List do Aleksandra H.

(pisany na łódce nilowej)

Rozdzielił nas gościniec płynnego szafiru⁴⁶⁹,

Ty w Tebach⁴⁷⁰, ja dopiero wypływam z Kairu.

Spodziewałem się niegdyś, że miło nam będzie

Złączyć na Nilu skrzydła okrętów łabędzie,

Razem odwiedzać mumiów balsamiczne składy,

Razem oczy w Nilowe rzucać wodospady;

I razem jako dawniej kończyć spór zacięty

O cień Chrystusa z drzewa przez Woltera zdjęty;

Dziś próżno cię wyglądam i próżno mię czekasz,

Wiatrem, który mię niesie za Tobą, uciekasz.

A twój brak tak mi serce w podróży oziębia,

Żem przedsięwziął do ciebie pisać przez gołębia.

Nad leniwą więc myślą używając musu,

Już zapisałem kołem listek papyrusu.

Kupcząca ludzkim ciałem, łódź płynąca z Nubii⁴⁷¹,

Dostarczyła posłańca, co błękitami lubi

Nosić listy, wracając pod rodzinne palmy.

Tak więc piszmy do siebie; przeczytawszy — spalmy.

A naprzód pytam ciebie, gdzie mułowy wrzątek⁴⁷²

Wezbranych fal na Nilu ma bieg i początek?

Bo gdym o tym rozmawiał z nadnilowym żeńcem⁴⁷³,

Rzekł mi: „Nimfa lotusów ustrojona wieńcem,

Siedząc smutna pod skałą czarnych Etyjopów,

Ostrożnie sączy dzbanem ojca naszych snopów;

Lecz kiedy się zapatrzy twarzą na kochanka,

Wtenczas z przechylonego Nil wybiega dzbanka,

Aż się na polach naszych strumieniem roztoczy.” —

Powiedz mi, czy widziałeś tę Nimfę na oczy?

Czy taka, jak wiezione Abissy na sprzedaż?⁴⁷⁴

Czy nie zostaniesz przy niej? czy serca jej nie dasz?

Lękam się, że ta Nimfa, do zniknienia skora,

Z bliska widziana, w błotne zmieni się jeziora,

Z których każde w dolinie, bez kwiatów i drzewa,

Przez rok cały, deszczami tropików nabrzmiewa;

Aż zwiększone ulewą i skalnymi ścieki

Rzuci wszystko Nilowi gardłem białej rzeki.

Wreszcie wszystko to twoje positive⁴⁷⁵rozwiąże.

Ja wiem tylko, że dla mnie Nil dotąd — rzek książę;

Piękny, kiedy błękitem żeni się z palmami,

Co stoją wiatrem lekko wahane nad wsiami;

Piękny, gdy pokazuje płaskie pustyń lądy,

Gdzie o słońca zachodzie przechodzą wielbłądy,

Mrówki pustyni; piękny dla oka poety,

Gdy stojące nad sobą, białe minarety,

Podwójne i w błękitach pokaże odwrotne;

Gdy ma senne bociany, jak za Polską smutne;

A jeszcze bardziej oczy i duszę zachwyca,

Gdy w nim zapalmowego widzę wschód księżyca.

Piękność Nilu dla ciebie małą jest zaletą,

Którego Nilem wiodą Strabo⁴⁷⁶ i Manetho⁴⁷⁷.

Epok nie mierzysz dniami ni wypadków calem.

Era Franków⁴⁷⁸: gdy jeszcze cesarz był kapralem⁴⁷⁹,

Małą dla ciebie, który dziś patrzysz z wysoka,

Dalej niż ludzie krótszej pamięci i oka.

Ja także, będę z tobą jak w rozmowie szczery,

Należę do liczących czas na krótsze ery.

Ja chcę prędkich rozkwitnień, owoców i zgonów.

Gniewa mię nieruchomość długa faraonów,

Wolę dzisiejsze czasy burzliwsze, choć dla nas

Król jest każdy jak dziwnie rosnący ananas;

Zerwiesz koronę, owoc odkąsisz — o wiośnie

Z korony odkąszonej nowy król odrośnie.

Dla mnie rzecz mało ważna i z niczym ta sama,

Że Manes⁴⁸⁰ był zjedzony przez hipopotama,

Chciałbym tylko dziś widzieć królobójcze zwierze,

Mało dbam, że ze Wschodu przybyli pasterze⁴⁸¹,

I laski zamieniwszy na berła lub dzidy,

Kładli na piasku kamień pierwszej piramidy.

Że z Egiptu wygnani przez rodzime syny

Założyli w Judei straszne Filistyny⁴⁸²;

I tam mniej twardą sztuką stawiali budowy,

Kiedy je twardy Samson⁴⁸³ mógł rzucać na głowy.

Jednak widzę wypadek jeden, okiem wieszcza:

Mojżesz królowi wolę Jehowy obwieszcza;

Pomiędzy rzędem Sfinksów czoło wzniósł ogniste,

Król go słucha, nad królem słońce idzie mgliste,

Obłąkane w szarańczy zwichrzonej motylu.

Tam dalej Nil — lecz zobacz, co niesie — krew w Nilu

Przy tronie Faraona, z pokręconym słupem,

Stoją królewskie syny — jeden pada trupem.

Krzyczą matki, pobladły starych ludzi twarze.

Takich obrazów stary świat już nie pokaże.

Wielkie czasy, gdy w królów zaniesione lochy,

Z królewskich ciał nie mogły uczynić się prochy.

I stała się na ziemi bogów różnodzielność,

I stała się na ziemi trupów nieśmiertelność,

I pod ręką ważących głazy robotników

Zaczynała się wieczność światowa pomników.

Na ziemi trup odbywał sądzenie Erebu⁴⁸⁴,

Można było królowi zaprzeczyć pogrzebu:

A że znalazł się człowiek tak wielkiej odwagi,

Świadczą w łonach piramid próżne sarkofagi.

Ten wniosek, może wniosków uczonych niebliski,

Rzuciłem w porfirowe umarłych kołyski,

Gdy wejściem pod sklepienia piramidy dumny,

Przy świeczniku Araba zaglądałem w trumny⁴⁸⁵.

A ty może zaprzeczysz, zdań uczonych różność,

Rzucając w gadającą piramidy próżność;

I wielkie echa, ludzi nie mogąc przekonać,

Będą w łonie grobowym budzić się i konać.

Wyznam ci, że mi widać głębiej i wyraźniej

Gmachy stawiane myślą w krajach wyobraźni.

Jakże się piękną zdaje przy dumań pochodni

Makbet, ta granitowa piramida zbrodni.

Ludziom na nią wchodzącym bledną z trwogi twarze.

Płaczesz nad piramidą nieszczęścia w Learze⁴⁸⁶

Z niczego, a zazdrością już szatana bliski,

Otello⁴⁸⁷ jak bodzące niebo obeliski.

Jeśli gmachy piramid miały otwór ciemny,

Skąd gwiazdy niebios człowiek wyśledzał tajemny,

W Szekspira gmachach równie zostawiona droga

Patrzącemu się oku na błękit i Boga.

Jako skarby zaklęte, strzeżone przez gryfy⁴⁸⁸,

Stoją dotąd nieznane światu hieroglify.

Trup od wieków uśpiony, gdy zeń wieko spada,

Zdaje się, że w balsamach śpi i przez sen gada,

Lecz nie możesz zrozumieć. Z długimi przystanki

Idąc, prawie połowę drogi uszli Franki.

Już wiadomo, że w tamtą stronę czytać znaki,

W które lwy ryte patrzą, w którą lecą ptaki.⁴⁸⁹

Sto razy napisane Psametyk⁴⁹⁰ i Psychon⁴⁹¹

Wyświeciły dziwaczny wieków akrostychon⁴⁹² ,

Od zwyczajnego pisma narodów odrodek,

Zlany z liter, wyrazom trzymających przodek.

Lecz taki sposób pisma miał sobie zaletą,

Że pisarz mógł się zrobić w literach poetą.

Tak w imieniu wyrytym nad marmuru brusem⁴⁹³:

L rycerskie lwem było, dziewicze — lotusem.

Piękna dziś, gdy się skreśli na łonie błękitu,

Mumia myśli, z jednego wycięta granitu,

Strażniczka niemyślących grobowców od wieka,

Która na dawnych panów zbudzenie się czeka

Z dawnymi wspomnieniami! Kiedy patrzę na nią,

Chciałbym z tobą wiekową nurkować otchłanią;

Być tam gdzie pod palmową zrodziła się chatką

Sais⁴⁹⁴ będąca niegdyś Ateńczyków matką;

Pojąć jak ci wychodnie⁴⁹⁵, nazwawszy się Grecy,

Od mglistych horyzontów palmowych dalecy,

Smutni, że kolumn żywych brakowało oku,

Zaczęli je z kamienia malować w obłoku.

Porównać Luksor⁴⁹⁶ z domem współczesnym Ewandra⁴⁹⁷,

Egipt dać Persom, Persów bić przez Aleksandra⁴⁹⁸;

Widzieć wojsko w egipskim pogrzebane pyle,

Króla synem Jowisza⁴⁹⁹ — i prochem w mogile.

I Egipt odkruszony w Ptolomejów⁵⁰⁰ dłoni,

Laur naukowy długo noszących na skroni;

Aż zanurzeni w czasu i wypadków rzekę,

Oddali się z berłami w Cezarów opiekę⁵⁰¹.

I patrz... człowiek zrodzony w Tentyrze⁵⁰² nad Nilem

W rzymskiej sadzawce walczy z wrogim krokodylem,

Płaz⁵⁰³ olbrzymi nań leci... już go chwyta w paszczę.

Ilot⁵⁰⁴ nań wskoczył — zabił. Koloseum klaszcze.

Na płazie pokonanym usiada gladiator;

Palmy, Nil, kolumnowy kościół boskiej Athor⁵⁰⁵,

Żonę, dzieci i chatę przypomniał glinianą,

Na płazie, pod klaszczącą z żywych ludzi ścianą.

Oczy zakrył przed ludźmi czy przed słońca blaskiem

I pojął, że się można urągać — oklaskiem.

Wzięty spomiędzy ruin, prochów, pogorzelisk,

Poszedł po obcych krajach błąkać się obelisk⁵⁰⁶.

Wygnaniec, już jakoby samolub z kamienia,

Żebrakowi na czoło nawet nie da cienia,

Z nikim nie gada, stoi myślą w krajach ducha,

Gdy na księżyc fontanna rzymska pod nim bucha.

Dziś gorsi i podobni do Mojżesza plagi

Cudzoziemcy wynoszą z grobów sarkofagi.

Anglik, dumny w sterlingi⁵⁰⁷ zmienione na piastry⁵⁰⁸,

Rzuca trupy, trumiane bierze alabastry

I w Londynie zachwyca zgraję zadziwioną,

Wstawiwszy świecznik w próżne alabastru łono.

Rzekłbyś wtenczas, że wszystkie płaskorzeźby rusza

Chrystusową nauką ożywiona dusza.

Że pełny nauk, ciemną przyszłością straszliwych,

Grobowiec oświecony stał się lampą żywych.

„Nie ma go tu” — powiedział anioł Magdalenie

Zazierającej w grobu skrwawionego cienie.

Taką odpowiedź tobie Araby wyniesą

Z pustych katakumb; nie ma ich tutaj — lecz gdzie są?

Zamiast balsamu tego, co trupy przechował,

Chrystus nam łona naszych dusz nabalsamował;

I duszę ludzką, duszą namaściwszy własną,

Uczynił ją na wieki niezgonną i jasną.

Już na palmie egipskiej naukę zaszczepił,

Już się był tym balsamem Egipcjanin krzepił;

Już z grobowców, nauki uczyniwszy pszczelnik,

Na Tebaidzie⁵⁰⁹ święty zamieszkał pustelnik,

Czyniąc mogiły, wiary podobne latarniom,

Gdy Omar⁵¹⁰ straszny głowom, gmachom i księgarniom,

Kraj, sto razy różnymi pługami przeoran,

Pod ognisty proroka dał bułat⁵¹¹ i Koran.

Lecz dosyć już, bo sądzę, nowy księżyc przyjdzie

Oświecać nas w grobowców pełnej Tebaidzie....

Tam niech inni o życia rozmawiają fraszce,

Paląc świecę w pożółkłej pustelnika czaszce.

My, chcąc pojąć, jak niegdyś żyli ludzie sławni,

Staniemy się myślami i rozmową dawni,

Aż się tak obłąkamy w wypadkowym lesie,

Jak w palmach biały gołąb, co ten list poniesie.

(1836, listopad)