3
— A cóż tam z Onufrem? — zapytałam raz starego Jakuba, spotkawszy go na schodach.
Jakub spojrzał na mnie z namysłem, tabakierkę dobył i, zanurzywszy w niej swoje wyschłe, sękate palce, rzekł: Phi!... Cóż ta już Onufrowi! Wczora minął tydzień, jakeśmy go pochowali.
— Jak to? Umarł?
— A umarł.
— I z jakiej choroby?
— Choroby — odrzekł Jakub, z wolna otrząsając szczyptę — to tak akuratnie żadnej nie miał. Przecie mu i felczer25 pijawki stawiał, i pan doktór mu proszki dawał, to jakby miała być jaka choroba, to by się i pokazała. A tu nic!
Zażył tabakę, zmrużył oczy, pociągnął nosem i tak mówił dalej:
— Tak mu oto błąd jakiś do głowy przystąpił, że umarł.
— I cóż to było?
— Cóż to miało być! Bieda była i tyle!
Obejrzał się na lewo, obejrzał się na prawo, a potem rzekł:
— Bez te ostatnie czasy to już nawet i pod numerem nie siedział, bo z nim insze aresztanty wytrzymać nie mogły, a co i raz to dalej go, bijatyka. Aż go „wielmożny” na osóbku w komórce obsadził, tam, gdzie te szewcy skład na skóry wprzód mieli. Jak go też „wielmożny” obsadził na osóbku, tak się wieszać chciał. Ano dobrze. Ale żeśmy go oderżnęli i do ciemnej coś na tydzień poszedł, więc już się tego potem nie chwytał. Ale i tak wskórania z nim nie było. Dzień jak dzień. Ale jak tylko Pan Bóg noc dał, tak do mego Onufra zara błąd przystępuje. Ino chodzi, ino ręce składa, ino cości prawi, a stęka, a płacze, aż ograża26 człowieka słuchający. A precz się prosi, żeby go na powrót pod numer dać. „Jakże cię pod numer dać — pedam27 — kiedy cię tam insze aresztanty tłuką?” — „A niech mnie ta tłuką — peda — niech i zatłuką, żebym ja aby sam nie siedział!”. Ale „wielmożny” przykazał, co by w komórce został. Tak patrzę ja raz przez luft28 we drzwiach, a miesiąc tak stał na niebie jako rybie oko i cała ona komórka aż biała była od jasności, a tam mój Onufer w kącie plecami do muru przyparty w jednej koszuli jak ten świątek29 stoi, ręce złożone przed sobą trzyma, nogi się pod nim trzęsą jak w zimnicy30, a on sam dopieroż tak się modli, tak molestuje, właśnie jakby tam kto przed nim stał.
— O moje dziecko — peda — o moje kochające! Czemuś ty wtedy wyszło w złą godzinę? O moje dziecko najmilsze! Toć ja ciebie ubić nie chciał! Toć ja ciebie jak własną duszę miłował!
Patrzę ja, wytrzyszczam oczy, nikogo w komórce nie ma, a ten się precz trzęsie a modli.
— O moje dziecko, odpuść ty mnie — peda — odpuść ty mnie swoją śmierć niewinną! O moje dziecko najmilsze — peda — kochanie moje najsłodsze!
Tak ja do niego: „Onufer! Co z tobą?”. Tak on nic, tylko patrzy na mnie jak błędny. Tak ja do „wielmożnego”. Tak i tak, wielmożny panie, baczenie mieli po onym wieszaniu! Tak „wielmożny” idzie, patrzy, akuratnie wszystko prawda. Chłop w jednej koszuli stoi i trzęsie się jak ta osika w boru. Tak „wielmożny”, że to miłosierne serce ma, zaraz mi kazał świecę wziąć, zapalić i Onufrowi ją z latarką w komórce postawić. Tak się dopiero ono chłopisko układło.
Umilkł i zażył tabaki, po chwili zaś tak mówił dalej:
— Ale mu ta i tak nie plażyło31. Jedzenie to i do trzeciego dnia stało, jakem nie zabrał, a prosiętom pana sekretarza nie dał. Tak chłop wychudł, że się tylko skóra ponapinała po kościach, a tak szczerniał jak ta święta ziemia. Aż go też do lazaretu32 wzięli. Jak go też do lazaretu wzięli, tak mój Onufer do cna skapiał33. Leżeć nie leżał, chorować nie chorował, tylko tak sobie co nieco do głowy dopuszczał, po całych dniach pacierz mówił, w piersi się bił, a już jak wieczór przyszedł, to ino cości po kątach upatrował i do onego chłopaka, co go pono ubił, jakby do żyjącego gadał, i różnie go ta nazywał, że i rodzony ojciec lepiej by nie potrafił. Aż też jednej nocy zmarło ono chłopisko, w kącie klęcząc. Józef, ten czarny z lazaretu, co go z Szymonem na tapczan z onego kąta wyniósł, powiadał, że taki był letki jak ten snop omłócony... Aż im dziwno było.
Zanurzył dwa palce w tabakierkę i wziął sporą szczyptę, utrząsając z niej po trochu i w palcach ją ważąc.
— A cóż Osmólec? — zapytałam jeszcze.
Stary nie odpowiedział zrazu, ale obejrzał się na lewo, obejrzał na prawo i, wziąwszy tabakę, nosem kilka razy czmychnął34.
— Iii... Cóż tam Osmólec! — rzekł wreszcie. — Takiemu Osmólcowi biedy nie ma! Trzeci raz tu już siedzi, więc jest we wszystkim człowiek znający. Ano wziął go „wielmożny” do siebie, do kredensu...
Przypisy:
1. faworyty (daw.) — bokobrody. [przypis edytorski]
2. mitygować się — powstrzymywać się od gwałtownych, pochopnych reakcji. [przypis edytorski]
3. święty Piotr a. Piotr Apostoł, a. Szymon Piotr (zm. 64/67) — jeden z dwunastu apostołów, pierwszy biskup Rzymu. [przypis edytorski]
4. brytan — duży pies, używany dawniej do walk. [przypis edytorski]
5. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
6. ćwik (daw.) — doświadczony, przebiegły człowiek. [przypis edytorski]
7. kazienny (daw.) — skarbowy, skarbnik. [przypis edytorski]
8. kazna (daw.) — skarb, kasa. [przypis edytorski]
9. elewacja — tu: podniesienie, wywyższenie. [przypis edytorski]
10. kipiątek (daw.) — wrzątek. [przypis edytorski]
11. tuz — osoba na wysokim stanowisku lub o wysokich kompetencjach. [przypis edytorski]
12. zbój świętokrzyski — prawdopodobnie nawiązanie do postaci regionalnego zbójnika, Jaśka Ozgi. [przypis edytorski]
13. onegdaj (daw.) — dawniej, kiedyś. [przypis edytorski]
14. łojenie (daw.) — smarowanie czegoś łojem. [przypis edytorski]
15. posiedzenie — tu: wszyscy zgromadzeni w danym miejscu. [przypis edytorski]
16. duszegub (z ros.) — zabójca dusz, bandyta, morderca. [przypis edytorski]
17. dysperak a. desperak (daw., gw.) — człowiek trudny we współżyciu, nieznośny. [przypis edytorski]
18. osóbek (daw.) — odosobnienie. [przypis edytorski]
19. ciemna — karcer więzienny. [przypis edytorski]
20. głupość (gw.) — głupstwo, głupota. [przypis edytorski]
21. Witaszewice — polska wieś, położona w województwie łódzkim. [przypis edytorski]
22. pogorzel (daw.) — pogorzelisko. [przypis edytorski]
23. gwicht (daw.) — odważnik. [przypis edytorski]
24. decymalny — dziesiętny; waga decymalna to przyrząd, używany do wyznaczania dużych ciężarów za pomocą odważników dziesięciokrotnie lżejszych. [przypis edytorski]
25. felczer (daw.) — osoba uprawniona do wykonywania nieskomplikowanych zabiegów medycznych. [przypis edytorski]
26. ograżać (daw.) — mieć dreszcze, trząść się. [przypis edytorski]
27. pedać a. padać (gw.) — powiadać, powiedzieć. [przypis edytorski]
28. luft (daw.) — tu: otwór. [przypis edytorski]
29. świątek — ludowa figurka świętego. [przypis edytorski]
30. zimnica — malaria. [przypis edytorski]
31. plażyć (daw., gw.) — podobać się, służyć, iść na zdrowie. [przypis edytorski]
32. lazaret — szpital wojskowy lub więzienny. [przypis edytorski]
33. skapieć (daw.) — zmarnieć, zginąć. [przypis edytorski]
34. czmychnąć — tu: gwałtownie wypuścić powietrze przez nos. [przypis edytorski]