Rozdział XVII
W ciemności, która była potem, rozwidniła się wielka zorza południowa97 i pożar chmur.
A księżyc znużony spuszczał się w płomienie niebios, jakoby gołąb biały, spadający wieczorem na chatę czerwoną od słońca zachodu.
Eloe siedziała nad ciałem zmarłego, z gwiazdą melancholiczną na rozpuszczonych włosach.
I oto nagle z płomienistéj zorzy wystąpił rycerz na koniu, zbrojny cały i leciał z okropnym tententem98.
Śnieg szedł przed nim i przed piersią konia, jak fala zapieniona przed łodzią.
A w ręku rycerza była chorągiew, a na niéj trzy ogniste litery paliły się.
I przyleciawszy ów rycerz nad trupa, zawołał grzmiącym głosem: tu był żołnierz, niech wstanie!
Niech siada na koń, ja go poniosę prędzéj niż burza tam, gdzie się rozweseli w ogniu.
Oto zmartwychwstają narody! Oto z trupów są bruki miast! Oto lud przeważa!
Nad krwawymi rzekami i na krużgankach pałacowych stoją bladzi królowie, trzymając szaty na piersiach szkarłatne, aby zakryć pierś przed kulą świszczącą i przed wichrem zemsty ludzkiéj.
Korony ich ulatują z głów jak orły niebieskie i czaszki królów są odkryte.
Bóg rzuca pioruny na głowy siwe i na obnażone z koron czoła.
Kto ma duszę, niech wstanie! Niech żyje! Bo jest czas żywota dla ludzi silnych.
Tak mówił rycerz, a Eloe, powstawszy znad trupa, rzekła: rycerzu, nie budź go, bo śpi.
On był przeznaczony na ofiarę, nawet na ofiarę serca. Rycerzu, leć daléj, nie budź go.
Jam jest w części odpowiedzialna, że serce jego nie było tak czyste jak diamentowe źródło i tak wonne jak lilie wiosenne.
To ciało do mnie należy, i to serce moim było. Rycerzu, koń twój tętni, leć daléj!
I poleciał ów rycerz ognisty z szumem jakoby burzy wielkiéj; a Eloe usiadła nad ciałem martwego.
I uradowała się, że serce jego nie obudziło się na głos rycerza i że już spoczywał.
1835
Przypisy:
1. sybirski (z ros.) — syberyjski. [przypis edytorski]
2. je (tu daw.) — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: ich (tj. ludzi; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
3. tabor — szereg wozów, z których na postojach tworzy się obóz, aby podróżującym łatwiej było się bronić; w taborach obozowały ludy koczownicze oraz wojska w pochodzie. [przypis edytorski]
4. ren — renifer. [przypis edytorski]
5. sioło (daw.) — wieś. [przypis edytorski]
6. je (tu daw.) — dziś popr.forma B. lm r.m-os.: ich (tj. wygnańców; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
7. je (tu daw.) — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: ich (tj. ludzi; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
8. azaż a. aza (starop.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
9. kwiatowi — dziś popr. forma C. lp: kwiatu. [przypis edytorski]
10. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]
11. całun — tkanina, którą okrywa się zwłoki. [przypis edytorski]
12. wygnańce — dziś popr. forma M. lm: wygnańcy. [przypis edytorski]
13. pacholę (daw.) — chłopiec. [przypis edytorski]
14. kazić (daw.) — psuć, brudzić. [przypis edytorski]
15. domie — dziś popr. forma Msc. lp: domu. [przypis edytorski]
16. my Polaki — dziś popr.: my Polacy; my jesteśmy Polakami. [przypis edytorski]
17. kozacy — tu: konni żołnierze carscy. [przypis edytorski]
18. turma — więzienie, szczególnie carskie (lub sowieckie). [przypis edytorski]
19. więźni — dziś popr. forma D. lm: więźniów. [przypis edytorski]
20. dwaj gołębiowie — dziś popr. forma lm: dwa gołębie. [przypis edytorski]
21. plewy — odpadki pozostające po młóceniu zboża. [przypis edytorski]
22. maleńcy wróblowie — dziś popr. forma M. lm: maleńkie wróble. [przypis edytorski]
23. spocznienie — dziś: spoczynek, odpoczynek. [przypis edytorski]
24. cyprys — drzewo iglaste rosnące w płd. Europie; często ozdabiano cyprysami cmentarze, uważane są więc za symbol smutku i zadumy. [przypis edytorski]
25. Sekwana — rzeka w płn. Francji, przepływająca przez Paryż. [przypis edytorski]
26. płotka — drobna srebrno-biała ryba z czerwonymi płetwami. [przypis edytorski]
27. chceszli (daw.) — czy chcesz; tu: jeśli zechcesz. [przypis edytorski]
28. który się był położył — forma daw. czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym: Anhelli położył się wcześniej, zanim Szaman posadził dziecko na jego piersiach. [przypis edytorski]
29. A zbudziwszy się, Anhelli usiadł — uwspółcześniono interpunkcję w zdaniach zawierających imiesłowy czynne. W wydaniu źródłowym przecinek przyporządkowywał podmiot do imiesłowu, a nie do orzeczenia: A zbudziwszy się Anhelli, usiadł. [przypis edytorski]
30. opętanyś jest — dziś: jesteś opętany. [przypis edytorski]
31. wygnańcy barscy — po upadku konfederacji barskiej (1768–1772) na Syberię zostało zesłanych ponad 14 tys. konfederatów, resztę przymusowo wcielono do armii rosyjskiej. Konfederacja barska — zbrojny związek polskiej szlachty, zorganizowany w Barze na Podolu przez szlachtę polską, niezadowoloną z praw narzucanych Polsce przez Imperium Rosyjskie, a popieranych przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, m.in. z prawa o równouprawnieniu innowierców. [przypis edytorski]
32. czerwiec — owad, z którego pozyskiwano daw. czerwony barwnik. [przypis edytorski]
33. obnażył się ze wszystkiego — tj. oddał wszystko, co miał. [przypis edytorski]
34. dziesięcina — daw. podatek, wynoszący 10% wartości zbiorów a. dochodów. [przypis edytorski]
35. celniki — dziś popr. forma B. lm: celników. [przypis edytorski]
36. je (tu daw.) — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: ich (tj. ludzi; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
37. domie — dziś popr. forma Msc. lp: domu. [przypis edytorski]
38. śpiące — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: śpiących. [przypis edytorski]
39. był umarł — daw. forma czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym: umarł, zanim przyszli go obudzić. [przypis edytorski]
40. pastorał — długa laska, symbol władzy biskupiej. [przypis edytorski]
41. siermięga — wierzchnie ubranie noszone przez chłopów w dawnej Polsce. [przypis edytorski]
42. pożywać (daw.) — spożywać. [przypis edytorski]
43. doradzca — dziś popr.: doradca. [przypis edytorski]
44. się udał przed człowiekiem za Boga — dziś: udał przed człowiekiem Boga; udawał, że jest Bogiem. [przypis edytorski]
45. wichry — dziś popr. forma N. lm: wichrami. [przypis edytorski]
46. pięcią — dziś: pięciu a. pięcioma. [przypis edytorski]
47. korytarzów — dziś popr. forma D. lm: korytarzy. [przypis edytorski]
48. kaganiec — tu: prymitywna lampka; żelazny koszyczek, w którym paliło się ogień. [przypis edytorski]
49. na nie — dziś popr. forma: na nich. [przypis edytorski]
50. Morze Genezaretańskie — jez. Genezaret a. Jezioro Tyberiadzkie, największe jezioro słodkowodne w Izraelu. Wg Biblii spomiędzy rybaków nad tym jeziorem Jezus powołał pierwszych apostołów. [przypis edytorski]
51. sąż (daw.) — tu: czyż są (a.: są przecież). [przypis edytorski]
52. usiadamy — dziś popr.: siadamy. [przypis edytorski]
53. niektóre więźnie — dziś popr. forma B. lm: niektórych więźniów. [przypis edytorski]
54. litośny (daw.) — litościwy, współczujący. [przypis edytorski]
55. kontusz — męski płaszcz z rozciętymi rękawami, noszony daw. przez szlachtę; tu: symbol sarmatyzmu i szlacheckiego konserwatyzmu. [przypis edytorski]
56. Lach — właśc. Lech, mityczny praojciec polskiego narodu; Lachami nazywano niekiedy dawniej Polaków, np. na Ukrainie. [przypis edytorski]
57. odgrażając się, że u pierwszych dowie się, jaka jest krew — aluzja do przekonania o błękitnym kolorze krwi szlacheckiej. [przypis edytorski]
58. zwycięztwo — dziś popr.: zwycięstwo. [przypis edytorski]
59. ludzie owe obłąkane — dziś popr. forma B. lm: ludzi owych obłąkanych; tych obłąkanych ludzi. [przypis edytorski]
60. ćwiek — duży gwóźdź. [przypis edytorski]
61. borealny — północny; zorza borealna — zorza polarna. [przypis edytorski]
62. godziż się (daw.) — czy się godzi; czy to jest właściwe. [przypis edytorski]
63. na martwe i umęczone — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: na martwych i umęczonych. [przypis edytorski]
64. je (tu daw.) — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: ich (tj. ludzi; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
65. postrzec — dziś: spostrzec; zobaczyć; zauważyć. [przypis edytorski]
66. swoje znajome — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: swoich znajomych. [przypis edytorski]
67. je (tu daw.) — dziś popr. forma B. lm r.m-os.: ich (tj. ludzi; tu jest to celowa archaizacja). [przypis edytorski]
68. skościały — dziś: skostniały; zamarznięty, zesztywniały z zimna. [przypis edytorski]
69. spotknąć się — dziś: potknąć się. [przypis edytorski]
70. sąż (daw.) — tu: czy są (a.: są przecież). [przypis edytorski]
71. kawka — nieduży, czarno-szary ptak z rodziny krukowatych. [przypis edytorski]
72. wieszli (daw.) — czy wiesz. [przypis edytorski]
73. cherubiny (mit.) — anioły wyższego rzędu. [przypis edytorski]
74. jednę — dziś popr. forma B. lp: jedną. [przypis edytorski]
75. infuła — wysoka, podwójna czapka biskupia. [przypis edytorski]
76. hostią — dziś popr. forma B. lp: hostię. [przypis edytorski]
77. azaż (starop.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
78. Józef Kimbar (ok. 1750 – po 1800) — stolnik upicki, poseł na sejm w 1793 r. W mowie sejmowej wyraził przekonanie, że król i wszyscy posłowie powinni wybrać dobrowolnie syberyjskie wygnanie, zamiast godzić się na upokarzające układy z Rosją, prowadzące do rozbiorów Polski. [przypis edytorski]
79. Ostiak a. Chant — członek narodu zamieszkującego zach. Syberię. [przypis edytorski]
80. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]
81. szli renowie — dziś popr. forma: szły reny. [przypis edytorski]
82. liściami — dziś popr. forma N. lm: liśćmi. [przypis edytorski]
83. dzień sybirski — tu: dzień polarny. [przypis edytorski]
84. gminny (tu daw.) — pospolity, niski; ludowy, zabobonny. [przypis edytorski]
85. litanija — dziś: litania. [przypis edytorski]
86. posieleniec (z ros.) — osadnik, osiedleniec; tu: zesłaniec. [przypis edytorski]
87. azaż (starop.) — przecież; czyż. [przypis edytorski]
88. Kaim — daw. oboczna postać imienia Kaina, zabójcy swojego brata, Abla; lud Kaimów — bratobójcy. [przypis edytorski]
89. Samojedzi — wspólna nazwa kilku narodów zamieszkujących zach. Syberię. [przypis edytorski]
90. szklanne — dziś popr.: szklane. [przypis edytorski]
91. A jesteśmy ci sami, którzy przed wiekiem przyszli do chaty kołodzieja — nawiązanie do mitu o Piaście Kołodzieju i początkach państwa polskiego. [przypis edytorski]
92. pogrobowiec — dziecko urodzone po śmierci ojca. [przypis edytorski]
93. rówienniczka — dziś: rówieśniczka. [przypis edytorski]
94. wieszli (daw.) — czy wiesz. [przypis edytorski]
95. mięszać — dziś popr.: mieszać. [przypis edytorski]
96. synie — dziś popr. forma N. lp: synu. [przypis edytorski]
97. zorza południowa — tu: zorza polarna. [przypis edytorski]
98. tentent — dziś popr.: tętent. [przypis edytorski]