Zakończenie
Tu był koniec naszej podróży podmorskiej. Co się działo z nami tej nocy, jakim sposobem czółno nasze wydobyło się ze strasznego wiru Maelstromu, jak ja, Ned i Conseil wyszliśmy cało z tej otchłani, nie umiem opowiedzieć. Gdym odzyskał zmysły, leżałem w chacie rybaka na jednej z wysp Loffoden; moi dwaj towarzysze cali i zdrowi byli przy mnie i trzymali mnie za ręce. Uściskaliśmy się serdecznie.
Nie było co myśleć o natychmiastowym powrocie do Francji, bo komunikacje między północnymi stronami Norwegii a południem Europy bardzo były rzadkie. Trzeba było czekać na statek parowy, który co pół miesiąca nawiedza tamte strony.
Tam więc, pośród zacnych ludzi, którzy nas przygarnęli, przeglądam moje notaty. Są one bardzo wiernie spisane; nie brakuje ani jednego faktu, ani jeden szczegół nie jest przesadzony. Jest to wierne opowiadanie tej nieprawdopodobnej wyprawy w głębię wód niedostępną człowiekowi, którą postęp uprzystępni kiedyś dla wszystkich.
Czy mi kto uwierzy? Nie wiem — zresztą, mało mnie to obchodzi. Wystarczy mi, że mam prawo mówić o morzach, pod którymi w niespełna dziesięć miesięcy przepłynąłem dwadzieścia tysięcy mil, odbyłem podróż podmorską naokoło świata i obejrzałem podczas niej cuda oceanu Spokojnego, Indyjskiego, mórz: Czerwonego i Śródziemnego, Atlantyku oraz mórz podbiegunowych na południu i na północy.
Co się stało z „Nautilusem”? Czy oparł się gwałtownym uściskom Maelstromu? Czy kapitan Nemo żyje, czy dopełnia jeszcze po morzach straszliwego swego odwetu lub też poprzestał na ostatnich ofiarach? Być może, że fale morskie wyrzucą kiedyś rękopis, w którym złożył historię swego życia; może się świat dowie o prawdziwym nazwisku tego człowieka, a narodowość zaginionego statku może nam odkryje narodowość kapitana Nemo.
Spodziewam się, że tak będzie. Mam nadzieję, że potężny „Nautilus” zwyciężył morze w najstraszniejszej jego otchłani, że przetrwał to, czego żaden okręt przetrwać nie zdołał. Jeśli tak jest, jeśli kapitan Nemo żegluje jeszcze po morzach, które mu są przybraną ojczyzną, oby uczucie zemsty wygasło w dzikim jego sercu! Oby ją wygoniło z jego myśli rozglądanie się w tylu cudach! Wykonawca sprawiedliwości niech ustąpi miejsca uczonemu dokonywającemu spokojnych poszukiwań podmorskich. Jeśli los jego jest niezwykły, to i wspaniały zarazem. Sam to osobiście pojąłem podczas dziesięciomiesięcznego, nadnaturalnego prawie mego istnienia.
Tak więc, na pytanie zadane przed sześciu tysiącami lat przez eklezjastę Pańskiego: „Kto kiedy zbadał głębokości morza?” — dwaj spomiędzy wszystkich ludzi mają prawo odpowiedzieć: kapitan Nemo i ja.
Przypisy:
1. armator — właściciel okrętu. [przypis edytorski]
2. szyper — kapitan małego statku. [przypis edytorski]
3. stopa — jednostka miary długości, równa ok. 30,48 cm. [przypis edytorski]
4. mila — jednostka miary długości; daw. mila ang. wynosiła ponad 1600 m. [przypis edytorski]
5. ichtiologia — nauka zajmująca się badaniem ryb. [przypis edytorski]
6. skłonność (...) do cudowności — skłonność do wiary w cuda. [przypis edytorski]
7. mila morska — jednostka miary długości (odległości), wynosząca ok. 1850 m. [przypis edytorski]
8. zrazu — początkowo, w pierwszej chwili. [przypis edytorski]
9. periodycznie — okresowo, co jakiś czas. [przypis edytorski]
10. trzysta pięćdziesiąt stóp angielskich — około 106 metrów, licząc stopę angielską na 30,40 centymetrów. [przypis redakcyjny]
11. kraken — legendarny stwór morski przypominający kałamarnicę, znany również jako Triangul. [przypis edytorski]
12. uniknienie — dziś popr.: uniknięcie. [przypis edytorski]
13. karta — tu: mapa. [przypis edytorski]
14. czterechset — dziś popr.: czterystu. [przypis edytorski]
15. z szybkością trzynastu węzłów na godzinę — węzeł: jednostka prędkości morskiej, wynosząca milę morską (ok. 1,8 km) na godzinę. [przypis edytorski]
16. sążeń — ok. 1,8 m. [przypis edytorski]
17. wziętość — popularność. [przypis edytorski]
18. półtrzecia — dwa i pół. [przypis edytorski]
19. do prawdy podobne — dziś: prawdopodobne. [przypis edytorski]
20. chassepot — fr. jednostrzałowy karabin iglicowy z drugiej połowy XIX wieku. [przypis edytorski]
21. in quarto — nazwa formatu arkusza papieru używanego do druku, odpowiadającego mniej więcej rozmiarom dzisiejszego A4 (210 na 297 mm). [przypis edytorski]
22. ołowianka — sonda ręczna do pomiaru głębokości zbiornika; wyskalowana lina z ołowianym obciążnikiem na końcu [przypis edytorski]
23. narwal pospolity — gatunek walenia żyjący w wodach strefy arktycznej. [przypis edytorski]
24. nadwyrężyć a. nadwerężyć — osłabić, nadszarpnąć przez zbytni wysiłek; dziś tylko książk. [przypis edytorski]
25. steamer (ang.) — parowiec. [przypis edytorski]
26. halabarda — broń składająca się z siekiery, grotu i haka, umiejscowionych na długim drzewcu. [przypis edytorski]
27. dziesięćkroć — dziś popr.: dziesięciokrotnie. [przypis edytorski]
28. zwierzęta ssące — dziś: ssaki. [przypis edytorski]
29. pozytywny — tu: o poglądach pozytywistycznych. [przypis edytorski]
30. akuratny — dokładny. [przypis edytorski]
31. na przekór swemu imieniu nigdy nie radził — conseil po francusku znaczy: rada. [przypis redakcyjny]
32. najodleglej — dziś popr.: najdalej. [przypis edytorski]
33. hyracotheria (łac. Hyracotherium) — daleki przodek konia. [przypis edytorski]
34. oreodonta — grupa przeżuwających ssaków kopytnych o krótkim pysku i kłach przypominających ciosy, tzw. przeżuwające świnie. [przypis edytorski]
35. cheropotamy — ssaki z rodziny świniowatych, zamieszkujące Afrykę i Madagaskar. [przypis edytorski]
36. babirusa — zwierzę z rodziny świniowatych żyjące dziko na wyspach Indonezji, wyróżniające się gęstą sierścią (czarną lub złocistą) oraz pokaźnymi ciosami. [przypis edytorski]
37. menażeria — dzikie zwierzęta w klatkach pokazywane publiczności. [przypis edytorski]
38. antresola — półpiętro, zwykle między parterem a pierwszym piętrem. [przypis edytorski]
39. rzeka Wschodnia — West River. [przypis edytorski]
40. przymioty — cechy; zalety. [przypis edytorski]
41. tłumok — tobołek; pakunek. [przypis edytorski]
42. go ahead (ang.) — naprzód. [przypis edytorski]
43. szyber — zasuwa służąca do regulacji ciągu powietrza w kanale kominowym. [przypis edytorski]
44. poważnie — tu: majestatycznie. [przypis edytorski]
45. goeletka — mała żaglówka. [przypis edytorski]
46. kawaler rodyjski — członek zakonu rycerskiego powołanego do życia w XII w. w Jerozolimie. [przypis edytorski]
47. sześć stóp angielskich — ok. 180 cm. [przypis edytorski]
48. wejrzenie — spojrzenie. [przypis edytorski]
49. chimera — urojenie; ułuda. [przypis edytorski]
50. ośmionóg — dziś: ośmiornica. [przypis edytorski]
51. jednozgodnie — jednomyślnie. [przypis edytorski]
52. anewryzm — pulsujący guz powstały wskutek zwyrodnienia tętnicy. [przypis edytorski]
53. najzapaleńszy — najżarliwszy. [przypis edytorski]
54. kwadra — faza Księżyca, podczas której widoczna jest połowa jego tarczy. [przypis edytorski]
55. fosforescencja — zjawisko świecenia niektórych substancji światłem własnym, po uprzednim naświetleniu. [przypis edytorski]
56. molekuła — inaczej cząsteczka. [przypis edytorski]
57. folady (łac. Pholas) — rodzaj jadalnych małży morskich. [przypis redakcyjny]
58. salpy — drobne zwierzęta morskie należące do podtypu osłonic. [przypis redakcyjny]
59. suknie (daw.) — ubranie. [przypis edytorski]
60. merkuriusz (daw.) — rtęć. [przypis edytorski]
61. między płazami ziemnowodnymi jak żółwie i aligatory — dziś żółwie i aligatory zaliczane są do gadów. [przypis edytorski]
62. bowie knife — duży nóż, jaki Amerykanie zwykle noszą przy sobie. [przypis redakcyjny]
63. formium — rodzaj szerokolistnej trzciny; len nowozelandzki. [przypis edytorski]
64. prozopopeja — zabieg retoryczny polegający na wprowadzeniu w obręb wypowiedzi pozornych cytatów słów tych, którzy nie mogą rzeczywiście wypowiedzieć się: zmarłych, nieobecnych, a nawet (poprzez personifikację) przedmiotów, zwierząt, zjawisk i pojęć. [przypis edytorski]
65. metonimia — zastępnia; odmiana metafory; figura retoryczna mająca na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności; np. lubię czytać Miłosza (zam. utwory Miłosza). [przypis edytorski]
66. habeas corpus — ustawa angielska, na mocy której zabronione było aresztowanie obywatela bez nakazu sędziego, jednocześnie zapewniała postępowanie przed właściwym sędzią. [przypis edytorski]
67. pies morski — inaczej foka pospolita. [przypis edytorski]
68. chciałże zamorzyć — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chciał zamorzyć. [przypis edytorski]
69. wrzeciądz — urządzenie do zamykania drzwi lub bramy. [przypis edytorski]
70. z moimi — ludźmi; załogą. [przypis edytorski]
71. Nemo (...) Nautilusie — nemo [łac.; red. WL] znaczy „nikt”, nautilus znaczy „pływak”. [przypis redakcyjny]
72. anemony morskie — osiadłe koralowce należące do rzędu ukwiałów. [przypis edytorski]
73. aplyzja — tzw. zając morski, rodzaj ślimaka o muszli zredukowanej do niewielkiej płytki. [przypis edytorski]
74. fiszbin — płyta rogowa w jamie gębowej wieloryba, służąca do filtrowania wody morskiej, w celu odzyskania z niej pożywienia w postaci planktonu. [przypis edytorski]
75. sepie — inaczej mątwy; dziesięcioramienne głowonogi drapieżne. [przypis edytorski]
76. zwierzokrzewy — nazwa przypisywana niegdyś bezkręgowcom przypominającym krzaczaste rośliny; uznawane dawniej za formę pośrednią pomiędzy zwierzętami, a roślinami. [przypis edytorski]
77. palisander — drewno z tropikalnych drzew, należących do rodzaju Dalbergia. [przypis edytorski]
78. trydakna — inaczej tridakna lub przydacznica; rodzaj dużych małży morskich. [przypis edytorski]
79. jeżokory — obecna nazwa to szkarłupnie; typ wtóroustych zwierząt bezkręgowych, wykazujących promienistą symetrię ciała. [przypis edytorski]
80. tubipora — gatunek miękkiego koralowca, występującego w Oceanie Indyjskim i Spokojnym. [przypis edytorski]
81. gorgonie — rodzaj ośmiopromiennych koralowców. [przypis edytorski]
82. pannatula — inaczej piórówka lub pióro morskie; rodzaj półosiadłych koralowców, których kolonie przypominają pokrojem pióra. [przypis edytorski]
83. wirgularia (łac. Virgularia) — ośmiopromienny koralowiec, którego kolonie przypominają wyglądem pióra. [przypis edytorski]
84. madrepory — inaczej korale madreporowe; wytwarzają masywny szkielet wapienny. [przypis edytorski]
85. flabeliny — rodzaj wielobarwnych ślimaków morskich. [przypis edytorski]
86. oczkowiec — koralowiec sześciopromienny. [przypis edytorski]
87. gwiazdy morskie — szkarłupnie należące do gromady rozgwiazd; przypominają gwiazdy. [przypis edytorski]
88. pentakryny — rodzaj liliowców należących do szkarłupni. [przypis edytorski]
89. komatule — rodzaj morskich bezkręgowców należących do szkarłupni, pokrojem przypominających gwiazdy. [przypis edytorski]
90. jeżowce — rodzaj morskich bezkręgowców należących do szkarłupni; charakteryzują się kulistym kształtem i wapiennymi kolcami pokrywającymi ciało. [przypis edytorski]
91. holuturie — rodzaj morskich zwierząt bezkręgowych o miękkim, wydłużonym ciele. [przypis edytorski]
92. konchyliologia — inaczej konchiologia; nauka badająca muszle mięczaków. [przypis edytorski]
93. spondylus cesarski — gatunek małży charakteryzujący się długimi kolcami. [przypis edytorski]
94. młot pospolity — obecnie głowomłot pospolity, inaczej rekin młot; ryba z charakterystyczną budową głowy, przypominającą młot. [przypis edytorski]
95. porcelanki — ślimaki morskie, charakteryzujące się muszlami przypominającymi porcelanowy wyrób; wbrew pozorom nazwa nie pochodzi od porcelany, a wywodzi się od słowa porceletta (mała świnka), gdyż wygląd głowy ślimaka przypomina świński ryjek; porcelana wzięła nazwę od porcelanek. [przypis edytorski]
96. nie jestże to — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie jest to. [przypis edytorski]
97. przez zetknięcie drutów zanurzonych w różnych głębokościach (...) przez różnicę temperatur, jakiej te druty podlegają — słowa powyższe stanowią jedną z najciekawszych wizji przyszłości Juliusza Verne’a, wizji, która dopiero teraz zaczyna się urzeczywistniać. [przypis tłumacza]
98. system drążków — w rzeczy samej mówiono o odkryciu tego rodzaju; nowa pomyślna gra drążków ma wytwarzać siłę bardzo znaczną. Może wynalazca trafił na to samo, co i kapitan Nemo. [przypis autorski]
99. przytwierdzonych zewnątrz — dziś: na zewnątrz. [przypis edytorski]
100. Cypraea-Madagascariensis a. Staphylaea nucleus madagascariensis (łac.) — gatunek ślimaka morskiego. [przypis edytorski]
101. koza — tu: areszt, więzienie. [przypis edytorski]
102. skarp — inaczej turbot; flądrokształtna (ciało bocznie spłaszczone) ryba morska. [przypis edytorski]
103. strętwa — węgorz elektryczny. [przypis edytorski]
104. primo, secundo (...) sexto (łac.) — po pierwsze, po drugie itd. po szóste. [przypis edytorski]
105. kolcobrzuch — ryba mórz tropikalnych posiadająca zdolność nadymania ciała, przez co przypomina kolczastą piłkę. [przypis edytorski]
106. ryby księżycowe — inaczej skalary; ryby słodkowodne. [przypis edytorski]
107. minóg — prymitywne zwierzę wodne zaliczane do bezżuchwowców, będące pasożytem ryb; charakteryzuje go wydłużony kształt. [przypis edytorski]
108. barwena — ryba morska żyjąca w wodach przybrzeżnych. [przypis edytorski]
109. murena — drapieżna ryba węgorzokształtna. [przypis edytorski]
110. bisior — jedwabiste nici powstające z szybko krzepnącej wydzieliny niektórych małży. [przypis edytorski]
111. bedłka — ludowe określenie dla różnych gatunków grzybów. [przypis edytorski]
112. języki kocie — małe białe chmurki, lekkie i nastrzępione po brzegach. [przypis redakcyjny]
113. przyprawny — tu: przyprawiony, doprawiony. [przypis edytorski]
114. Porphyra laciniata — szkarlatnica postrzępiona; gatunek glona należącego do krasnorostów. [przypis edytorski]
115. Laurencia prima fetida — glon należący do krasnorostów. [przypis edytorski]
116. Kamczadalowie — nazwa przypisywana paleoazjatyckim ludom zamieszkującym Kamczatkę. [przypis edytorski]
117. Rhodymenia palmowata właśc. Rhodymenia palmata (łac.) — glon zaliczany do grupy alg czerwonych. [przypis edytorski]
118. potaż (ang. potash) — daw. nazwa węglanu potasu w postaci zanieczyszczonej (otrzymywano ten związek w wyniku spalania węgla drzewnego, z którego popiół jest częściowo rozpuszczalny w wodzie i zawiera węglan potasu wraz z innymi związkami potasu); również: każdy minerał zawierający potas. [przypis edytorski]
119. opatrzony — tu: zaopatrzony; wyposażony. [przypis edytorski]
120. acetabule — prawdopodobnie nazwa potoczna dla rodzaju Acetabularia (łac.); rodzaj jednokomórkowych, jednojądrzastych glonów morskich. [przypis edytorski]
121. Kandiota — mieszkaniec Kandii, regionu na Krecie (z miastem Heraklion). [przypis edytorski]
122. żaboryby — inaczej batrachy; ryby morskie prowadzące przydenny tryb życia; nazwę żaboryby zawdzięczają wydawanym przez siebie odgłosom, przypominającym rechot żab. [przypis edytorski]
123. dorada — ryba morska o srebrzystym kolorze. [przypis edytorski]
124. kalmary — inaczej kałamarnice; głowonogi zaliczane do dziesięciornic. [przypis edytorski]
125. atol — tym wyrazem oznaczono zrazu gromadę wysp tworzących Archipelag Malediwski, potem wszelkie gromady wysp mające ten sam co i tamte charakter. Są to małe, niskie wyspy ugrupowane na wąskich podstawach madreporycznych, otaczające pewną przestrzeń morza albo większą wyspę i pomiędzy którymi przemknąć się można łodzią, a nawet okrętem. Takie są wyspy Archipelagu Pomotu czyli Niebezpiecznego, Archipelagu Centralnego czyli Mulgrawy. [przypis tłumacza]
126. Archipelag Towarzyski — zapewne Polinezyjski. [przypis edytorski]
127. stokfisz — ryba wysuszona na wolnym powietrzu w niskiej temperaturze, uprzednio pozbawiona ogona i wnętrzności. [przypis edytorski]
128. murenowąż — prawdopodobnie określenie mureny, czyli drapieżnej ryby węgorzokształtnej. [przypis edytorski]
129. laskar — nazwa majtków indyjskich, którzy służyli na okrętach europejskich. Ludzie ci należą do kasty paria [tj. pariasów; red. WL]. [przypis tłumacza]
130. rzecz o kolędzie — prezent świąteczny. [przypis edytorski]
131. morski jeż — inaczej jeżowiec. [przypis edytorski]
132. nemastoma geliniaroide — gatunek zaliczany do grupy alg czerwonych, prawdopodobnie wymarły. [przypis edytorski]
133. góry Arfaixs — zapewne Góry Śnieżne. [przypis edytorski]
134. pandan — rodzaj rośliny (drzewo lub krzew) posiadającej korzenie podporowe; występuje w tropikach Azji, Afryki, Australii i Polinezji. [przypis edytorski]
135. mimoza — rodzaj roślin tropikalnych szczególnie wrażliwych na dotyk; w momencie dotyku roślina zamyka (składa) gwałtownie liście. [przypis edytorski]
136. kazuaryna — inaczej rzewnia; rodzaj drzewa lub krzewu, charakteryzujący się bardzo twardymi liśćmi przypominającymi igły sosny; uznawane za najlepsze drewno opałowe na świecie. [przypis edytorski]
137. Papuazja — dwie wielkie wyspy stanowiące Oceanię oddzieloną od Australii na południe Cieśniną Torresa. Kilka mniejszych jeszcze liczy się także do Papuazji. [przypis redakcyjny]
138. drzewa chlebowcowate — inaczej chlebowce; drzewa wiecznie zielone, pochodzące z tropikalnej Azji; owoce chlebowca są bardzo pożywne. [przypis edytorski]
139. wyspach maskareńskich na Archipelagu Indyjskim — właśc. archipelag Maskareny na Oceanie Indyjskim. [przypis edytorski]
140. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
141. sago — rodzaj skrobi uzyskiwanej z wnętrza palmy sagowej. [przypis edytorski]
142. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
143. pularda — młoda kura pozbawiona jajników w celu uzyskania z niej delikatnego i kruchego mięsa. [przypis edytorski]
144. szparki — szybki, zwinny. [przypis edytorski]
145. grzywacze — prawdopodobnie gołębie grzywacze. [przypis edytorski]
146. Dumont d’Urville (...) ocalał śród lodowców (...) aby zginąć marnie w pociągu kolei żelaznej — w 1842 r., nie mogąc wydostać się z zamkniętego wagonu, w którym wybuchł pożar. [przypis redakcyjny]
147. co zalecało go — dziś: co było jego zaletą. [przypis edytorski]
148. osada — tu: załoga. [przypis edytorski]
149. aegri somnia (łac.) — ciężkie sny. [przypis edytorski]
150. bezcześnik — osoba niemająca czci a. bezczeszcząca coś. [przypis edytorski]
151. zaintrygowany nie żartem — dziś: zaintrygowany nie na żarty. [przypis edytorski]
152. tajemnicę, której (...) nie powinni byli wiedzieć — dziś: tajemnicę, której nie powinni znać; powinni byli: forma daw. czasu zaprzeszłego, dziś: powinni (przedtem, wcześniej). [przypis edytorski]
153. najdorzeczniejszy — najprawdopodobniejszy. [przypis edytorski]
154. żaglościg — inaczej albatros. [przypis edytorski]
155. faeton — ptak wodny, będący bardzo zwinnym lotnikiem. [przypis edytorski]
156. kilka gatunków żółwi (...) te płazy — obecnie żółwie należą do gromady gadów. [przypis edytorski]
157. wyspa Keeling — Wyspy Kelling, inaczej Wyspy Kokosowe. [przypis edytorski]
158. formacja madreporyczna — powstała na podłożu ze szkieletów korali madreporowych. [przypis edytorski]
159. requiem (muz.) — utwór żałobny. [przypis edytorski]
160. targowica — tu: targowisko. [przypis edytorski]
161. aures habent et non audient (łac.) — mają uszy, a nie słyszą. [przypis redakcyjny]
162. diugoń a. dugong— piersiopławka (Halicore). [przypis redakcyjny]
163. długi przeszło siedem metrów — w rzeczywistości długość ciała diugoni nie przekracza 3,3 m. [przypis edytorski]
164. centnar — jednostka masy równa 112 funtom, tj. ok. 50 kg. [przypis edytorski]
165. sterna nilotica — obecnie: Gelochelidon nilotica (łac.), rybitwa krótkodzioba; średni ptak wodny. [przypis edytorski]
166. współcześnie — tu: jednocześnie. [przypis edytorski]
167. kwadrans na jedenastą — tj. kwadrans po dziesiątej. [przypis edytorski]
168. trzydzieści pięć minut na jedenastą — tj. o dziesiątej trzydzieści pięć. [przypis edytorski]
169. Est in Carpathio Neptuni gurgite vates coeruleus Proteus — jest na Morzu Karpackim wieszcz Neptuna, modrooki Proteusz. [przypis redakcyjny]
170. cyfra (daw.) — monogram. [przypis edytorski]
171. zewnątrz statku — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
172. per excellentiam (łac.) — w pełnym tego słowa znaczeniu. [przypis edytorski]
173. mare nostrum (łac.) — nasze morze. [przypis edytorski]
174. lisy morskie — inaczej kosogony; ryby zaliczane obecnie do rzędu rekinokształtnych, osiągające nawet ponad 6 metrów długości; zamieszkują morza i oceany strefy tropikalnej. [przypis edytorski]
175. cynober — odcień koloru czerwonego, wpadający w pomarańczowy; nazwa pochodzi od siarczku rtęci, z którego pozyskiwano ten pigment. [przypis edytorski]
176. płaz — obecnie żółwie zalicza się do gromady gadów, nie do płazów. [przypis edytorski]
177. beroesy — inaczej świętognice; rodzaj żebropława, posiadającego dzwonowate ciało. [przypis edytorski]
178. trawionka — litografia; rysunek naniesiony na kamień drukarski i wytrawiony kwasem azotowym. [przypis edytorski]
179. Partenon — świątynia poświęcona Minerwie dziewicy; najwspanialszy budynek w Atenach, stał w twierdzy ateńskiej, zwanej Akropolem. [przypis tłumacza]
180. zewnątrz Europy — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
181. centrina — inaczej brązosz (Oxynotus centrina); ryba rekinokształtna, której ciało w przekroju poprzecznym jest trójkątne, stąd porównanie do pryzmatu. [przypis edytorski]
182. makaira czarniawa — obecnie nazywana marlinem czarnym (Makaira indica); jedna z najszybciej pływających ryb (130 km/h), należąca do rodzaju żeglicowatych. [przypis edytorski]
183. zewnątrz słychać było — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
184. trachyt — inaczej trachit; obojętna, magmowa skała wylewna (wulkaniczna). [przypis edytorski]
185. feldspat — polska nazwa to skaleń; najpospolitsza grupa minerałów skorupy ziemskiej. [przypis edytorski]
186. kwarc — daw. również: kwarzec; minerał zbudowany głównie z dwutlenku krzemu. [przypis edytorski]
187. bazalt — zasadowa skała lita wylewna (wulkaniczna) o kolorze carnym, szarym lub zielonym. [przypis edytorski]
188. wzbiera zewnątrz — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
189. nie po mału (daw.) — niemało; por. konstrukcję: po trochu. [przypis edytorski]
190. bieguna północnego i południowego, punktów ziemi nieznanych dotąd — to jest wówczas, gdy Jules Verne pisał tę powieść. [przypis redakcyjny]
191. zewnątrz statku — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
192. Procellaria pelagica — gatunek najmniejszych ptaków morskich; żywią się małymi rybami i drobnymi skorupiakami morskimi. [przypis edytorski]
193. Quebranta huesos — rybołów; gatunek drapieżnego ptaka wędrownego. [przypis edytorski]
194. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
195. right whale (...) finback — right whale: wieloryb prawdziwy; humpback: garbaty; finback: z płetwą grzbietową. [przypis redakcyjny]
196. trzy kwadranse na dwunastą — o jedenastej czterdzieści pięć; za kwadrans dwunasta. [przypis edytorski]
197. półszósta (daw.) — pięć i pół. [przypis edytorski]
198. kierunek — tu: kierownictwo. [przypis edytorski]
199. lubo (daw.) — choć. [przypis edytorski]
200. zewnątrz statku — dziś: na zewnątrz (...). [przypis edytorski]
201. fukus (łac. fucus) — morszczyn. [przypis edytorski]
202. manaty — ssaki wodne, należące do rzędu syren; osiągają do 4 metrów długości, a ich płetwy zakończone są szczątkowymi kopytkami. [przypis edytorski]
203. wiecież — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy wiecie. [przypis edytorski]
204. szumowiska — dziś: szumowiny. [przypis edytorski]
205. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
206. rychlej — szybciej. [przypis edytorski]
207. mugil — inaczej cefal; ryba morska. [przypis edytorski]
208. półtrzecia (daw.) — dwa i pół. [przypis edytorski]
209. Wyspy Lukajskie — Wyspy Bahama. [przypis redakcyjny]
210. Golf-stream — dziś: Golfstrom a. Golfsztrom. [przypis edytorski]
211. autor „Pracowników morza” — Victor Hugo (1802–1885); powieść o tym tytule wydał w 1866 r. [przypis edytorski]
212. osada — tu: załoga. [przypis edytorski]
213. gotowiśmy przechować — gotowi jesteśmy przechować. [przypis edytorski]
214. bloki erratyczne — inaczej głazy eratyczne, czyli narzutowe; głazy przyniesione i pozostawione przez lodowiec. [przypis edytorski]
215. szparki — szybki, zwinny. [przypis edytorski]
216. osada — tu: załoga. [przypis edytorski]
217. o trzy mile — widocznie jest tu ciągle mowa o milach morskich, których Francuzi i Anglicy liczą po 60 na jeden stopień geograficzny. Mila taka ma 1852 metry albo 6482 łokci polskich i jest cztery razy mniejsza od mili geograficznej, niemieckiej, która jest niewiele dłuższa od mili polskiej. [przypis redakcyjny]
218. log — przyrząd wskazujący szybkość ruchu okrętu. [przypis redakcyjny]
219. osada — tu: załoga. [przypis edytorski]