I
Zachodziło słońce: jesienne słońce ogromne i złote. Od dni kilku wypogodziło się niebo, ocieplała ziemia, jakaś polna ptaszyna śpiewała zapóźnioną piosnkę.
W powietrzu różanym, na miedzach stokrocie zamykały złote, srebrne swoje oczka, z topoli padały ostatnie liście w wielkiej, złotej ciszy.
Skrobek tylko co dosiał ostatnią garść pszenicy; stał on w zachodniej łunie w płótniance886 siwej, przepasany płachtą lnianą, z obnażoną głową, z twarzą jasną i rozradowaną, patrząc w purpurę zorzy. Pod gajem pasły szkapę dwa chłopiątka jego, zdrowe i czerstwe, jak dwa maczki polne; szkapa rżała raz po raz, skubiąc resztki trawy, a dziecięce głoski887 jasne biły w ciszę zachodu.
Ale w Słowiczej Dolinie gwarno było i rojno. To król Błystek zwołał wiec i zamykał go właśnie uroczyście. Piękny był widok!
Pod dębem prastarym, którego liście drżały lekko w powietrzu uciszonym, jasnym, stał tron królewski, z kamieni polnych wzniesiony, mchami i kwieciem nakryty, kobiercem mchów podesłany. Dokoła tronu drużyna wiernych Krasnoludków w jaskrawych odzieżach, w pstrych kapturach, z narzędziami prac swoich w ręku.
Gwarno i raźnie w gromadce tej było; nikt tu nie stał ze smutną i ponurą twarzą.
Uśmiech latał z ust na usta, zapał błyszczał w źrenicach, ręce się bratersko ściskały, serca żywo biły.
Ale nagle gwar ucichł i szmery umilkły.
Podniósł się król, tak jako był widzian888 w ową noc sobótki889, w białej szacie królewskiej, w złotej koronie i z brylantowym berłem. Ale choć w bieli był, taki blask padał na niego od zachodniej zorzy, iż mu się szata złotem i purpurą mieniła na przemian i po twarzy mu ognie szły, a siwa broda jego drżała srebrem. Wstał oto i podniósł berło. Uderzyli trębacze w złote trąby krótką pobudkę i umilkli.
Król spojrzał na lud swój, a skinąwszy berłem, rzekł:
— Drużyno moja wierna! Pracowniki moje! Kończy się dzień wasz i robota wasza. Wieczór idzie, a z nim spoczynek i spokój. Spojrzyjcie na poranek i na południe wasze przy blaskach zachodniej zorzy, albowiem to jest pochodnia, która pokazuje prawdę dnia!
Tu zatrzymał się stary król i była cisza. A wtem w oddaleniu dał się słyszeć jakoby gwar, szum i bicie młota.
To dzwonnik naprawiał dawno zepsuty dzwon na starej wieży i dawał mu serce890.
Ale król znów mówić zaczął:
— Była wiosna i sialiście kwiaty, puste i dzikie miejsce uczyniliście radosnym i pięknym. Było lato i śpiewaliście pieśń pogody i pracy. Przyszła jesień i oto stoicie w złocie i purpurze jej i obliczacie owoce, które wam zrodziła, abyście je spożyli w weselu.
Tu zamilkł król i spoczywał891, i była cisza.
I znów w ciszy tej odezwał się, ale już silniej ów szum dziwny i łoskot.
Młot dzwonnika uderzał rozgłośniej coraz na wysokiej wieży.
Chłód powiał po drużynie Krasnoludków, chłód cienia, zmierzchów i surowej ziemi. Jeden i drugi strząsnął się dreszczem nagłym.
Król mówił dalej:
— Oto się złoci w zachodnich zorzach ziemi szmat, który był dziki, a teraz zorany jest i obsiany ziarnem. I oto złoci się radością dusza człowieka, który to uczynił.
Lecz wy byliście pomocnikami jego.
I oto główki dzieci jego, które były zwiędłe, a ożyły, i były smętne, a są radosne, i były naznaczone ciemnością, a teraz naznaczone są światłem.
Chleb będzie, gdzie był głód, a gdzie noc była, tam będzie poranek.
Lecz wy byliście pomocnikami światła.
I oto sierota, która była jako jagnię bez uchrony892 i jak gołąb bez gniazda, przygarnięta jest pod dach i policzona między rodzone, jako jedno z nich. I jest błogosławieństwem chaty, a dobro weszło za nią, jak wchodzi woń za wiosennym kwieciem.
A wy byliście i ku temu także wdzięczną i czujną pomocą.
Umilkł, a zrobiła się cisza.
A w ciszy tej ozwały się trzy uderzenia młota; trzy tylko, lecz tak potężne, iż zaraz poznać było można, że ostateczne są i że dzieło kończą.
Odwrócił król głowę siwą i przez chwilę słuchał, i drużyna jego słuchała.
I przeszedł po nich dreszcz, i chłodem powiało od boru. Tu i ówdzie zagasła źrenica, tu i ówdzie zniknął uśmiech, tu i ówdzie zacisnęły się dłonie.
Przypomniały sobie Krasnoludki ową starą, starą wieść, że gdzie uderzy dzwon, tam one — pod ziemię muszą.
Król wszakże był spokojny i tak mówił dalej:
— Jednego z towarzyszy straciliśmy, bracia, straciliśmy uczonego Koszałka-Opałka. Odłączył się on od nas, aby szukać sławy. Nie nam go sądzić. Niech idzie za gwiazdą swoją. Co do nas, przeżyliśmy tu dni dobre i chwile szczęśliwe. Błogosławmy temu zakątkowi ziemi.
— Błogosławmy! — zawołały wierne Krasnoludki.
I nagle zrobiła się cisza.
Wzniósł ręce król stary i wyciągnął je nad uciszoną doliną, i błogosławił jej.
Sto rąk, sto ramion podniosło się za nim w różane powietrze, w którym drżała promienista gwiazda królewskiego berła i błogosławiły temu zakątkowi ziemi.
A wtem słońce stoczyło się wielką kulą aż na krawędź świata.
— Piękny zachód! — rzekł król.
— Piękny... piękny zachód! — zawołały wierne Krasnoludki.
Naraz zaczęły dzwony bić...
Daleko gdzieś, daleko, wysoko gdzieś, wysoko, nad borem, nad lasem, głos dzwonu płynął i obejmował pola i łąki, i drżały pod nim trawy zroszone, i zioła, a od nieba do ziemi, w wielkiej wieczornej ciszy rozbrzmiewał szeroko głos dzwonu...
I nagle pod głosem tym zaczęły się osypywać barwy i kolory z wiernych Krasnoludków, tak właśnie jak się osypują złote liście z drzew jesiennych w modrej i słonecznej ciszy wrześniowego ranka.
Wzgórek, tron, król stary i cała drużyna rozwiały się cieniem.
Dzwon bił... słońce gasło.
Listki unoszące się lekko w powietrzu, sypnęły na ziemię.
Pod ich warstwą znikł wzgórek, na którym przed chwilą stały Krasnoludki.
Ukażą się znowu, ale nie pierwej, aż słonko wiosenne zaświeci.
*
Z całego narodu drobnych Krasnoludków został jeden tylko Koszałek-Opałek, który na wspólną schadzkę nie nadążył.
Stary, opuszczony sierota w miesięcznym promieniu cicho stąpa po śniegu i ręce drżące przy jasności srebrnej grzeje.
Jeden Koszałek-Opałek chodzi po świecie razem ze swoją brodą siwą, z wielkimi nastroszonymi brwiami, z kapturkiem i kubraczkiem ciemnym, a także ze swoim starym, poczciwym sercem; z pękiem kluczy u pasa, na które zamyka dzwonki polne, żeby nie budziły śpiących łąk, i konwalie, żeby nie budziły gajów podczas zimy.
Jeden Koszałek-Opałek chodzi po świecie, z jasnego szronu pereł sznurki niże893. Porzucił już zupełnie on te myśli o sławie, co były początkiem i pychy jego, i niedoli.
Prosty się zrobił, dobry, cichy, z maluczkimi przestający, z wszelkim żywym stworzeniem sercem się dzielący.
Ciężkie on chwile miał, gdy się od mistrza Sarabandy dowiedział o zachodzie i zmierzchu całej swej drużyny, która pod ziemią przed mrozem się skryła.
Ale przebolał potem i pod dębem owym nieraz z tym małym gęślarzem894 siada i słucha pieśni jego.
Wielkiej swojej Historii Krasnoludków pewno nigdy już nie napisze.
Co mu, co i światu po księdze takiej, którą ogień spalić, a wiatr rozwiać może?
On sobie znalazł lepszą, żywą księgę.
On siada przy łóżeczkach dzieci, gdy usnąć nie mogą i prawi895 im o królu Błystku, jego złotej koronie, królewskiej szacie i brylantowym berle, on im rozpowiada o Kryształowej Grocie, o mieczach, o tarczach, o rycerzach, on im mówi o wielkiej wiosennej wyprawie na Skrobkowym wozie, o skarbach ukrytych, o drużynie wiernych towarzyszów i o Marysi sierotce.
On i mnie raz, podczas bezsennej nocy zimowej, opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam.
Przypisy:
1. bania — tu: dynia. [przypis edytorski]
2. zapiecek — w dawnych wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
3. komora (daw.) — w dawnych wiejskich domach było to małe pomieszczenie mieszkalne lub miejsce, gdzie przechowywano np. żywność. [przypis edytorski]
4. rynka (reg.) — mały rondelek. [przypis edytorski]
5. w obiad — tu: podczas obiadu. [przypis edytorski]
6. spląta — dziś popr. forma: splącze. [przypis edytorski]
7. chyżo — szybko. [przypis edytorski]
8. odżegnać się — wyrzec się związku z kimś lub czymś, stanowczo czemuś zaprzeczać. [przypis edytorski]
9. licho — tu w znaczeniu: coś drobnego, niepozornego. [przypis edytorski]
10. ganić — strofować, krytykować. [przypis edytorski]
11. okiść — gruba warstwa przymarzniętego śniegu. [przypis edytorski]
12. opończa — rodzaj płaszcza, z kapturem, bez rękawów, noszonego między XIV a XVII wiekiem. [przypis edytorski]
13. szuba (daw.) — rodzaj wierzchniego, obszernego okrycia, bez zapięcia. Szuby przeważnie podbijano futrem w taki sposób, by stworzyć dodatkowe obszycie na brzegach materiału i uformować duży kołnierz. [przypis edytorski]
14. spencer (daw.) — krótka, dwurzędowa kurtka. [przypis edytorski]
15. uzbieranych w boru — dziś popr. forma: Ms.lp: w borze; bór: duży las iglasty. [przypis edytorski]
16. huba drzewna — grzyb rosnący na pniach drzew. [przypis edytorski]
17. odziewać się (daw.) — ubierać się. [przypis edytorski]
18. ile że (daw.) — ponieważ. [przypis edytorski]
19. przędza — nitka służąca do wyrobu m.in. tkanin. [przypis edytorski]
20. srodze — silnie, mocno, strasznie. [przypis edytorski]
21. raz w raz — dziś w znaczeniu: raz za razem. [przypis edytorski]
22. tedy — dziś w znaczeniu: zatem, wtedy. [przypis edytorski]
23. kornie — dziś: pokornie. [przypis edytorski]
24. soplów — dziś popr.: sopli. [przypis edytorski]
25. jąć (daw.) — zacząć; tu forma 3 os.lp: jęła: zaczęła. [przypis edytorski]
26. obaczyć (daw.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]
27. kojec — rodzaj ogrodzenia tworzącego zagrodę dla zwierząt domowych np. kur, kaczek itp. [przypis edytorski]
28. rogatka (daw.) — posterunek na granicy miasta, na którym pobierano opłaty za wjazd. [przypis edytorski]
29. kufel kwarciany — kufel o pojemności 1/4 części garnca (w przybliżeniu 1/4 l); garniec: daw. miara objętości cieczy. [przypis edytorski]
30. tabaka — rodzaj tytoniu do wciągania nosem, by wywołać kichanie. [przypis edytorski]
31. utracać — dziś: tracić. [przypis edytorski]
32. piędź — daw. miara długości mierzona jako odległość między końcem kciuka a końcem palca środkowego lub małego, rozpostartej, męskiej dłoni, równa ok. 21 cm. [przypis edytorski]
33. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. [przypis edytorski]
34. zwiedzieć się — dziś: dowiedzieć się [przypis edytorski]
35. spokojność — dziś: spokój. [przypis edytorski]
36. poglądać — dziś popr.: spoglądać. [przypis edytorski]
37. ruń — niska, gęsta roślinność rozwijająca się na łąkach i pastwiskach. [przypis edytorski]
38. struga — niewielka rzeczka lub strumień. [przypis edytorski]
39. czerwieniały pręty wikliny — młode pędy wikliny (rodzaj krzewiastej wierzby) mają kolor czerwony i długie, szarozielone liście. [przypis edytorski]
40. zgoła — zupełnie, całkiem, wcale. [przypis edytorski]
41. chruściany płot — płot upleciony z chrustu, tj. suchych gałązek. [przypis edytorski]
42. gawiedź — pogardliwie o grupie gapiów. [przypis edytorski]
43. ona hołota — czyli: ta hołota. [przypis edytorski]
44. kompanii nie trzymać — nie bratać się, nie spędzać z kimś czasu. [przypis edytorski]
45. przydrożek — obszar przydrożny, znajdujący się blisko drogi. [przypis edytorski]
46. chaty były (...) wybielone — w dawnych czasach bielono wewnętrzne jak i zewnętrzne ściany chałup wapnem. Miało to na celu wydłużenie trwałości drewna oraz ozdabiało budynek. [przypis edytorski]
47. studzienny żuraw — rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wody wiadrem ze studni. [przypis edytorski]
48. parobek — daw. najemny robotnik pracujący, na czas określony lub na stałe, w zamożnych gospodarstwach rolnych lub w folwarkach. [przypis edytorski]
49. dźwiękanie — dziś: B.lp.: dźwięczenie. [przypis edytorski]
50. obaczyć — dziś: zobaczyć. [przypis edytorski]
51. tarnina — krzew ciernisty, rodzaj dzikiej śliwy. [przypis edytorski]
52. niecnota — o kimś postępującym źle, niegodziwie; por. cnota: daw. zaleta. [przypis edytorski]
53. kokosz (daw.) — kura, kwoka. [przypis edytorski]
54. insza (daw.) — inna. [przypis edytorski]
55. kaftan — rodzaj luźnej kurtki, z rękawami lub bez. [przypis edytorski]
56. czubatki — potocznie o kurach. [przypis edytorski]
57. zrazu (daw.) — na początku. [przypis edytorski]
58. onym — tym. [przypis edytorski]
59. Tatarowie — dziś popr.: Tatarzy; nazwa ludności jednego z plemion mongolskich. [przypis edytorski]
60. jasyr (daw.) — niewola u Tatarów lub Turków. [przypis edytorski]
61. za czym — w związku z czym; dlatego. [przypis edytorski]
62. duchem — szybko. [przypis edytorski]
63. jeno — tylko. [przypis edytorski]
64. baczny — czujny, uważny. [przypis edytorski]
65. chan — tytuł władcy u plemion mongolskich i tureckich. [przypis edytorski]
66. pokurć — pogardliwie o niedużych, dość brzydkich zwierzętach. [przypis edytorski]
67. zasię (przest.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]
68. dodawa — dziś 3 os.lp.: dodaje. [przypis edytorski]
69. chrusty — suche zarośla. [przypis edytorski]
70. ugór — zaorane i nieuprawiane przez pewien czas pole. [przypis edytorski]
71. zaprzeszła wiosna — wiosna, która była przed tą ostatnią; przedostatnia wiosna. [przypis edytorski]
72. naści (daw.) — masz, trzymaj. [przypis edytorski]
73. namykać poły — zamknąć dolne fragmenty rozpiętego płaszcza. [przypis edytorski]
74. sukmanka — zdr. od sukmana; rodzaj płaszcza z sukna (szorstkiej wełny), daw. najczęściej noszonego przez chłopów. [przypis edytorski]
75. insi (daw.) — inni. [przypis edytorski]
76. duch idzie od nich — czuć ich zapach, aromat. [przypis edytorski]
77. je — jest (forma gwarowa). [przypis edytorski]
78. na tym światu — dziś popr.: na tym świecie. [przypis edytorski]
79. kartaczowe kule — kartacze to pociski armatnie zawierające w środku odłamki metali lub ołowiane kule rozpryskujące się przy wybuchu. Używane do poł. XX wieku. [przypis edytorski]
80. mdły — tu: słaby. [przypis edytorski]
81. bywszy — daw. imiesłów przysł. od: być. [przypis edytorski]
82. wydziwować się — nadziwić się. [przypis edytorski]
83. animusz — odwaga, ożywienie. [przypis edytorski]
84. zgoła — zupełnie, całkiem, wcale. [przypis edytorski]
85. dan — dany, sporządzony (o zapisie w dokumencie, liście itp.). [przypis edytorski]
86. czczość — głód, pustkę. [przypis edytorski]
87. one — te, owe. [przypis edytorski]
88. oskubinka — odrobinka, okruszynka. [przypis edytorski]
89. tedy — zatem, wtedy. [przypis edytorski]
90. drzewiej (starop.) — dawniej, niegdyś, wcześniej. [przypis edytorski]
91. panował wtedy Lech — nawiązanie do legendy o trzech braciach: O Lechu, Czechu i Rusie, którzy wyruszyli ze swoimi współplemieńcami w poszukiwaniu ziemi obfitej w pożywienie. W trakcie wędrówki bracia rozdzielili się. Najdłużej wędrował Lech, który w końcu dotarł do pięknej i bogatej krainy, dzisiejszej Wielkopolski, i postanowił się na niej osiedlić. Zauważył orle gniazdo na czubku drzewa i na jego pamiątkę nazwał nowo budowaną siedzibę, Gnieznem. [przypis edytorski]
92. bezpieczność — dziś: bezpieczeństwo. [przypis edytorski]
93. pług — narzędzie rolnicze przeznaczone do orki. [przypis edytorski]
94. z lipowego dziupla — dziś: z lipowej dziupli. [przypis edytorski]
95. pokojowiec — służący mieszkający w domu i pomagający w codziennych czynnościach. [przypis edytorski]
96. prawić — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
97. barłóg — legowisko niedźwiedzia lub dzika; potocznie o niechlujnym, nędznym posłaniu. [przypis edytorski]
98. Światowid a. Świętowit — bóstwo wojny i urodzaju plemion słowiańskich. Posągi przedstawiające Świętowita to słupy, zakończone rzeźbą przedstawiającą cztery twarze zwrócone w cztery strony świata. [przypis edytorski]
99. dla ich małości — z powodu ich niewielkich rozmiarów. [przypis edytorski]
100. plewy — odpadki powstające podczas młócenia roślin, zwłaszcza zbóż. [przypis edytorski]
101. rżnąć sieczkę — ciąć słomę na paszę dla zwierząt. [przypis edytorski]
102. trząść słomę — prawdopodobnie chodzi tu o robienie tzw. trzęsionki: słomy zmieszanej z sianem, używanej jako pokarm dla bydła. [przypis edytorski]
103. motać przędzę — zwijać, nawijać na coś przędzę, tj. nić służącą do wyrobu tkanin. [przypis edytorski]
104. obejście — słowo używane do określenia całego gospodarstwa: podwórza, domu, budynków gospodarczych takich jak stajnia, stodoła. [przypis edytorski]
105. bodnia — rodzaj beczki z wiekiem do przechowywania zboża lub kapusty. [przypis edytorski]
106. garstewka — dziś: garsteczka. [przypis edytorski]
107. łątka (daw.) — lalka, marionetka. [przypis edytorski]
108. ułomy w okienkach — prawdopodobnie chodzi o lufciki, małe okienka dające się osobno otwierać. [przypis edytorski]
109. zmówiny — rozmowa swata z panną i jej rodzicami o zaręczynach. [przypis edytorski]
110. postrzyżyny — stary słowiański zwyczaj, rodzaj inicjacji, w którym chłopcom wchodzącym w dorosłość rytualnie obcinano włosy. [przypis edytorski]
111. kołacz — nazwa pszennego ciasta, o kształcie kolistym. Dawniej obowiązkowego na ważnych uroczystościach, świętach. [przypis edytorski]
112. polityczny (daw.) — umiejący się zachować odpowiednio, szanujący względy wszystkich. [przypis edytorski]
113. gęśliki — zdr. od: gęśle: archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]
114. alboli — albo też. [przypis edytorski]
115. stoi w (...) księgach — jest napisane w księgach. [przypis edytorski]
116. stać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]
117. precz się ze sobą darli — ciągle kłócili się między sobą. [przypis edytorski]
118. alić (starop.) — i oto, oto. [przypis edytorski]
119. padły Niemcy — dziś popr. padli Niemcy. [przypis edytorski]
120. głoskiem — dziś: głosikiem. [przypis edytorski]
121. wyciągać — tu: wyśpiewywać. [przypis edytorski]
122. zuczyć (daw.) — dziś: nauczyć. [przypis edytorski]
123. wymizerować się — dziś popr. forma: wymizernieć. [przypis edytorski]
124. ścisło — dziś popr.: ścisnęło. [przypis edytorski]
125. trapić — dokuczać, martwić. [przypis edytorski]
126. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
127. hurma — tłum, duża liczba ludzi. [przypis edytorski]
128. cybuch — część fajki. [przypis edytorski]
129. przed wieki — dziś: przed wiekami. [przypis edytorski]
130. miesiąc (daw., poet.) — księżyc. [przypis edytorski]
131. moiściewy — okrzyk wyrażający zdziwienie, zachwyt. [przypis edytorski]
132. gadajcieże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: gadajcie koniecznie. [przypis edytorski]
133. skroś (daw.) — wskroś. [przypis edytorski]
134. po lekuchnu — leciutko; por. konstrukcję: po trochu. [przypis edytorski]
135. rozhowor — rozmowa, opowieść. [przypis edytorski]
136. dębek — dziś popr.: dąbek. [przypis edytorski]
137. dąbrowa — obszar leśny z przewagą drzewostanu dębowego. [przypis edytorski]
138. cieniu —dziś: cienia. [przypis edytorski]
139. Piast — legendarny założyciel dynastii Piastów. [przypis edytorski]
140. Rzepicha — żona Piasta i matka Ziemowita (Siemowita). [przypis edytorski]
141. synaczek — dziś: syneczek. [przypis edytorski]
142. Ziemowit — popr.: Siemowit; syn Piasta i Rzepichy, domniemany następca króla Popiela i pradziad Mieszka I. [przypis edytorski]
143. pierwszy raz ostrzyc złote włosy — tzw. postrzyżyny; rodzaj inicjacji; wejście młodego chłopca w dorosłość i uwolnienie się spod opieki matki, często mające charakter uroczystego obrzędu. [przypis edytorski]
144. podjezdek — określenie młodego, nieujeżdżonego całkowicie, konia. [przypis edytorski]
145. aliści — jednak, mimo to. [przypis edytorski]
146. zachodowa — dziś popr.: zachodnia. [przypis edytorski]
147. zawieść — zaśpiewać; por. zawodzić. [przypis edytorski]
148. świetlica — tu: pomieszczenie, pokój jasno oświetlony i służący do spotkań towarzyskich. [przypis edytorski]
149. wyjść na zaproże — wyjść za próg. [przypis edytorski]
150. na powierzch — na wierzch. [przypis edytorski]
151. siermięga — rodzaj płaszcza noszonego dawniej przez ubogich chłopów. [przypis edytorski]
152. kmiecy — chłopski. [przypis edytorski]
153. przędza — nitka służąca do wyrobu m.in. tkanin. [przypis edytorski]
154. pasieka — ule wraz z pszczołami. [przypis edytorski]
155. szafarz — osoba zarządzająca gospodarstwem, spiżarnią. [przypis edytorski]
156. wieczorowy — dziś w tym znaczeniu: wieczorny. [przypis edytorski]
157. lira — strunowy instrument muzyczny. [przypis edytorski]
158. opończa — rodzaj płaszcza, z kapturem, bez rękawów, noszonego między XIV a XVII wiekiem. [przypis edytorski]
159. Mieszko — Mieszko I (ok. 935–992) z dynastii Piastów, książę polski, pierwszy historyczny władca Polski od ok. 960 r. W roku 966 przyjął chrzest i rozpoczął chrystianizację państwa. [przypis edytorski]
160. roznośny — słyszany daleko, głośny, potężny. [przypis edytorski]
161. obaczyć — zobaczyć, spostrzec, zauważyć. [przypis edytorski]
162. w boru — dziś popr. forma: Mc., lp.: w borze. [przypis edytorski]
163. krasnoludki — krasny ludek, krasny (daw.): jaskrawoczerwony. [przypis edytorski]
164. rade — z ochotą, chętnie. [przypis edytorski]
165. w boru — dziś popr. forma: Mc., lp.: w borze. [przypis edytorski]
166. tarnina — krzew ciernisty, rodzaj dzikiej śliwy. [przypis edytorski]
167. przytaić się (daw.) — ukryć się. [przypis edytorski]
168. zmitrężyć — zmarnować. [przypis edytorski]
169. zgoła — zupełnie, całkiem, wcale. [przypis edytorski]
170. przebrać się (daw.) — przejść, dostać się. [przypis edytorski]
171. kapłon — wykastrowany, młody kogut. [przypis edytorski]
172. rumieńszy — dziś: bardziej rumiany. [przypis edytorski]
173. łapeć (daw.) — but zrobiony (wyplatany) z łyka (tj. znajdującej się pod korą tkanki drzew i krzewów), słomy, itp. [przypis edytorski]
174. czapka magierka — czapka węgierska, zwana później „batorówką” (ponieważ największą popularnością cieszyła się za czasów panowania Stefana Batorego); okrągła lub kwadratowa czapka bez daszka, obszyta często dookoła pasem futra, czyli tzw. barankiem. [przypis edytorski]
175. mimo — tu: obok. [przypis edytorski]
176. purchawka — rodzaj grzyba. [przypis edytorski]
177. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. [przypis edytorski]
178. tęgo — tu: mocno. [przypis edytorski]
179. przemierzyć — tu: wymierzyć, wyliczyć. [przypis edytorski]
180. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
181. jar — dolina erozyjna, wąwóz. [przypis edytorski]
182. stokrocie — dziś: stokrotki. [przypis edytorski]
183. rzęsów — dziś popr. forma: D. lm.: rzęs. [przypis edytorski]
184. równianka (daw.) — wianek; wiązanka, bukiet. [przypis edytorski]
185. obalać — przewracać kogoś lub coś. [przypis edytorski]
186. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. [przypis edytorski]
187. koza (pot.) — kara aresztu, wiezienia. [przypis edytorski]
188. zapiecek — w dawnych wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
189. przędza — nitka służąca do wyrobu m.in. tkanin. [przypis edytorski]
190. motowidło — urządzenie służące do zwijania nici w motki. [przypis edytorski]
191. cebrzyk — zdr. od: ceber; duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. [przypis edytorski]
192. bieżyć (daw.) — zmierzać, iść. [przypis edytorski]
193. lenek — zdrobn. od: len. [przypis edytorski]
194. nienajadek — niemogący się najeść do syta; przeciwieństwo: niejadek. [przypis edytorski]
195. gąbka — zdr. od: gęba; buzia. [przypis edytorski]
196. inszy — inny. [przypis edytorski]
197. rynka (reg.) — mały rondelek. [przypis edytorski]
198. okrasa — tłuszcz dodawany do potrawy. [przypis edytorski]
199. kędy (daw.) — którędy, gdzie. [przypis edytorski]
200. próżny (daw.) — pusty. [przypis edytorski]
201. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]
202. urok odczyniać — próbować zdjąć z kogoś lub czegoś urok, złe czary. [przypis edytorski]
203. hebd — dziki bez, wykorzystywany w lecznictwie, zastosowanie zewnętrzne; u ludzi jego spożycie grozi zatruciem. [przypis edytorski]
204. utrata (starop.) — koszt, rozrzutność. [przypis edytorski]
205. węgieł — róg, narożnik. [przypis edytorski]
206. pościółka — pościel. [przypis edytorski]
207. rynka (reg.) — mały rondelek. [przypis edytorski]
208. łyżnik — drewniana półka na łyżki. [przypis edytorski]
209. przybieżeć (daw.) — przyjść, przybiec. [przypis edytorski]
210. zbywać (daw.) — tu: zostawać; por. o nadwyżce czegoś: zbytek luksusu, zbytek jedzenia. [przypis edytorski]
211. kokoszka — kura, kwoka. [przypis edytorski]
212. kobiałka — nieduży koszyk. [przypis edytorski]
213. prawy — prawowity, właściwy. [przypis edytorski]
214. brzezina (pot.) — brzoza. [przypis edytorski]
215. witka — cienka gałązka. [przypis edytorski]
216. ćwiczyć — tu: bić. [przypis edytorski]
217. pleć — usuwać chwasty rosnące pomiędzy uprawianymi roślinami. [przypis edytorski]
218. robotny (pot.) — pracowity. [przypis edytorski]
219. folgować (daw.) — złagodzić swoje zachowanie względem kogoś, czegoś. [przypis edytorski]
220. piszczka — tu: określenie płaczącej dziewczynki. [przypis edytorski]
221. opończa — rodzaj płaszcza, z kapturem, bez rękawów, noszonego między XIV a XVII wiekiem. [przypis edytorski]
222. talar — srebrna moneta. [przypis edytorski]
223. zapaska — duży fartuch noszony dawniej przez wiejskie kobiety. [przypis edytorski]
224. strzymać — utrzymać, wytrzymać; tu: pomieścić. [przypis edytorski]
225. kuma (daw. pot.) — przyjaciółka, koleżanka. [przypis edytorski]
226. przygarść (daw.) — mała ilość czegoś. [przypis edytorski]
227. rzewność — smutek, tęsknota. [przypis edytorski]
228. rada była wziąć — była skłonna, chętna wziąć. [przypis edytorski]
229. coś z dziesięciu — mniej więcej z dziesięciu. [przypis edytorski]
230. kukiełka (daw.) — słodka bułka. [przypis edytorski]
231. pokrzyk — wilcza jagoda; roślina trująca, wykorzystywana w lecznictwie. [przypis edytorski]
232. przeciwić się (daw.) — dziś: sprzeciwić się, sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
233. szafarz — osoba zarządzająca gospodarstwem, spiżarnią. [przypis edytorski]
234. jako i inszym — tak jak i innym. [przypis edytorski]
235. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
236. wikt (daw.) — wyżywienie. [przypis edytorski]
237. insi — inni. [przypis edytorski]
238. na kraju — na skraju, na progu. [przypis edytorski]
239. bór — duży las iglasty. [przypis edytorski]
240. król Salomon — zmarły ok 925 r. p.n.e. król Izraela, znany ze swojej mądrości i sprawiedliwości. [przypis edytorski]
241. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
242. świecące próchno — chodzi tu prawdopodobnie o zjawisko tzw. bioluminescencji czyli emitowania światła przez organizmy żywe, w przypadku spróchniałego drzewa chodzi prawdopodobnie o żyjące na nim grzyby (np. opieńka miodowa) lub jakiś rodzaj bakterii. [przypis edytorski]
243. jaje (daw.) — dziś popr.: jajo, jajko. [przypis edytorski]
244. przecknąć się (daw.) — ocknąć się, przebudzić się. [przypis edytorski]
245. szkapa — koń; szczególnie: stara klacz. [przypis edytorski]
246. sporzej (gw.) — szybciej. [przypis edytorski]
247. bystry (daw.) — szybki, zwinny. [przypis edytorski]
248. miarkować — czegoś się domyślać. [przypis edytorski]
249. wygon — wspólne pastwisko dla całej wsi lub droga, którą się pędzi bydło. [przypis edytorski]
250. graniczne kopce — dawny sposób na oznaczenie granic dóbr ziemskich. [przypis edytorski]
251. tuman — chmura, kłęby gęstego dymu, mgły lub oparów. [przypis edytorski]
252. brzezina — niewielki las brzozowy. [przypis edytorski]
253. legać — dziś: leżeć. [przypis edytorski]
254. strawa (daw.) — pokarm, pożywienie. [przypis edytorski]
255. strzecha — pokrycie dachu ze słomy albo trzciny. [przypis edytorski]
256. złe — tu: zły duch, licho. [przypis edytorski]
257. tedy — więc, zatem. [przypis edytorski]
258. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
259. siemieniata — koloru siemienia, jasno brązowa. [przypis edytorski]
260. węgieł — narożnik, róg. [przypis edytorski]
261. kaduk (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]
262. pilno — dziś: pilnie; uważnie. [przypis edytorski]
263. zamówienie — tu: zmowa, zmówienie a. czary. [przypis edytorski]
264. ożóg — rodzaj pogrzebacza. [przypis edytorski]
265. brona — narzędzie do spulchniania i wyrównywania zoranej ziemi. [przypis edytorski]
266. kichnął jak z moździerza — potężnie, głośno. [przypis edytorski]
267. urosić — dziś: zrosić. [przypis edytorski]
268. sążnisty — wysoki, długi; por. sążeń: daw. jednostka miary długości wynosząca ok. 2 m. [przypis edytorski]
269. dostać — tu: dosięgnąć. [przypis edytorski]
270. dymnik — w chatach bez komina otwór albo rura do odprowadzania dymu. [przypis edytorski]
271. kraszanka (reg.) — pisanka o jednolitym kolorze, bez dodatkowych wzorów i ozdób. [przypis edytorski]
272. zrazu (daw.) — na początku. [przypis edytorski]
273. fryga (daw.) — bąk, zabawka dziecięca. [przypis edytorski]
274. magnąć (daw.) — fikać. [przypis edytorski]
275. przydaszek — dodatkowy, wąski daszek zawieszony pod okapem dachu a. strzechy. [przypis edytorski]
276. imać — łapać, chwytać. [przypis edytorski]
277. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
278. zbyć — pozbyć się, zgubić. [przypis edytorski]
279. lec — położyć się. [przypis edytorski]
280. zrazu (daw.) — na początku. [przypis edytorski]
281. zmiarkować (daw.) — domyślić się. [przypis edytorski]
282. warzyć się (daw.) — gotować się. [przypis edytorski]
283. kociołek — naczynie, garnek. [przypis edytorski]
284. pokurć — pogardliwie o niedużym, dość brzydkim zwierzęciu. [przypis edytorski]
285. drumla — ustny (wargowy) szarpany instrument muzyczny, wykorzystywany w muzyce ludowej i folkowej w różnych regionach na świecie. [przypis edytorski]
286. tarnina — krzew ciernisty, rodzaj dzikiej śliwy. [przypis edytorski]
287. kaduk (daw..) — diabeł. [przypis edytorski]
288. pospołu (daw.) — dziś: wspólnie, razem. [przypis edytorski]
289. rozśmiał — dziś popr.: roześmiał. [przypis edytorski]
290. ogarnąć — tu: osłonić. [przypis edytorski]
291. trapić się — martwić się. [przypis edytorski]
292. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. [przypis edytorski]
293. ozwały się (daw.) — rozległy się, dały się słyszeć. [przypis edytorski]
294. takoż — także. [przypis edytorski]
295. berbeć — małe dziecko. [przypis edytorski]
296. Cygany — dziś: Cyganie. [przypis edytorski]
297. bielnik — urządzenie do bielenia tkanin. [przypis edytorski]
298. insi — inni. [przypis edytorski]
299. huk — tu: mnóstwo. [przypis edytorski]
300. paciorki — koraliki. [przypis edytorski]
301. gliniane kogutki — gwizdki zrobione z gliny. [przypis edytorski]
302. półkoszek (daw.) — uplecione z wikliny dwie, duże połówki kosza włożone na wóz. [przypis edytorski]
303. faska — mała beczka. [przypis edytorski]
304. uważać czegoś — tu: pilnować. [przypis edytorski]
305. precz (daw.) — nadal, wciąż, ciągle. [przypis edytorski]
306. zgruchnąć się (gw.) — zbiec się, nagle się zgromadzić. [przypis edytorski]
307. było z południa — dziś: było po południu. [przypis edytorski]
308. głóg — dzika róża. [przypis edytorski]
309. lebioda — pospolity chwast, dawniej liście były wykorzystywane jako jarzyna, głównie przez biedotę, a z nasion robiono mąkę do wypieku chleba. [przypis edytorski]
310. het (daw.) — bardzo daleko, dzisiaj: hen. [przypis edytorski]
311. dobytek marniał bez paszy — brakowało pożywienia dla bydła; dobytek: bydło a. inne zwierzęta domowe. [przypis edytorski]
312. otręby — pozostałości po zmieleniu ziarna. [przypis edytorski]
313. podpłomyk — placek z mąki i wody. [przypis edytorski]
314. popasać — odpoczywać, robić postój. [przypis edytorski]
315. tuście (daw.) — skrót od: tu jesteście. [przypis edytorski]
316. cal — daw. jednostka miary długości, równa ok. 2,5 cm. [przypis edytorski]
317. rość — dziś: rosnąć. [przypis edytorski]
318. wikt (daw.) — pożywienie. [przypis edytorski]
319. w boru — dziś popr. forma: Ms. lp.: w borze. [przypis edytorski]
320. fasować — wydawać żywność. [przypis edytorski]
321. zemdleć — tu: stracić siłę; osłabnąć. [przypis edytorski]
322. mieniać (daw.) — zmieniać, zamieniać. [przypis edytorski]
323. tedy — więc. [przypis edytorski]
324. Toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
325. dziad bez jeża — wędrowni żebracy (dziadowie) przyczepiali sobie do kija, którym się podpierali, kolczastą skórkę jeża i taką bronią w razie potrzeby oganiali się od napastujących ich psów oraz wrogo nastawionych ludzi. [przypis edytorski]
326. człeku — dziś popr. forma D.lp: człowiekowi. [przypis edytorski]
327. na furmanki się najmował — zatrudniał się do pracy w polu; furmanka: wóz konny wykorzystywany przy przewożeniu zbiorów z pól uprawnych m.in. ziemniaków, zboża, siana. [przypis edytorski]
328. talar biały — srebrna moneta. [przypis edytorski]
329. niebogi — ktoś wzbudzający współczucie. [przypis edytorski]
330. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
331. postronek — gruby, mocny sznur. [przypis edytorski]
332. ciżba — tłum. [przypis edytorski]
333. rozwora — drąg łączący przednią i tylną część podwozia wozu konnego. [przypis edytorski]
334. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
335. półdrabek (gw.) — długa belka przy drabinie; prawdopodobnie był to wóz drabiniasty. [przypis edytorski]
336. dyszel — drąg przymocowany do przedniej części podwozia wozu konnego, umożliwiający kierowanie wozem z zaprzężonymi końmi. [przypis edytorski]
337. skrobie — tu: wspina. [przypis edytorski]
338. markotny — przygnębiony. [przypis edytorski]
339. czyli — tu: konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy może. [przypis edytorski]
340. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
341. pierwej (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
342. sepet — okuta skrzynia, często z małymi szufladkami wewnątrz do przechowywania drobnych kosztowności czy ważnych papierów. [przypis edytorski]
343. jutrzenna gwiazda — jutrzenka; określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. [przypis edytorski]
344. Herod — postać biblijna, w Ewangelii wg Mateusza Herod, król Judei, jest ukazany jako despota odpowiedzialny za tzw. rzeź niewiniątek, czyli zabójstwo wszystkich nowo narodzonych dzieci płci męskiej zainicjowane po to, by zgładzić Jezusa. [przypis edytorski]
345. chłopięta obnosiły po wsi na Gody — prawdopodobnie chodzi o kolędników, czyli grupę osób, które przebrane chodziły od domu do domu z życzeniami na Nowy Rok w czasie tzw. godów czyli okresie od 25 grudnia do 6 stycznia. [przypis edytorski]
346. kwapić się — spieszyć się; spiesznie coś wykonywać; por. skwapliwy. [przypis edytorski]
347. półkoszek — uplecione z wikliny dwie duże połówki kosza włożone na wóz. [przypis edytorski]
348. luśnia (daw.) — w wozie drabiniastym drąg dodatkowo podtrzymujący drabinę. [przypis edytorski]
349. jasełka — przedstawienie o narodzinach Jezusa. [przypis edytorski]
350. chleb rozczynić — przygotować ciasto na chleb. [przypis edytorski]
351. kołowrotek — urządzenie do przędzenia nici z napędem nożnym. [przypis edytorski]
352. przędza — nitka służąca do wyrobu m.in. tkanin. [przypis edytorski]
353. zgrzebło — szczotka przeznaczona do oczyszczania sierści zwierząt. [przypis edytorski]
354. siartka (daw.) — sierść konia. [przypis edytorski]
355. żniwo — żniwa; koszenie i zbieranie dojrzałego zboża. [przypis edytorski]
356. miedza — wąski pas ziemi, który oddziela od siebie pola uprawne. [przypis edytorski]
357. insi (daw.) — inni. [przypis edytorski]
358. Wielki Czwartek, Wielki Piątek — w kościele katolickim dni poprzedzające najstarsze święto chrześcijan, Wielkanoc; tzw. Triduum Paschalne: Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota to dni przeznaczone na uroczyste przeżywanie i wspominanie Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. [przypis edytorski]
359. święcone — potrawy przeznaczone do poświęcenia w Wielką Sobotę m.in: chleb, jaja, kiełbasa, które potem spożywa się na uroczystym śniadaniu wielkanocnym. [przypis edytorski]
360. kołacz — nazwa pszennego ciasta, o kształcie kolistym. Dawniej obowiązkowego na ważnych uroczystościach, świętach. [przypis edytorski]
361. zapiecek — w daw. wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
362. zbogacić się — dziś: wzbogacić się. [przypis edytorski]
363. zbyć — pozbyć się, stracić. [przypis edytorski]
364. wyraj (daw.) — według dawnych wierzeń słowiańskich miejsce, do którego odlatują ptaki na zimę i z którego przychodzi wiosna. [przypis edytorski]
365. toli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: to też, a także. [przypis edytorski]
366. kiep (daw.) — głupi człowiek. [przypis edytorski]
367. dukat — złota moneta. [przypis edytorski]
368. poniechać — zostawiać. [przypis edytorski]
369. robita (gw.) — robicie. [przypis edytorski]
370. znoju — przy wysiłku, ciężkiej pracy. [przypis edytorski]
371. rejment muchów (gw.) — regiment much; oddział much. [przypis edytorski]
372. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]
373. gotować się — tu: przygotowywać się. [przypis edytorski]
374. nie stać (daw.) — nie wystarczyć. [przypis edytorski]
375. zdawam się — dziś: zdaję się. [przypis edytorski]
376. rozgwar — zgiełk, hałas spowodowany rozmowami. [przypis edytorski]
377. kmieć — chłop z własnym gospodarstwem, opłacający czynsz. [przypis edytorski]
378. komin (daw.) — piec z paleniskiem do gotowania. [przypis edytorski]
379. bez mała — niemal. [przypis edytorski]
380. powadzić się — pokłócić się. [przypis edytorski]
381. ścienknąć — stać się cieńszym. [przypis edytorski]
382. strzecha — pokrycie dachu ze słomy albo trzciny. [przypis edytorski]
383. człek — skrócone od: człowiek. [przypis edytorski]
384. sumować (daw.) — smucić się. [przypis edytorski]
385. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
386. rokicina — rokita; gatunek wierzby. [przypis edytorski]
387. insi (daw.) — inni. [przypis edytorski]
388. wpodle (daw.) — obok, koło. [przypis edytorski]
389. siędą — dziś popr. forma 3.os. lm: siądą. [przypis edytorski]
390. promień miesięczny — promień, światło księżyca. [przypis edytorski]
391. zapiecek — w daw. wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
392. poosobno — dziś: osobno; por. analogiczne pod wzgl. budowy leksykalnej, a o przeciwstawnym znaczeniu: pospołu. [przypis edytorski]
393. inszą — dziś: inną. [przypis edytorski]
394. śpiewywała — dziś: śpiewała. [przypis edytorski]
395. ugasać — dziś: zagasać a. gasnąć. [przypis edytorski]
396. trawa łężna — trawa na podmokłej łące. [przypis edytorski]
397. cości — coś tam. [przypis edytorski]
398. pochop (daw.) — ochota. [przypis edytorski]
399. zakładając głównie swe nadzieje na owych siedmiu gąskach — dziś: pokładając (...) swe nadzieje w owych (...). [przypis edytorski]
400. Judasz — postać biblijna, występująca w Ewangeliach w Nowym Testamencie; jeden z dwunastu apostołów, zdradził Jezusa Sanhedrynowi (najważniejszej religijnej i sądowniczej radzie w Judei) za trzydzieści srebrników. [przypis edytorski]
401. hajno (gw.) — tam. [przypis edytorski]
402. Sytna Wólka — zmieniona nazwa Głodowej Wólki, określenie utworzone od syty: najedzony. [przypis edytorski]
403. warzyć (daw.) — gotować. [przypis edytorski]
404. krasić — dodawać do potrawy okrasę, czyli tłuszcz. [przypis edytorski]
405. zasiekać (daw.) — tu: zabić zwierzę np. szablą. [przypis edytorski]
406. plonuje setnym ziarnem — wydaje bardzo dobry, znakomity plon. [przypis edytorski]
407. łżeć (daw.) — kłamać; łżeszże: konstrukcja z partykułą -że, znaczenie: czy nie kłamiesz. [przypis edytorski]
408. łżyć — popr. forma: łgać. [przypis edytorski]
409. żywot — tu: żołądek, brzuch. [przypis edytorski]
410. kraśno — z dużą ilością okrasy, tj. tłuszczu. [przypis edytorski]
411. omasta — tłuszcz dodawany do potraw: masło, smalec i in. [przypis edytorski]
412. miesięczne koło — tu: księżyc. [przypis edytorski]
413. półdrabek (gw.) — długa belka przy drabinie. [przypis edytorski]
414. na waletę — na pożegnanie; z łac. vale: żegnaj. [przypis edytorski]
415. spory — tu: szybki. [przypis edytorski]
416. dwa a dwa (daw.) — dwa razy dwa. [przypis edytorski]
417. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
418. narazić na szwank — wystawić na niebezpieczeństwo doznania jakiejś krzywdy, uszczerbku, straty. [przypis edytorski]
419. przyskąpo — zbyt mało. [przypis edytorski]
420. markotno — smutno. [przypis edytorski]
421. dzieża — okrągłe naczynie z drewnianych klepek do wyrobu ciasta na chleb. [przypis edytorski]
422. otręby — pozostałości po zmieleniu ziarna. [przypis edytorski]
423. w ząb — ani trochę. [przypis edytorski]
424. półgęsek — pół gęsi uwędzonej (bez kości) na surowo i podawanej jako wędlina. [przypis edytorski]
425. rynka (reg.) — mały rondelek. [przypis edytorski]
426. statki (daw.) — naczynia służące do przygotowania i podawania jedzenia. [przypis edytorski]
427. dyl — drewniana belka. [przypis edytorski]
428. strzecha — pokrycie dachu ze słomy albo trzciny. [przypis edytorski]
429. przednówek (daw.) — czas oczekiwania na nowe zbiory przy kończących się zapasach ze zbiorów poprzednich. [przypis edytorski]
430. podejść kogo — oszukać, nabrać kogo. [przypis edytorski]
431. zuchelek — kawałek. [przypis edytorski]
432. Tuman czy co? — zastanawia się, czy dobrze widzi, czy coś mu wzroku nie mami; tuman: mgła a. kurzawa. [przypis edytorski]
433. tam i sam (daw., gw.) — tu i tam. [przypis edytorski]
434. golibroda (daw.) — fryzjer męski, który zajmował się nie tylko strzyżeniem włosów, ale również goleniem zarostu. [przypis edytorski]
435. tedy — zatem, więc. [przypis edytorski]
436. rad bym dowiedział — chętnie bym się dowiedział. [przypis edytorski]
437. mieć pod ręką dość piasku do zasypywania ksiąg — dawniej, by przyspieszyć wysychanie atramentu, posypywano tekst drobnym piaskiem. [przypis edytorski]
438. rad bym się go pozbyć — byłbym zadowolony, gdyby udało się go pozbyć; chciałbym się go pozbyć. [przypis edytorski]
439. żuraw studzienny — rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. [przypis edytorski]
440. pasza — pożywienie dla zwierząt. [przypis edytorski]
441. warzyć — gotować. [przypis edytorski]
442. naści (daw., gw.) — masz, trzymaj. [przypis edytorski]
443. za rosy — póki jest jeszcze na trawie poranna rosa. [przypis edytorski]
444. gęsi (...) siodłate — o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach, a innym na grzbiecie. [przypis edytorski]
445. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
446. borowy — leśny. [przypis edytorski]
447. miedza — wąski pas ziemi, który oddziela od siebie pola uprawne. [przypis edytorski]
448. zabiegliwy — dziś: zapobiegliwy. [przypis edytorski]
449. rejwach — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]
450. wyciągać — tu: śpiewać. [przypis edytorski]
451. precz — tu: ciągle, dalej. [przypis edytorski]
452. znajomość (...) zabrać — dziś: zawrzeć znajomość. [przypis edytorski]
453. i ani go okiem — i znika; i nie widać go. [przypis edytorski]
454. poniechać — zostawić, nie ruszać. [przypis edytorski]
455. dla — tu: z powodu. [przypis edytorski]
456. przyprawne — dziś: przyprawione. [przypis edytorski]
457. trybunał — sąd najwyższy; tu: przenośnie. [przypis edytorski]
458. koszatka — gatunek nadrzewnego gryzonia o nocnym trybie życia. [przypis edytorski]
459. którem (...) pościnał — które pościnałem. [przypis edytorski]
460. odziemek — przy ziemi. [przypis edytorski]
461. rola — ziemia uprawna. [przypis edytorski]
462. parno — wilgotno, gorąco i duszno; jak gdy powietrze nasycone jest parą a. oparami. [przypis edytorski]
463. w boru — dziś popr. forma Ms.lp.: w borze. [przypis edytorski]
464. pobite — tu: zabite. [przypis edytorski]
465. szprync (daw.) — skok. [przypis edytorski]
466. opończa — rodzaj płaszcza z kapturem, a bez rękawów, noszonego między XIV a XVII wiekiem. [przypis edytorski]
467. czajczy — należący do czajki. [przypis edytorski]
468. kumoszka (daw., pot.) — kuma; przyjaciółka, koleżanka. [przypis edytorski]
469. folgować (daw.) — złagodzić swoje zachowanie względem kogoś, czegoś. [przypis edytorski]
470. termin (daw.) — opresja, kłopot. [przypis edytorski]
471. fortuna — los. [przypis edytorski]
472. oczeret — trwała roślina rosnąca na terenach podmokłych, głównie przy brzegach. [przypis edytorski]
473. łątka (daw.) — lalka, marionetka. [przypis edytorski]
474. precz — daleko. [przypis edytorski]
475. rad bym jej dziękował — tu: chętnie bym jej dziękował. [przypis edytorski]
476. letszy (daw.) — dziś popr. forma: lżejszy. [przypis edytorski]
477. dobrodziejkoż — daw. konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, użytą tu w funkcji wzmacniającej. [przypis edytorski]
478. zamyślać — zamierzać. [przypis edytorski]
479. dużoż — czy dużo (daw. konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]
480. dobraż — czy dobra. [przypis edytorski]
481. pierw — najpierw; w pierwszej kolejności. [przypis edytorski]
482. rad — tu: chętnie. [przypis edytorski]
483. kompania (daw.) — towarzystwo, towarzysze. [przypis edytorski]
484. kołacz — nazwa pszennego ciasta, o kształcie kolistym, dawniej obowiązkowo wypiekanego na ważne uroczystości i święta. [przypis edytorski]
485. inszego — dziś: innego. [przypis edytorski]
486. purpura — tu: królewski płaszcz w kolorze purpurowym. [przypis edytorski]
487. kmieć — chłop z własnym gospodarstwem, opłacający czynsz. [przypis edytorski]
488. rezurekcja — w kościele katolickim uroczyste nabożeństwo wielkanocne połączone z procesją, odprawiane o świcie w Niedzielę Wielkanocną. [przypis edytorski]
489. ulęgałka — owoc dzikiej gruszy nadający się do spożycia po uleżeniu się. [przypis edytorski]
490. graf — hrabia; tytuł arystokratyczny nadawany szlachcie w daw. Niemczech; szlachta: wyższy stan społeczny mający liczne przywileje m.in. prawo do posiadania ziemi. [przypis edytorski]
491. wikt — pożywienie; wyżywienie. [przypis edytorski]
492. pasztetnik — daw. nazwa cukiernika lub piekarnika w kuchniach węglowych, a także osoby specjalizującej się w wykwintniejszych wyrobach spożywczych, m.in. cukierniczych. [przypis edytorski]
493. gąsior — duży, szklany baniak służący m.in. do wyrobu wina w domowych warunkach. [przypis edytorski]
494. znaszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy znasz. [przypis edytorski]
495. hajno (gw.) — tam. [przypis edytorski]
496. mieszczany — dziś popr.: mieszczanie. [przypis edytorski]
497. kobierzec — dywan. [przypis edytorski]
498. fuzja — broń myśliwska; tu zdrobn.: fuzyjka. [przypis edytorski]
499. wieniec dożynkowy — wieniec wity ze zbóż, przyozdabiany kwiatami, jarzębiną, wstążkami. Robiony na dożynki czyli ludowe święto na zakończenie zbiorów zbóż. [przypis edytorski]
500. nagonka — grupa ludzi, którzy na polowaniach naganiają zwierzynę w pobliże stanowisk myśliwskich. [przypis edytorski]
501. ogar — pies myśliwski, tropiący zwierzynę. [przypis edytorski]
502. złaźtaż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, tu: w funkcji wzmacniającej; złaźta (gw.): złaźcie, schodźcie. [przypis edytorski]
503. płocina — zdrobn. od: płot. [przypis edytorski]
504. kiej (gw.) — kiedy; tu: skoro. [przypis edytorski]
505. hajno, (...) het (gw.) — tu, tam. [przypis edytorski]
506. struga — niewielka rzeczka a. strumień. [przypis edytorski]
507. żuraw — tu: rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. [przypis edytorski]
508. korytko — podłużne naczynie, najczęściej drewniane, przeznaczone do pojenia lub karmienia zwierząt. [przypis edytorski]
509. możeta (gw.) — możecie. [przypis edytorski]
510. toćże — przecież. [przypis edytorski]
511. nieukontentowany — niezadowolony. [przypis edytorski]
512. gwiazda jutrzenna — jutrzenka; określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. [przypis edytorski]
513. obrzasł — został oświecony brzaskiem, światłem widocznym przed wschodem słońca. [przypis edytorski]
514. zapiecek — w daw. wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
515. postronek — gruby, mocny sznur. [przypis edytorski]
516. cebrzyk — zdrobn. od: ceber; duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. [przypis edytorski]
517. półkwartek — naczynie o pojemności pół kwarty, tj. ok. ½ l; kwarta: ¼ garnca, tj. ok. 1 l; garniec: daw. miara objętości cieczy, w XIX wieku równa ok. 4 litrom. [przypis edytorski]
518. zydel — drewniany stołek. [przypis edytorski]
519. kobiałka — nieduży koszyk. [przypis edytorski]
520. pułap — drewniany sufit, strop. [przypis edytorski]
521. insi — dziś: inni. [przypis edytorski]
522. obrządzić szkapę — wykonać niezbędną pracę przy koniu, jak czyszczenie sierści i kopyt, nakarmienie, napojenie; szkapa: chudy, nędzny koń. [przypis edytorski]
523. wstawajta (gw.) — wstawajcie. [przypis edytorski]
524. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
525. widzita (gw.) — wstawajcie. [przypis edytorski]
526. ociec (gw.) — dziś popr. forma: M.lp: ojciec. [przypis edytorski]
527. zaroiły się chłopcy (...) zaczęły — dziś popr.: zaroili się, zaczęli; zaroili się tu: poruszyli się. [przypis edytorski]
528. kijam przywiózł — konstrukcja w ruchomą końcówką czasownika, inaczej: kija przywiozłem. [przypis edytorski]
529. królaś widział — konstrukcja w ruchomą końcówką czasownika: króla widziałeś. [przypis edytorski]
530. obleczenie — ubranie. [przypis edytorski]
531. berlica — berło królewskie. [przypis edytorski]
532. jako — tu: że. [przypis edytorski]
533. duchem — tu: szybko, prędko. [przypis edytorski]
534. krajka — wzorzysty pasek. [przypis edytorski]
535. ciszkiem — po cichu. [przypis edytorski]
536. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
537. struga — niewielka rzeczka lub strumień. [przypis edytorski]
538. ugór — zaorane i nieuprawiane przez pewien czas pole. [przypis edytorski]
539. mietlica — wysoka trawa. [przypis edytorski]
540. miedza — wąski pas ziemi, który oddziela od siebie pola uprawne. [przypis edytorski]
541. olszyna — zagajnik a. mały las, w którym wśród drzew przeważają olchy. [przypis edytorski]
542. moc — tu: dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
543. kurki wodne i cyranki — wodne ptactwo. [przypis edytorski]
544. komin (daw.) — piec z paleniskiem do gotowania. [przypis edytorski]
545. warzyć (daw.) — gotować. [przypis edytorski]
546. szemrać — tu: wyrażać niezadowolenie. [przypis edytorski]
547. tedy (daw.) — więc. [przypis edytorski]
548. dla wieku (daw.) — z powodu wieku. [przypis edytorski]
549. turbować się — martwić się. [przypis edytorski]
550. zachód — tu: staranie, wysiłek. [przypis edytorski]
551. zawinąć się — szybko się wziąć do pracy. [przypis edytorski]
552. barwy (daw. forma) — dziś N.lm: barwami. [przypis edytorski]
553. makata — tkanina ozdobna. [przypis edytorski]
554. na każdy czas — tu: w każdej chwili. [przypis edytorski]
555. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
556. smółka — młoda żywica. [przypis edytorski]
557. staje a. stajanie — daw. miara długości, dzieląca się na 84 łokcie i równa ok. 134 m. [przypis edytorski]
558. wywieść się — tu: wyrosnąć. [przypis edytorski]
559. ułupić — złapać. [przypis edytorski]
560. miodu z osiego gniazda — osy nie wytwarzają miodu. [przypis edytorski]
561. muszlę, z której się gospodarz nie wiedzieć gdzie wyniósł — chodzi o muszlę ślimaka. [przypis edytorski]
562. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
563. raz wraz — raz po raz; często. [przypis edytorski]
564. kompania — towarzystwo; mieć kompanię z kim: spotykać się z kim. [przypis edytorski]
565. sztucznie (daw.) — zmyślnie, sprytnie. [przypis edytorski]
566. pułap — drewniany sufit, strop. [przypis edytorski]
567. większać ta bieda — większa jest ta bieda. [przypis edytorski]
568. barłóg — niechlujne posłanie. [przypis edytorski]
569. pniów — dziś popr. forma B.lm: pni. [przypis edytorski]
570. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
571. pług — narzędzie rolnicze przeznaczone do orki. [przypis edytorski]
572. brona — narzędzie do spulchniania i wyrównywania zoranej ziemi. [przypis edytorski]
573. okrasa — tłuszcz dodawany do potrawy. [przypis edytorski]
574. zakładał do wózka szkapinę — zaprzęgał konia do wozu. [przypis edytorski]
575. rogatkę zapłacić — dawniej za wjazd do miasta pobierane były opłaty. [przypis edytorski]
576. mieszek (daw.) — woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
577. drabka (gw.) — drabina. [przypis edytorski]
578. półkoszek — uplecione z wikliny dwie, duże połówki kosza włożone na wóz. [przypis edytorski]
579. luśnia (daw.) — w wozie drabiniastym, drąg dodatkowo podtrzymujący drabinę. [przypis edytorski]
580. krajka — wzorzysty pasek. [przypis edytorski]
581. głoski — dziś: głosiki. [przypis edytorski]
582. boru — dziś popr. forma: Ms.lp: borze. [przypis edytorski]
583. smolny — pełen żywicy. [przypis edytorski]
584. postronek — gruby, mocny sznur. [przypis edytorski]
585. suszki — tu: suche gałęzie. [przypis edytorski]
586. sporo (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
587. boru — dziś popr. forma: Ms.lp: borze. [przypis edytorski]
588. zadać — tu: zarzucić. [przypis edytorski]
589. brzemionko — zdrobn. od: brzemię, tj. ciężar, obciążenie. [przypis edytorski]
590. zmocnieć — nabrać mocy, siły. [przypis edytorski]
591. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
592. uroczysko — trudno dostępny teren w puszczy. [przypis edytorski]
593. mietlica — wysoka trawa. [przypis edytorski]
594. dyszel — drąg przymocowany do przedniej części podwozia wozu konnego, umożliwiający kierowanie wozem z zaprzężonymi końmi. [przypis edytorski]
595. pojrzeć — dziś: spojrzeć. [przypis edytorski]
596. siewać — dziś tylko: siać. [przypis edytorski]
597. żąć — ścinać zboże czy też trawę sierpem. [przypis edytorski]
598. chudoba (daw.) — ubogie gospodarstwo. [przypis edytorski]
599. żywiej — wyraźniej. [przypis edytorski]
600. pułap — drewniany sufit, strop. [przypis edytorski]
601. drobiazg — tu: dzieci. [przypis edytorski]
602. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]
603. skrzypeczka — skrzypce. [przypis edytorski]
604. roznośnie — głośno. [przypis edytorski]
605. bębenista — dziś raczej: bębnista. [przypis edytorski]
606. zza węgła — zza rogu, narożnika. [przypis edytorski]
607. tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]
608. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
609. kąkol — chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach. [przypis edytorski]
610. ta pójdę — tu: albo pójdę. [przypis edytorski]
611. pług — narzędzie rolnicze przeznaczone do orki. [przypis edytorski]
612. gęśliki — zdrobn. od: gęśle; archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]
613. trawa łężna — trawa na podmokłej łące. [przypis edytorski]
614. gorącość duszna (daw.) — zapał w duszy. [przypis edytorski]
615. karczunek (daw.) — karczowanie; usuwanie drzew, krzewów wraz z korzeniami. [przypis edytorski]
616. scheda — spadek, odziedziczony majątek. [przypis edytorski]
617. tumanić (pot.) — zwodzić, oszukiwać, ogłupiać kogoś. [przypis edytorski]
618. rozrywać kogoś — tu: dostarczać rozrywki. [przypis edytorski]
619. niewymowny (daw.) — tu: nie umiejący wysławiać się w ozdobny sposób, jak mówca. [przypis edytorski]
620. u strugi kijankami prały — dawniej kobiety prały odzież bezpośrednio w rzekach czy jeziorach, używając do tego celu kijów lub drewnianych przyrządów w kształcie łopatki zwanych kijankami; uderzały nimi w praną tkaninę energicznie i zaraz spłukiwały wodą, czynność tę powtarzając wielokrotnie. [przypis edytorski]
621. jutrzenka — określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. [przypis edytorski]
622. szałamaja — instrument dęty drewniany; piszczałka. [przypis edytorski]
623. litaury — perkusyjny instrument muzyczny; miedziane półkule pokryte skórą. [przypis edytorski]
624. surma — daw. trąbka wojskowa. [przypis edytorski]
625. oczeret — trwała roślina rosnąca na terenach podmokłych, głównie przy brzegach. [przypis edytorski]
626. folgować — złagodzić swoje zachowanie względem kogoś, czegoś. [przypis edytorski]
627. rozpuknąć się — pęknąć. [przypis edytorski]
628. znojny — wypełniony ciężką pracą, wysiłkiem; męczący. [przypis edytorski]
629. dosiekali — kończyli kosić. [przypis edytorski]
630. dwojaki gliniane — podwójne, gliniane naczynie służące dawniej do noszenia złożonych z dwóch składników (np. kartofli i zsiadłego mleka) obiadów np. na pole dla żniwiarzy. [przypis edytorski]
631. spencer — krótka, dwurzędowa kurtka. [przypis edytorski]
632. ostróżka — roślina ogrodowa. [przypis edytorski]
633. dla — tu: z powodu. [przypis edytorski]
634. wrąb — brzeg naczynia. [przypis edytorski]
635. podśmietanie — mieszanka kwaśnej śmietany i zsiadłego (kwaśnego) mleka. [przypis edytorski]
636. głoski — dziś: głosiki. [przypis edytorski]
637. smalić — opalać, palić. [przypis edytorski]
638. rosiczka — rosiczka okrągłolistna zwana też rosą słoneczną, roślina owadożerna o właściwościach leczniczych. [przypis edytorski]
639. kobiałka — nieduży koszyk. [przypis edytorski]
640. rozchodnik — rozchodnik ostry; roślina trująca, mająca właściwości lecznicze, dawniej stosowana do obniżenia ciśnienia tętniczego krwi i przy niektórych schorzeniach skórnych. [przypis edytorski]
641. junak — dzielny i silny młodzieniec. [przypis edytorski]
642. chrzypota (gw.) — krzypota; suchy kaszel. [przypis edytorski]
643. mało wiele (daw., gw.) — niewiele, trochę. [przypis edytorski]
644. uroczysko — trudno dostępny teren w puszczy. [przypis edytorski]
645. zamodrzeć — przybrać barwę ciemnoniebieską; modry: ciemnoniebieski. [przypis edytorski]
646. pokrzyk (łac. Atropa belladonna) — wilcza jagoda; roślina trująca, wykorzystywana w lecznictwie. [przypis edytorski]
647. warzyć (daw.) — gotować. [przypis edytorski]
648. spory — tu: szybki. [przypis edytorski]
649. sztykutać (daw.) — kuleć. [przypis edytorski]
650. niebogi — tu: nieszczęsny. [przypis edytorski]
651. jedwabie — tu: jedwabne nici. [przypis edytorski]
652. na jednej nodze (pot.) — bardzo szybko. [przypis edytorski]
653. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
654. warzyć — gotować. [przypis edytorski]
655. mieszek — mały miech, urządzenie służące do tłoczenia powietrza. [przypis edytorski]
656. garnczek — garnuszek. [przypis edytorski]
657. pacierz — dawniej nazwa odnosząca się również do zwyczajowej miary czasu, określanej na podstawie czasu potrzebnego do odmówienia modlitwy Ojcze Nasz i wynoszącej ok. pół minuty. [przypis edytorski]
658. dzięgiel — dzięgiel leśny, roślina o silnym zapachu. [przypis edytorski]
659. niezabudka — inna nazwa niezapominajki. [przypis edytorski]
660. kopce graniczne — kopce, jakie usypywano dawniej na granicach dóbr ziemskich w celu ich oznaczenia. [przypis edytorski]
661. roznośnie — głośno; donośnie. [przypis edytorski]
662. krasny (daw.) — jaskrawoczerwony. [przypis edytorski]
663. łężna trawa — trawa na podmokłej łące. [przypis edytorski]
664. borowy — leśny. [przypis edytorski]
665. rosochaty — gęsto rozgałęziony. [przypis edytorski]
666. grab — drzewo liściaste. [przypis edytorski]
667. kobierzec — dywan. [przypis edytorski]
668. co raz — co chwilę. [przypis edytorski]
669. głosek — dziś: głosik. [przypis edytorski]
670. potargnąć — szarpnąć, pociągnąć. [przypis edytorski]
671. kraśny a. krasny — jasnoczerwony; także: piękny. [przypis edytorski]
672. drużka — przyjaciółka. [przypis edytorski]
673. modrość — ciemny błękit. [przypis edytorski]
674. kosodrzewina — gatunek sosny karłowatej, rosnącej na terenach górskich. [przypis edytorski]
675. przysionek — rodzaj przedpokoju. [przypis edytorski]
676. malachit — minerał o barwie intensywnej zieleni. [przypis edytorski]
677. jutrzenkowa gwiazda — jutrzenka; określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. [przypis edytorski]
678. lutnia — instrument strunowy szarpany. [przypis edytorski]
679. uchrona — dziś: ochrona, schronienie. [przypis edytorski]
680. łowca — dziś popr. forma D.lp: łowcy. [przypis edytorski]
681. makata — tkanina ozdobna. [przypis edytorski]
682. ku orłu — dziś konstrukcja z formą w C.: ku orłowi. [przypis edytorski]
683. nazad biec — biec z powrotem, cofnąć się. [przypis edytorski]
684. ustka — dziś: usta, usteczka. [przypis edytorski]
685. silić się — wysilać się, starać się. [przypis edytorski]
686. płachetka — mała, skromna płachta. [przypis edytorski]
687. zapiecek — w dawnych wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. [przypis edytorski]
688. postronek — gruby, mocny sznur. [przypis edytorski]
689. cebrzyk — zdrobn. od: ceber; duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. [przypis edytorski]
690. zydel — drewniany stołek. [przypis edytorski]
691. gorącość — dziś: gorąco. [przypis edytorski]
692. naleźć — dziś: znaleźć. [przypis edytorski]
693. bez duszy — tj. nieżywy. [przypis edytorski]
694. najdzie — 3 os.lp od: naleźć, dziś: znajdzie (się). [przypis edytorski]
695. nagodzić się — zgodzić się; umówić się co do pracy. [przypis edytorski]
696. siodłaty — ptak o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach, a innym na grzbiecie. [przypis edytorski]
697. kuma (daw.) — przyjaciółka, koleżanka. [przypis edytorski]
698. był poskładał — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: poskładał wcześniej, kiedyś. [przypis edytorski]
699. niecnota — o kimś postępującym źle, niecnotliwie, niegodziwie. [przypis edytorski]
700. kielce — zgrubienie do: kły; wielkie kły, wielkie zęby. [przypis edytorski]
701. zakarbować — zaznaczyć karbami, tj. nacięciami. [przypis edytorski]
702. W złąś godzinę mi tu (...) wlazł — inaczej: w złą godzinę mi tu wlazłeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika) [przypis edytorski]
703. słuszny — tu: potężny, znacznych rozmiarów. [przypis edytorski]
704. na siebie uraził — rozgniewał na siebie. [przypis edytorski]
705. co tylko — dopiero co, niedawno. [przypis edytorski]
706. schrustawszy — schrupawszy. [przypis edytorski]
707. sobótka — noc świętojańska; słowiańskie święto obchodzone w najkrótszą noc w roku. [przypis edytorski]
708. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
709. rzęsny — dziś: rzęsisty. [przypis edytorski]
710. legiwać — kłaść się zwykle; leżeć zazwyczaj. [przypis edytorski]
711. madejowe łoże — narzędzie tortur w kształcie łoża a. ławy, z baśni o zbóju Madeju. [przypis edytorski]
712. miesięcznym sierpem — sierpem księżyca; miesiąc (daw.): księżyc. [przypis edytorski]
713. strzecha — pokrycie dachu ze słomy albo trzciny. [przypis edytorski]
714. pług — narzędzie rolnicze przeznaczone do orki. [przypis edytorski]
715. brona — narzędzie do spulchniania i wyrównywania zoranej ziemi. [przypis edytorski]
716. kołodziej — człowiek, który zajmuje się wyrobem wozów i potrzebnych do nich części. [przypis edytorski]
717. śmigły — smukły. [przypis edytorski]
718. strug — stolarskie narzędzie służące do wyrównywania powierzchni drewna. [przypis edytorski]
719. dyszel — drąg przymocowany do przedniej części podwozia wozu konnego, umożliwiający kierowanie wozem z zaprzężonymi końmi. [przypis edytorski]
720. dyszkant — piskliwy głos. [przypis edytorski]
721. samem go wyuczył — sam go wyuczyłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
722. szmatek — kawałek. [przypis edytorski]
723. uroczysko — trudno dostępny teren w puszczy. [przypis edytorski]
724. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]
725. harmata (daw., gw.) — armata. [przypis edytorski]
726. zadziczony — dziś: zdziczały. [przypis edytorski]
727. mdło — słabo. [przypis edytorski]
728. siła duszna — dziś: siła duchowa. [przypis edytorski]
729. grządziel — część pługa; do grządzieli, zakończonej zaczepem, przymocowany jest korpus pługa, na niej też znajduje się regulator głębokości i szerokości skiby. [przypis edytorski]
730. zeprzeć się — dziś: oprzeć się a. zaprzeć się. [przypis edytorski]
731. krój — element pługa, może być w kształcie noża, płozy lub tarczy. [przypis edytorski]
732. odkładnica — element pługa służący do odkładania kawałków zoranej gleby. [przypis edytorski]
733. rządny (daw.) — wydajny. [przypis edytorski]
734. skiba — kawałek gleby podcięty w czasie orki. [przypis edytorski]
735. przetyczka — rodzaj zawleczki. [przypis edytorski]
736. przyczynić — dodać, dorobić. [przypis edytorski]
737. karczunek — karczowanie; usuwanie drzew a. krzewów wraz z korzeniami. [przypis edytorski]
738. uroczysko — trudno dostępny teren w puszczy. [przypis edytorski]
739. dobywać — wydobywać, wyciągać. [przypis edytorski]
740. dziczka — dzikie drzewo owocowe. [przypis edytorski]
741. urosić — dziś: zrosić. [przypis edytorski]
742. krasny (daw.) — jaskrawoczerwony a. piękny. [przypis edytorski]
743. insi — dziś: inni. [przypis edytorski]
744. sążeń — daw. miara długości równa długości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 2 m. [przypis edytorski]
745. zadumieje — dziś: zdumieje. [przypis edytorski]
746. letko — dziś: lekko. [przypis edytorski]
747. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]
748. smolny — pełen żywicy. [przypis edytorski]
749. poklęknąć — dziś: uklęknąć. [przypis edytorski]
750. grządziel — część pługa; do grządzieli, zakończonej zaczepem, przymocowany jest korpus pługa, na niej też znajduje się regulator głębokości i szerokości skiby. [przypis edytorski]
751. krój — element pługa, może być w kształcie noża, płozy lub tarczy. [przypis edytorski]
752. mdło (daw.) — słabo. [przypis edytorski]
753. rola — ziemia uprawna. [przypis edytorski]
754. przysuty — przysypany, zasłany. [przypis edytorski]
755. boru — dziś popr. forma: Ms.lp: borze. [przypis edytorski]
756. chmiel — roślina pnąca. [przypis edytorski]
757. umurzany — brudny, pobrudzony. [przypis edytorski]
758. zasumować się (daw.) — zamyślić się, zasmucić się. [przypis edytorski]
759. zydel — drewniany stołek. [przypis edytorski]
760. podzieje — zapodzieje, zginie, przepadnie. [przypis edytorski]
761. znojny — wypełniony ciężką pracą, wysiłkiem; męczący. [przypis edytorski]
762. przysuty — przysypany. [przypis edytorski]
763. schludzić — wyczyścić, uporządkować; por. przym. schludny: czysty. [przypis edytorski]
764. musi — tu: zapewne. [przypis edytorski]
765. z partesa stąpać — stąpać wyniośle, uroczyście. [przypis edytorski]
766. precz (daw., gw.) — ciągle. [przypis edytorski]
767. głosków — dziś: głosików. [przypis edytorski]
768. miesięczny (daw.) — księżycowy; miesiąc (daw., poet.): księżyc. [przypis edytorski]
769. łozy — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]
770. klucz — tu: układ ptaków podczas lotu, przybierający kształt litery V. [przypis edytorski]
771. wieczór świętojański — noc świętojańska, sobótka; słowiańskie święto obchodzone w najkrótszą noc w roku. [przypis edytorski]
772. jutrznia — jutrzenka; określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. [przypis edytorski]
773. dziękaż — dziękuję bardzo; konstrukcja formy gwarowej (dzięka) z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]
774. skrzypców — dziś popr. forma: D.: skrzypiec. [przypis edytorski]
775. roztworzysty — otwarty, szeroki, rozłożysty. [przypis edytorski]
776. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]
777. miedziak — drobna moneta. [przypis edytorski]
778. onegdaj (daw.) — przedwczoraj; także: kiedyś. [przypis edytorski]
779. opłotki — płot drewniany. [przypis edytorski]
780. niezbyty — tu: taki, którego nie można się pozbyć. [przypis edytorski]
781. frasunek (daw.) — kłopot, zmartwienie. [przypis edytorski]
782. skrzypły — dziś popr. forma: skrzypnęły. [przypis edytorski]
783. cep — przyrząd do ręcznego młócenia zboża; młócenie: oddzielanie ziaren od kłosów przy pomocy regularnych uderzeń cepami w rozłożone na twardej powierzchni zboże. [przypis edytorski]
784. przemyślając — dziś: przemyśliwając. [przypis edytorski]
785. rola — ziemia uprawna. [przypis edytorski]
786. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
787. zbronować broną — spulchnić i wyrównać wcześniej zoraną ziemię. [przypis edytorski]
788. klepisko — mocno ubita ziemia np. w stodole. [przypis edytorski]
789. uroniony — upuszczony przypadkiem. [przypis edytorski]
790. na topól — dziś: na topolę. [przypis edytorski]
791. mieszek — woreczek; szczególnie: woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
792. poła — dolna część odzieży np. płaszcza. [przypis edytorski]
793. opończa — rodzaj płaszcza, z kapturem, bez rękawów, noszonego między XIV a XVII wiekiem. [przypis edytorski]
794. najcelniejsze — tu: najlepsze, świetne. [przypis edytorski]
795. naści (daw.) — masz, trzymaj. [przypis edytorski]
796. syt — syty, najedzony. [przypis edytorski]
797. opatrzenie (daw.) — opieka, dbałość. [przypis edytorski]
798. alić (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
799. opatrzyć się (daw.) — zobaczyć, zorientować się. [przypis edytorski]
800. trza — trzeba. [przypis edytorski]
801. ułapić (daw.) — schwytać, złapać. [przypis edytorski]
802. sygnet — pierścień z dużym oczkiem, na którym wygrawerowane są inicjały, znak herbu rodzinnego a. jakiejś organizacji. [przypis edytorski]
803. by — tu: niby. [przypis edytorski]
804. ułańska lanca — broń ułanów, żołnierzy lekkiej jazdy, składająca się najczęściej z długiego drewnianego drążka zakończonego wąskim, ostrym grotem. [przypis edytorski]
805. zdumieli — dziś: zdumieli się. [przypis edytorski]
806. ciżba — tłum. [przypis edytorski]
807. anibym (...) nie ruszył — nawet bym nie ruszył. [przypis edytorski]
808. zresztą — tu: poza tym. [przypis edytorski]
809. pułap — drewniany sufit, strop. [przypis edytorski]
810. kołowrotek — urządzenie do przędzenia nici z napędem nożnym. [przypis edytorski]
811. wrzeciono — proste narzędzie przeznaczone do ręcznego przędzenia nici. [przypis edytorski]
812. precz (daw., gw.) — ciągle. [przypis edytorski]
813. mamli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli mam. [przypis edytorski]
814. śpichrz — spichlerz; budynek a. pomieszczenie przeznaczone do przechowywania ziarna zbóż. [przypis edytorski]
815. uroczysko — trudno dostępny teren w puszczy. [przypis edytorski]
816. tedy — więc. [przypis edytorski]
817. bieżyć (daw.) — iść, podążać. [przypis edytorski]
818. bywaj (daw.) — przybywaj, chodź. [przypis edytorski]
819. fular — męska chusta wiązana pod szyją, zrobiona z materiału o tej samej nazwie. [przypis edytorski]
820. odrzecze — dziś popr. forma: odrzeknie. [przypis edytorski]
821. sędziwy — stary. [przypis edytorski]
822. opuszczenie — tu: zaniedbanie. [przypis edytorski]
823. międlenie — proces obróbki słomy z lnu lub konopi, który ma na celu uzyskanie włókna, z którego potem wyrabia się przędzę. [przypis edytorski]
824. zagon — wąski kawałek ziemi uprawnej. [przypis edytorski]
825. frasować (daw.) — martwić. [przypis edytorski]
826. obrządzić się — wykonać codzienne obowiązki. [przypis edytorski]
827. błonie — trawiasta równina. [przypis edytorski]
828. tak by rada (...) zobaczyć — byłaby szczęśliwa, zadowolona, gdyby zobaczyła. [przypis edytorski]
829. nagonić — tu: dogonić. [przypis edytorski]
830. podziękować by mu (...) rada — chętnie by mu podziękowała. [przypis edytorski]
831. łoza — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]
832. siodłaty — ptak o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach a innym na grzbiecie. [przypis edytorski]
833. kąkole — chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach. [przypis edytorski]
834. równianka (daw.) — bukiet, wiązanka, wianek. [przypis edytorski]
835. opatrzył — tu: obejrzał. [przypis edytorski]
836. rzęsów — dziś popr. forma D.lm: rzęs. [przypis edytorski]
837. jedlina — gałązki jodły. [przypis edytorski]
838. zzuć (daw.) — zdjąć buty. [przypis edytorski]
839. dworzanin rękodajny — dworzanin mający zaszczyt i prawo podawania ręki swemu panu lub pani np. przy wsiadaniu do pojazdów, na koń itp. [przypis edytorski]
840. koncept (daw.) — żart, pomysł. [przypis edytorski]
841. obrządzić — wykonać jakąś pracę. [przypis edytorski]
842. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
843. że za dziewczyną muszę — w domyśle: muszę iść. [przypis edytorski]
844. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
845. wybrać — tu: wykopać, wybierając ziemię odpowiednim narzędziem. [przypis edytorski]
846. gęsie — dziś popr. B.lp: gęsi. [przypis edytorski]
847. bieżyć (daw.) — iść, biec, śpieszyć. [przypis edytorski]
848. zydel — drewniany stołek. [przypis edytorski]
849. zafrasowany (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]
850. je (gw.) — jest. [przypis edytorski]
851. setny (daw.) — tu: znakomity, wspaniały; niezły. [przypis edytorski]
852. pójdźma (forma gw.) — pójdźmy. [przypis edytorski]
853. lunatyzm (pot.) — somnambulizm; zaburzenie, które polega na nieświadomym wykonywaniu różnych czynności w fazie głębokiego snu. [przypis edytorski]
854. konował — lekceważąco o lekarzu. [przypis edytorski]
855. potwarz — obelga. [przypis edytorski]
856. oszczerstwo — nieprawdziwe oskarżenie. [przypis edytorski]
857. takem (...) przywykł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tak przywykłem. [przypis edytorski]
858. chodzenie po księżycu — lunatykowanie; lunatyk od łac. luna: księżyc; wierzono, że aktywność lunatyków ma związek z fazami księżyca. [przypis edytorski]
859. wiecha — pęk słomy. [przypis edytorski]
860. smaczno — dziś: smacznie. [przypis edytorski]
861. z krzesiwkiem w jednej ręce, a z hubką w drugiej — nim zapałki stały się powszechnie stosowane, do rozniecania ognia używane było krzesiwo (kawałek żelaza wygięty w formę łuku), krzemień (skałka), o którą uderzano krzesiwem, tak by powstały iskry, i hubka (sproszkowany i wysuszony miąższ huby, drzewnego grzyba). By wzniecić ogień należało tak trzeć krzesiwo o krzemień, by iskry spadały na hubkę, która jest łatwopalnym proszkiem, a gdy ta zaczęła się tlić, dodawać inne łatwopalne materiały. [przypis edytorski]
862. kałamarz — naczynie do przechowywania atramentu. [przypis edytorski]
863. Tatarzy — nazwa ludności jednego z plemion mongolskich. [przypis edytorski]
864. jasyr (daw.) — niewola u Tatarów a. Turków. [przypis edytorski]
865. rżysko — pole po żniwach, czyli po skoszeniu zbóż. [przypis edytorski]
866. prząść — ręcznie przerabiać włókna na nici. [przypis edytorski]
867. owczarek — syn a. pomocnik hodowcy owiec; zdrobn. od: owczarz. [przypis edytorski]
868. buty sadłem wysmarował — czyli tłuszczem zwierzęcym w celu nadania im odpowiedniego połysku. [przypis edytorski]
869. precz — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
870. tabaczkowy — brązowozielony. [przypis edytorski]
871. rajtrok — marynarka używana przeważnie w jeździectwie, posiadająca większe rozcięcie z tyłu, by zapewnić swobodę ruchów podczas jazdy konnej. [przypis edytorski]
872. szarawary — długie, bufiaste spodnie, zwężane na kostkach, noszone głównie w krajach arabskich, Indiach itp.; w Polsce popularne w XVI i XVII wieku. [przypis edytorski]
873. sygnet — pierścień z dużym oczkiem, na którym wygrawerowane są inicjały, znak herbu rodzinnego lub jakiejś organizacji. [przypis edytorski]
874. ciżemki — buty z wydłużonymi i uniesionymi lekko czubami. [przypis edytorski]
875. w dwoje tyle — dwa razy tyle; w dwójnasób. [przypis edytorski]
876. koligacić — od koligacja: pokrewieństwo. [przypis edytorski]
877. familijka — rodzinka. [przypis edytorski]
878. jestże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]
879. struga — niewielka rzeczka lub strumień. [przypis edytorski]
880. rzekę — rzeknę; powiem. [przypis edytorski]
881. hałastra (pogard.) — o ludziach, którzy się głośno zachowują; banda, motłoch. [przypis edytorski]
882. możeś słyszał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: może słyszałeś. [przypis edytorski]
883. spokojność — dziś: spokój. [przypis edytorski]
884. prochy — tu: kurz, paprochy. [przypis edytorski]
885. trzos — woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
886. płótnianka — wierzchnie okrycie zrobione z płótna, rodzaj lekkiego płaszcza. [przypis edytorski]
887. głoski — dziś: głosiki. [przypis edytorski]
888. widzian — dziś: widziany. [przypis edytorski]
889. sobótka — noc świętojańska; słowiańskie święto obchodzone w najkrótszą noc w roku. [przypis edytorski]
890. dawał mu serce — serce dzwonu; zawieszony w środku dzwonu ciężar, który wprawiony w ruch uderza o ściany dzwonu, wydobywając zeń dźwięk. [przypis edytorski]
891. spoczywać — tu: odpoczywać. [przypis edytorski]
892. uchrona (daw.) — ochrona, schronienie. [przypis edytorski]
893. nizać — nawlekać coś na sznurek, nić a. rzemień. [przypis edytorski]
894. gęślarz — muzyk grający na gęślach; gęśle: archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]
895. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]