EPILOG
PUBLICZNOŚĆ
wywołując
Dziejopis Wawel! Wawel, narodu dziejopis!
Wawel wychodzi, kłaniając się.
WAWEL
Prześwietna publiczności, oto mój skoropis280
Zaczął rzecz wydarzoną wpisywać do kronik.
Przerwaliście mi pracę.
PUBLICZNOŚĆ
Czyjże jesteś stronnik?
WAWEL
Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek.
PUBLICZNOŚĆ
Jakżeś ty piorunowy opisał przypadek?
Powiedz! myśmy widzieli rzecz całą do końca.
WAWEL
Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,
Zaciekając281 się w rzeczy wydarzonej jądrze.
Królowa jak Salomon panowała mądrze,
Więc musiała być mądrą, przy mądrości cnota.
PUBLICZNOŚĆ
Panie Wawel, za prędka twych sądów szczodrota.
Było za kulisami stać od pierwszej sceny.
WAWEL
Komponowałem wtenczas nad Popielem treny.
PUBLICZNOŚĆ
Cóż o rodzie królowej?
WAWEL
Z historycznych szczytów
Patrząc, ród jej prowadzę z kraju Obotrytów,
Którzy mięsa nie jedzą. Choć jeden uczonek
Mieni, że pochodziła z kraju Amazonek;
Ale ja mu zarzucam fałsz w kroniki nocie
I dowodzę dowodem, i topię go w błocie.
Obaczycie go piórem zabitego w trunie282.
PUBLICZNOŚĆ
Cóż powiadasz na piorun?
WAWEL
Sądzę o piorunie,
Że kiedy burza bije, trzeba bić we dzwony,
Że gałązka laurowa283 lepsza od korony,
Bo w laur piorun nie bije ani głowie szkodzi.
PUBLICZNOŚĆ
Czy jesteś tego pewny?
WAWEL
Ten, co w laurach chodzi,
Autor niniejszej sztuki, słusznie wam opowie,
Że odkąd nosi wieniec laurowy na głowie,
Piorun weń nie uderzył.
PUBLICZNOŚĆ
Pochlebiasz, mój łysy,
I królom, i poetom... Idź precz za kulisy!
KONIEC EPILOGU
Przypisy:
1. apolog (gr.) — krótki utwór dydaktyczny, często posługujący się przejaskrawieniem; bajka. [przypis edytorski]
2. Irydionie — Tak zwraca się Słowacki do Zygmunta Krasińskiego, autora dramatu z czasów rzymskich, za panowania Heliogabala, pt. Irydion; imię tytułowego bohatera nawiązuje do Irydy, bogini tęczy oraz samej tęczy jako biblijnego znaku przymierza między Bogiem a ludźmi po potopie. [przypis edytorski]
3. ariostyczny — przymiotnik od nazwiska włoskiego poety renesansowego Lodovico Ariosto (1474–1533), autora poematu rycerskiego Orland szalony, opisującego przygody Orlanda, paladyna króla Franków, Karola. Dzieło Ariosta jest najdłuższym eposem europejskim, w którym główny temat przeplata się z wieloma dygresjami i wątkami pobocznymi; splecione w nim zostały ze sobą wątki z mitologii greckiej, rzymskiej, religijności chrześcijańskiej, średniowiecznych baśni i historii Europy oraz dzieje rodów włoskich; w utworze nie brakuje też wyraziście zarysowanych kobiecych bohaterek, jak mądra czarownica Melissa, waleczna rycerka Bradamanta czy postacie olbrzymek; polskie tłumaczenie eposu dokonane przez Piotra Kochanowskiego zostało wstrzymane zakazem biskupim na 180 lat i ukazało się dopiero w 1799 r. [przypis edytorski]
4. anachronizm — błąd polegający na łączeniu zjawisk lub faktów, które nie mogły się zdarzyć jednocześnie, względnie na umieszczeniu rzeczy, idei, osoby itp. w niewłaściwej epoce; element niezgodny z duchem czasów lub stanem wiedzy przedstawionej epoki. [przypis edytorski]
5. roztworzyć — dziś: otworzyć. [przypis edytorski]
6. dantejski — przymiotnik od imienia Dantego Alighieri (1265–1321), jednego z najwybitniejszych poetów włoskich, autora poematu Boska Komedia; poemat przedstawia wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe: Piekło, Czyściec oraz Raj i jest uważane za szczytowe osiągnięcie europejskiej literatury średniowiecznej. [przypis edytorski]
7. dziejopis — kronikarz. [przypis edytorski]
8. karaceńska zbroja — zbroja z metalowych łusek na podkładzie ze skóry lub grubego materiału; przypominała pancerz robaka zwanego prusakiem lub: karaczanem (karakanem), stąd nazwa. [przypis edytorski]
9. prawić — mówić. [przypis edytorski]
10. od rozumu błądzi — traci rozum, popada w obłąkanie. [przypis edytorski]
11. z owąd — od tego właśnie; stąd, dlatego. [przypis edytorski]
12. gmin — lud. [przypis edytorski]
13. podstarzał dziesiątym krzyżykiem — miał prawie sto lat. [przypis edytorski]
14. dąbrowa — las dębowy. [przypis edytorski]
15. li (daw.) — czy. [przypis edytorski]
16. synogarlica — szlachetna odmiana gołębicy; przypisywano jej bezwzględną wierność jednemu partnerowi, niejako „naturalną monogamiczność”. [przypis edytorski]
17. pomór — śmierć, zaraza. [przypis edytorski]
18. purpura — głęboki odcień czerwieni, kolor królewski. [przypis edytorski]
19. dziatki — dzieci. [przypis edytorski]
20. któż mię z żebraki rozezna — któż mnie odróżni od żebraków. [przypis edytorski]
21. cham — człowiek niższego stanu, chłop. [przypis edytorski]
22. Mojżesza plagi — chodzi o biblijne plagi (opisane w Księdze Wyjścia), które za sprawą Mojżesza (wspieranego w swym dziele przez Boga) spadły na Egipt, kiedy faraon nie chciał wypuścić ze swego kraju ludu izraelskiego powołanego, by wyruszyć do Ziemi Obiecanej. [przypis edytorski]
23. będzieżli (...) użyteczny — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż- oraz partykułą pytającą -li; znaczenie: czyż będzie użyteczny; czy będzie użyteczny. [przypis edytorski]
24. mali (...) przepuszczać — daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy ma przepuszczać. [przypis edytorski]
25. jam przeklęty (daw.) — skrót od: ja jestem przeklęty. [przypis edytorski]
26. liczman — żeton, drobny przedmiot (krążek gliniany a. kamyk) używany jako pomoc przy liczeniu; tu: pieniądz fałszywy, imitacja przedmiotu wartościowego. [przypis edytorski]
27. karcz — pień pozostały po ścięciu (tj. wykarczowaniu) drzewa. [przypis edytorski]
28. Skądże tej koronie cudowna władza? — w domyśle: skąd się tej koronie dostała cudowna władza; skąd się w niej wzięła. [przypis edytorski]
29. Scyta — mieszkaniec Scytii, członek starożytnego plemienia Scytów, którzy 700 lat p.n.e. najechali m.in. ziemie polskie, co w sarmatyzmie dało podstawę dla genealogicznych rojeń o pochodzeniu szlachty polskiej. [przypis edytorski]
30. ziemica (daw.) — ziemia (forma augmentatiwum). [przypis edytorski]
31. krocie — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
32. mara — tu: złudzenie. [przypis edytorski]
33. z żebra swego kości — nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama. [przypis edytorski]
34. na pewno — tu: z pewnością (siebie), zdecydowanie. [przypis edytorski]
35. starce (daw. forma) — dziś: starcy. [przypis edytorski]
36. Filon — jest to postać, w której znajdują swą karykaturę wątki sielankowe i sentymentalne; już samo jego imię odsyła nas do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon. Znaczące jest to, że bohater jest „pasterzem” (choć żadnej zwierzyny nie pasie), że używa obficie nazewnictwa pochodzącego z mitol. gr. i rzym., mówiąc nieustannie o bogach i boginiach oraz, że w jego wypowiedziach znajduje się pełno wzmianek o rozmaitych urokach przyrody. Będąc kochankiem sentymentalnym, nie dostrzega (jak Werter) groźnego i strasznego oblicza natury. Swego rodzaju kulminacją w konstrukcji tej postaci będzie to, że Filon, który nie mógł spełnić swej miłości na ziemi, trwając w oderwaniu od życia — zakocha się w końcu bardzo „romantycznie” (miłością niemożliwą do zrealizowania) w trupie Aliny. W ten sposób z kochanka sentymentalnego przekształca się dość gładko w kochanka romantycznego. [przypis edytorski]
37. Endymion — w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci. [przypis edytorski]
38. Dyjanny — dziś: Diany; bogini Księżyca i łowów (odpowiednik Artemidy z mit. gr.). [przypis edytorski]
39. Akteon — w mit. gr. młody myśliwy, który podglądał Artemidę w kąpieli. Za karę został zamieniony w jelenia, a wtedy rozszarpały go własne psy. [przypis edytorski]
40. alabaster — rodzaj białego gipsu. [przypis edytorski]
41. Wenus — w mit. rzym. bogini miłości, słynąca z urody, której imieniem nazwano jedną z planet naszego układu słonecznego, jej obserwacja możliwa jest tylko rano i wieczorem, przez co zwana jest również Jutrzenką, Gwiazdą Poranną (Zaranną) lub Gwiazdą Wieczorną. [przypis edytorski]
42. drożyć się — żądać wysokiej ceny; sercem się drożą: chcą wysokiej ceny za serce. [przypis edytorski]
43. bakałarz — nauczyciel. [przypis edytorski]
44. oszalał samotnością, postem — oszalał z powodu samotności i postu. [przypis edytorski]
45. inną razą (daw.) — dziś: innym razem. [przypis edytorski]
46. czyliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- oraz partykułą wzmacniającą -ż; inaczej: czyżby. [przypis edytorski]
47. zanadto skoro — zbyt szybko, za wcześnie. [przypis edytorski]
48. ajer — tatarak, bylina o wonnych liściach i korzeniu, powszechnie porastająca brzegi jezior. [przypis edytorski]
49. nezabudek — tak w tekście Słowackiego; dziś zapisujemy zmiękczone „n”: niezabudki (tj. niezapominajki). [przypis edytorski]
50. kładnie (daw. forma) — dziś: kładzie. [przypis edytorski]
51. kosy (daw.) — warkocze. [przypis edytorski]
52. winąć — rozwinąć, spleść. [przypis edytorski]
53. kałakucki (daw.) — pochodzący z Kalkuty, miasta w Indiach stolicy Bengalu. [przypis edytorski]
54. trzęsawica a. trzęsawisko — bagno. [przypis edytorski]
55. nitka Magdaleny — babie lato; zjawisko polegające na występowaniu unoszących się w powietrzu nici przędnych niektórych gatunków pająków. [przypis edytorski]
56. poszlij (daw. forma) — dziś: poślij. [przypis edytorski]
57. przełomka — przerębla; otwór w lodzie pokrywający jezioro a. rzekę, służący zimą do połowu ryb. [przypis edytorski]
58. płocho — nierozważnie; lekkomyślnie. [przypis edytorski]
59. drzącą — dziś: drżącą. [przypis edytorski]
60. szklanny (daw. forma) — dziś: szklany. [przypis edytorski]
61. mościa pani — popularny skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa pani. [przypis edytorski]
62. aśćka (starop.) — popularny skrót zwrotu grzecznościowego w odniesieniu do kobiety: Waszmość, co z kolei było skrótem od: Wasza Miłość. [przypis edytorski]
63. pjany — dziś: pijany. [przypis edytorski]
64. iść jak z płatka — udawać się z łatwością. [przypis edytorski]
65. miodek — tu: miód pitny, gatunek napoju alkoholowego. [przypis edytorski]
66. gorzonna — gorzałka, wódka. [przypis edytorski]
67. obcesowo (daw.) — bezpośrednio, bez ogródek, aż do nietaktu. [przypis edytorski]
68. na sienie (daw. forma) — dziś: na sianie. [przypis edytorski]
69. wiano (daw.) — posag i wyprawa panny młodej; tu: synonim wianka dziewiczego, dziewczęcej cnoty. [przypis edytorski]
70. Będziemy razem... — we fragmencie tym można odczytać nawiązanie do ballady Mickiewicza Świtezianka, w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną. [przypis edytorski]
71. przestróżka (zdrobn.) — od: przestroga. [przypis edytorski]
72. urzec — rzucić urok, czar. [przypis edytorski]
73. łozy zarostek — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]
74. sylf — w średniowieczu: duch powietrza, uosobienie żywiołu powietrza (u Paracelsusa). [przypis edytorski]
75. winąć — wiązać, splatać. [przypis edytorski]
76. poletko — małe pole. [przypis edytorski]
77. twoję główkę (daw. forma) — dziś: twoją główkę. [przypis edytorski]
78. by (daw.) — tu: niby, jakby. [przypis edytorski]
79. podściwy (daw., gw.) — poczciwy. [przypis edytorski]
80. łuczywo — szczapa drewniana, po zapaleniu służąca jako światło. [przypis edytorski]
81. Bladyna — inna forma imienia córki, Balladyny, używana przez matkę-wdowę. [przypis edytorski]
82. ukrasić — upiększyć. [przypis edytorski]
83. z pewna — na pewno. [przypis edytorski]
84. na sienie (daw. forma) — na sianie. [przypis edytorski]
85. smugłe łanie — raczej: smukłe łanie. [przypis edytorski]
86. obiedwie (starop.) — obie, obydwie. [przypis edytorski]
87. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
88. z pierścionkiem — w domyśle: ślubnym. [przypis edytorski]
89. gwiazdę przedsterną — gwiazdę przewodnią (przedsterną: wiodącą „przed sterem”); tu Kirkor nawiązuje do motywu gwiazdy betlejemskiej. [przypis edytorski]
90. puklerz — okrągła, wypukła tarcza; tu raczej: pancerz (jako przykrywający tułów, w którego środku bije serce). [przypis edytorski]
91. oślepionego (...) losu ręce — ślepy los, traf. [przypis edytorski]
92. krasnolicu — o krasnym (tj. pięknym) licu (tj. obliczu, twarzy). [przypis edytorski]
93. alkowa — sypialnia. [przypis edytorski]
94. pieczywo — czyli „to, co upieczone”, tu chodzi o pieczeń z mięsa żubra (dziś pieczywo oznacza chleb i bułki, zaś pieczone mięso to: pieczyste). [przypis edytorski]
95. wiszeńka — wisienka. [przypis edytorski]
96. uwalany — ubrudzony. [przypis edytorski]
97. podpiły (daw.) — dziś: podpity. [przypis edytorski]
98. krokiem — o krok, ani o krok. [przypis edytorski]
99. grabina (gw., pot.) — grab; gatunek drzewa. [przypis edytorski]
100. świecić bakę (strop., z ukr.) — schlebiać komuś, nadskakiwać, podlizywać się. [przypis edytorski]
101. szlafmyca — nakrycie głowy zakładane do snu (nazwa utworzona z połączenia wyrazów niem. schlafen: spać oraz mütze: czapka). [przypis edytorski]
102. ruda — tu: rodzaj gliny. [przypis edytorski]
103. drużka — przyjaciółka. [przypis edytorski]
104. mamże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]
105. by — tu skrócone: niby, jakby. [przypis edytorski]
106. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
107. przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]
108. przyszlij — dziś: przyślij. [przypis edytorski]
109. korzanych powiek — powiek z kory (takie powieki ma teraz Grabiec, będąc wierzbą). [przypis edytorski]
110. by (daw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]
111. jagoda (daw.) — dowolny drobny owoc. [przypis edytorski]
112. pełny, mniej jedną maliną (daw.) — prawie pełny, bez jednej maliny. [przypis edytorski]
113. kalinko — kalina (rodzaj krzewów ozdobnych, kwitnących obficie białymi, kulistymi kwiatostanami i owocujących czerwonymi gronami drobnych kulistych owoców) była w ludowej metaforyce symbolem dziewczyny, młodej kobiety. [przypis edytorski]
114. znachodzić — znajdować; znaleźć. [przypis edytorski]
115. pomięszanie (daw.) — dziś: zmieszanie. [przypis edytorski]
116. oczewiście — dziś: oczywiście. [przypis edytorski]
117. bora — dziś popr. forma: (z) boru; tj. z lasu. [przypis edytorski]
118. roztropność — cnota, która pozwala rozeznać w każdych okolicznościach prawdziwe dobro i wybierać właściwe środki prowadzące do celu; rozwaga. [przypis edytorski]
119. mieć pieczę koło kogoś a. mieć pieczę nad kimś — opiekować się kimś; mieć pieczą: daw. forma B.lp r.ż., dziś: pieczę. [przypis edytorski]
120. te ciało — dziś popr.: to ciało. [przypis edytorski]
121. Feb a. Febus (mit. rzym.) — odpowiednik Apolla w mit. gr., bóg światła (tu: synonim słońca); monolog Filona pełen jest dość chaotycznych i pomieszanych odniesień do mitologii, ogólnie mających dotyczyć miłości. [przypis edytorski]
122. blada Dyjanna — Diana (odpowiednik Artemidy z mit. gr.), bogini Księżyca; w Endymionie jednak zakochała się Selene. [przypis edytorski]
123. przypadać (daw.) — pasować. [przypis edytorski]
124. tum ją zobaczył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tu ją zobaczyłem. [przypis edytorski]
125. jakim oni czołem — jak mieli czelność, jak śmieli. [przypis edytorski]
126. cierpić — dziś: cierpieć. [przypis edytorski]
127. źrennicy — dziś: źrenicy. [przypis edytorski]
128. siędę — dziś: siądę. [przypis edytorski]
129. zdrój — źródło; zdroja: daw. forma D.lp, dziś: zdroju. [przypis edytorski]
130. sumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]
131. przeznaczeniem spójną z ręką rycerza i (...) zbrodni — spojoną (zespoloną) siłą przeznaczenia. [przypis edytorski]
132. cycowy — z tkaniny bawełnianej drukowanej w barwne wzory, używanej w dawnej Europie, w XVII-XVIII w.; cyc (z holenderskiego sits): wzorzysta tkanina bawełniana, perkal. [przypis edytorski]
133. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
134. łajać — ganić, gniewać się. [przypis edytorski]
135. mosiędzem (daw. forma) — dziś: mosiądzem. [przypis edytorski]
136. podczciwa (daw., gw. forma) — poczciwa, tj. zacna, czcigodna. [przypis edytorski]
137. lepiej mu przypadła (daw.) — bardziej mu pasuje (pasowałaby). [przypis edytorski]
138. kosy (daw.) — warkocze. [przypis edytorski]
139. równianka (gw.) — wianek; kwiaty splecione jeden za drugim w sznur. [przypis edytorski]
140. grabini — hrabini, hrabina. [przypis edytorski]
141. Była już na grabinię z dawna przeznaczona — chodzi tu o żartobliwą grę słów: grabibi, czyli hrabina, zbliża się dźwiękowo do określenia grabiny, czyli drewna z grabu. [przypis edytorski]
142. otoczony (...) niby kania od wróblów — otoczony jak kania przez wróble; kania, tu: gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych. [przypis edytorski]
143. rosnął — dziś popr.: rósł. [przypis edytorski]
144. kolasa — kareta. [przypis edytorski]
145. sumnienia (daw. forma) — dziś: sumienia. [przypis edytorski]
146. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]
147. robroniec — zgrubienie od: robron: okrągła suknia dworska z ciężkich tkanin jedwabnych, o konstrukcji kloszowej. [przypis edytorski]
148. dowodźca — dowódca. [przypis edytorski]
149. kwokać — narzekać. [przypis edytorski]
150. by — tu: gdy choćby. [przypis edytorski]
151. ciupa — ciasne pomieszczenie, więzienie. [przypis edytorski]
152. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
153. tajnymi szlaki dążyli — dziś: dążyli tajnymi szlakami (drogami). [przypis edytorski]
154. mamka — kobieta, zwykle pochodząca z niższych warstw społecznych, zatrudniana, aby karmiła piersią niemowlę ludzi zamożnych. [przypis edytorski]
155. bogini niebieska, co na błękity lała drogi mleczne — Hera, bogini niebios, żona Zeusa w mit. gr. [przypis edytorski]
156. zapieczętowana skrzynia — próba ta przypomina tę, której została poddana Pandora. [przypis edytorski]
157. pójdź sam (daw.) — chodź tu. [przypis edytorski]
158. czemu się (...) dwudziestą laty pierwej nie urodził (daw. forma) — czemu się o dwadzieścia lat wcześniej nie urodził. [przypis edytorski]
159. snycerz — artysta-rzeźbiarz specjalizujący się w rzeźbieniu w drewnie, dawniej również w kamieniu. [przypis edytorski]
160. czyliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- i partykuła wzmacniającą -ż; inaczej: czy aby, czy może. [przypis edytorski]
161. przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski]
162. naprzód — najpierw, początkowo. [przypis edytorski]
163. karcz — pniak; nadziemna część pnia pozostała po ścięciu drzewa. [przypis edytorski]
164. sumnieniom (daw. forma) — dziś: sumieniom. [przypis edytorski]
165. wczora (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski]
166. jeszcze tyle troje (daw.) — jeszcze trzy razy tyle. [przypis edytorski]
167. Bogdaj — oby; oby Bóg dał. [przypis edytorski]
168. powszednego — dziś: powszedniego. [przypis edytorski]
169. najgrawa — naigrywa, wyśmiewa się, szydzi. [przypis edytorski]
170. mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski]
171. kłaniam uniżenie — formuła pożegnania (właśc. kłaniam się uniżenie); tu: żartobliwie, a nawet ironicznie grzeczna. [przypis edytorski]
172. stynka — gatunek małej rybki. [przypis edytorski]
173. chceszli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy chcesz. [przypis edytorski]
174. król dzwonkowy — figura w kartach do gry. [przypis edytorski]
175. krole — dziś: królowie. [przypis edytorski]
176. skoro — szybko, wkrótce. [przypis edytorski]
177. Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc — Goplana w tej scenie upodabnia się do bóstw kobiecych władających przyrodą; z półksiężycem nad czołem występują Diana oraz Hekate w mit. gr. Postać podobną jak tu Goplana przybiera również Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie Mozarta. [przypis edytorski]
178. przewierzgnęły — przedzierzgnęły, przemieniły. [przypis edytorski]
179. którąm ja porastał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. [przypis edytorski]
180. brody zbawić — pozbawić brody. [przypis edytorski]
181. sioło (daw., gw.) — wieś. [przypis edytorski]
182. nezabudka — niezabudka; niezapominajka. [przypis edytorski]
183. szołdra (daw.) — pogardliwie o człowieku; świnia. [przypis edytorski]
184. brać w rekruty — wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych. [przypis edytorski]
185. puszczać w odkupy — dzierżawić, dawać komuś coś w dzierżawę za okresową opłatą. [przypis edytorski]
186. wyjęty — tu: stanowiący wyjątek, niepodlegający prawu obowiązującemu pozostałych. [przypis edytorski]
187. głowa na mnie nie dla znaku — głowę mam nie od parady, tj. umiem myśleć. [przypis edytorski]
188. Mefistofelowy — należący do Mefistofelesa (jedno z tradycyjnych imion diabła). [przypis edytorski]
189. będziesz wiózł z kozy — będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu). [przypis edytorski]
190. foryś — pachołek usługujący przy powozie. [przypis edytorski]
191. pan-em — skrócone: panem jestem. [przypis edytorski]
192. Ararat — góra, masyw wulkaniczny leżący w centrum Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan; dziś na terytorium Turcji, w pobliżu granicy z Armenią i Iranem. [przypis edytorski]
193. na cóżem poszła — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: na cóż poszłam, po co poszłam. [przypis edytorski]
194. żenie (daw. forma) — dziś: żonie. [przypis edytorski]
195. Anim (...) w złości — skrót od: ani nie jestem w złości; wcale się nie złoszczę. [przypis edytorski]
196. kieszenię (daw. forma) — dziś B.lp: kieszeń. [przypis edytorski]
197. graf, grafini — tytuły szlacheckie: hrabia, hrabina. [przypis edytorski]
198. Trebizonta, właśc. Trapezunt a. Trebizond — cesarstwo, państwo istniejące w l. 1204–1461, powstałe na gruzach Cesarstwa Bizantyjskiego na terenach otaczających miasto Trapezunt (dziś: Trabzon w Turcji), podbite przez imperium osmańskie. [przypis edytorski]
199. aśćka — zwrot grzecznościowy, skrócone od: waszmościanka, waszmość pani. [przypis edytorski]
200. mnież odmówicie — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; czy mnie odmówicie, czyż mnie odmówicie. [przypis edytorski]
201. krajczy, podstoli — w dawnej Polsce nazwy urzędów na dworze, wywodzące się od funkcji pełnionych przy stole królewskim. [przypis edytorski]
202. czar dolewajcie — dolewajcie napojów do czar (czarek, pucharów). [przypis edytorski]
203. maszkara — straszydło, potwór. [przypis edytorski]
204. chrobry — dzielny, waleczny. [przypis edytorski]
205. acan — zwrot grzecznościowy, skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski]
206. rozhowor (z ukr.) — rozmowa. [przypis edytorski]
207. służalce — dziś popr. forma lm: służalcy. [przypis edytorski]
208. zaledwieśmy wjechali — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: zaledwie wjechaliśmy. [przypis edytorski]
209. samotrzeci — wraz z dwoma towarzyszącymi osobami (w sumie: we trzech). [przypis edytorski]
210. bałwan — tu: wzburzona fala. [przypis edytorski]
211. ani państwa pany zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać — ani też panowie (tj. najwyżsi dostojnicy) państwa nie zechcą w przyszłości podlegać potomkom zrodzonym z chłopki (którą Kirkor ma za żonę; jest to jego argument przeciw przyjęciu korony). [przypis edytorski]
212. kurant — szybki, skoczny taniec. [przypis edytorski]
213. wrazić — wepchnąć, wcisnąć. [przypis edytorski]
214. te berło — dziś popr.: to berło. [przypis edytorski]
215. do wtoru — dziś do wtóru; jako towarzyszące muzyce. [przypis edytorski]
216. objaśnić — pojaśnić. [przypis edytorski]
217. krosno — urządzenie do tworzenia tkanin. [przypis edytorski]
218. że byłem zasnął — daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego; że zasnąłem wcześniej. [przypis edytorski]
219. meszta (z tur.) — pantofel; miękkie, lekkie obuwie bez obcasów. [przypis edytorski]
220. rozwalina — przepaść, dół. [przypis edytorski]
221. czy więcej (...) co wyrzucą — czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). [przypis edytorski]
222. wnidą (daw. forma) — wejdą. [przypis edytorski]
223. by — jakby, niby. [przypis edytorski]
224. szkaplerz — wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku); tu w drugim znaczeniu: medalionu z wizerunkiem Matki Boskiej, zastępującego szkaplerz sukienny. [przypis edytorski]
225. cep — narzędzie do młócenia ziarna, zbudowane z dwóch pałek połączonych rzemieniem lub łańcuchem; tu: miało posłużyć do zatłuczenia niedołężnego bociana. [przypis edytorski]
226. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
227. otworzone — dziś popr.: otwarte. [przypis edytorski]
228. Fortuna — rzymska bogini kierująca ludzkim losem; szczęście. [przypis edytorski]
229. Jazon (mit. gr.) — heros, syn Ajzona, króla Tesalii, przywódca Argonautów w wyprawie po Złote Runo. [przypis edytorski]
230. mój cały zamek za błysk świecy! — nawiązanie do sławnego cytatu z tragedii Shakespeare’a: „Konia! Królestwo za konia!” [przypis edytorski]
231. bladnie — dzis: blednie. [przypis edytorski]
232. wschody (daw.) — dziś: schody. [przypis edytorski]
233. namówiemy (daw. forma) — dziś: namówimy. [przypis edytorski]
234. garzec a. garniec — daw. miara objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosząca ok. 4 litry. [przypis edytorski]
235. najgrawać się — dziś: naigrywać się; wyśmiewać się, szydzić. [przypis edytorski]
236. ajer — tatarak. [przypis edytorski]
237. oczerety — roślina rosnąca nad wodą, szuwary. [przypis edytorski]
238. hajduk — służący. [przypis edytorski]
239. równianka — wianek. [przypis edytorski]
240. z nieznanymi godły (daw. forma) — dziś: z nieznanymi godłami. [przypis edytorski]
241. tron owładać — zawładnąć tronem. [przypis edytorski]
242. z orlimi hałasy — tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu” (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami. [przypis edytorski]
243. gumno — stodoła. [przypis edytorski]
244. by — jak, jakby. [przypis edytorski]
245. obroczone — zbroczone, zakrwawione. [przypis edytorski]
246. brus — kamień szlifierski. [przypis edytorski]
247. snadnie — łatwo. [przypis edytorski]
248. czakan, właśc. czekan — toporek osadzony na lasce; tu: daw. pisownia. [przypis edytorski]
249. szaniec — wał obronny. [przypis edytorski]
250. umarły wał — wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem). [przypis edytorski]
251. kiesa — woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. [przypis edytorski]
252. do siego roku — do przyszłego roku. [przypis edytorski]
253. hospodyn (ukr.) — pan, władca. [przypis edytorski]
254. wreście (daw.) — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski]
255. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
256. tryjumfem — dziś popr.: triumfem. [przypis edytorski]
257. sędzie — dziś: sędziowie. [przypis edytorski]
258. Wanda —chodzi o legendarną księżniczkę Wandę, córkę Kraka, znaną z kroniki Wincentego Kadłubka i kroniki wielkopolskiej. [przypis edytorski]
259. dzwonicy — dziś popr.: dzwonnicy. [przypis edytorski]
260. pjany — dziś: pijany. [przypis edytorski]
261. brańcy — jeńcy. [przypis edytorski]
262. między gęste trupy (daw. forma) — dziś: między gęstymi trupami. [przypis edytorski]
263. niedosiągnieni — dziś: niedosięgli. [przypis edytorski]
264. otrawiciel (daw.) — truciciel. [przypis edytorski]
265. trącane (...) od płynącej rzeki — dziś: trącane przez płynącą rzekę. [przypis edytorski]
266. Eurotas — rzeka w Grecji. [przypis edytorski]
267. Orfeusz — w mitologii greckiej muzyk, który zszedł do świata podziemnego prosić Hadesa (w mit. rzym. noszącego imię Plutona) o przywrócenie żonie życia. [przypis edytorski]
268. Ereb — w mit. gr. najciemniejsza część Hadesu, tj. krainy zmarłych. [przypis edytorski]
269. ani pogardzać (daw.) — nie pogardzać nawet. [przypis edytorski]
270. Parki (mit. gr.) — według wierzeń w starożytnej Grecji, boginie odpowiedzialne za los człowieka. [przypis edytorski]
271. sumnienie — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski]
272. te córczysko — dziś popr.: to córczysko (forma zgrubienia, tj. augmentatywu). [przypis edytorski]
273. zaprzało się — wyparło się. [przypis edytorski]
274. truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski]
275. takiej nieprawości mszczą się okropnie (daw.) — za taką nieprawość mszczą się okropnie. [przypis edytorski]
276. podług ustaw toru — według prawem wyznaczonego przebiegu sprawy sądowej. [przypis edytorski]
277. zawarła — zamknęła. [przypis edytorski]
278. pobożyć się (daw.) — zaklinać się na Boga; przysięgać na Boga. [przypis edytorski]
279. znój — ciężka praca, trud. [przypis edytorski]
280. skoropis (daw.) — pisarz, sekretarz zapisujący pismem skróconym żywą mowę. [przypis edytorski]
281. zaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze — tj. zagłębiając się w dociekania dotyczące sedna wydarzeń. [przypis edytorski]
282. w trunie — w trumnie. [przypis edytorski]
283. laur — symbol wybitnych osiągnięć, tak odznaczano w starożytnej Grecji zarówno mistrzów w dziedzinie sportu, jak np. literatury; stąd pochodzi: laureat, czyli uwieńczony laurem. [przypis edytorski]