14. Znowu zaczyna się wiosna
— Jeden wariat ozdrowiał — mówiła pani Tańska z goryczą — ale za to narodził się drugi.
— Kto taki? — pytał wesoło pan Olszowski. — Czy ja?
— Ty też jesteś kandydatem, ale jeszcze nie dojrzałeś. Najbliższą ofiarą jest Basia. Czy wy nie widzicie, co się dzieje z tą dziewczyną?
— Cóż się dzieje? Cieszy się!
— Można się cieszyć i cieszyć, ale nie aż do utraty zmysłów. Ja, gdy wychodziłam pierwszy raz za mąż, powinnam była skakać z radości, bo odbiłam narzeczonego jednej zezowatej pannicy, a na ślubie miałam twarz jak marmur. Basia lata jak opętana i każdemu rzuca się na szyję. Rozumiem, że to robi ze mną, można by ostatecznie zrozumieć, że czyni to z tobą, ale ona powtarza tę operację384 z każdym, kogo napotka. Szota też wycałowała, ale temu bardzo się nie dziwię, bo to przystojny drab. Zarumienił się i uciekł, ale na obiad wrócił, zbereźnik385 jeden!
— Czegóż babcia chce od niej? Uratowała ojca...
— A właśnie! To był kiepski pomysł...
— Niechże babcia nie gada nonsensów! — śmiał się Olszowski.
— Panie Olszowski! — krzyknęła babcia. — Ja mam osiemdziesiąt lat i nonsensów nie gadam. Może bym gadała, gdybym czytała pańskie książki, ale Bóg mnie przed tym uchronił. Uratowała ojca? Ja twierdzę, że go doprowadziła do zguby. Tak długo był szczęśliwy, jak długo nie wiedział, co się dzieje na świecie. Śmiał się przynajmniej, a teraz będzie płakał. Nie rozumiał, co do niego mówią, i słuchał godzinami, a teraz ucieka, zaledwie słowo posłyszy! Czemu się śmiejesz? Co cię tak bawi?
— Nic, nic...
— Więc się nie śmiej z cudzej krzywdy! Miałam przynajmniej jakieś zajęcie, a teraz co? Co ja będę robiła? Muszę się zawsze kimś opiekować, bo nie mogę znieść tego, że ludzie tak głupio żyją, a ten Bzowski już szuka mieszkania. Naradzają się z Basią, a ja nie wiem nad czym, choć Marcysia podsłuchuje pod drzwiami, ale baba głucha już jest jak pień. A niechby sobie szukał, ale on zabierze Basię!
— Pewnie, że zabierze...
— Dobrze, dobrze, niech zabierze... Zgubi dziewczynę! Geografii będzie ją uczył; i on, i ten drugi pomylony, ten wasz profesor. Geografia jej potrzebna jak chłopu zegarek. Mąż jej się przyda, nie geografia. Z tym wszystkim co ja będę robiła?
— Niech babcia zabierze się do moich książek!
Pani Tańska spojrzała ponuro.
— Tego się nie doczekasz. W rodzinie musi być ktoś, kto ma wszystkie klepki w porządku.
Swoje niezaspokojone pragnienie, aby zawsze się kimś opiekować, skierowała w stronę małego Tadzia — dorodnego młodziana, syna Olszowskich — z czego wynikały srogie awantury. Babcia uparła się, że chłopaczek jest mizerny, i stanąwszy nad nim jak kat nad skazańcem, wydawała rozkaz:
— Chłopiec musi być głodny. Tadziu, zjedz dwa jajka!
Tadzio bladł na samą myśl o tym, a pani Olszowska wołała:
— Ależ babciu, na nim ubranie pęka...
— Niech pęka, a odżywiać się musi. Ja w jego wieku wypijałam dziesięć jajek na surowo!
Szybko jednak zapominała o wygłodniałym szkielecie (opasłym Tadziu), bo zajęły ją dwa nadzwyczajne zdarzenia: Bzowski wyprowadzał się, a Szot się żenił. Pierwszej katastrofie nie mogła zapobiec, drugą starała się zniweczyć386.
— Bałwan pan jest! — krzyczała podczas niedzielnego obiadu. — Za co się pan będzie żenił? Za aktorskie pieniądze utrzyma pan żonę? Ściany będzie gryzła, nieszczęśliwa kobieta. A zresztą niech gryzie, skoro jest taka głupia, że wychodzi za pana. Ja bym za takiego ananasa jak pan nie wyszła, choćby nas było tylko dwoje na świecie. Wciąż się pan tylko śmieje jak dziedzicznie obciążony idiota. Źle tu panu było?
— Strasznie, strasznie dobrze! — rzekł rozrzewniony Szot, nie zwracając uwagi na to, że babcia sypie bałwanami i idiotami.
— Więc dlaczegóż to pan ucieka? — krzyknęła babcia z wielką pasją.
Nagle jakby osłabła i zaczęła mówić smutno:
— Co ja wam wszystkim zrobiłam, że tak ode mnie uciekacie? Walicki umarł, chyba mnie na złość, moja wnuczka odeszła do tego pismaka387, Basia odchodzi, teraz pan... Czemu to tak?
— Wszyscy odchodzą, bo muszą, ale wszyscy babcię kochamy — rzekł Szot.
— Muszą... Muszą — powtarzała pani Tańska. — Niemądre jest życie, jeśli wszyscy muszą wciąż odchodzić... Trudno... Wreszcie i ja stanę dęba388 i odejdę... Albo nie! Sto lat będę żyła i co mi kto zrobi?
— Niech spróbuje! — krzyknął Szot bohaterskim tenorem389.
Znacznie pocieszyło to panią Tańską, rzekła więc życzliwie:
— Przelewać się u was nie będzie, więc pamiętaj, mandrylu, abyś w każdą niedzielę przychodził na obiad z żoną. Jak dawniej! Przyjdziesz?
Szot nie odpowiadał, tylko całował jej zgrzybiałe390 ręce.
Nazajutrz odbyło się pożegnanie z Basią i jej ojcem.
Bzowski, uzdrowiony przez ten wstrząs, który w nim poruszył zakrzepłą pamięć ukochanych rzeczy, żył — zdawało się — potrójnym życiem, jak gdyby chciał nadrobić zaniedbanie. Poruszał się gorączkowo, mówił wiele, rwał się do jakiejś ciężkiej pracy. Długo mu nie mówiono o straszliwej tragedii jego żony, aby go nowy ból nie pokonał, lecz on sam w trakcie tajemnej rozmowie z Basią dowiedział się o wszystkim. Odbył z nią pielgrzymkę na grób, którego darni391 z czcią dotknął ustami.
Przez długie godziny Basia opowiadała mu o wszystkim. Z początku nie mógł powiązać zdarzeń i ich kolejność mąciła się w jego umyśle. Powoli jednak uciszyły się rozruszane wody, wszystko stężało i zaczęło się utrwalać. Bzowski napisał dwa wzruszające listy: jeden do Williamsa, który go uratował, drugi do Dimauriaca. Najtrudniej mu było odtworzyć własne dzieje po katastrofie na górskiej ścieżce. Zdarzenia sprzed dziesięciu lat tańczyły przed jego oczami jak kłębiące się mgły, lecz nawet te okruchy opowieści, które wygrzebał z samego dna pamięci, były okropne. Zawędrowawszy na nieludzkie pustkowie, zemdlał z wyczerpania. W jaki sposób znalazł się w brudnej wiosce Indian Jiwaro, tego nie wie. Przypomina sobie gromadę czerwonoskórych, rosłych i silnych, niemal nagich, chociaż nielitościwe góry szczuły na nich nocami zimno jak kąśliwego psa. Wyleczyli go z ran, karmili najuboższą strawą — sami nędzarze — i nauczyli rozmaitych robót. Plótł kapelusze, dźwigał ciężary, opiekował się dziećmi. Nachodziły go takie rozpaczliwe chwile, w których jakieś niejasne wspomnienia snuły się mętnie przed jego zmartwiałymi oczami, lecz wkrótce zapominał o nich, jak zapomniał własnej mowy i wszystkiego, czym napełniona jest dusza ludzka.
— Nauczyłem się poza tym jednej przedziwnej sztuki, znanej jedynie temu zagubionemu w górach plemieniu — mówił, patrząc jak gdyby w dal.
— Jaka to sztuka, tatusiu? — spytała Basia wesoło.
— Zmniejszanie ludzkich głów — odrzekł z powagą.
— Zmniejszanie... głów? — krzyknęła Basia.
— Tak. Ci Indianie umieją przedziwnym sposobem skurczyć głowę zmarłego człowieka do rozmiarów głowy niemowlęcia. Każde europejskie muzeum kupiłoby taką czaszkę płacąc, jakby była ze złota.
— To straszne! — zawołała Basia.
W tej chwili przypomniała sobie ze zgrozą, że ojciec czynił zagadkowe ruchy dokoła głowy babci Tańskiej, jak gdyby ją mierzył.
— Doszedłem do wielkiej wprawy — mówił Bzowski, nie zwróciwszy uwagi na nagłą bladość córki. — Teraz napiszę o tym książkę, która wywoła zdumienie. Ja jeden w cywilizowanym świecie mogę to uczynić. A wiesz...
W tej chwili zaśmiał się serdecznie.
— Czemu się tatuś śmieje?
— Śmieję się z siebie samego... Czy wiesz, że gdy pierwszy raz ujrzałem babcię Tańską, uroiło mi się, żeby jej głowę poddać tej wesołej operacji. Coś mnie ciągnęło do tej głowy. Biedna babcia nie wiedziała, co jej grozi!
Tak mu się wydawało to wesołe, że podczas pożegnalnej kolacji u pani Tańskiej przyznał się do swoich straszliwych zamiarów.
— Niech mi droga babcia przebaczy! — dokończył ze śmiechem. — Już mi przeszło.
— To wielka szkoda — odrzekła pani Tańska ku największemu zdumieniu wszystkich. — Wielka szkoda! Na sądzie ostatecznym będzie takie zbiegowisko, że nikt na mnie nie spojrzy, a gdybym się tam zjawiła z malutką główką, zrobiłoby się zamieszanie i cały świat by mnie podziwiał.
Bzowski zamieszkał z Basią i ze swoją nieskurczoną głową wlazł w gorącą robotę. Pracował wytrwale z profesorem Somerem, który, doznawszy wielkiego zaszczytu poznania pani Tańskiej, zapałał ku niej wielką sympatią, słuchając wśród wybuchów śmiechu ponurej przepowiedni o rychłym końcu świata i o szachrajstwie nauki twierdzącej, że Ziemia jest kulista.
Babcia miała jednak ważniejsze zmartwienie.
Ponieważ nie wiedziała o wszystkim, co się dzieje, wpadła raz do pana Olszowskiego.
— O czym wy tak wciąż gadacie z Basią i z tym pomniejszaczem głów?
— A bo co?
— Nie wykręcaj się, bo ci się nie uda. Dwa razy już byliście u adwokata. Po co?
Pan Olszowski spoważniał.
— Basia — rzekł — oddaje połowę majątku na wychowanie bezdomnych, sierocych dzieci. Sama była sierotą i nie miała domu. Ta złota dziewczyna umie być wdzięczna. Czy babcia ma coś przeciwko temu? Widzę, że nie bardzo, bo babcia ma łzy w oczach.
— Sam masz chyba łzy w oczach, więc kiepsko widzisz! To tak ze starości wilgotnieją mi oczy... Połowę majątku, powiadasz? Nieszczęśliwym dzieciom? Nieźle, nieźle! Powiedz jej... Po co zresztą ty masz mówić, skoro ja jej sama powiem...
— Niech babcia powie na wszelki wypadek.
— Powiedz jej, że gdyby czegoś tam jej zabrakło, to ja dodam...
— O babciu!
— Czemu się drzesz? Dodam, bo mi się tak podoba... Mam tam coś niecoś, bo pochodzę z zamożnej rodziny, w której na szczęście nie było nigdy takiego, który książki pisze... Nie było łapserdaka...
— A ja jednak żyję z pisania książek! — zawołał Olszowski triumfalnie.
— Na razie żyjesz, ale możesz umrzeć na tyfus głodowy. Bądź zdrów! Muszę już iść; Marcysia myje sobie dzisiaj głowę, więc może być pożar, bo myje benzyną. Gdyby się tak szczęśliwie zdarzyło, żeby się baba spaliła, dam Bzowskiemu jej głowę. Aha! Czy to prawda, że on za Basią świata nie widzi?
— Za jej sprawą zobaczył świat...
— Rozpuści dziewczynę jak dziadowski bicz! Tego tylko brakowało... Ale ja się tym zajmę! Zawsze się śmiejesz? Czy ja nie mogę powiedzieć słowa, żebyś się nie śmiał? Panie Olszowski, mam zaszczyt pożegnać pana.
Babcia miała rację mówiąc, że Bzowski rozpuszcza Basię. Patrzył w nią jak w obrazek, wodził za nią rozkochanym spojrzeniem. Nieraz, wskazując dziewczynę palcem, mówił:
— To jest... Basia.
Z nią jednak stało się coś przedziwnego. Ponad wiek poważna w owych chwilach, gdy ze zgryzotą w malutkim sercu drżała w Paryżu, nadsłuchując każdej wieści o ojcu; niemal dorosła kobieta, gdy z matczyną słodyczą uczyła go najprostszych słów; cierpliwa jak siostra miłosierdzia, najczcigodniejsze stworzenie na świecie, gdy czuwała przez całe noce — jednego dnia zmieniła się całkowicie. Stało się to wtedy, gdy jej ojciec, pobity mrokiem, powrócił do życia i gdy stał się znowu człowiekiem rozumnym. Wtedy, jak gdyby ukończywszy straszliwą pracę ponad siły, odetchnęła pełną piersią, zdjęła z udręczonego serca nieznośny ciężar i tego dnia poczuła z niewysłowioną radością, że znowu ma piętnaście lat. Świat, nasiąkły ciemnością, tak się rozjaśnił, że wszystko na nim rozkwitło. Do Basi przybiegła jakaś radość — śmieszna, rozkrzyczana, rozgadana i tańcząca. Zmartwiona kobietka, zawróciwszy ze swej kamienistej drogi, z sarnim pośpiechem pobiegła z powrotem do owego dnia, który się dwanaście razy uśmiechał dwunastoma godzinami. Stała się znowu dziewczątkiem, rozpoczynającym swoją wiosnę — burzliwą, zmienną jak marcowe pogody, słoneczną i śliczną. Jednym gibkim ruchem dzikiego stworzonka, co wyskakuje z ciemnego legowiska na zieloność łąki, strząsnęła z siebie wszystko, co ją gniotło i co kamieniem legło na jej młodości. Radość, radość, wszędzie jest radość! Ani przez chwilę nie poczuła dumy ze spełnionego wysiłku. Jej niezmierna miłość podjęła wyprawę w umęczoną krainę łez i odniosła zwycięstwo, więc nie ma o czym mówić. Ojciec odrabiał stracone lata życia, a ona odrabiała teraz wszystkie stracone promieniste dni. Wcześniej biła od niej wesołość, teraz radość buchała z niej jak z dziesięciu młodych serc.
Nie jeden też, lecz dziesięciu autorów nie zdoła opisać ludzkim, rozumnym słowem tego wrzasku, jaki się podniósł w szkole po jej powrocie. Mizerne wyobrażenie o nim mógłby dać równoczesny dźwięk wielu aparatów radiowych, obdzieranych w tym samym momencie ze skóry. Natura wzdrygnęła się, szepcąc zbielałymi ustami: „Czy to już koniec świata?”.
Niemądrzy ludzie dorośli rozmawiają w ten nudny sposób, że jeden z nich mówi, a reszta go słucha, często zaś po wielu godzinach takiego gadania żaden z nich nie wie, czego chciał drugi. Panienki rozmawiają zupełnie inaczej: czterdzieści ich gada równocześnie, a jedna słucha i ta jedna wszystko rozumie. Tym wybornym sposobem Basia dowiedziała się w ciągu godziny o wszystkim, co było, co jest i co będzie: kto się w kim kocha, kto kogo zdradził, kto się z kim gniewa. Okazało się, ze pan Olszowski wyszedł z mody, miejsce jego zajął prawy łącznikowy392, który przyczynił się do zwycięstwa nad „Chelsea”393 w piłce nożnej. Jednakże trzy czwarte klasy oznajmiło Basi wręcz, że jeszcze większym bohaterem jest jej ojciec i że gdyby można było otrzymać jego autograf lub kołnierzyk, dałoby się pogadać, czy nie zrobić mu miejsca w przestronnych sercach, w których pochowano już niesławnie liczną gromadę.
Na zebraniu sześciu przyjaciółek, tych, co to: „na życie i na śmierć, i jeszcze dłużej”, odbyło się prawdziwe powitanie. W szczęśliwym milczeniu pokazano zadrapania po krwawych znakach, wyrytych na pożegnanie. Wymieniono sześćdziesiąt tuzinów pocałunków i uścisków.
— A w kim się kocha Zielonooka? — zapytała Basia.
— W jakimś Szocie, bo świetnie grał Mazepę394 — odrzekł chór. — Ale powiedziała, że zje kredę, sześć ołówków i popije butelką octu, aby umrzeć, bo on się żeni.
— Oj, bo skonam! — krzyknęła Basia, trzymając się za brzuch ze śmiechu.
I zaczęła pytlować395 z siłą stu koni parowych396.
RADOŚĆ, RADOŚĆ, NIECH WSZĘDZIE BĘDZIE RADOŚĆ!
Przypisy:
1. skwapliwy — chętny, ochoczy, gotowy. [przypis edytorski]
2. zgiełk — ruchliwy, hałaśliwy pośpiech. [przypis edytorski]
3. odziać (daw.) — ubrać, założyć na siebie. [przypis edytorski]
4. stropić się (daw.) — zmartwić się, stracić pewność siebie. [przypis edytorski]
5. zażywny (daw.) — tęgi, gruby, tłusty, utuczony. [przypis edytorski]
6. arsenał — tu: duży zasób. [przypis edytorski]
7. postura (daw.) — postać, sylwetka, postawa. [przypis edytorski]
8. Atlantyk a. Ocean Atlantycki — drugi co do wielkości ocean na Ziemi. [przypis edytorski]
9. wyższych dziesięć tysięcy — tu: ironiczne określenie niewielkiej elity, małej grupy ludzi mających wpływ na lokalną społeczność. [przypis edytorski]
10. zacny (daw.) — godny szacunku, zaufania. [przypis edytorski]
11. baczny — czujny, uważny. [przypis edytorski]
12. dychawiczny — oddychający z trudem, słaby, działający źle. [przypis edytorski]
13. ceremoniał — zbiór przepisów obowiązujących podczas ceremonii; uroczystość odbywająca się na określonych zasadach. [przypis edytorski]
14. cholera — tu: choroba zakaźna. [przypis edytorski]
15. barbarzyńca — tu: osoba niecywilizowana, prymitywna. [przypis edytorski]
16. figura (żart.) — tu: osoba, typ. [przypis edytorski]
17. młodzian — młodzieniec. [przypis edytorski]
18. grenadier — żołnierz, należący do rodzaju pieszej formacji bojowej. [przypis edytorski]
19. soliter a. tasiemiec — pasożyt układu pokarmowego. [przypis edytorski]
20. zapowietrzony (żart.) — przesadnie uperfumowany. [przypis edytorski]
21. znękany — zmęczony, wyczerpany. [przypis edytorski]
22. berbeć (pot.) — małe dziecko. [przypis edytorski]
23. wyborny — doskonały, świetny. [przypis edytorski]
24. Fidiasz (ok. 490–ok.430 p.n.e.) — jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy starożytnej Grecji. [przypis edytorski]
25. jegomość (daw.) — jakiś mężczyzna, facet. [przypis edytorski]
26. smoła — mazista, czarna ciecz, otrzymywana poprzez odgazowanie węgla. [przypis edytorski]
27. rewia — tu: pokaz, przedstawienie. [przypis edytorski]
28. imbryk — czajnik. [przypis edytorski]
29. mruk (pot.) — człowiek małomówny i nietowarzyski. [przypis edytorski]
30. delirium (z łac.) — stan zaburzenia świadomości połączony z opowiadaniem bredni. [przypis edytorski]
31. basetla — ludowy instrument strunowy a. (daw.) wiolonczela. [przypis edytorski]
32. Herod a. Herod Wielki (73/72–4 p.n.e) — namiestnik Galilei, Celesyrii i Samarii, odpowiedzialny za tzw. „rzeź niewiniątek” (wymordowanie w Betlejem chłopców poniżej drugiego roku życia). [przypis edytorski]
33. syfon — specjalne naczynie do napojów gazowanych. [przypis edytorski]
34. Madej — rozbójnik, bohater znanej baśni. [przypis edytorski]
35. poła — dolna część ubioru rozpinanego z przodu. [przypis edytorski]
36. pędrak — małe dziecko. [przypis edytorski]
37. Iwan Groźny a. Iwan IV Groźny (1530–1584) — car Rosji z dynastii Rurykowiczów, znany ze swego okrucieństwa. [przypis edytorski]
38. gbur — człowiek niegrzeczny, ordynarny. [przypis edytorski]
39. ołówek chemiczny — specjalny rodzaj ołówka, zostawiający nieusuwalny ślad. [przypis edytorski]
40. wisielczy humor — bardzo zły humor; zdolność żartowania w dramatycznych sytuacjach. [przypis edytorski]
41. impertynencki — zachowujący się w obraźliwy sposób. [przypis edytorski]
42. Persowie — starożytny lud zamieszkujący teren obecnego Iranu. [przypis edytorski]
43. Tak skłóceni Grecy zawierali przymierze, gdy nadciągali Persowie — wojny grecko-perskie toczone były w pierwszej połowie V wieku p.n.e., a w ich trakcie helleńskie miasta-państwa (polis) zawierały pomiędzy sobą rozmaite sojusze, w obrębie których często dochodziło do niezgody wśród Greków. [przypis edytorski]
44. hieroglif — znak pisma obrazkowego. [przypis edytorski]
45. arszenik — bezzapachowy biały proszek, bardzo silnie trujący. [przypis edytorski]
46. wymowny — tu: gadatliwy, lubiący dużo mówić. [przypis edytorski]
47. rozżarty (daw.) — zły, rozjuszony, wściekły. [przypis edytorski]
48. w twojej intencji — tu: z myślą o tobie. [przypis edytorski]
49. Chmielna — ulica w dzielnicach Śródmieście i Wola w Warszawie. [przypis edytorski]
50. mąż — tu: mężczyzna godny szacunku. [przypis edytorski]
51. Ryszard III (1452–1485) — król Anglii od 1483; tytułowy bohater tragedii autorstwa Williama Shakespeare’a (1564–1616), napisanej około 1592 r. [przypis edytorski]
52. Shakespeare, William (1564–1616) — angielski poeta, dramaturg i aktor. [przypis edytorski]
53. chromać (daw.) — kuleć. [przypis edytorski]
54. opryszek — chuligan, drobny przestępca. [przypis edytorski]
55. nadobny (daw.) — pełen wdzięku, uroczy. [przypis edytorski]
56. sztuczydło — marny utwór dramatyczny. [przypis edytorski]
57. Hamlet — jeden z najsłynniejszych dramatów Williama Shakespeare’a (1564–1616), napisany na przełomie XVI i XVII wieku; jego tytułowym bohaterem jest duński książę Hamlet. [przypis edytorski]
58. kulisa — dekoracja teatralna w formie kotary lub ścianki. [przypis edytorski]
59. lubość (daw.) — upodobanie, zadowolenie. [przypis edytorski]
60. bas — najniższy głos męski. [przypis edytorski]
61. repertuar — zbiór utworów granych w teatrze lub kinie. [przypis edytorski]
62. poczwarny — odrażający. [przypis edytorski]
63. awantura — tu: (daw.) przygoda. [przypis edytorski]
64. cyganić (pot.) — oszukiwać. [przypis edytorski]
65. naigrawać się — żartować z kogoś złośliwie, dokuczać. [przypis edytorski]
66. szachrować (pot.) — oszukiwać. [przypis edytorski]
67. Ptolomeusz — przedstawiciel dynastii pochodzenia macedońskiego, panującej w starożytnym Egipcie w latach 304–30 p.n.e. [przypis edytorski]
68. kreatura — tu: osoba budząca wstręt i obrzydzenie. [przypis edytorski]
69. osioł dardanelski (pot.) — tępak, dureń. [przypis edytorski]
70. Nieszawa — polskie miasto, położone w województwie kujawsko-pomorskim. [przypis edytorski]
71. Aleje Jerozolimskie — ulica w warszawskich dzielnicach Śródmieście, Ochota, Włochy i Ursus. [przypis edytorski]
72. ananas — tu: (pot.) łobuziak. [przypis edytorski]
73. hipoteka — zabezpieczenie roszczeń finansowych. [przypis edytorski]
74. łapserdak (pot.) — nędzarz; nicpoń, łobuz. [przypis edytorski]
75. Łazarz — postać biblijna, święty Kościoła katolickiego oraz Kościoła prawosławnego. [przypis edytorski]
76. Hiob — postać biblijna, bohater starotestamentowej Księgi Hioba powstałej ok. V wieku p.n.e. [przypis edytorski]
77. zgryziony — tu: markotny, ponury. [przypis edytorski]
78. barłóg — tu: (pot.) nieporządne posłanie. [przypis edytorski]
79. sufler — osoba podpowiadająca aktorom tekst w trakcie spektaklu. [przypis edytorski]
80. urwipołeć (pot.) — urwis, psotnik. [przypis edytorski]
81. ósmy brat śpiący — odniesienie do ludowej legendy o Siedmiu Braciach Śpiących, nawiązującej do przepowiadania pogody. [przypis edytorski]
82. Archanioł — chodzi o Archanioła Gabriela, anioła zwiastowania, zmartwychwstania, miłosierdzia, kary, śmierci i objawienia, którego jednym z atrybutów jest trąbka. [przypis edytorski]
83. halucynacja — przywidzenie. [przypis edytorski]
84. fatałaszek — strój kobiecy, ciuszek. [przypis edytorski]
85. furia — napad strasznego gniewu, wściekłość. [przypis edytorski]
86. harmider — hałas, zgiełk. [przypis edytorski]
87. perswazja — namawianie lub odradzanie poparte argumentacją. [przypis edytorski]
88. truteń — tu: leń żyjący na cudzy koszt. [przypis edytorski]
89. lunatyk — osoba cierpiąca na lunatyzm, mówiąca i wykonująca różne czynności we śnie. [przypis edytorski]
90. Dickens, Charles (1812–1870) — angielski powieściopisarz, wybitny przedstawiciel powieści społeczno-obyczajowej. [przypis edytorski]
91. otumanić (pot.) — ogłupić. [przypis edytorski]
92. co zrobić z tym fantem — jak wybrnąć z tej sytuacji. [przypis edytorski]
93. mniemać — uważać, przypuszczać, sądzić. [przypis edytorski]
94. fatyga — wysiłek, staranie. [przypis edytorski]
95. Ki diabeł? — Kto to? Co to? [przypis edytorski]
96. drab — postawny człowiek budzący strach. [przypis edytorski]
97. dyszkant — wysoki, piskliwy głos. [przypis edytorski]
98. hultaj — łobuz, nicpoń. [przypis edytorski]
99. Lot — bratanek biblijnego patriarchy Abrahama; jego żona uratowała się z zagłady Sodomy, jednak została zamieniona w słup soli, złamała bowiem zakaz oglądania się za siebie w trakcie ucieczki. [przypis edytorski]
100. płowy — jasny, żółtawy z szarym odcieniem. [przypis edytorski]
101. spiż — stop miedzi, cynku i cyny. [przypis edytorski]
102. awantura arabska — niecodzienne, niespodziewane i niepotrzebne zdarzenie, rozdmuchana sztucznie afera. [przypis edytorski]
103. wrzeciono — przyrząd służący do przędzenia. [przypis edytorski]
104. procesja — tu: tłum ludzi. [przypis edytorski]
105. bruk — nawierzchnia drogi zrobiona z kamieni. [przypis edytorski]
106. opasły — gruby, otyły, tęgi. [przypis edytorski]
107. Kresy — historyczne wschodnie pogranicze Polski, obecnie terytorium stanowiące fragmenty obszarów państwowych Ukrainy, Białorusi i Litwy. [przypis edytorski]
108. bez ładu i składu — chaotycznie, bezsensownie. [przypis edytorski]
109. solenny — uroczysty; obowiązkowy, rzetelny. [przypis edytorski]
110. wieniec laurowy — wieniec z liści wawrzynu; symbol sławy i triumfu, wręczany od czasów starożytnych zwycięzcom w rywalizacji sportowej, naukowej, militarnej lub artystycznej. [przypis edytorski]
111. rozpuścić jak dziadowski bicz — rozpieścić, zepsuć. [przypis edytorski]
112. baszybuzuk — tu: niesforne dziecko, niegrzeczna osoba. [przypis edytorski]
113. śmiać się w kułak — chichotać ukradkiem, śmiać się skrycie. [przypis edytorski]
114. trucht — rodzaj końskiego chodu. [przypis edytorski]
115. wiercipięta (pot.) — osoba niepotrafiąca usiedzieć spokojnie. [przypis edytorski]
116. gdy kto do Sasa, ona zawsze do Lasa — parafraza powiedzenia „od Sasa do Lasa”, związanego z rywalizacja polityczną pomiędzy polskimi królami: Augustem II Mocnym (1670–1733) i Stanisławem Leszczyńskim (1677–1766) oraz przemieszczaniem się ich zwolenników z jednego do drugiego obozu; wyrażenie to oznacza całkowicie sprzeczne poglądy lub rzeczy niemające ze sobą nic wspólnego. [przypis edytorski]
117. chananejski a. kananejski — związany z Kanaan, biblijną Ziemią Obiecaną, krainą obfitości, szczęścia i bogactwa; (pot.) zamożny, obfity, bogaty. [przypis edytorski]
118. Latający Holender — legendarny żaglowiec-widmo, pływający w nieskończoność, który na morzu przynosi nieszczęście, a jego widok zapowiada śmierć. [przypis edytorski]
119. płochy (daw.) — niestały, zmienny w uczuciach. [przypis edytorski]
120. dziewoja (daw.) — dorodna dziewczyna. [przypis edytorski]
121. wietrzyć — tu: wyczuwać węchem. [przypis edytorski]
122. depesza — tu: telegram. [przypis edytorski]
123. zapadły — tu: oddalony od ludzkich siedzib. [przypis edytorski]
124. gibki — zwinny, sprężysty. [przypis edytorski]
125. smagły — o ciemnej, oliwkowej karnacji. [przypis edytorski]
126. parać się — zajmować się. [przypis edytorski]
127. chować się —tu: wychowywać się. [przypis edytorski]
128. bruździć — tu: (pot.) przeszkadzać. [przypis edytorski]
129. mariaż — małżeństwo. [przypis edytorski]
130. konkurent — tu: adorator, kandydat na męża. [przypis edytorski]
131. gromki — głośny, donośny. [przypis edytorski]
132. Gdynia — polskie miasto powiatowe, położone nad Morzem Bałtyckim. [przypis edytorski]
133. kwilić — cicho i żałośnie płakać. [przypis edytorski]
134. Zielna — ulica w centrum Warszawy. [przypis edytorski]
135. Cyganie (pot.) — właśc. Romowie, naród lub grupa etniczna pochodzenia indyjskiego, bez własnego terytorium, tworząca diasporę zamieszkującą większość państw świata. [przypis edytorski]
136. adiutant — oficer do dyspozycji dowódcy. [przypis edytorski]
137. abominacja — wstręt, obrzydzenie. [przypis edytorski]
138. jasyr (daw.) — niewola u Turków lub Tatarów. [przypis edytorski]
139. ukontentowanie (daw.) — zadowolenie. [przypis edytorski]
140. narobić bigosu — zrobić bałagan, wprowadzić chaos, spowodować kłopoty. [przypis edytorski]
141. hardy — dumny, butny. [przypis edytorski]
142. obelga — obraźliwa wypowiedź lub zachowanie. [przypis edytorski]
143. łgać — zmyślać, kłamać. [przypis edytorski]
144. Salomon (ok. 1000–ok. 931 p.n.e.) — biblijny król Izraela, syn i następca Dawida, znany ze swej mądrości. [przypis edytorski]
145. Sherlock Holmes — fikcyjna postać, bohater powieści i opowiadań kryminalnych autorstwa Arthura Conana Doyle’a (1859–1930). [przypis edytorski]
146. od czternastu boleści — oryginalne wyrażenie brzmi: „od siedmiu boleści”; tu zapewne liczba ta została zdublowana, by ukazać ogrom winy Szota. [przypis edytorski]
147. mandryl — gatunek małpy. [przypis edytorski]
148. magot — gatunek małpy. [przypis edytorski]
149. św. Barbara a. Barbara z Nikomedii — według legendy dziewica i męczennica chrześcijańska, święta Kościoła katolickiego i prawosławnego, żyjąca na przełomie III i IV wieku. [przypis edytorski]
150. zadurzyć się — zakochać się. [przypis edytorski]
151. Troja — starożytne miasto położone na zach. wybrzeżu Azji Mniejszej nad rzeką Skamander, które według mitu zostało zburzone przez Greków. [przypis edytorski]
152. stuoki — nawiązanie do Argusa (w mitologii greckiej stuoki potwor, potrafiący obserwować wszystkie kierunki jednocześnie). [przypis edytorski]
153. wykoncypować — wymyślić. [przypis edytorski]
154. indywiduum — poszczególna osoba, postać, osobnik. [przypis edytorski]
155. być pod pantoflem — wykazywać całkowitą uległość. [przypis edytorski]
156. jerychoński — niezwykle głośny; nawiązanie do trąb jerychońskich, których dźwięki, według Biblii, przyczyniły się do zburzenia murów Jerycha. [przypis edytorski]
157. obwieś — hultaj, nicpoń. [przypis edytorski]
158. kałamarz — pojemnik na atrament. [przypis edytorski]
159. tumult — zamieszanie. [przypis edytorski]
160. rejwach (pot.) — hałas, zgiełk. [przypis edytorski]
161. solo — tu: pojedynczy głos. [przypis edytorski]
162. placówka — tu: miejsce bronione przez żołnierzy. [przypis edytorski]
163. traktat — tu: ważna umowa międzynarodowa. [przypis edytorski]
164. taran — belka, służąca dawniej do burzenia murów i bram. [przypis edytorski]
165. szturmować — nacierać, atakować. [przypis edytorski]
166. wieża oblężnicza — rodzaj ruchomej machiny oblężniczej, używanej do szturmowania murów obronnych. [przypis edytorski]
167. hetman — tu: najwyższy dowódca wojskowy w dawnej Polsce i na Litwie. [przypis edytorski]
168. Trawa nie porośnie tam, gdzie uderzył kopytem koń tatarski — parafraza fragmentu utworu George’a Byrona (1788–1824) pt. Mazepa : „A gdzie koń spahów ziemię nogą zryje, Grunt się skrwawiony trawą nie okryje”. [przypis edytorski]
169. spowszednieć — stać się zwyczajnym, utracić czar nowości. [przypis edytorski]
170. tałatajstwo — hołota, hałastra, motłoch. [przypis edytorski]
171. bąk — tu: małe dziecko. [przypis edytorski]
172. matrona — tu: dostojna, starsza kobieta. [przypis edytorski]
173. marszałkowski — tu: należący do marszałka, przewodniczącego sejmu lub senatu. [przypis edytorski]
174. sąd polubowny — niepaństwowy sąd, orzekający w niektórych sprawach cywilnoprawnych. [przypis edytorski]
175. Mikołaj Mościcki — być może chodzi o ks. Mikołaja Mościckiego, który przed II wojną pracował przy niektórych filmach jako konsultant religijny (Makuszyński mógł go znać osobiście). [przypis edytorski]
176. obstupuit (łac.) — zdziwiła się, osłupiała. [przypis edytorski]
177. Dafnis a. Dafne — w mitologii greckiej jedna z nimf; ukochana boga Apollina, która odrzuciła jego zaloty i została zamieniona w drzewo laurowe. [przypis edytorski]
178. Dafnis w drzewo bobkowe zamieniona — nawiązanie do utworu Samuela Twardowskiego (1595/1600–1661) pt. Dafnis drzewem bobkowym. [przypis edytorski]
179. ów posłaniec — goniec, który według legendy przebiegł ok. 40 km z Maratonu do Aten z wieścią o zwycięstwie, po czym zmarł z wyczerpania; wydarzenie to było inspiracją dla powstania współczesnego biegu maratońskiego. [przypis edytorski]
180. Maraton — miejscowość w Grecji, położona na wybrzeżu Attyki. [przypis edytorski]
181. demonstracja — tu: pokaz. [przypis edytorski]
182. światły — wykształcony i doświadczony. [przypis edytorski]
183. hebes (daw.) — tępak, głupiec. [przypis edytorski]
184. sierżant — stopień podoficerski. [przypis edytorski]
185. Złota — ulica w warszawskich dzielnicach Śródmieście i Wola. [przypis edytorski]
186. wyprawny (daw.) — należący do wyprawy panny młodej. [przypis edytorski]
187. inicjał — pierwsza litera. [przypis edytorski]
188. Talleyrand, Charles-Maurice de Périgord (1754–1838) — francuski polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych Francji. [przypis edytorski]
189. inwentarz — majątek, dobytek. [przypis edytorski]
190. infant, infantka — tytuł nadawany dzieciom hiszpańskiej i portugalskiej rodziny królewskiej. [przypis edytorski]
191. automobil (daw.) — samochód. [przypis edytorski]
192. markotny — przybity, smutny. [przypis edytorski]
193. berło — kuliście zakończona pałka, symbolizująca władzę królewską. [przypis edytorski]
194. rwetes — hałaśliwa, pospieszna bieganina. [przypis edytorski]
195. dybać (pot.) — mieć złe zamiary. [przypis edytorski]
196. Otello — tytułowy bohater tragedii Williama Shakespeare’a (1564–1616), powstałej prawdopodobnie w latach 1602–1604. [przypis edytorski]
197. żytni — zrobiony z kłosów żyta. [przypis edytorski]
198. czerstwy — tu: zdrowy, krzepki. [przypis edytorski]
199. Juliusz Cezar a. Gajusz Juliusz Cezar (100/102–44 p.n.e.) — rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. [przypis edytorski]
200. Wercyngetoryks (ok.82–46 p.n.e.) — wódz galijskiego plemienia Arwernów i przywódca powstania Galów, walczący przeciwko Juliuszowi Cezarowi. [przypis edytorski]
201. porachować kości — spuścić lanie, zbić. [przypis edytorski]
202. sędziwy — stary. [przypis edytorski]
203. osowiały — smutny, przygnębiony. [przypis edytorski]
204. Król Lir — tragedia Williama Shakespeare’a (1564–1616), prawdopodobnie powstała w roku 1605. [przypis edytorski]
205. monolog — w utworze literackim dłuższa wypowiedź jednej osoby. [przypis edytorski]
206. kuglarz — wędrowny aktor a. sprytny oszust. [przypis edytorski]
207. tyrada — tu: długie przemówienie bohatera tekstu dramatycznego. [przypis edytorski]
208. byczy (pot.) — świetny, wspaniały. [przypis edytorski]
209. morowy (pot.) — dzielny, porządny. [przypis edytorski]
210. bęcwał — osoba bezmyślna. [przypis edytorski]
211. pikieta — dawna gra w karty. [przypis edytorski]
212. imitacja — rzecz naśladująca inną, podróbka. [przypis edytorski]
213. wierszokleta — słaby poeta. [przypis edytorski]
214. tuzin — dwanaście sztuk. [przypis edytorski]
215. strapiony — zmartwiony. [przypis edytorski]
216. geniusz — tu: w mitologii rzymskiej duch opiekuńczy. [przypis edytorski]
217. demon — zły duch, wrogi człowiekowi. [przypis edytorski]
218. instynkt — wrodzona zdolność do działań zapewniających przetrwanie. [przypis edytorski]
219. zdematerializować się — zniknąć. [przypis edytorski]
220. splendid (ang.) — wspaniały. [przypis edytorski]
221. pułap — tu: (daw.) drewniany strop albo sufit. [przypis edytorski]
222. kunsztowny — zrobiony z artyzmem i precyzją. [przypis edytorski]
223. machinalny — nieświadomy, automatyczny. [przypis edytorski]
224. autograf — podpis własnoręczny. [przypis edytorski]
225. frak — męski strój wieczorowy na specjalne okazje. [przypis edytorski]
226. gwałt —tu: przemoc. [przypis edytorski]
227. ryczałtem — licząc ogólnie, bez rozbicia na poszczególne pozycje. [przypis edytorski]
228. dygnąć — ukłonić się, zginając kolana. [przypis edytorski]
229. Jowisz a. Jupiter — w mitologii rzymskiej bóg i najwyższy władca nieba i ziemi, ojciec bogów. [przypis edytorski]
230. safian — barwiona kozia skóra. [przypis edytorski]
231. protekcja — ochrona i pomoc ze strony wpływowej osoby; wstawiennictwo. [przypis edytorski]
232. kpić — traktować lekceważąco, drwić. [przypis edytorski]
233. trędowaty — tu: osoba nieakceptowana w środowisko. [przypis edytorski]
234. szyderstwo — lekceważący, pogardliwy stosunek i jego wyrażanie za pomocą słów. [przypis edytorski]
235. mężnie — odważnie. [przypis edytorski]
236. puchlina — nadmierne gromadzenie się wody w jamach ciała. [przypis edytorski]
237. podzwrotnikowy — położony w pobliżu zwrotnika, jednego z dwóch równoleżników na Ziemi, znajdującego na 23° szerokości geograficznej płn. lub płd. [przypis edytorski]
238. kataklizm — klęska żywiołowa powodująca wielkie zniszczenia. [przypis edytorski]
239. padół — tu: (daw.) teren położony poniżej otaczającego go obszaru. [przypis edytorski]
240. opryskliwie —nieuprzejmie. [przypis edytorski]
241. Kolumb, Krzysztof a. Cristoforo Colombo (1451–1506) — włoski żeglarz i podróżnik, uważany za odkrywcę Ameryki. [przypis edytorski]
242. Zakopane — polskie miasto w województwie małopolskim, siedziba powiatu tatrzańskiego. [przypis edytorski]
243. Andy — łańcuch górski w Ameryce Południowej. [przypis edytorski]
244. wyimaginowany — wyobrażony. [przypis edytorski]
245. malaria — choroba pasożytnicza, objawiająca się wysoką gorączką. [przypis edytorski]
246. Jiwaro — grupa plemion indiańskich żyjących w Ekwadorze i płn.-wsch. Peru. [przypis edytorski]
247. plewa — tu: coś bez wartości. [przypis edytorski]
248. biuletyn — informator, serwis informacyjny. [przypis edytorski]
249. tyfus — ostra choroba zakaźna. [przypis edytorski]
250. pochodnia — szczapa nasączona smołą, używana dawniej do oświetlania. [przypis edytorski]
251. trykot — dzianinowa odzież zrobiona jak pończochy. [przypis edytorski]
252. konkurencja — tu: współzawodnictwo, rywalizacja. [przypis edytorski]
253. na szerokiej stopie — parafraza sytuacyjna wyrażenia „żyć na wysokiej stopie”, czyli w luksusowych warunkach. [przypis edytorski]
254. barchanowy — wykonany z barchanu, grubej tkaniny wełnianej. [przypis edytorski]
255. majtadały (pot.) — obszerne majtki. [przypis edytorski]
256. herszt (pot.) — przywódca bandy. [przypis edytorski]
257. partacz —psuj, nieudacznik, człowiek niedbały. [przypis edytorski]
258. karawan — pojazd używany do przewożenia trumien. [przypis edytorski]
259. wrzawa — gwar pomieszanych dźwięków. [przypis edytorski]
260. galeria — tu: najwyższy rząd balkonów w teatrze. [przypis edytorski]
261. kurtyna — podnoszona zasłona, oddzielająca w teatrze scenę od widowni. [przypis edytorski]
262. znużony — zmęczony. [przypis edytorski]
263. intryga — podstępne działanie zmierzające do poróżnienia ludzi; powikłanie akcji w utworze literackim. [przypis edytorski]
264. Intryga i miłość — tytuł sztuki niemieckiego poety, dramaturga i filozofa, Friedricha Schillera (1759–1805), opublikowanej w 1783 roku. [przypis edytorski]
265. marsowy — surowy, groźny; Mars był przez starożytnych Rzymian czczony jako bóg wojny. [przypis edytorski]
266. Lechita — potomek legendarnego założyciela Polski, Lecha; Polak. [przypis edytorski]
267. niesforny — nieposłuszny, krnąbrny. [przypis edytorski]
268. adorator — wielbiciel. [przypis edytorski]
269. wyelegantować się (pot.) — ubrać się przesadnie elegancko. [przypis edytorski]
270. Trapszo, Marceli (1860–1921) — aktor teatralny i filmowy, reżyser teatralny i dyrektor teatrów. [przypis edytorski]
271. szachrajstwo (pot.) — oszustwo. [przypis edytorski]
272. Napoleon III a. Karol Ludwik Napoleon Bonaparte (1808–1873) — prezydent Francji i cesarz Francuzów. [przypis edytorski]
273. romansowy — tu: sercowy. [przypis edytorski]
274. wyraj — odpoczynek, miejsce odpoczynku. [przypis edytorski]
275. poemat — długi utwór wierszowany, epicki lub liryczny. [przypis edytorski]
276. Achilles — w mitologii greckiej heros i bohater wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
277. Iliada — powstały w VIII lub VII wiek p.n.e. epos opowiadający o wojnie trojańskiej, którego autorstwo przypisywane jest starogreckiemu epikowi i śpiewakowi Homerowi. [przypis edytorski]
278. Mickiewicz, Adam (1798–1855) — poeta romantyczny, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof i nauczyciel akademicki. [przypis edytorski]
279. Trzeba tę rzecz skończyć! Bóg nas czy diabeł złączył, trzeba się rozłączyć! — cytat z poematu Adama Mickiewicza (1798–1855) pt. Pan Tadeusz. [przypis edytorski]
280. sekundant — świadek osoby biorącej udział w pojedynku. [przypis edytorski]
281. cyprys — drzewo ozdobne, symbolizujące śmierć w mitologii greckiej i rzymskiej. [przypis edytorski]
282. kęsim — ścięcie głowy, dekapitacja. [przypis edytorski]
283. trybunał — sąd o szczególnych kompetencjach. [przypis edytorski]
284. skapieć (daw.) — zginąć, zmarnieć. [przypis edytorski]
285. zaranie — początek. [przypis edytorski]
286. toczyć — tu: niszczyć. [przypis edytorski]
287. Zemsta — komedia Aleksandra Fredry (1793–1876), wystawiona po raz pierwszy w 1834 roku. [przypis edytorski]
288. Fredro, Aleksander (1793–1876) — polski komediopisarz, pamiętnikarz i poeta. [przypis edytorski]
289. Milczek — Rejent Milczek, jeden z bohaterów sztuki. [przypis edytorski]
290. deklamacja — ekspresyjne wygłaszanie utworu literackiego. [przypis edytorski]
291. migrena — silny ból głowy. [przypis edytorski]
292. primadonna — odtwórczyni głównej roli w operze lub operetce. [przypis edytorski]
293. apoteoza — ubóstwienie, wyidealizowane przedstawienie kogoś lub czegoś, pełne czci i uwielbienia. [przypis edytorski]
294. kaganiec — tu: naczynie z płonącym wewnątrz ogniem, służące dawniej do oświetlania. [przypis edytorski]
295. oświaty kaganiec — cytat z utworu Juliusza Słowackiego (1809–1849) pt. Testament mój. [przypis edytorski]
296. Radziwiłł, Bogusław (1620–1669) — książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, wielokrotny poseł na Sejm Rzeczypospolitej, koniuszy wielki litewski; bohater powieści Henryka Sienkiewicza (1846–1916) pt. Potop. [przypis edytorski]
297. Kmicic, Andrzej — postać fikcyjna, bohater powieści Henryka Sienkiewicza (1846–1916) pt. Potop. [przypis edytorski]
298. majestat — dostojeństwo, powaga pełna godności. [przypis edytorski]
299. zorza — barwne zjawisko świetlne na niebie, związane ze wschodem i zachodem słońca. [przypis edytorski]
300. dławić —tu: tłumić, dusić, gasić. [przypis edytorski]
301. Otwock — miasto położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu otwockiego. [przypis edytorski]
302. ukoić — uspokoić, pocieszyć. [przypis edytorski]
303. familijny — rodzinny. [przypis edytorski]
304. Józef a. Józef Egipski — patriarcha biblijny, syn Jakuba i Racheli, którego sprzedano do Egiptu, gdzie stał się niewolnikiem; jego historia jest opisana w Księdze Rodzaju. [przypis edytorski]
305. naturalizowany — dotyczy cudzoziemca, któremu nadano obywatelstwa państwa, w którym stale przebywa (naturalizacja). [przypis edytorski]
306. Indochiny a. Francuskie Indochiny — dawna nazwa regionu w płd.-wsch. Azji, będącego kolonią francuską. [przypis edytorski]
307. przędziwo — naturalne włókna, które można przetworzyć na przędzę; przędza. [przypis edytorski]
308. ustronny — odosobniony, na uboczu. [przypis edytorski]
309. Fontainebleau — francuskie miasto w regionie Île-de-France. [przypis edytorski]
310. epistoła (daw.) — list. [przypis edytorski]
311. rzesza — tu: tłum, mnóstwo ludzi. [przypis edytorski]
312. giezło — kobieca koszula z cienkiego płótna; prześcieradło okrywające nieboszczyka. [przypis edytorski]
313. determinacja — zdecydowanie, upór w zmierzaniu do celu. [przypis edytorski]
314. Stanley, Henry Morton (1841–1904) — właśc. John Rowlands, walijski dziennikarz, korespondent, pisarz, żołnierz, administrator kolonialny i badacz. [przypis edytorski]
315. zatęchły — wilgotny, gnijący. [przypis edytorski]
316. Livingstone, David (1813–1873) — szkocki misjonarz protestancki, lekarz, podróżnik i odkrywca. [przypis edytorski]
317. ekspedycja — wyprawa podjęta w określonym celu. [przypis edytorski]
318. komysze (reg.) — zarośla na wilgotnym terenie. [przypis edytorski]
319. Kitajec — lekceważące określenie Chińczyka. [przypis edytorski]
320. komediant (daw.) — aktor; tu: pogardliwe określenie aktora. [przypis edytorski]
321. Wisła — najdłuższa rzeka w Polsce. [przypis edytorski]
322. da capo senza fine (wł.) — w dosłownym tłumaczeniu: „od początku bez końca”; parafraza używanego w notacji muzycznej określenia da capo al fine, oznaczającego powtórzenie całego utworu od początku do końca. [przypis edytorski]
323. Zielone Stawki — właśc. Zielony Staw Kieżmarski a. Zielony Staw, największy ze stawów znajdujących się w Dolinie Kieżmarskiej po słowackiej stronie Tatr. [przypis edytorski]
324. katakumby — podziemny cmentarz. [przypis edytorski]
325. Bracia z Ajaccio — zapewne chodzi tutaj o braci Napoleona (1769–1821), który urodził się w Ajaccio, stolicy francuskiej Korsyki. [przypis edytorski]
326. Towarzysze Jehudy — odniesienia do zakonspirowanego stowarzyszenia, którego celem było przywrócenie we Francji obalonej monarchii Burbonów. [przypis edytorski]
327. Jeremiasz — biblijny prorok, któremu przypisywane jest autorstwo Księgi Jeremiasza, Lamentacji oraz Ksiąg Królewskich. [przypis edytorski]
328. Jeruzalem a. Jerozolima — największe miasto Izraela. [przypis edytorski]
329. hufiec — jednostka w organizacjach młodzieżowych, a dawniej w wojsku. [przypis edytorski]
330. trzymać fason — nadrabiać miną, zachować twarz. [przypis edytorski]
331. posłuchanie (daw.) — audiencja. [przypis edytorski]
332. szelma — człowiek sprytny, ale często nieuczciwy. [przypis edytorski]
333. tłumok — tu: osoba niezbyt rozgarnięta, mało bystra. [przypis edytorski]
334. Gaskończyk — mieszkaniec Gaskonii, historycznej krain w płd.-zach. Francji. [przypis edytorski]
335. rębajło (daw.) — człowiek często się pojedynkujący. [przypis edytorski]
336. Cyrano de Bergerac — tytułowy bohater sztuki autorstwa Edmonda Rostanda (1868–1918), napisanej w 1897 r. i luźno opartej na biografii siedemnastowiecznego poety, Saviniena de Cyrano de Bergeraca (1619–1655); de Bergerac był także doskonałym mówcą, ale zasłynął przede wszystkim z nienaturalnie długiego, brzydkiego nosa. [przypis edytorski]
337. rozpadlina — skalna szczelina. [przypis edytorski]
338. naglić — pospieszać. [przypis edytorski]
339. objuczony — obciążony. [przypis edytorski]
340. Tschiffely, Aimé Felix (1895–1954) — szwajcarski pisarz i podróżnik, samotnie wędrujący konno m.in. z Argentyny do Nowego Jorku; wycieczkę tę opisał w książce Od Południowego Krzyża do gwiazdy polarnej, opowiadającej o trzyletniej podróży (1925–1928) na dwóch argentyńskich koniach. [przypis edytorski]
341. dantejski — straszliwy, budzący grozę; nawiązanie do utworu Boska komedia autorstwa Dantego Alighieriego (1265–1321). [przypis edytorski]
342. Nowy Jork — miasto w Stanach Zjednoczonych o największej liczbie mieszkańców. [przypis edytorski]
343. Guayaquil — miasto w zachodnim Ekwadorze przy ujściu rzeki Guayas. [przypis edytorski]
344. ekwadorska stolica — Quito. [przypis edytorski]
345. zabobonny — przesądny, wierzący w zabobony (czary, magię etc.). [przypis edytorski]
346. samarytański — miłosierny, śpieszący z pomocą; nawiązanie do biblijnego dobrego Samarytanina. [przypis edytorski]
347. władze konsularne a. konsulat — tu: urząd danego państwa za granicą, podlegający konsulowi; siedziba tego urzędu. [przypis edytorski]
348. desperacja — rozpacz, utrata nadziei. [przypis edytorski]
349. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]
350. puszyć się — być dumnym. [przypis edytorski]
351. posoka (daw.) — krew. [przypis edytorski]
352. opar — para; zapach unoszący się znad rozgrzanej substancji. [przypis edytorski]
353. Hawr — francuskie miasto nadmorskie w regionie Normandia. [przypis edytorski]
354. zbełtany (pot.) — zmącony. [przypis edytorski]
355. robić bokami — mieć kłopoty, radzić sobie z trudem. [przypis edytorski]
356. zdrożony — zmęczony wędrówką. [przypis edytorski]
357. spazmatyczny — nerwowy, kurczowy, konwulsyjny. [przypis edytorski]
358. miss (ang.) — panna, panienka. [przypis edytorski]
359. panama — tu: rodzaj letniego kapelusza. [przypis edytorski]
360. Saint-Malo — miejscowość portowa we francuskim regionie Bretania; miasteczko otoczone jest murem. [przypis edytorski]
361. Chateaubriand, François-René (1768–1848) — francuski pisarz, polityk i dyplomata, urodzony w Saint-Malo. [przypis edytorski]
362. gościniec (daw.) — droga, trakt. [przypis edytorski]
363. szturm — atak, natarcie. [przypis edytorski]
364. Jakub — patriarcha biblijny, którego dzieje przedstawione zostały w Księdze Rodzaju; walczył ze zjawą, która okazała się aniołem. [przypis edytorski]
365. Lagerlöf, Selma (1858–1940) — szwedzka pisarka, nowelistka i noblistka. [przypis edytorski]
366. Ziemia Święta — pochodzące z Biblii określenie Palestyny i Izraela jako miejsc rozgrywania się wydarzeń Starego i Nowego Testamentu. [przypis edytorski]
367. alabastrowy — zrobiony z alabastru, białego, lekko prześwitującego minerału. [przypis edytorski]
368. rada — tu: chętnie, z zadowoleniem. [przypis edytorski]
369. stanąć okoniem — oprzeć się, postawić się, zbuntować się. [przypis edytorski]
370. rozgdakany — tu: pytlujący, mówiący szybko i głośno. [przypis edytorski]
371. szach — tytuł królewski w Persji (obecnym Iranie). [przypis edytorski]
372. zabarykadować się — odgrodzić się barykadą. [przypis edytorski]
373. barykada — przegroda, zapora, budowana przeważnie w trakcie walk ulicznych. [przypis edytorski]
374. łupiskóra (daw.) — zdzierca, wyzyskiwacz. [przypis edytorski]
375. konterfekt (daw.) — portret. [przypis edytorski]
376. dżentelmen a. (ang.) gentleman — mężczyzna elegancki, dobrze wychowany. [przypis edytorski]
377. egzystencja — codzienne życie, warunki bytowania. [przypis edytorski]
378. lektura — tu: czytanie. [przypis edytorski]
379. Pan Tadeusz — poemat autorstwa Adama Mickiewicza (1798–1855). [przypis edytorski]
380. etykieta — tu: naklejka, nalepka. [przypis edytorski]
381. epizod — tu: trwające krótko, mało znaczące wydarzenie. [przypis edytorski]
382. końska kuracja — leczenie z uwzględnieniem dużych dawek leków i nieprzyjemnych dla pacjenta metod. [przypis edytorski]
383. spazm — mimowolny skurcz. [przypis edytorski]
384. operacja — tu: działanie. [przypis edytorski]
385. zbereźnik (daw.) — osoba mówiąca lub zachowująca się w sposób nieprzyzwoity (przeważnie w sferze seksualnej). [przypis edytorski]
386. zniweczyć — doszczętnie zniszczyć. [przypis edytorski]
387. pismak — marny dziennikarz, tu: w odniesieniu do pisarza. [przypis edytorski]
388. stanąć dęba — sprzeciwić się, stawić zdecydowany opór. [przypis edytorski]
389. tenor — najwyższy głos męski. [przypis edytorski]
390. zgrzybiały — niedołężny, stary. [przypis edytorski]
391. darń — ziemia gęsto porośnięta trawą. [przypis edytorski]
392. prawy łącznikowy — pozycja jednego z graczy w piłce nożnej. [przypis edytorski]
393. Chelsea — tu: znany angielski klub piłkarski. [przypis edytorski]
394. Mazepa — tytułowy bohater dramatu Juliusza Słowackiego (1809–1849) z 1839 r. [przypis edytorski]
395. pytlować — dużo i szybko mówić. [przypis edytorski]
396. koń parowy — jednostka mocy, anglosaski odpowiednik konia mechanicznego; w układzie SI zastąpiona watem. [przypis edytorski]