja ci pomoc daję,

Zamek malborski mieszkaniem wyznaczam,

Wojsko pod twoje zgromadzę rozkazy,

Ale pomnijcie⁸²³, że piérwszy warunek,

Abyście chrztem się z pogaństwa obmyli. —

— Przyjmę chrzest — Witold odrzucił po chwili —

Przyjmę chrzest. —

— Zawrzesz z Zakonem przymierze?

— Zawrę, jak chcecie. —

— I stali w swéj wierze,

Trzymajcie z nami. Niech was Jagiełłowe

Nie wstrzęsą słowa pokoju i zgody. —

— Zawrę umowę, dotrzymam umowę⁸²⁴. —

— Z nami, wy panem; Litewskie narody

Sciśniecie⁸²⁵ w ręku, zgarniecie pod siebie.

My wam staniemy do boku⁸²⁶ w potrzebie.

Pomnijcie, Mindows⁸²⁷ kiedy nas porzucił,

Zginął. —

— O mistrzu! nie bójcie się o mnie.

Co wam przyrzekę⁸²⁸, dotrzymam niezłomnie.

Na kiedy, mistrzu, na Litwę wyprawa? —

— Wojska gotowe. Dzisiaj przybył goniec.

Czas nam wyruszyć. Jagiełło nie w domu,

Trok waszych, xiążę⁸²⁹, nié ma bronić komu;

On na Podlasiu u Janusza gości,

Suraż, Drohiczyn i Mielnik oblega.

Stare to także Kiejstutowe włości. —

Witold radośnie do mistrza przybiega.

— Więc po co czekać? Jutro w pochód idziem! —

— Jutro? —

— Nie daléj. Gdy Jagiełło wróci,

Ciężéj nam będzie na Litwie plądrować. —

Czolner⁸³⁰ rzekł słowo w ucho komturowi.

— Więc jutro, xiążę, szczęśliwéj wyprawy. —

Dłoń zatarł Witold — O, długo czekałem

Bezbronny więzień, wygnaniec, bezczynny!

Jutro!! — I xiążę olszańskie⁸³¹ porywa:

— Ty, Algimundzie, idź do naszéj Żmudzi,

Na jutro półki⁸³² przysposób. O świcie

My występujem, i wy wystąpicie.

Bądźcie gotowi. We mnie krew inaczéj

Płynie po żyłach: drga ręka, drży serce!

O! gdyby ująć ojcowskie morderce⁸³³.

Gdyby széroką, czérwoną krwi strugą

Pomścić się razem nad panem i sługą! —

Nié ma nocy na grodzie,

I dnia wszyscy czekają,

By wyruszyć o wschodzie.

Żmudzini potrząsają

Smolne oszczepy swoje,

Łuki z rogów wygięte,

Proce z skóry wycięte,

Rzadkie rdzawe szablice⁸³⁴.

Krzyżacy zbroje jasne

Sposobią, i pancerze,

I hełmy podwiązują,

Włócznióm⁸³⁵ końce ze stali

Kują. Nim dzień zaświta,

Trzeba w pole wyruszyć.

Kniaź Algimund się gania

Z gromady do gromady,

Dzieli ufce, rozdaje,

I dowódzców⁸³⁶ stanowi,

I chorągwie podziela⁸³⁷.

Z świtem Malborga⁸³⁸ bramy

Otwarły się széroko.

Czoło — ufiec krzyżacki,

Ciało — żmudzcy żołnierze,

Tył mistrz z swemi im bierze.

Tak litewska się siła,

Opasana dokoła,

Do krzyżackiéj wcieliła;

Z wielkim krzykiem puściła

Ojczyste niszczyć sioła;

A na czele proporzec

Krzyżem czarnym powiewa,

I chorągiew za niemi

Lśni znaki krzyżackiemi.

Dniem, nocą bez oddechu

Ciągną wojska pod Troki.

Mistrz nagli do pośpiechu,

Witold wielkiemi kroki

Z bijącém sercem leci

Ku rodzinnéj dzielnicy.

Ot już widać jezioro;

Na kępie, na jeziorze,

Czarne zamczysko stoi,

Wieże wysoko wznosi;

Ponad brzegiem jeziora

Drobne chaty czernieją;

Za chatami, wzgórzami,

Las z ciemnemi sosnami

Objął miasto dokoła.

Nim załoga postrzegła,

Zanim na mur wybiegła,

Już Krzyżacy schwycili

Prom i łodzie na brzegu,

Już na ostrow⁸³⁹ przybili,

Do bram walą, szturmują.

Obudzona załoga

W koszulach na mur bieży.

W zamku popłoch i trwoga.

A na czele dowódzcą⁸⁴⁰

Stary Hanul wileński;

On szykuje, on wrota

Kazał ziemią podsypać,

Kazał wodą oblewać,

Z murów kamieńmi⁸⁴¹ miota,

Po basztach stawi⁸⁴² straże,

Wściekle bronić się każe,

Ani myśli poddawać.

Trzykroć mistrz doń posyła,

By się poddał z załogą.

On posłańca nie słucha,

W wojsko swe natchnął ducha,

Sam na wieży rozkazy

Daje, bieży, i w chwili⁸⁴³

Już Krzyżaków trzy razy

Oblężeni odbili.

A wtém łodzie sprzężone

Niosą ciężkie tarany;

Podstawiają pod ściany.

Na próżno na obronę

Wojsko, ogień, kamienie,

Wrzątek leje i kłody

Zrzuca. Wkrótce zabrakło

I kamieni, i wody.

Taran w bramy kołacze,

Wrota trzeszczą ugięte,

I żelazne okowy

Pospadały odcięte.

Strach załodze zamkowéj!

Ale noc czarna zrywa

Bój krwawy i szturm ciężki.

Mistrz do jutra odkłada.

Witold do wrót przybywa,

Po litewsku odzywa.

Próżno! — z murów zniknęli,

Słuchać nawet nie chcieli.

Noc oblężeni całą

W trwodze bez snu spędzili;

A zaledwie zadniało

Krzyżacy uderzyli,

Tłuką w wrota tarany,

Tłuką belki o ściany.

Wali się mur. Wyłomem

Wpada Witold z pogromem;

Za nim krzyżacka rzesza,

Ogień niosąc, pośpiesza.

Zewsząd się zamek pali,

Zewsząd Krzyżacy stoją;

Kogo mieczem oszczędzą,

Tego w płomień zapędzą.

I z trockiego zamczyska

Już kupa rumowiska,

Z któréj dymy się wleką

Po dolinie daleko.

XXXV>

Gdy Witold znosi Krzyżacką niewolę

Okuty więzy złotemi,

Jagiełło z Litwą swoją ciągnie w pole

Po zdobycze w lackiéj ziemi.

Na cóś ty, Lachu, Ziemowita wśpierał⁸⁴⁴,

Gdy nań Jagiełło mścił zdrady?

Na cóś w granice litewskie się wpierał?

Sam się zadarłeś z sąsiady?

Ciągną Litwini w sandomierskie włości,

Ku Łyséj Górze zmierzają —

Już widny⁸⁴⁵ biały gmach na wysokości,

Do niego pędzą⁸⁴⁶ się zgrają.

I objął górę żywy łańcuch ludu.

Na górze w dzwony uderzą,

A mnichy, klęcząc, oczekując cudu,

Jeszcze w zagładę nie wierzą.

Biją we dzwony, chorągwie rozwito⁸⁴⁷,

Na przedzie świętego krzyża⁸⁴⁸

Część niesie starszy, złotą blachą krytą;

Tłum przed nią głowy uniża.

Mnich żegna pogan; ale zjadła⁸⁴⁹ tłuszcza

Bieży na bożych kapłanów,

I strzał tysiące z giętkich łuków puszcza,

We wrota bije z taranów.

A mnisi idą, pieśń piejąc⁸⁵⁰ pobożną,

Ciągle w cud wielki ufają,

Tłuszcza się cisnie⁸⁵¹, z wrzawą leci groźną,

Bramy klasztorne pękają!

Wtém kapłan żegna — lud na twarze pada;

Upadł, by więcéj nie powstał!

Na karkach ludu Litwinów gromada.

Bicz boży grzesznych ochłostał!

Biada, kto cudu od Boga spodziewa,

Kto śmié go czekać od Niego!

Bo na ratunek Bóg mu nie przybywa,

I nie podźwignie dumnego.

Pogańskie tłumy już w kościelne wrota

Wpadły, przybytek pustoszą,

Na klasztor ognie dzika tłuszcza miota,

Złoto i srébro wynoszą,

Łupy zbierają, a bezbronnych wiążą,

Na wozy zabór swój kładą;

Lecz strach ich pędzi — wzrokiem wkoło krążą,

Złupili, palą i jadą.

Bo dzwony ciągle z wież kościelnych biły,

Jakby o pomoc wołały.

Próżno Litwiny wszystkie swoje siły,

Hufce ku wieży wysłały.

Dzwonnicy we krwi leżą, a na wieży

Uroczyste dzwonów głosy

Biją a biją, i dźwęk ich się szérzy,

Po ziemi idzie, w niebiosy.

Coraz głośniejszy, coraz silniéj bije.

Strachem przejmuje ich serce;

Zda się, że pomstę wywoła na szyję⁸⁵²,

Na świętokradźce⁸⁵³, morderce⁸⁵⁴!

I Litwa goni z łupami do domu,

A wciąż jéj w uszach dzwon bije;

Patrzy na niebo i lęka się gromu.

Strach pogańskie ugiął szyje.

Wpośrodku łupów, na wozie ładownym,

Był rzucony krzyż złocisty;

Krzyż to ze drzewem zbawienia cudowném;

W nocy stawał płomienisty;

A niebiańskiemi aniołowie chóry⁸⁵⁵

Hymn przed nim chwały śpiewali.

Ilekroć z pogan dotknął się go który,

Wszyscy trupami padali.

Kiedy na Polską granicę przybyli,

Stanął wóz z krzyżem, jak wryty;

Próżno ciągnęli, próżno się silili —

Stał na polskiéj ziemi wbity.

Aż pogan zdjęła niepojęta trwoga.

Szemrzą cóś z sobą i radzą.

Jest-li⁸⁵⁶ to siła chrześcijańskiego⁸⁵⁷ Boga?

Jego to dzieje się władzą?

I kniaź Jagiełło, co się Bogów boi,

Duchy i czary go trwożą,

Ukradkiem spójrzał⁸⁵⁸ po drużynie swojéj,

Uląkł się przed mocą Bożą.

— Porzucić wóz ten — zawoła na swoje⁸⁵⁹ —

Lub zaprządz⁸⁶⁰ ludzi do niego.

Wolę ja wojnę, wolę krwawe boje,

Niż sprawę ducha wielkiego.

Siły nie widzę, potęgi nie zgadnę.

Włos mi powstaje na głowie! —

Ni go zaklęcia zmódz⁸⁶¹ potrafią żadne.

— Co to jest? niech mi kto powié. —

Wtém się Dowojny zbliża niewolnica;

W Polsce to zajęta branka;

Z czarnemi oczy, wybladła dziewica,

Hanna, z rodziny Habdanka;

Klęknie przed kniaziem i powié nieśmiało:

— W tém Boża siła jest, Panie!

Wozu nie ruszyć mocą wojska całą;

On w miejscu zawsze zostanie.

Na wozie leży część krzyża świętego,

Na którym Chrystus, Syn Boski,

Umierał dla nas, dla świata całego,

Umęczon przez lud żydowski.

Odeślij świętość! Cud to! czarów nié ma!

Krzyż niech wróci w polską ziemię;

A wówczas żadna siła go nie wstrzyma,

Lekkiém się stanie to brzemie⁸⁶².

Wielki Bóg chrześcian⁸⁶³, wielki Bóg, jedyny!

Bodaj nawrócił cię, Panie!

Oto znak czynił, by między swe syny⁸⁶⁴

Wziął cię pod swe panowanie. —

Mówi, Jagiełło zadziwiony słucha,

Na wóz, to na nią pogląda;

Oczy mu błyszczą; i nabiera ducha,

Prawdę słów jéj zbadać żąda.

Każe zawracać. Para wołów biała

Wóz cudownie poruszyła,

I ciągnie nazad; a tłuszcza zdumiała⁸⁶⁵,

Milcząc, na cudo⁸⁶⁶ patrzyła.

I sam Jagiełło pozostał w milczeniu;

Patrzy, swym oczóm nie wierzy;

Jedzie, a dumy⁸⁶⁷ siadły mu w spójrzeniu⁸⁶⁸,

A w sercu strach jakiś leży.