ZMIANA IV
Pole pod morami Fezu. Wchodzi DUCH DON FERNANDA z pochodnią, za nim zaś ALFONS z wojskiem, DON HENRYK. — FENIKSANA i TARUDANT wzięci w niewolę.
DUCH FERNANDA
Przez ciemnoście i mrok siny!
Przez skały i rozpadliny,
Gdzie orzeł latać się lęka,
Prowadziłem was bezpiecznych.
Oto różana jutrzenka!
Oto Fez w ogniach słonecznych!
Więcej mi Bóg nie pozwoli...
Wykupcie mnie u pogan z niewoli.
Znika.
ALFONS
Zniknął w jutrzenki lazurze...
Hej... kto tam z ludzi na murze? ...
Niech król do układów stanie
Pokazuje się na murze KRÓL i SELIM.
KRÓL
z muru.
Czego chcesz, śmiały młodzianie?
ALFONS
Wypuść infanta z niewoli,
A ja ci oddam w zamianę
Twoje dziecko ukochane,
Które oto w mojej mocy...
Inaczej... choć serce zaboli,
Uczynię twój dom sierocy.
Śmiercią twojej córki pusty...
KRÓL
Selimie... ach, tymi usty66
Wydan wyrok sprawiedliwy...
Co zrobię? Fernand nieżywy,
A moja córka u wroga.
Fortuno! Fortuno sroga!
Jak ty się nagle odmieniasz!
FENIKSANA
Ojcze! Czy ty zakamieniasz
Serce na twej córki głosy?
Że widzisz mnie w tej niedoli,
Widzisz z rozwianymi włosy67,
Pod toporami, pod strażą
I spokojną patrzysz twarzą
Na córki twojej więzienie.
W twoim ręku los mój cały,
W twoim głosie me zbawienie,
A ty stoisz oniemiały?
Kiedy w jednym twoim słowie
Ratunek dla córki leży?
Widzisz miecz na mojej głowie
I czekasz, aż we mnie uderzy?
I milczysz? Aż mnie zabiją,
Aż mi nóż utopią w łonie
I szyję zetną bułatem...
Ach, lwem ty byłeś na tronie!
Będąc ojcem, jesteś żmiją!
Będąc sędzią, byłeś katem!
Nie król ty, nie sędzia, nie ojciec.
KRÓL
O! Feniksano... ta zwłoka,
Choć z twarzy mej trudno dociec
Boleści... ach, na proroka!
Straszną mnie rani katuszą.
Bo wiedz, Alfonsie, że wczora
Książę się wasz rozstał z duszą
O samym zachodzie słońca,
Po wyjeździe Feniksany,
I leży niepogrzebany...
A ja... wskrzesić go bezsilny
Wam... (o fortuno zdradziecka!)
Oddaję krew mego dziecka
Na zemstę...
FENIKSANA
O nieomylny
Wyrok był!... jestem zgubiona!
KRÓL
Niech płynie ta krew czerwona,
Za jej duszą moja śpieszy.
DON HENRYK
Co słyszę! Mój brat nieżywy!
O! więc już go nie pocieszy
Ta wolność... i pomoc próżna.
ALFONS
Nie mów tak, twój brat szczęśliwy,
Girlanda go gdzieś podróżna
Duchów i gwiazd bratnich wita.
Co do mnie, treść jego woli
Nie jest mi wcale zakryta.
Prosząc, byśmy go z niewoli
Uwolnili, gdy w ciemnościach
Z pochodnią przed nami błądził,
Mówił o sercu i kościach...
Więc, królu, abyś nie sądził,
Że ten trup, po którym lament
Morskie podniosą Syreny,
Podlejszej jest u nas ceny,
Niż jaki wschodni dyjament
I cudne piękności lice,
Za Fernanda zewłok święty
Oddam ci twoję dziewicę;
Róże dam... za dyjamenty,
Śniegi dam... za te popioły;
Oddam tobie maj wesoły
A posępne wezmę grudnie;
Tę postać świecącą cudnie,
Co mi z rąk jak anioł ucieka,
Zdając się młodością i chwałą,
Oddam ci za biedne ciało
Nieszczęśliwego człowieka.
KRÓL
Co mówisz?...
ALFONS
Każ spuścić trumnę...
KRÓL
Ach! I czoło moje dumne
Pójdę... przed tobą uniżyć...
Spuścić tu ciało książęce...
Odchodzi. Spuszczają trumnę z murów.
ALFONS
przyjmując spuszczoną trumnę.
Przyjmuję ciebie na ręcę,
Święty! Drogi męczenniku!...
Całuję twe rany i krzyże..
Proszę... pomóż mi, Henryku
Tę trumnę...
DON HENRYK
Witaj, mój bracie!...
Stawiają trumnę... Wchodzi KRÓL i uniża się do nóg Alfonsowi, który go podnosi z ziemi. — Wchodzą DON ŻUAN, BRYTASZ i NIEWOLNICY.
DON ŻUAN
A mnież to nie powitacie?
ALFONS
Witaj, don Żuanie stary?
Dobry nam zdajesz rachunek
Z opieki...
DON ŻUAN
Prowadzę mary...
Póki żył, każdy frasunek68
Podzieliłem z nim i nędzę...
A teraz (od łez mi ciemno! )
Oto on poszedł przede mną,
Ale ja go tam dopędzę,
Dopędzę...
ALFONS
obracając się ku trumnie
Wuju mój drogi!
Fernandzie, pochodnio świata!
Na twoje ręce i nogi,
Jako na święte stygmata,
Kładę usta... i tę mroźną
Dłoń ściskam w królewskiej dłoni...
A choć przyszedłem za późno,
Miłość moja się wyłoni
W pośmiertnej dla ciebie cześci;
I z mojej wielkiej boleści
Wielkie, ze złotymi czoły
Wstaną dla ciebie kościoły.
Bowiem po śmierci się jasno
I przyjaźń ludzka pokaże...
Królu, a tobie zaś w darze
Oddając twą córkę własną,
Oddaję tez Tarudanta.
Ale przez pamięć infanta,
Któremu Mulej był miły,
Proszę... abyś ten kwiat złoty,
Który był ceną mogiły,
Uczynił nagrodą cnoty,
Wiary — i dał Mulejowi.
KRÓL
Wszystko u mnie twa łaska stanowi.
ALFONS
do niewolników.
Teraz wy, coście w niewoli
Nosili z księciem łańcuchy,
Z niańczynymi teraz ruchy
Nieście to ciało, powoli,
Niech spocznie... a my za trumną,
Co jest jako Arka święta,
Rycerską idźmy kolumną,
Żałobni, aż na okręta;
Gdzie w srebrną złożymy skrzynię
Zewłok ten niezłomnej duszy...
I z prochem flota wyruszy
I do ojczyzny popłynie.
Około 1841.
Przypisy:
1. Calderon de la Barca (1600–1681) — poeta i dramaturg hiszpański okresu baroku. [przypis edytorski]
2. Dzień — odpowiednik aktu. [przypis edytorski]
3. płeć — tu: powierzchnia skóry. [przypis edytorski]
4. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
5. infant — następca tronu. [przypis edytorski]
6. chrobry (daw.) — odważny. [przypis edytorski]
7. Herkulesowe słupy — słupami Heraklesa w starożytności nazywano Cieśninę Gibraltarską. [przypis edytorski]
8. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
9. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]
10. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]
11. szkuta (daw.) — niewielki jednomasztowy statek. [przypis edytorski]
12. kakatosy (z hiszp. a. fr.) — kakadu. [przypis edytorski]
13. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
14. wróżby — dziś popr. forma N.lm: wróżbami. [przypis edytorski]
15. znachodzić — dziś popr.: znajdować. [przypis edytorski]
16. że żurawie, Na Pigmejów w wielkim gniewie, Szary klucz na niebie klecą — wg mit. gr. Pigmeje toczyli wojny z żurawiami. [przypis edytorski]
17. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
18. ariergarda (z fr.) — straż tylna. [przypis edytorski]
19. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski]
20. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
21. chekke — por. współcz. „szejk”. [przypis edytorski]
22. basza — dostojnik turecki. [przypis edytorski]
23. belerbej — namiestnik zarządzający prowincją. [przypis edytorski]
24. Gelwy — dziś: Dżerba, miasto w Tunezji. [przypis edytorski]
25. nieprzytomny (daw.) — nieobecny. [przypis edytorski]
26. nie staje (daw.) — nie wystarcza. [przypis edytorski]
27. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
28. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
29. gwoździki (reg.) — goździki. [przypis edytorski]
30. dumy — myśli, dumania. [przypis edytorski]
31. parowy — dziś popr. forma N.lm: parowami. [przypis edytorski]
32. zelant — osoba silnej wiary. [przypis edytorski]
33. barbarzyńca — dziś popr. forma D.lp: barbarzyńcy. [przypis edytorski]
34. klauza — klauzula, warunek w umowie. [przypis edytorski]
35. czoły — dziś popr. forma N.lm: czołami. [przypis edytorski]
36. Atlas (mit. gr.) — gigant, który za karę za udział w walce przeciw bogom olimpijskim z wyroku Zeusa dźwigał sklepienie niebieskie; tu przen.: podpora. [przypis edytorski]
37. meszkit (daw.) — meczet. [przypis edytorski]
38. szyldwach (daw.) — strażnik. [przypis edytorski]
39. nierady (daw.) — niechętny. [przypis edytorski]
40. trup z Medyny — Mahomet. [przypis edytorski]
41. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
42. porównać — tu: zrównać. [przypis edytorski]
43. mazamory — z hiszp. mazmorra, mauretańskie kazamaty. [przypis edytorski]
44. sprzeczny — tu: stojący na przeszkodzie, sprzeciwiający się. [przypis edytorski]
45. mogilnik (daw.) — cmentarz. [przypis edytorski]
46. gradyn (daw.) — ogród. [przypis edytorski]
47. mizeria (daw.) — nieszczęście. [przypis edytorski]
48. szczery — tu: prawdziwy. [przypis edytorski]
49. Strach mnie zdjął, patrząc na ciebie — dziś popr.: strach mnie zdjął, gdy patrzyłam na ciebie. [przypis edytorski]
50. truna — dziś popr.: trumna. [przypis edytorski]
51. afekt (daw.) — uczucie. [przypis edytorski]
52. mazamory — z hiszp. mazmorra, mauretańskie kazamaty. [przypis edytorski]
53. mazamory — z hiszp. mazmorra, mauretańskie kazamaty. [przypis edytorski]
54. spuść mu (daw.) — tu: oszczędź mu cierpień. [przypis edytorski]
55. stężać — wzmacniać. [przypis edytorski]
56. spah a. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]
57. koligacić się (daw.) — wchodzić w związki pokrewieństwa. [przypis edytorski]
58. Hiob (bibl.) — główny bohater biblijnej Księgi Hioba, doświadczony przez Boga dla wypróbowania jego wiary. [przypis edytorski]
59. Argus (mit. gr.) — olbrzym o tysiącu oczu, strażnik na usługach bogini Hery. [przypis edytorski]
60. stuokowy — dziśm popr.: stuoki. [przypis edytorski]
61. opaźniasz — dziś popr.: opóźniasz. [przypis edytorski]
62. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
63. nicestwo — tu: nicość, marność. [przypis edytorski]
64. grenada — dziś: granat. [przypis edytorski]
65. dorada — dziś popr.: rada. [przypis edytorski]
66. usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]
67. włosy — dziś popr. forma N.lm: włosami. [przypis edytorski]
68. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]