Zosia Samosia
Jest taka jedna Zosia,
Nazwano ją Zosia-Samosia,
Bo wszystko
«Sama! sama! sama!»
Ważna mi dama!
Wszystko sama lepiej wie,
Wszystko sama robić chce,
Dla niej szkoła, książka, mama
Nic nie znaczą — wszystko sama!
Zjadła wszystkie rozumy124,
Więc co jej po rozumie?
Uczyć się nie chce — bo po co,
Gdy sama wszystko umie?
A jak zapytać Zosi:
— Ile jest dwa i dwa?
— Osiem!
— A kto był Kopernik125?
— Król!
— A co nam Śląsk126 daje?
— Sól127!
— A gdzie leży Kraków128?
— Nad Wartą129!
— A uczyć się warto?
— Nie warto!
Bo ja sama wszystko wiem
I śniadanie sama zjem,
I samochód sama zrobię,
I z wszystkim poradzę sobie!
Kto by się tam uczył, pytał,
Dowiadywał się i czytał,
Kto by sobie głowę łamał130,
Kiedy mogę sama, sama!
— Toś ty taka mądra dama?
A kto głupi jest?
— Ja sama!
Przypisy:
1. Murzynek — w czasach autora słowo „Murzynek” było neutralne. Z czasem słowa zmieniają niekiedy swoją wymowę i dzisiaj określenia „Murzyn” czy „Murzynek” odbierane są jako obraźliwe i krzywdzące. Używa się dziś niekiedy słów: czarnoskóry, ciemnoskóry. Można użyć nazwy Afrykanin lub Afroamerykanin, jeżeli wiemy, że osoba pochodzi z Afryki lub Ameryki. Przede wszystkim jednak pamiętamy dziś, że kolor skóry nie jest tą cechą, która decyduje o człowieku i charakteryzuje go w pierwszym rzędzie. [przypis edytorski]
2. Pierwsza czytanka — odniesienie do lektury dla szkół podstawowych okresu międzywojennego (np. Pierwsza czytanka dla dzieci, Marjan Falski, Kamil Mackiewicz, Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Warszawa, Lwów 1921 r.) [przypis edytorski]
3. modry — intensywny kolor niebieski. [przypis edytorski]
4. Liście pieścił i szeleścił — jeżeli ten wers przeczytamy na głos, usłyszymy dźwięki przypominające szelest liści (użyte tu zostały wyrazy dźwiękonaśladowcze). [przypis edytorski]
5. fiknąć kozła — zrobić przewrót w przód. [przypis edytorski]
6. plackiem spaść — upaść i się rozpłaszczyć. [przypis edytorski]
7. Świdrem w górę zakołował — w tym wersie wiatr, lecąc, obraca się wokół własnej osi (podobnie do samolotu), jednocześnie unosi się spiralnie do góry. [przypis edytorski]
8. kamrat — towarzysz, przyjaciel. [przypis edytorski]
9. figielek — żarcik. [przypis edytorski]
10. przekomarzać się — dogadywać sobie; kłócić się. [przypis edytorski]
11. raczyć się czymś — pić coś, smakować coś. [przypis edytorski]
12. zacietrzewić się — rozgniewać się. [przypis edytorski]
13. zasępić się — zamyślić się smutno; stać się posępnym, ponurym. [przypis edytorski]
14. osowieć — stać się smutnym lub apatycznym (tj. nieczułym na bodźce zewnętrzne). [przypis edytorski]
15. dać drapaka — uciec. [przypis edytorski]
16. fiknąć koziołka — zrobić przewrót w przód. [przypis edytorski]
17. słaniać się — ledwo stać, ledwo trzymać się na nogach. [przypis edytorski]
18. rozindyczyć się — zezłościć się. [przypis edytorski]
19. zbaranieć — być zaskoczoną/zaskoczonym, nie wiedzieć, jak się zachować, co powiedzieć. [przypis edytorski]
20. czerpać — nabierać. [przypis edytorski]
21. kowal — osoba, która produkuje różne przedmioty z żelaza. [przypis edytorski]
22. podkuwać — zakładać podkowy, czyli metalowe części przybijane na spód kopyt konia; kóz się nie podkuwa. [przypis edytorski]
23. rosić — (o deszczu) padać delikatnie, małymi kropelkami. [przypis edytorski]
24. drwa — drewno przygotowane do palenia w piecu. Drwa nosi się z lasu do domu, gdzie używa się pieca do ogrzewania i gotowania. [przypis edytorski]
25. powiadać — mówić. [przypis edytorski]
26. ciurkiem — sypać się lub lać się cienkim strumieniem. [przypis edytorski]
27. Do dom wrócił — dzisiaj powiedzielibyśmy: „Do domu wrócił”. Skrócenie jest nie tylko dawną formą, ale też wyrównuje liczbę sylab w wersie: Do-dom wró-cił / Pia-sek zrzu-cił, oba wersy mają po 4 sylaby. [przypis edytorski]
28. miarka — tu: odpowiednia ilość. [przypis edytorski]
29. itd — skrót od: i tak dalej; określenie to znaczy, że cała czynność Grzesia się powtarza. Wygląda na to, że Grześ znowu przyniesie pusty worek do domu i znowu będzie zbierał piasek do dziurawego worka. [przypis edytorski]
30. wilgny — wilgotny. [przypis edytorski]
31. mżący — drobno padający; mżyć: padać bardzo drobnymi kropelkami. [przypis edytorski]
32. dżdżu — deszczu (daw. forma odmiany). [przypis edytorski]
33. rośny — przymiotnik od rzeczownika rosa; rosa to woda zbierająca się wcześnie rano na ziemi i roślinach. [przypis edytorski]
34. kapuśniaczek — drobny deszczyk. [przypis edytorski]
35. Miasto siec na ukos chlustającą chłostą — gdy przeczytamy ten wers na głos, usłyszymy dźwięk rozlewanej wody (zastosowano tu wyrazy dźwiękonaśladowcze). [przypis edytorski]
36. chłosta — bicie batem, rózgą, niegdyś często stosowana kara. [przypis edytorski]
37. ospa — choroba zakaźna, której objawem jest m.in. wysypka, czyli drobne, gęsto rozsiane po ciele krosty. [przypis edytorski]
38. kapanina — rzeczownik od czasownika kapać nacechowany emocjonalnie: to taka czynność, której waga jest błaha, mało ważna; por. pokrewne, o neutralnym znaczeniu kapanie. [przypis edytorski]
39. ślipie — oczy. [przypis edytorski]
40. studnia — pionowy otwór sięgający wgłąb ziemi do jej poziomu wodonośnego i stanowiący ujęcie wody; dawniej do wszelkich potrzeb domowych czerpano wodę z usytuowanej na zewnątrz studni. [przypis edytorski]
41. sadzawka — wypełnione wodą niewielkie zagłębienie w ziemi [przypis edytorski]
42. nurt — część wody w korycie rzeki płynąca z największą prędkością. [przypis edytorski]
43. chrust — suche gałęzie do palenia np. w piecu. [przypis edytorski]
44. oś — rura łącząca koła wozu. [przypis edytorski]
45. tężeć — twardnieć; tu: nasilać się, potężnieć. [przypis edytorski]
46. pędzić jak w sto koni — pędzić z ogromną prędkością, z pośpiechem. [przypis edytorski]
47. po dobroci — póki jestem dobra, póki się nie złoszczę. [przypis edytorski]
48. Belweder — tu: pałac Prezydenta Polski mieszczący się w Warszawie. [przypis edytorski]
49. powóz — pojazd na czterech kołach, ciągnięty przez konie. [przypis edytorski]
50. grono — grupa ludzi, tu: rodzina. [przypis edytorski]
51. batuta — cienka pałeczka, którą dyrygent trzyma w ręce, dzięki czemu cała orkiestra może widzieć wskazówki dotyczące wykonania utworu, czyli dyrygowanie. [przypis edytorski]
52. szofer — kierowca. [przypis edytorski]
53. pokojówka — kobieta wykonująca zawód sprzątaczki w pomieszczeniach mieszkalnych. [przypis edytorski]
54. gazeciarz — osoba sprzedająca lub roznosząca gazety. [przypis edytorski]
55. tyci — malutki. [przypis edytorski]
56. uśmiechać się komuś — podobać się komuś; o czymś, czym ktoś się cieszy na samą myśl o tym. [przypis edytorski]
57. gramofon — urządzenie do słuchania muzyki z czarnych płyt winylowych (rodzaju tworzywa sztucznego). [przypis edytorski]
58. drzemać — spać niezbyt głęboko. [przypis edytorski]
59. nozdrze — część nosa; dziurka w nosie. [przypis edytorski]
60. ujść cało — ocaleć, przeżyć. [przypis edytorski]
61. łechtać — łaskotać. [przypis edytorski]
62. skry — iskry. [przypis edytorski]
63. czerstwy — zdrowy, silny; tu: zarumieniony. [przypis edytorski]
64. cera — skóra na twarzy. [przypis edytorski]
65. rtęć — jeden ze stu osiemnastu podstawowych pierwiastków chemicznych, tj. bardzo małych elementów, z których składa się otaczający nas świat. Choć rtęć jest metalem, ma postać srebrzystej cieczy, podobnej do wody, ale dużo od niej cięższym, a przy tym silnie toksycznym. Krople rtęci to kuleczki, z łatwością toczące się po powierzchni, może od tego pochodzi wyrażenie: bystry jak rtęć. [przypis edytorski]
66. bieda — brak pieniędzy, niedostatek środków materialnych a. trudna, nieprzyjemna sytuacja, zmartwienie. [przypis edytorski]
67. babie lato — tu: późnoletni okres ładnej pogody; także: nici pajęcze unoszone wiatrem w pogodne dni jesienne. [przypis edytorski]
68. Tatarzyn — Tatar; osoba pochodząca z Mongolii (kraj leżący daleko na wschodzie) lub Turcji (kraj też leżący na wschodzie, ale bliżej Polski niż Mongolia). [przypis edytorski]
69. natrzeć — zaatakować. [przypis edytorski]
70. śmiałek — osoba odważna. [przypis edytorski]
71. order — odznaczenie za zasługi. [przypis edytorski]
72. zaszczyty — wysokie stanowiska, odznaczenia, godności oraz związane z nimi przywileje. [przypis edytorski]
73. bystry — szybki. [przypis edytorski]
74. Żeby — tutaj: gdyby. [przypis edytorski]
75. figlować — bawić się, psocić. [przypis edytorski]
76. dyktando — sprawdzian z ortografii, a dokładnie z umiejętności prawidłowego zapisywania dyktowanego na głos tekstu. [przypis edytorski]
77. markotny — smutny, przygnębiony. [przypis edytorski]
78. słotny — deszczowy. [przypis edytorski]
79. ród — tu: pochodzenie, związki rodzinne. [przypis edytorski]
80. wizytówka — karteczka z imieniem, nazwiskiem i adresem. [przypis edytorski]
81. prostacki — niegrzeczny, prymitywny. [przypis edytorski]
82. sadzić błędy — pisać z błędami. [przypis edytorski]
83. siódme poty — mówi się, że osoba, która się bardzo trudzi, ale też denerwuje lub boi, wylewa siódme poty albo występują na nią siódme poty. Siódemka jest uznawana za liczbę magiczną. Używa się też jej w bajkach, mówimy „za siedmioma górami, za siedmioma lasami”, siedmiu też było krasnoludków w bajce o Królewnie Śnieżce. [przypis edytorski]
84. wysmukły — wysoki i cienki. [przypis edytorski]
85. niebosiężny — wysoki aż do nieba. [przypis edytorski]
86. drwal — człowiek pracujący w lesie przy ścinaniu drzew. [przypis edytorski]
87. naharować się — napracować się, namęczyć się. [przypis edytorski]
88. tartak — miejsce, gdzie tnie się drzewo na deski. [przypis edytorski]
89. zziajać się — bardzo się zmęczyć; objawem takiego zmęczenia jest dyszenie (ziajanie) z wysiłku. [przypis edytorski]
90. listwa — cienka i wąska deska. [przypis edytorski]
91. stolarz — osoba wykonująca z drewna meble. [przypis edytorski]
92. nie lada — nie byle jaki, bardzo dobry. [przypis edytorski]
93. majster — fachowiec; osoba wykonująca swój zawód w sposób bardzo wprawny i umiejętny; mistrz w swoim zawodzie. [przypis edytorski]
94. hebel — narzędzie do strugania drewna, nadające mu płaski kształt i gładką powierzchnię. [przypis edytorski]
95. klajster — klej. [przypis edytorski]
96. sposobić — przygotowywać. [przypis edytorski]
97. mozół — trud, ciężka praca, wysiłek. [przypis edytorski]
98. oberek — polski taniec ludowy. [przypis edytorski]
99. Dokoluśka — dookoła. [przypis edytorski]
100. rozluźnić się — określenie to ma dwa znaczenia. Rozluźnić się w znaczeniu zrelaksować, odprężyć, ale też miotła o której mówi poeta, jest związana sznurkiem i, jeżeli ten sznurek się rozluźni to się rozsypią włosy miotły. [przypis edytorski]
101. sień — pomieszczenie między wejściem do domu a pokojami, też: przedpokój. [przypis edytorski]
102. Wisła — najdłuższa rzeka w Polsce. [przypis edytorski]
103. wtem — nagle. [przypis edytorski]
104. gęsiego iść — iść rzędem, jedna za drugą. [przypis edytorski]
105. kokoszka a. kokosza — kura. [przypis edytorski]
106. aeroplan (daw.) — samolot. [przypis edytorski]
107. kwoczka a. kwoka — kura. [przypis edytorski]
108. rygiel — poziome, wspierające elementy konstrukcji albo urządzenie zamykające, składające się z metalowej sztabki lub pręta wsuwanego do specjalnego otworu lub skobla. [przypis edytorski]
109. motor — tu: silnik. [przypis edytorski]
110. fryga ( daw.) — zabawka podobna do bączka, napędzana przez pociągnięcie nitki, którą jest owinięta i wirująca dzięki temu wkoło własnej osi. [przypis edytorski]
111. w skrzek — zacząć skrzeczeć. [przypis edytorski]
112. w bek — zacząć beczeć, zacząć płakać. [przypis edytorski]
113. fiknąć kozła — zrobić przewrót w przód. [przypis edytorski]
114. chyżo — szybko. [przypis edytorski]
115. gąsienica — larwa niektórych owadów. [przypis edytorski]
116. boża krówka — biedronka. [przypis edytorski]
117. przed niemi (daw. forma) — dziś: przed nimi. [przypis edytorski]
118. ślipie — oko. [przypis edytorski]
119. łypać — spoglądać groźnie. [przypis edytorski]
120. grzęda — długi poprzeczny kij, na którym siedzą kury. [przypis edytorski]
121. Warszawa — stolica Polski, największe miasto w kraju. [przypis edytorski]
122. gwar — odgłos wielu różnych zmieszanych głosów naraz. [przypis edytorski]
123. kartofle — też: ziemniaki. [przypis edytorski]
124. zjeść wszystkie rozumy — o osobie, która myśli, że wszystko wie i umie i że nie musi się już uczyć. [przypis edytorski]
125. Kopernik, Mikołaj (łac. Nicolaus Copernicus, 1473–1543) — polski uczony pochodzenia niemieckiego; prawnik, dyplomata, lekarz i astronom, autor dzieła De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich) przedstawiającego budowę Wszechświata; Kopernik głosił, że Ziemia kręci się wokół Słońca, co w jego czasach stanowiło rewolucyjne odkrycie, zwane odtąd przewrotem kopernikańskim. [przypis edytorski]
126. Śląsk — kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie dzisiejszej Polski, Czech, Niemiec i Słowacji, nad dolną Odrą i w jej dorzeczu, słynąca z wydobycia węgla. [przypis edytorski]
127. sól — w Polsce z wydobycia soli słynie przede wszystkim Kłodawa w województwie wielkopolskim, a dawniej Wieliczka w województwie małopolskim (w pobliżu Krakowa), której pierwsza nazwa notowana w XII w. brzmiała Wielka Sól. [przypis edytorski]
128. Kraków — miasto na położone w południowej Polsce nad Wisłą, formalna stolica Polski do 1795 roku, miasto koronacyjne i miejsce pochówku królów Polski. [przypis edytorski]
129. Warta — trzecia pod względem długości rzeka Polski; główny prawy dopływ Odry. [przypis edytorski]
130. łamać głowę — zastanawiać się, myśleć o czymś. [przypis edytorski]